ආනාපානස‍්සතිකථා

ආනාපානසති කර්මස්ථානය

ඉක්බිත්තෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, “මහණෙනි, මේ ආනාපානසති සමාධිය වූකලී වඩනාලද්දේ, පුරුදු කරන ලද්දේ, ශාන්තද ප්‍රණීතද වන්නේය, නොවිසුරුණේද සුඛවිහරණ ඇත්තේද වන්නේය, උපන් උපන් පාපක අකුශල ධර්මයන් ලත්තැනම අතුරුදහන් කරවන්නේය, ශමනය කරවන්නේය”යි මෙසේ ප්‍රශංසා කොට,

මහණෙනි, ආනාපානසති සමාධිය කෙසේ වඩනාලද්දේ, තෙසේ පුරුදු කරන ලද්දේ ශාන්තද ප්‍රණීතද, වන්නේද? නොවිසුරුණේද සුඛවිහරණ ඇත්තේද වන්නේද? උපන් උපන් පාපක අකුශල ධර්මයන් ලත් තැනම අතුරුදහන් කරවන්නේද? ශමනය කරවන්නේද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ අරණට ගියේ හෝ රුක්මුලකට ගියේ හෝ පාලු ගෙයකට ගියේ හෝ පලඟ බැඳ, උඩුකය සෘජුව පිහිටුවාගෙන සිහි පෙරටුකොට පිහිටුවාගෙන හිඳියි, හේ තෙමේ සිහි ඇතිවම ආශ්වාස කරයි, සිහි ඇතිවම ප්‍රශ්වාස කරයි, දිගුව ආශ්වාස කරන්නේ දිගුව ආශ්වාස කෙරෙමියි දනියි, දිගුව ප්‍රශ්වාස කරන්නේ හෝ දිගුව ප්‍රශ්වාස කෙරෙමියි දනියි, කෙටිව හෝ ආශ්වාස කරන්නේ කෙටිව-පෙ-ප්‍රශ්වාස කරන්නේ කෙටිව ප්‍රශ්වාස කෙරෙමියි දනියි, මුළුකයම විඳිමින් ආශ්වාස කෙරෙමියි හික්මෙයි. කායසංස්කාරය ශමනය කරමින් ආශ්වාස කෙරෙමියි හික්මෙයි, කායසංස්කාරය ශමනය කරමින් ප්‍රශ්වාස කෙරෙමියි හික්මෙයි, පීතිය විඳිමින්-පෙ-සුඛය විඳිමින් චිත්තසංස්කාරය විඳිමින්-පෙ-චිත්ත සංස්කාරය ශමනය කෙරෙමින්-පෙ-චිත්තය විඳිමින්-පෙ-චිත්තය ප්‍රමොද කෙරෙමින් -පෙ-චිත්තය සමාධිගත කෙරෙමින් චිත්තය මුදවමින්-පෙ-අනිත්‍යය අනුව බලමින් විරාගය අනුව බලමින් නිරොධය අනුව බලමින්, (කෙලෙස්) බැහැර කිරීම අනුව බලමින් ආශ්වාස කරමියි හික්මෙයි, (කෙලෙස්) බැහැර කිරීම අනුව බලමින් ප්‍රශ්වාස කෙරෙමියි හික්මෙයි”

යනුවෙන් මෙසේ සොළොස් ආකාරවූ යම් මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානයක් දක්වන ලද්දේ ද, එම කර්මස්ථානය පිළිබඳ භාවනා නිර්දේශය අනුක්‍රමයෙන් පැමිණියේ වේ. එම භාවනා නිර්දේශය වනාහි, යම් හෙයකින් පාළි වර්ණනා අනුසාරයෙන්ම කියනු ලබන්නේ සියලු අයුරින් පරිපූර්ණ වන්නේද, එහෙයින් මෙහි පාළි වර්ණනා ක්‍රමය පෙරදැරිකොට මේ නිර්දේශය කියනු ලැබේ:-

‘කථං භාවිතො ච භික්‍ඛවෙ ආනාපානසති සමාධි’ (මහණෙනි, ආනාපානසති සමාධිය කෙසේ වඩනා ලද්දේ) යන මෙහි පළමුකොට කථං යනු, ආනාපානසති සමාධිභාවනාව නන් අයුරින් විස්තර කරනු කැමැතිව කැරෙන ප්‍රශ්න කිරීමයි. භාවිතො ච භික්ඛවෙ ආනාපානසති සමාධි යනු, නන් අයුරින් විස්තර කරනු කැමැතිව ප්‍රශ්න කැරුණු ධර්මය ගෙනහැර දැක්වීමයි. “කථං බහුලීකතො-පෙ-වුපසමෙති” (කෙසේ පුරුදු කරන ලදුයේ-පෙ-ශමනය කරයි) යන මෙහිද මෙම නයයි. එහි භාවිතො යනු, උපදවනලද හෝ වඩනාලද සමාධියයි. ආනාපානසතිසමාධි යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීම පිළිබඳ සිහියෙන් යුක්ත වූ සමාධියයි, නැතහොත් ආනාපානසතියෙහි වූ සමාධිය එනම් වේ. බහුලීකතො යනු, නැවත නැවතත් පුරුදු කරන ලද භාවනාවයි. සන්තො චෙව පණීතො ච යනු ශාන්තවූද ප්‍රණීතවූද භාවනාවයි. දෙතන්හිම “එව” ශබ්දයෙන් නිශ්චය කිරීම දතයුතුයි. කුමක් කියන ලද්දේ ද යත්, අශුභ කර්මස්ථානය වූකලී හුදෙක් ප්‍රතිවෙධ වශයෙන්ම ශාන්තද ප්‍රණීතද වේ, ඔළාරිකවූ අරමුණු ඇති හෙයින්ද, පිළිකුල් අරමුණු සහිතවූ හෙයින්ද, අරමුණු වශයෙන් ශාන්තද නොවේ. ප්‍රණීතද නොවේ, මේ ආනාපානසති සමාධිය වූකලී එසේ කිසිම ආකාරයෙකින් අශාන්ත හෝ අප්‍රණීත හෝ නොවේමය. වැලිදු, අරමුණු වශයෙන් ශාන්ත වූ හෙයින්ද ශාන්ත වේ, සන්සිඳියේ වේ, නිවුණේ වේ, ප්‍රතිවෙධ සංඛ්‍යාත අංග වශයෙන් ශාන්ත වූ හෙයින්ද, අරමුණු වශයෙන් ප්‍රණීත වූ හෙයින්ද, ප්‍රණීත වේ, අතෘප්තිකර වේ. අංග වශයෙන් ප්‍රණීත වූ හෙයින් ප්‍රීතියද වේ, එහෙයින් ශාන්තයයිද ප්‍රණීතයයිද කියනලදි.

අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරො යන මෙහි වනාහි, මෙයට විසිරීමෙක් නැතැයි අසෙචනක නම් වේ. විසිරීම් රහිත වූයේ, අසම්මිශ්‍රවූයේ, වෙන්වූයේ, ආවේණිකද වූයේය. මේ ආනාපානසති සමාධි විෂයෙහි පරිකර්ම වශයෙන් හෝ උපචාර වශයෙන් හෝ ශාන්ත වීමෙක් නැත්තේය, පළමුවෙන් ආරම්භකළ තැන් පටන්ම, ස්වකීය ස්වභාව වශයෙන්ම ශාන්තද ප්‍රණීතද වේ යන අර්ත්‍ථයි. කිසිවෙක් වනාහි අසෙචනකො යනු නොවිසුරුණේ, ඔදවත් වූයේ, ස්වභාවයෙන්ම මිහිරි වූයේයයි කියති. මෙසේ මේ ආනාපානසති සමාධිය නොවිසුරුණේ සමවන් සමවන් කෙණෙහි කායිකවූද චෛතසිකවූද සුවය ලැබීම පිණිස පවත්නා හෙයින් සුඛවිහරණ සහිත වූයේයයිද දතයුතුය. උප්පන්නුප්පන්නෙ යනු, උපන් උපන් නොමඩනා ලද, පාපකෙ යනු ලාමකවූ අකුසලෙ ධම්මෙ යනු අකුසල ධර්මයන් ඨානසො අන්තරධාපෙති යනු සැණෙකින් අතුරුදන් කරවයි, වූපසමෙති යනු මනාකොට සන්සිඳුවයි. නිබ්බෙධභාගී වන හෙයින් හෝ අනුක්‍රමයෙන් ආර්යමාර්ගවිෂයෙහි වෘද්ධියට පත්වූයේ මුලින් උපුටාලයි, සහමුලින් සොල්වා ලතියි කීනියායි.

මේ වනාහි මෙහි සංක්‍ෂේපාර්ත්‍ථයයි: මහණෙනි, කවර ප්‍රකාරයෙකින්, කවර ආකාරයෙකින්, කිනම් ක්‍රියා මාර්ගයෙකින් මඩනාලද, කවරාකාරයෙකින් පුරුදු පුහුණු කරන ලද ආනාපානසති සමාධිය ශාන්ත වේද? -පෙ-ශමනය කෙරේද?

දැන් එම (සංක්‍ෂෙප) අර්ත්‍ථය විස්තර කෙරෙමින්, ‘ඉධ භික්‍ඛවෙ’ යන ආදිය කීහු. එහි ඉධ භික්‍ඛවෙ භික්‍ඛු යනු, ‘මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ, මෙහි මේ ‘ඉධ’ ශබ්දය සියලු ආකාර ඇති ආනාපානසති සමාධිය උපදවන පුද්ගලයාහට සන්නිශ්‍රය වූ ශාසනය දක්වන්නේ වේ, අන්‍ය තීර්ත්‍ථකයන්ගේ ශාසනයන්හි එසේ වීම ප්‍රතිෂේධ කරන්නේද වේ. කියන ලදමැයි: “මහණෙනි, සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ ආනාපානසතිය පුරුදු කරන ශ්‍රමණ තෙමේ මේ ශාසනයෙහිම වේ-පෙ-අන්‍ය වාදයෝ ශ්‍රමණයන්ගෙන් හිස් වූවාහුය.” එහෙයින් මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේයි කියන ලදි.

අරඤ්ඤගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා යන මෙය ආනාපානසතිසමාධි භාවනාවට සුදුසු වූ සේනාසනයක් තෝරාගැනීම දැක්වීමයි. (ආනාපානසති කර්මස්ථානය වඩන) මේ භික්‍ෂූන්ගේ රූපාදීවූ අරමුණු කෙරෙහි දිගු කලක් විසිරීගිය සිත එම ආනාපානසති සමාධි අරමුණට නැඟීම පිළිකෙව් කරයි. කුළු ගොණුන් යෙදූ රථයක් මෙන් නොමඟටම දිවේ. එහෙයින්, යම්සේ ගොපල්ලෙක් තෙමේ කුළු දෙනකගේ සියලු කිරි බී වැඩුණු කුළු වස්සකු හීලෑකරගනු කැමතිව දෙනගෙන් වෙන්කොට එකත්පසෙක මහ ටැඹක් සිටුවා යොතෙකින් එයට බැඳ තබන්නේද, එවිට ඒ කුළු වස්සා ඒ අත මේ අත පැන පලා යනු නොහැකිව ඒ ටැඹ සමීපයෙහිම හිඳිනේද, නැතහොත් හෝනේද, එසේම මේ භික්‍ෂුව විසින් බොහෝ කාලයක් රූපාදී වූ අරමුණු නමැති කිරි බී වැඩුණු නොදැමුණු සිත දමනු කැමැතිව රූපාදී අරමුණුවලින් ඉවත්කොට අරණ්‍යයක් හෝ -පෙ-පාලු ගෙයක් හෝ වෙත පිවිස එහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නැමැති ටැඹෙහි සිහි නමැති යොතින් බැඳ තැබිය යුතුය. මෙසේ ඔහුගේ සිත ඒ අත මේ අත පැන පෙර පුරුදු අරමුණු නොලැබ සිහි නමැති යොත කඩාගෙන පලායනු නොහැකිව උපචාර හෝ අර්පණා වශයෙන් එම අරමුණෙහිම හිඳිනේද හෝනේද වේ. එහෙයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ:

යථා ථම්හෙ නිබන්‍ධෙය්‍ය වච්ඡං දම්මං නරො ඉධ බන්‍ධෙය්‍යෙවං සකං චිත්තං සතියාරම්මණෙ දළ්හන්ති.

මෙසේ මේ භික්‍ෂුවහට මේ සේනාසනය භාවනාවට යෝග්‍ය වේ, එහෙයින්, මෙය ඒ භික්‍ෂූහු විසින් ආනාපානසතිසමාධි භාවනාවට අනුරූප වූ සේනාසනයක් තෝරාගැනීම දක්වතියි කියනලදි.

නොහොත් යම් හෙයකින් කර්මස්ථාන ප්‍රභේදයෙහි ප්‍රමුඛ වූ සියලු බුදු පසේබුදු බුදු සව්වන්ගේ විශේෂාධිගමයට හා දෘෂ්ටධර්ම සුඛවිහරණයට හේතුවූ මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය ස්ත්‍රී පුරුෂ හස්ති අශ්වාදීන්ගේ ශබ්දයෙන් ආකුලවූ ග්‍රාමාන්තය අත් නොහැර වඩනු සුකර නොවේ, ශබ්දය ධ්‍යානයට පලිබෝධ වන හෙයිනි. ග්‍රාමාත්ත නොවූ අරණ්‍යයෙහිම සුකර වේ. යෝගාවචරයා විසින් මේ කර්මස්ථානය ලබාගෙන ආනාපානසති චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානය උපදවා එයම පාදක කොටගෙන සංස්කාරයන් ආවර්ජනය කොට අග්‍රඵලය වූ අර්හත්‍වයට පත්වන්නට ග්‍රාමාන්තයෙන් බැහැර අරණ්‍යයෙහිම සුකර වේ. එහෙයින් මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානයට යෝග්‍ය වූ සේනාසනය දක්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරඤ්ඤගතො වා’ යන ආදිය වදාළහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි වාස්තුවිද්‍යා ආචාර්යවරයකු වැනියහ, යම්සේ වාස්තුවිද්‍යාචාර්යවරයෙක් තෙමේ නගරයකට යෝග්‍ය වූ බිම්කඩක් දැක, මොනවට පිරික්සා බලා මෙහි නගරය ගොඩනඟවුයයි උපදේශ කරයිද, නගරය යහතින් නිමි කල්හි රාජකුලයෙන් මහත් සත්කාර ලබයිද, එසේම යෝගාවචරයාහට අනුරූපවූ සේනාසනය පිරික්සා මෙහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙනු යැයි උපදෙස් දෙන්නාහ. ඉක්බිති එම සේනාසනයෙහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන යෝගාවචරයා අනුක්‍රමයෙන් රහත්බවට පැමිණි කල, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්‍යක් සම්බුද්ධ වන සේකැයි මහත් සත්කාර ලබන්නාහුය.

තවද මේ භික්‍ෂු තෙමේ දිවියකු වැනියයි කියනු ලැබේ. යම්සේ මහ දිවි රජෙක් වනයෙහි තෘණභූමියක් හෝ වනලැහැබක් හෝ පර්වත ගහණයක් හෝ ඇසුරුකොට සැඟවී සිට වල්මිවු, ගෝණ, හූරු ආදීන් අල්වාගනීද, එසේම අරණ්‍ය ආදී තන්හි කමටහනෙහි යෙදෙන භික්‍ෂු තෙමේද අනුපිළිවෙළින් සෝතාපත්ති, සකෘදාගාමී, අනාගාමී, අර්හත් යන ආර්යමාර්ගයන්ද ආර්යඵලයන්ද ලබා ගන්නනේයයි දතයුතුය. එහෙයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ:

යථාපි දීපිකො නාම නිලීයිත්‍වා ගණ්හති මිගෙ තථෙවායං බුද්ධපුත්තො යුත්තයොගො විපස්සකො අරඤ්ඤං පවිසිත්‍වාන ගණ්හාති ඵලමුත්තම’න්ති.

එහෙයින් මේ භික්‍ෂුහුගේ භාවනාපරාක්‍රම ජවයට යෝග්‍ය වූ වනසෙනස්න දක්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අරඤ්ඤගතො වා’ යන ආදිය වදාළහ.

එහි අරඤ්ඤගතො වා යනු, අරණ්‍යය නම් ඉන්‍ද්‍රඛීලයෙන් බැහැරව නික්මුණු කල මේ සියල්ල අරණ්‍යයයිද, ආරණ්‍යක සේනාසනය නම් යටත්පිරිසෙයින් දුනු පන්සියයකට පසුව යයිද මෙසේ කියනලද ලක්‍ෂණ ඇති වනසෙනසුන් අතුරෙන් යෝග්‍ය වූ විවේක සුව සහිත කිසියම් සෙනස්නකට ගියේ, රුක්‍ඛමූලගතො වා යනු රුක්මුලක් වෙතට ගියේ, සුඤ්ඤාගාරගතො වා යනු, ජනශූන්‍යවූ විවේකස්ථානයකට ගියේ, මෙහි අරණ්‍යයද, වෘක්‍ෂමූලයද හැර සෙසු සත් වැදෑරුම් සෙනස්නට ගියේද ‘සුඤ්ඤාගාරගතො’යි කියනු වටී.

මෙසේ ඔහුට ත්‍රිවිධ සෘතුවට යෝග්‍යවූද, ශ්ලෙෂ්මාදී ත්‍රිවිධ ධාතූන්ගේ චර්යාවට අනුකුලවූද ආනාපානසති භාවනාවට අනුරූපවූද, සෙනස්නක් උපදේශකොට (වැදහෙවීම වැනි) ලීන පක්‍ෂයට හෝ (සිටීම, සක්මන් කිරීම වැනි) උද්ධච්ච පක්‍ෂයට නොවැටෙන සන්හුන් ඉරියව්වක් නිර්දේශ කරමින් ‘නිසීදති’ (හිඳියි) යන ආදිය වදාළහ. ඉක්බිති ඒ යෝගිහුගේ හිඳීම් ඉරියව්වෙහි තිරබවට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පැවැත්වීමේ පහසුවද, අරමුණු ගැනීමේ උපායද දක්වමින් ‘පල්ලඞ්කං ආභුජීත්‍වා’ යන ආදිය වදාළහ. එහි පල්ලඞ්කං යනු, හාත්පසින් ඌරුබද්ධ (එරමිණියා ගොතා සිටින) ආසනයයි. ආභුජිත්‍වා යනු බැඳ, උජුං කායං පණිධාය යනු උඩුකය එකලස්ව පිහිටුවාගෙන, කොඳු ඇට අටළොස කෙළවරින් කෙළවර තබා, මෙසේ හුන්විට සම් මස් නහර නොනැමෙයි. ඒ සම් මස් නහර නැමුණු විට ඒ හේතුවෙන් කෙණෙහි කෙණෙහි යම් වේදනාවක් උපදී නම් ඔහුට ඒ වේදනා නොඋපදියි. එම වේදනා නොඋපදනා කල සිත එකඟ වේ. කමටහන නොගිලිහෙයි, වෘද්ධියට මහත්බවට යෙයි.

පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්‍වා යනු, කමටහනට අභිමුඛව සිහිය පිහිටුවාගෙන, නොහොත්, ‘පරි’ යනු හාත්පසින් ගැනීම යන අරුත් ඇත්තේය, ‘මුඛං’ යනු, ‘නික්මයාම’ යන අරුත් ඇත්තේය, ‘සති’ යනු, ‘එළඹ සිටීම’ යයි යන අරුත් ඇත්තේය, එහෙයින් ‘පරිමුඛං සතිං’ යයි කියනලදි. මෙසේ පටිසම්භිදාවෙහි කීනයින්ද මෙහි අරුත් දතයුතුය. එහි (පටිසම්භිදාවෙහි) හාත්පසින් ගන්නාලද (ක්ලේශයන් කෙරෙන්) නිකුත්වීමේ සිහිය එළවා’යි යන මේ සංක්‍ෂෙපාර්ත්‍ථය වේ.

සො සතො’ව අස්සසති සතො පස්සසති යනු, ඒ භික්‍ෂු තෙමේ මෙසේ හිඳ මෙසේ සිහි එළවාගෙන එම සිහිය නොහරිමින් සිහි ඇතිවම ආශ්වාස කරයි, සිහි ඇතිවම ප්‍රශ්වාසද කරයි, සිහි ඇතිවම කටයුතු කරතියි කී නියායි. ඉක්බිති යම් ආකාරයකින් සිහි ඇතිව කටයුතු කරන්නේද, ඒ ආකාරය දක්වනු පිණිස ‘දීඝං වා අස්සසන්තො’ යන ආදිය කීහු. පටිසම්භිදාවෙහි මෙසේ කියන ලද්දේය: “ඒ යෝගී තෙමේ සිහි ඇතිවම ආශ්වාස කරයි, සිහි ඇතිවන ප්‍රශ්වාසද කරයි” යනුවෙනි. මෙය විභාග කිරීමෙහිදී -

“දෙතිස් ආකාරයෙකින් සිහි ඇතිව කටයුතු කරන්නේ වේ. දිගුව ආශ්වාස කිරීම් වශයෙන් සිතෙහි එකාග්‍රතාව අවික්‍ෂේප වූ බව දන්නහුගේ සිහිය (අරමුණට) එළඹ සිටියේ වේ. එම සිහිය හා එම ඥානය හේතුකොටගෙන සිහි ඇතිව කටයුතු කරන්නේ වේ, දිගුව ප්‍රශ්වාස කිරීම් වශයෙන්-පෙ-පටිනිස්සග්ගය (නොඇලීම) අනුව බලමින් ආශ්වාස කිරීම් වශයෙන්-පෙ-පටිනිස්සග්ගය අනුව බලමින් ප්‍රශ්වාස කිරීම් වශයෙන් සිතෙහි එකාග්‍රතාව අවික්‍ෂෙප වූබව දන්නහුගේ සිහිය අරමුණ වෙත එළඹසිටියේ වේ. එම සිහිය හා එම ඥානය හේතුකොටගෙන සිහි ඇතිව කටයුතු කරන්නේ වේ” යනුවෙන් කියනලදී.

එහි දීඝං වා අස්සසන්තො යනු, දිගුව හෝ ආශ්වාසය පවත්වනුයේයි, ආශ්වාස නම් පිටතට නික්මෙන වාතයයි, ප්‍රශ්වාස නම් ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි යනුවෙන් විනයට්ඨකථාවෙහි කියනලදි. සුත්තන්ත අට්ඨකථාවන්හි වනාහි මෙය උපිළිවෙළින් (අග මුල මාරුකොට) ආයේය. එහි මව්කුස හෝනා සියලු සත්ත්‍වයන් මව්කුසින් නික්මෙනවිට පළමුකොට ඇතුළන වාතය පිටතට නික්මෙයි, පසුව පිටත වාතය සියුම් දූවිලිද ගෙන ඇතුළට පිවිසෙමින් තල්ලෙහි හැපී නවතියි, මෙසේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පැවැත්ම දතයුතුය.

ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පිළිබඳ වූ යම් දිගුබවක් හෝ කෙටිබවක් වේද, එය කාලපරිමාණ හෝ අවකාශ පරිමාණ වශයෙන් දතයුතුය. යම්සේ අවකාශයක් පුරා සිටි ජලය හෝ වැල්ල ‘දික් ජලය’යි හෝ ‘දික් වැල්ල’යි ‘කෙටි ජලය’යි හෝ ‘කෙටි වැල්ල’යි කියනු ලැබේද එසේම කැඩී බිඳී ගියාවූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ හස්ති ශරීරයෙහි හෝ සර්ප ශරීරයෙහි දීර්ඝ වූ අවකාශයන් වන එම ශරීරයන් සෙමින් පුරවා සෙමින්ම නික්මෙති, එහෙයින් දීර්ඝයයි කියනු ලැබෙති, ශුනක ශශ ආදීන්ගේ කෙටිවූ අවකාශ සහිත ශරීරයන් වහා පුරවා වහා නික්මෙති, එහෙයින් භ්‍රස්වයයි කියනු ලැබෙති. මිනිසුන් අතර වනාහි කිසිවෙක් හස්ති සර්ප ආදීන්ගේ මෙන් කාල පරිමාණ වශයෙන් දිගු ලෙස ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කෙරෙති, කිසිවෙක් ශුනක ශශ ආදීන් මෙන් කෙටිව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කෙරෙති, එහෙයින් ඔවුන්ගේ කාල වශයෙන් දීර්ඝ කාලයක් නික්මෙන්නාවූද පිවිසෙන්නාවූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දීර්ඝයයිද කෙටි කාලයක් නික්මෙන්නාවූද පිවිසෙන්නාවූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් භ්‍රස්වයයිද දතයුතුය.

එහි (එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස විෂයෙහි) මේ භික්‍ෂු තෙමේ නව ආකාරයෙකින් දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරනුයේ දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමියි දනියි. මෙසේ දන්නාවූ ඔහුට එක් ආකාරයෙකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව සිද්ධ වෙතැයි දතයුතුය. කියනලද මැයි පටිසම්භිදාවෙහි:

“කෙසේ දිගුලෙස ආශ්වාස කරන්නේ දිගුලෙස ආශ්වාස කරමියි දනීද? දිගුලෙස ප්‍රශ්වාස කරන්නේ දිගුලෙස ප්‍රශ්වාස කරමියි දනීද? දීර්ඝ වූ ආශ්වාසය දිගු කලක් ආශ්වාස කරයි, දීර්ඝ වූ ප්‍රශ්වාසය දිගු කලක් ප්‍රශ්වාස කරයි, දීර්ඝ වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය දිගු කලක් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසද කරයි, දීර්ඝ වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය දිගු කලක් ආශ්වාස හා ප්‍රශ්වාස කරන්නහුට (කුශල) ඡන්‍දය උපදියි, ඡන්‍ද වශයෙන් වඩාත් සියුම් ලෙස දීර්ඝ වූ ආවාසය දිගු කලක් ආශ්වාස කරයි, ඡන්‍ද වශයෙන් වඩාත් සියුම් ලෙස දීර්ඝ වූ ප්‍රශ්වාසය-පෙ-දීර්ඝ වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය දිගු කලක් ආශ්වාස ද ප්‍රශ්වාස ද කරයි, ඡන්‍ද වශයෙන් වඩාත් සියුම් ලෙස දීර්ඝ වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය දිගුකලක් ආශ්වාසද ප්‍රශ්වාසය කරන්නහුට ප්‍රමෝදය උපදියි, ප්‍රමෝද වශයෙන් එයට වඩා සියුම් ලෙස දීර්ඝ වූ ආශ්වාසය දිගුකලක් ආශ්වාස කරයි, ප්‍රමෝද වශයෙන් එයට වඩා සියුම් ලෙස දීර්ඝ වූ ප්‍රශ්වාසය-පෙ- දීර්ඝ වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය දිගුකලක් ආශ්වාසද ප්‍රශ්වාසද කරයි, ප්‍රමෝද වශයෙන් එයට වඩා සියුම් ලෙස දීර්ඝ වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය දිගු කලක් ආශ්වාසද ප්‍රශ්වාසද කරන්නහුට දිගු කල් පවත්නා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් කෙරෙන් සිත වෙන් වේ, උපේක්‍ෂාව පිහිටයි. මේ නව ආකාරයෙන් දීර්ඝ පරිමාණ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ (සමූහාර්ත්‍ථයෙන්) කාය නම් වෙති. සිහිය (අරමුණ වෙත එළඹ සිටින හෙයින්) උපට්ඨාන නම් වේ, (නිමිත්ත අනුව) බැලීම ඥානයයි, කය (අරමුණු වශයෙන්) එළඹ සිටින්නේ උපට්ඨාන නම් වේ, එය කායසතිය නොවේ. ‘සති’ යනු ‘සිහිය’ යන අර්ත්‍ථයෙහිද, එළඹ සිටීම් අර්ත්‍ථයෙහිද වේ. ඒ සතියෙන්ද ඒ ඥානයෙන්ද, ඒ කය අනුව බලයි යනුයි. එහෙයින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනායයි කියනු ලැබේ.”

‘රස්ස’ යන පදය යෙදීමේදී ද, මෙම නයයි. මේ වනාහි විශේෂයයි: යම්සේ මෙහි “දීඝං අස්සාසං අද්ධානසඞ්ඛාතෙ”යි කියන ලදද, එසේම මෙහි “රස්සං අස්සාසං ඉත්තරසඛ්ඛාතෙ අස්සසති” යනුවෙන් පෙළ ආයේය. එහෙයින් එය අනුව “තෙන වුච්චති කායෙ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානභාවනා” යන්න දක්වා යෙදිය යුතුය.

මෙසේ දීර්ඝ (කාල) පරිමාණ වශයෙන්ද, ස්වල්ප පරිමාණ වශයෙන්ද මේ ආකාරයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දන්නේ දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාස කරනුයේ දීර්ඝ ලෙස ආශ්වාස කෙරෙමියි දනියි-පෙ-ස්වල්ප ලෙස ප්‍රශ්වාස කරනුයේ ස්වල්ප ලෙස ප්‍රශ්වාස කෙරෙමි’යි දනියි” යනුවෙන් දතයුතුය.

දීඝො රස්සො ච අස්සාසො පස්සාසො පි ච තාදිසො චත්තාරො වණ්ණා වත්තන්ති නාසිකග්ගෙ’ව භික්‍ඛුනො

සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීති -පෙ- පස්සසිස්සාමීති සික්‍ඛති යනු, සියලු ආශ්වාසකාය (සමුහය) පිළිබඳ මුල මැද අග (යන තුන) දැනුවත් කරමින්, ප්‍රකට කරමින් ආශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි. සියලු ප්‍රශ්වාසකාය පිළිබඳ මුල මැද අග දැනුවත් කරමින්, ප්‍රකට කරමින් ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි. මෙසේ දැනුවත් කරමින්, ප්‍රකට කරමින් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත වූ සිතින් ආශ්වාස කරයි. ප්‍රශ්වාසද කරයි, එහෙයින් ආශ්වාස කරන්නෙමියි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මේයයි කියනු ලැබේ. කිසියම් භික්‍ෂු කෙනකුට වනාහි කැඩී බිදී පැතුරුණු ආශ්වාස සමූහයෙහි හෝ ප්‍රශ්වාස සමූහයෙහි මුල ප්‍රකට වේ, මැද ප්‍රකට නොවේ, හේ තෙමේ මුල පමණක් අල්වාගනු සමත් වේ, මැද අග දෙතන්හි වෙහෙසට පත්වේ. අන් කෙනකුහට මැද ප්‍රකට වේ, මුල අග ප්‍රකට නොවේ, තවද කෙනකුහට අග පමණක් ප්‍රකට වේ, මුල මැද ප්‍රකට නොවේ, හේ තෙමේ අය පමණක් අල්වාගනු සමත් වේ, මුල මැද යන දෙතන්හි වෙහෙසට පත්වේ. තවද කෙනකුහට මුල මැද අග යන සියලු අවස්ථා ප්‍රකට වේ, හේ තෙමේ සියල්ලම අල්වා ගැනීමට සමත් වේ, කිසිම තැනෙක වෙහෙසට පත් නොවේ, එවැන්නකු විය යුතුයයි දක්වන්නාහු “සබ්බකායපටිසංවෙදී -පෙ-පස්සසිස්සාමීති සික්‍ඛති” යි කීහ.

එහි සික්‍ඛති යනු, මේ ආකාරයෙන් උත්සාහ කරයි, ප්‍රයත්න කරයි, එබන්ඳහුගේ යම් සංවරයෙක් වේද, එය මෙහි අධිශීල ශික්‍ෂායි, එබන්ඳහුගේ යම් සමාධියෙක් වේද, එය අධිචිත්ත ශික්‍ෂායි, එබන්ඳහුගේ යම් ප්‍රඥාවක් වේද, එය අධිප්‍රඥාශික්‍ෂායි. මේ ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාව එම අරමුණෙහි, ඒ සිහිය හේතුකොටගෙන, ඒ මෙනෙහි කිරීම හේතුකොටගෙන, පුහුණුවෙයි, සේවනය කරයි, වඩයි, පුරුදු කරයි යනුවෙන් මෙහි අර්ත්‍ථය දතයුතුය.

එහි යම්සේ පළමුනයෙහි හුදෙක් ආශ්වාස කටයුතුබව, ප්‍රශ්වාස කටයුතුබව වේද, එහෙයින් අන් කිසිවක් නොකළ යුතුය. මෙතන් පටන් වනාහි ඥානොත්පාදනාදියෙහි යෝග කටයුතුය. එහෙයින් එහිදී ‘පස්සසාමීති පජානාති පස්සසාමීති පජානාති’ යනුවෙන් වර්තමානකාල වශයෙන් පෙළ කියා මෙතැන් පටන් කළයුතු ඥානොත්පාදනාදිය පිළිබද ආකාරය දක්වනු පිණිස ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමීති’ ආදී නයින් අනාගත කාලික වචන වශයෙන් පෙළ යොදන ලදැයි දතයුතුය.

පස්සම්හයං කායසංඛාරං අස්සසිස්සාමි-පෙ-පස්සසිස්සාමීති සික්‍ඛති යනු, ඔළාරිකවූ කායසංඛාරය සංසිඳුවමින්, වෙසෙසින් සංසිඳුවමින්, පහ කරමින්, ශමනය කරමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාසද කරන්නෙමියි හික්මෙයි. එහිලා ඔළාරිකබව හා සියුම්බවද, සංසිඳුවීමද මෙසේ දතයුතුය. මේ භික්‍ෂූහුගේ වනාහි පෙර (ආනාපානසති භාවනාව) නොඇරඹි කල්හි කයද, සිතද පරිදාහසහිත වේ, ඔළාරිකද වේ. කයසිත යන දෙක්හි ඔළාරිකබව නොසන්සිඳි කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝද ඔළාරික වෙති, බලවත්ව පවතිති, නාසය නොසෑහේ, මුඛයෙන්ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කෙරෙමින් සිටියි. යම් කලෙක ඔහුගේ කයද සිතද (භාවනාව විසින්) ගන්නා ලද්දේ වේද, එකල ඒ කයසිත දෙක සන්සිඳියේ වේ, ශමනය කරන ලද්දේ ද වේ. කයසිත දෙක ශමනය කරන ලද කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සියුම්ව පවතින්, ‘ඇත්දෝ නැත්දෝ’යි විමසිය යුතු බවට පත්වෙති.

යම්සේ දුවගොස් හෝ පර්වතයෙකින් බැස හෝ හිසින් ගත් මහ බරක් බහා තබා හෝ සිටි පුරුෂයකුගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ඔළාරික වෙත්ද, නහය නොපොහොනේ මුඛයෙන් ආශ්වාසද ප්‍රශ්වාසද කෙරෙමින් සිටීද, නැවත හේ තෙමේ එම විඩාව දුරුකොට නහා පැන් බී තෙත් රෙදිකඩක් ළෙහි රදවාගෙන සිහිල් සෙවණෙක හොත්තේ වේද, එකල එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සියුම් වෙත්ද, ‘ඇත්දෝ නැත්දෝ හෝයි’ විමසිය යුතු බවට යෙත්ද, එසේම මේ භික්‍ෂූහුගේ කය සිත දෙක පෙර (භාවනාව විසින්) නොගන්නාලද කල්හි -පෙ-විමසිය යුතු බවට පත්වෙති. කවර හෙයින්ද යත්, එසේ මැයි. පෙර (භාවනාව විසින්) නොගන්නාලද කල්හි ඔහුට ඔළාරික ඔළාරිකවූ කාය සංඛාරයන් සන්සිඳුවෙමි’යි යන ආවර්ජනයක්, කල්පනයක්, මනස්කාරයක්, ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණයක් නැත, (භාවනාව විසින්) ගන්නා ලද කල්හි ඇත. එහෙයින් (භාවනාව විසින්) නොගන්නාලද කලට වඩා ගන්නා ලද කල්හි ඔහුගේ කායසංඛාරය සියුම් වේ. එහෙයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ:

සාරද්ධෙ කායෙ චිත්තෙ ච අධිමත්තං පවත්තති, අසාරද්ධම්හි කායම්හි සුඛුමං සම්පවත්තතීති.

පරිගෘහීත (භාවනාව විසින් ගන්නා ලද) කල්හිදු ඔළාරිකව පවත්නේය. ප්‍රථමධ්‍යාන උපචාරයෙහිදී සියුම් වේ, එහිද ඔළාරිකව පවත්නේ ප්‍රථමධ්‍යානයෙහිදී සියුම් වේ, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහිද ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයෙහිද ඔළාරිකව පවත්නේ ද්විතීය ධ්‍යානයෙහිදී සියුම් වේ, ද්විතීයධ්‍යානයෙහිද තෘතීයධ්‍යාන උපචාරයෙහිද ඔළාරිකව පවත්නේ තෘතිය ධ්‍යානයෙහිදී සියුම් වේ, තෘතීය ධ්‍යානයෙහිද චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යාන උපචාරයෙහිද ඔළාරිකව පවත්නේ චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානයෙහිදී ඉතා සියුම්ව නොපවත්නාබවට පැමිණේ. මේ වනාහි දීඝභාණකසංයුත්ත භාණකයන්ගේ මතයයි.

මජ්ඣිම භාණකයෝ වනාහි ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි ඔළාරික වූයේ ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයෙහිදී සියුම් වේ යනුවෙන් මෙසේ අවම අවම වූ ධ්‍යානයෙහි පවත්නා තරමට වඩා උපරිම උපරිම ධ්‍යාන උපචාරයෙහිදී ද සියුම්බව කැමැති වෙති. සියල්ලන්ගේම මතයට අනුව අපරිගෘහීත (භාවනාව විසින් නොගන්නාලද) කාලයෙහි පවත්නා කායසංඛාරය පරිගෘහිත කාලයෙහි සන්සිඳෙයි, පරිගෘහිත කාලයෙහි පැවති කාය සංඛාරය ප්‍රථමධ්‍යාන උපචාරයෙහිදී -පෙ-චතුර්ත්‍ථධ්‍යන උපචාරයෙහි පැවති කායසංඛාරය චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානයෙහිදී සන්සිඳෙයි. මේ වනාහි සමථභාවනා නයයි.

විදර්ශනාවෙහි වනාහි: පරිග්‍රහ නොකළ කල්හි පැවති කායසංඛාරය ඔළාරික වේ, මහාභූතයන් පරිග්‍රහ කළ කල්හි සියුම් වේ, එයද ඔළාරිකවූයේ උපාදාරූප පරිග්‍රහ කළ කල්හි සියුම් වේ, එයද ඔළාරිකවූයේ සකලරූප පරිග්‍රහ කළ කල්හි සියුම් වේ, එයද ඔළාරික වූයේ අරූප පරිග්‍රහ කළ කල්හි සියුම් වේ, එයද ඔළාරිකවූයේ රූපාරූප පරිග්‍රහ කළ කල්හි සියුම් වේ, එයද ඔළාරිකවූයේ ප්‍රත්‍යයයන් පරිග්‍රහ කළ කල්හි සියුම් වේ, එයද ඔළාරික වුයේ ප්‍රත්‍යය සහිත නාමරූපයන් පරිග්‍රහ කළ කල්හි සියුම් වේ, එයද ඔළාරිකවූයේ ත්‍රිලක්‍ෂණයන් අරමුණු කොට ඇති විදර්ශනාවෙහිදී සියුම් වේ, එයද දුර්වල විදර්ශනාවෙහි ඔළාරික වූයේ බලවත් විදර්ශනාවෙහිදී සියුම් වේ. එහි පෙර කී නයින්ම පළමු පළමු කී දෙය පසු පසුව කී දෙයින් ශමනය වෙතැ’යි දතයුතුය. මෙහි ඔළාරිකබව හා සියුම්බවද, ශමනයද මෙසේ දතයුතුය.

පටිසම්භිදාවෙහි වනාහි චෝදනා පරිහාර සහිතව මේ කාරණය කියන ලද්දේය.

කෙසේදයත්, කායසංඛාරය, සන්සිඳුවමින් ආශ්වාස කෙරෙමි’යි -පෙ-ප්‍රශ්වාස කෙරෙමි’යි හික්මෙයි. කායසංස්කාරයෝ නම් කවරහුද? දීර්ඝවූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝය, කායික වූ කය හා බැඳී සිටියාවූ මේ ධර්මයෝ කායසංඛාර නම් වෙති, ඒ කායසංඛාරයන් සන්සිඳුවමින්, පහ කෙරෙමින් ශමනය කෙරෙමින් හික්මෙයි. යම්බඳු කායසංඛාරයන් හේතුකොටගෙන කය ඉදිරි පසට නැමීම, දෙපසට නැමීම, සියලු පසට නැමීම, පසු පසට නැමීම, කැළඹීමට පත්වීම, පණ ගැසීම, වංචල වීම, කම්පාවීම වේද, එබඳු ඔළාරික වූ කාය සංඛාරයන් සන්සිඳුවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි, අවාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි. යම්බඳු කායසංඛාරයන් හේතුකොටගෙන කය ඉදිරියට නොනැමීම, දෙපසට නොනැමීම, සියලු අතට නොනැමීම, පසුපසට නොනැමීම, නොකැළඹීම, නොගැසීම, වංචලනොවීම, කම්පා නොවීම සිදුවේද, එබඳු ශාන්ත වූ සියුම්වූ කායසංඛාරයන්ද සන්සිඳුවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි, ප්‍රශ්වාසද කරන්නෙමියි හික්මෙයි.

ඉදින් කායසංඛාරයන් සන්සිඳුවමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මේ නම්, එසේ කායසංඛාරයන් සන්සිඳවූ කල්හි, ආශ්වාස ආදී වාතයන්ගේ පැවැත්මක් නොවේ, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසන්ගේ පැවැත්මක් සිදුනොවේ, ආනාපානසතියෙහි පැවැත්මක් නොවේ, ආනාපානසති සමාධියෙහි පැවැත්මක් නොවේ. පණ්ඩිත ජනයා සමවදින නැඟී සිටින එම සමාපත්තියද නොවේ.

ඉදින් ඔළාරික වූ කායසංඛාරය සන්සිඳුවමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මේ නම්, එසේවූ කල්හි (ඔළාරික වූ කායසංඛාරය සන්සිඳවූ කල්හි) ආශ්වාසාදී වාතයන්ගේ පැවැත්මද වේ, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පැවැත්මද වේ. ආනාපානසතියෙහි පැවැත්මද වේ, ආනාපානසති සමාධියෙහි පැවැත්මද වේ, පණ්ඩිත ජනයා සමවදින නැඟී සිටින එම සමාපත්තියද වේ. කුමක් මෙන්ද යත්?

යම්සේ ලොහො තලියකට ගැසූ කල පළමුවෙන් ඔළාරික ශබ්දයෝ නිකුත් වෙති, එම ඔළාරික ශබ්දයන් පිළිබඳ නිමිති මනාකොට ගන්නාලද හෙයින්, මනාකොට සිත තුළ පිහිටි හෙයින් මනාකොට දරා ගන්නා ලද හෙයින් එම ඔළාරික ශබ්දය ඉකුත්ව ගිය කල්හිද, ඉන් පසු සියුම් ශබ්දයෝ පවතිත්ද, සියුම් ශබ්දයන්ගේද නිමිති මනාකොට ගන්නාලද හෙයින්, මනාකොට සිත තුළ පිහිටි හෙයින්, මනාකොට දරාගන්නාලද හෙයින් එම සියුම් ශබ්දයන් ඉකුත්ව ගිය කල්හිදු, ඉන් පසු එම සියුම් ශබ්දයන් පිළිබඳ නිමිත්තෙහි අරමුණුගත් සිත පවත්නේය, එසේම පළමුකොට ඔළාරික වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ පවතිත්ද, එම ඔළාරික ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පිළිබඳ නිමිත්ත මනාකොට ගන්නාලද හෙයින්, මනාකොට සිත තුළ පිහිටුවා ගන්නාලද හෙයින් ඔළාරික ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ඉකුත්ව ගිය කල්හිදු, ඉක්බිති සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ පවතිත්ද, එම සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පිළිබඳ නිමිති මනාකොට ගන්නා ලද හෙයින් මනාකොට සිත තුළ පිහිටුවා ගන්නාලද හෙයින්, මනාකොට සිත්හි දරාගන්නාලද හෙයින් එම සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පිළිබඳ නිමිත්ත අරමුණු කොටගත් සිත වික්ෂෙපයට නොයෙයි.

එසේවූ කල්හි ආශ්වාසාදී වාතයන්ගේ පැවැත්මද වේ, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පැවැත්මද වේ, ආනාපානසතියෙහි පැවැත්මද වේ. ආනාපානසති සමාධියෙහි පැවැත්මද වේ, පණ්ඩිත ජනයා සමවදින නැගී සිටින එම සමාපත්තියද වේ. ‘පස්සමහ්යං කායසංඛාරං’ යන මෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ කාය නම් වෙති, එළඹවීම සති නමි, අනුව බැලීම ඤාණ නමි, කය යනු උපට්ඨාන හෙවත් එළඹ සිටීමයි. එහෙත් එය සතිය නොවේ, සති යනු එළඹ සිටීම මෙන්ම සිහියද වේ. ඒ සිහිය හේතුකොටගෙන ඒ ඥානය හේතුකොටගෙන එම කය අනුව බලයි. එහෙයින් කය පිළිබඳ වූ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනායයි කියනලදි.

මේ වනාහි මෙහි කායානුපස්සනා වශයෙන් කියන ලද ප්‍රථම චතුෂ්කය පිළිබඳව පිළිවෙළින් කරනලද පදවර්ණනාවයි.

යම්හෙයකින් වනාහි මෙහි මේ චතුෂ්කයම ආධුනික යෝගාවචරයාහට කර්මස්ථාන වශයෙන් කියන ලද්දේවේද, ඉතිරි චතුෂ්ක තුන මේ ප්‍රථම චතුෂ්කයෙහිදී ධ්‍යානයට පත්වූවාහු උදෙසා වෙදනා-චිත්ත-ධම්මානුපස්සනා වශයෙන් කියනලද්දාහු වෙත්ද, එහෙයින් මේ කර්මස්ථානය වඩා ආනාපාන චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානය පාදක කොටගත් විදර්ශනාවෙන් පිළිසිඹියා සහිත රහත්බවට පැමිණෙනු කැමැති ආධුනික කුලපුත්‍රයා විසින් පෙර කී නයින්ම, සිල් පිරිසුදු කිරීම් ආදී සියලු කාර්යයන් කොට පෙර කියන ලද ප්‍රකාර ඇති ආචාර්යවරයකු සමීපයෙහි සන්‍ධි පසක් ඇති කර්මස්ථානය උගතයුතුය.

එහි සන්‍ධි පස නම්: උග්ගහය, පරිපුච්ඡාය, උපට්ඨානය, අප්පනාය, ලක්‍ඛණය යන මොහුය. එහි, උග්ගහ නම් කර්මස්ථානය ඉගෙනීමයි. පරිපුච්ඡා නම් කර්මස්ථානය පිළිබඳවූ කරුණු විමසීම නොහොත්, සැක තැන් විමසීමයි. උපට්ඨාන නම් කර්මස්ථානය වටහා ගැනීමයි, අප්පනා යනු කර්මස්ථානය පිළිබඳ අර්පණායි. ලක්ඛණ නම් කමටහන් පිළිබඳ ලක්‍ෂණයි. මේ ආකාර ලක්‍ෂණ සහිත කර්මස්ථානයයි. කර්මස්ථානය පිළිබඳ ස්වභාවය උපධාරණය (සැලකිල්ලට ගැනීම) යයි කී නියාය.

මෙසේ සන්‍ධි පසක් සහිත කර්මස්ථානය උගන්නාවිට තමන්ද වෙහෙසට පත්නොවේ, ආචාර්යවරයාද වෙහෙසට පත් නොකරවයි. එහෙයින් මඳක් කියවාගෙන බොහෝ කලක් හදාරා, මේ ආකාරයෙන් සන්‍ධි පසක් ඇති මේ කමටහන උගෙන ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි හෝ පෙර කී ප්‍රකාර ඇති අන් සෙනස්නෙක හෝ වෙසෙමින් සුලු පලිබෝධයන් සිඳලා, බත්කිස නිමවීමෙන් පසු, බත්මත දුරලා සුවසේ හිඳගෙන රත්නත්‍රය ගුණ සිහිකිරීමෙන් සිත් පහන් කොටගෙන ආචාර්යවරයාගෙන් උගත් එක් පදයක් හෝ අමතක නොකොට මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. එහි මෙනෙහි කිරීමේ පිළිවෙළ මෙසේයි:

ගණනා අනුබන්‍ධනා එුසනා ඨපනා සල්ලක්‍ඛණා විවට්ටනා පාරිසුද්ධි තෙසඤ්ච පටිපස්සනා.

එහි ගණනා යනු ගණනයමයි, අනුබන්‍ධනා යනු, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අනුව සිත පැවැත්වීමයි. එුසනා යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ස්පර්ශ කරන ස්ථානය වන නාසිකාග්‍රයෙහි ස්පර්ශ කිරීමයි, ඨපනා යනු අර්පණායි, හෙවත් සිත මනාකොට අරමුණෙහි පිහිටුවීමයි, සල්ලක්‍ඛණා යනු, අනිත්‍යාදිය මනාකොට සලකන හෙයින් විදර්ශනාවයි, විවට්ටනා යනු, ක්ලේශයන් (සර්වප්‍රකාරයෙන් සන්සිඳුවන හෙයින්) මාර්ගයමැයි, පාරිසුද්ධි යනු, ඵලයමැයි. තෙසඤ්ච පටිපස්සනා යනු ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණයයි.

එහිලා මේ ආධුනික කුලපුත්‍රයා විසින් පළමුකොට ගණනය කෙරෙමින් මේ කමටහන මෙනෙහිකළ යුතුය. ගණනය කරනවිට පහට අඩුවෙන් නොනැවැත්විය යුතුය. දහයට වඩා වැඩියෙන් ගණනය නොකළ යුතුය. අතරතුර කඩවීමක් නොපෙන්විය යුතුය. පහට අඩුවෙන් නවවනවිට බාධා සහිත ගවගාලෙක හිර කරන ලද ගව සමූහයක් මෙන් බාධා සහිත අවකාශයෙහි චිත්තොප්පාදය චංචල වේ. දහයට වඩා ගණනය ගෙනයන විට, ගණනයම ඇසුරු කළ චිත්තොත්පාදය වේ. අතරතුර කඩවීමක් දක්වනවිට, ‘මාගේ කර්මස්ථානය මුදුන්පත් වූයේ දෝ නොවූයේ දෝ හෝ’යි සිත ඒ මේ අත පැද්දෙයි. එහෙයින් මෙකී දොෂයන් වලක්වා ගණනය කළයුතුය.

ගණනය කරනවිටද පළමුකොට සෙමින් වී මනින්නකුගේ ගණන විලාශයෙන් ගණන් කළයුතුය. වී මනින්නෙක් නැළිය පුරවා, එකයි කියමින් මුනින් නමයි, නැවත පුරවමින් කිසියම් කසළක් දැක එය ඉවත් කරමින්ද ‘එකයි, එකයි’ කියයි. ‘දෙකයි, දෙකයි’ ආදියෙහිද මෙම නයයි. ඒ ආකාරයෙන්ම මොහු (යෝගාවචරයා) විසින්ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අතුරෙන් යමක් වැටහේද එය ගණන් ගෙන ‘එකයි, එකයි’ කී තැන් පටන් ‘දහයයි, දහයයි’ කියන තෙක් පවත්නා පවත්නා ආශ්වාසය හෝ ප්‍රශ්වාසය ගැන සැලකීමෙන්ම ගිණිය යුතුය. මෙසේ ගණනය කරන ඔහුට නික්මෙන්නාවූද පිවිසෙන්නාවූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ප්‍රකට වෙති.

ඉක්බිති ඔහු විසින් වී මනින්නකුගේ වැනි එම ලැසිව ගණන් කිරීම හැර, ගොපල්ලකුගේ ගවයන් ගණන් කිරීම වැනි යුහුව ගණන් කිරීම කළ යුතුය. දක්‍ෂ වූ ගොපල්ලෙක් හිණපටින් (ඔඩොක්කුවෙන්) අකුරු (බොරළු) ආදිය ගෙන රැහැන් හා කෙවිටි අතැතිව උදෑසනින්ම ගවහල වෙත ගොස් ගවයන් පිටට ගසා හිදි කණුව (කඩුල්ල) මත හිඳ දොරකඩ වෙත පැමිණි දෙනුන් ‘එකයි, දෙකයි’ යනුවෙන් බොරළු කැට දමමින් ගණනය කරයි. තුන්යම් රැය මුළුල්ලෙහි තදබදවූ අවකාශයෙහි හිරවී දුකසේ සිටි ගවරැල එකිනෙකාගේ සිරුරු ගටමින් කීප දෙනකු බැගින් වේගයෙන් නික්මෙති, හේ තෙමේ ‘තුනයි, හතරයි, පහයි’ යනුවෙන් යුහුව ගණනය කෙරේමැයි. එසේම පළමු කී ආකාරයෙන් ගණින්නහු (යෝගාවචරයා) ගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ප්‍රකටව යුහුයුහුව නැවත නැවත හැසිරෙත්. ඉක්බිති ඔහු විසින් නැවත නැවතත් හැසිරෙතියි දැන ඇතුළත හෝ පිටත නොගෙන නහය දොරකඩට ආ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ‘එකයි, දෙකයි, තුනයි, හතරයි, පහයි,’ ‘එකයි, දෙකයි, තුනයි, හතරයි, පහයි’ ‘එකයි, දෙකයි, තුනයි, හතරයි, පහයි, හයයි,’ ‘එකයි, දෙකයි, තුනයි, හතරයි, පහයි, හයයි, හතයි;-පෙ-අටයි, නවයයි, දහයයි’ යනුවෙන් යුහුයුහුව ගිණිය යුතුය. කමටහන ගිණීම හා සමඟ බැදී ඇති කල්හි, ගිණීමේ බලයෙන්ම සිත එකඟ වේ, අවලෙහි පිහිටෙන් සැඩ පහරෙහි නැව සිටින්නාසේය.

මේ ආකාරයෙන් යුහුයුහුව ගණින ඔහුට කමටහන නිරතුරුව පවත්නා සේ වැටහේ, ඉක්බිති නිරතුරුව පවත්නේයයි දැන ඇතුළත හෝ පිටත හෝ වාතය නොගෙන පළමු නයින්ම යුහුයුහුව ගිණිය යුතුය. ඇතුළට පිවිසෙන වාතය හා සමග සිත මෙහෙයවන්නහුට ඇතුළත වාතයෙන් පහරනලද්දක් මෙන්ද මේදයෙන් පිරුණක් මෙන්ද වේ, පිටතට නික්මෙන වාතය හා සමග සිත නාසාග්‍රයෙන් පිටතට යවන්නහුගේ සිත පිටත ඇති නොයෙක් අරමුණු කෙරෙහි දිවයයි. වාතය වදින වදින තන්හි සිහිය පිහිටුවා වඩන්නහුටම භාවනාව සමෘද්ධ වේ. එහෙයින් ඇතුළතද පිටතද වාතය නොගෙන පළමු නයින්ම යුහුයුහුව ගිණිය යුතුයයි කියනලදි.

කොපමණ කලක් මෙසේ ගිණීම කළයුතුද? යම්තාක් ගිණීමෙන් තොරව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහි සිහිය පිහිටාද, ඒතාක් කල් කළයුතුය. පිටත විසුරුණ විතර්කය නැතිකොට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසාරම්මණයෙහි සිහිය පිහිටුවීම පිණිසම ගිණීම කළයුතුය.

මෙසේ ගිණීම් වශයෙන් මෙනෙහිකොට අනුබන්‍ධනා අනුව සිහිය පැවැත්වීම් වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. අනුබන්‍ධනා නම්, ගිණීම නවතා සිහියෙන් නිරතුරුව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අනුව යාමයි, එම අනුගමනයද මුල මැද අග අනුව යෑම් වශයෙන් නොකළ යුතුය. පිටතට නික්මෙන වාතයෙහි මුල නාභියයි. මැද හෘදයයි, අග නාසිකාග්‍රයයි. ඇතුළට පිවිසෙන වාතයෙහි මුල නාසිකාග්‍රයයි, මැද හෘදයයි, අග නාභියයි. එය අනුගමනය කරන ඔහුගේ සිත වික්ෂෙපයට ගොස් විඩාව පිණිසද, කම්පනය පිණිසද හේතුවේ. කියනලදමැයි:

අස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො අජ්ඣත්තං වික්‍ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායො පි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච එන්‍දිතා ච. පස්සාසාදිමජ්ඣපරියොසානං සතියා අනුගච්ඡතො බහිද්ධා වික්‍ඛෙපගතෙන චිත්තෙන කායොපි චිත්තම්පි සාරද්ධා ච හොන්ති ඉඤ්ජිතා ච එන්‍දිතා චා’ති

එහෙයින් අනුව යාමෙන් මෙනෙහි කරන්නහු විසින් මුල, මැද, අග වශයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය, එතෙකුදු වුවත්, ඵුසනා (ස්පර්ශ කිරීම්) වශයෙන්ද ඨපනා (අරමුණෙහි සිත පිහිටුවීම්) වශයෙන්ද මෙනෙහි කළයුතුය. ගණනා-අනුබන්‍ධනා වශයෙන් මෙන් ඵුසනා-ඨපනා වශයෙන් වෙන වෙනම මෙනෙහි කිරීමෙක් නැත, ස්පර්ශ කළ කළ තන්හිම ගණනය කිරීමෙන් ගණනා වශයෙන්ද, එුසනා වශයෙන්ද මෙනෙහි කරයි, එහිම ගණනය නවතා සිහියෙන් ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් අනුව යමින්ද, අර්පණා වශයෙන් සිත පිහිටුවමින්ද අනුබන්‍ධනා වශයෙන්ද, ඵුසනා වශයෙන්ද, ඨපනා වශයෙන්ද මෙනෙහි කෙරෙතියි කියනු ලැබේ. ඒ මේ අර්ත්‍ථය අටුවාහි කියනලද පඞ්ගුලොපමා, දොවාරිකො - පමාවන්ගෙන්ද, පටිසම්භිදාවෙහි කියන ලද කකචූපමාවෙන්ද දත යුතුය.

එහි පඞ්ගුලොපමාව මෙසේය: යම්සේ කොරෙක් තෙමේ ඊලෙක්හි (උන්සිල්ලාවෙක්හි) ක්‍රීඩාකරන මව්පුතු දෙදෙනකුගේ ඊල එහි ඊල්ටැඹ මුල හිඳ පැද්දූවිට ක්‍රමයෙන් එන්නාවූද යන්නාවූද ඊල්පුවරුවෙහි දෙකෙළවර හා මධ්‍යය දක්නේද, එහෙත් දෙකෙළවර හා මධ්‍යය දකිනු පිණිස උත්සුක නොවේද, එසේම භික්‍ෂු තෙමේ සිහි වශයෙන් කමටහන් නිමිති නමැති ටැම්මුල ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නමැති ඊල යවා නිමිත්තෙහි සිහිය පිහිටුවා හුන්නේ ක්‍රමයෙන් එන්නාවූද යන්නාවූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් වැදුණ තැන මුල මැද අග සිහියෙන් අනුගමනය කරනුයේ එහිම සිත පිහිටුවා බලන්නේය, එහෙත් ඒ මුල මැද අග දකිනු පිණිස උත්සුක නොවන්නේය. මේ පඞ්ගුලොපමායි.

දොවාරිකොපමාව මෙසේය: යම්සේ දොරටුපාලයෙක් තෙමේ නගරය ඇතුළතද පිටතද සිටින පුරුෂයන් දැක ‘තෝ කවරෙක්ද? කොයින් ආයේද? කොයි යන්නෙහිද? අත්හි කුමක් ඇත්දැ?’යි නොවිමසන්නේද, එම පුරුෂයන් ගැන විමසීම ඔහුගේ කාර්යයක් නොවන්නේද, දොරටුව වෙත එළඹියවුන්ම විමසන්නේද, එසේම ඇතුළට පිවිසි වාතයද පිටතට නික්මුණු වාතයක්ද ගැන විමසීම මේ භික්‍ෂුවගේ කාර්යය නොවන්නේය, (නාසිකාග්‍ර නමැති) දොරටුව වෙත පැමිණි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයම නිමිති වන්නේ මේ දොවාරිකොපමායි.

කකචූපමාව මුල පටන් මෙසේ දතයුතුය. කියනලදමැයි:

නිමිත්තං අස්සාස පස්සාසා අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස අජානතො ච තයො ධම්මෙ භාවනා නූපලබ්හති,

නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස ජානතො ච තයො ධම්මෙ භාවනා උපලබ්හතී’ති

මේ තුන් කරුණු එක් සිතකට අරමුණු නොවනුයේ කෙසේද? එහෙත් මේ තුන් කරුණු නොදන්නාලද නොවනුයේ කෙසේද? සිතද වික්‍ෂෙපයට නොයන්නේ කෙසේද? පධානවීර්යයද විද්‍යාමාන වනුයේ කෙසේද? භාවනානුයෝගයද සිද්ධවනුයේ කෙසේද? (ලෞකික ලෝකෝත්තර) විශෙෂාධිගමය වනුයේ කෙසේද? යම්සේ සමතලා බිම් පෙදෙසෙක රුක්කඳක් තබන ලද්දේ ද, පුරුෂයෙක් තෙමේ එම රුක්කඳ කියතෙකින් කපන්නේද, දැවකඳට වැදෙන කියත්දත් අනුසාරයෙන් ඒ පුරුෂයාගේ සිහිය එළඹියේ වේද? ඒ පුරුෂ තෙමේ තමා වෙතට එන්නාවූද ආපසු යන්නාවූද කියත්දත් මෙනෙහි නොකෙරේද, එහෙත් ආවාවූද ගියාවුද කියත්දත් නොදන්නා ලද්දේ නොවේ, වීර්යයද විද්‍යාමාන වේද, කාර්යයද සිද්ධවේද, අපෙක්‍ෂිත ඵලවිශෙෂයටද පැමිණේද,

එහි සමතල බිම් පෙදෙසෙහි තබනලද දැවකඳ උපනිබන්‍ධන නිමිත්ත වැනිය, කියත්දත් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් වැනිය, යම්සේ දැවකඳට වදින කියත්දත් අනුසාරයෙන් පුරුෂයාගේ සිහිය එළඹියේ වේද, යම්සේ ආවාවූද ගියාවූද කියත්දත් මෙනෙහි නොකෙරේද, එහෙත් ආවාවූද ගියාවූද කියත්දත් නොදන්නා ලද්දේ නොවේද, ප්‍රයත්නය විද්‍යාමාන වේද, ප්‍රයෝජනය සිද්ධවේද, අපෙක්‍ෂිත ඵලයට පැමිණේද, එසේම භික්‍ෂු තෙමේ නැහැ අගෙහි හෝ උඩුතොලෙහි සිහිය එළවා හුන්නේ වේ, ආවාවූද ගියාවූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් මෙනෙහි නොකෙරේ, එහෙත් ආවාවූද ගියාවූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ නොදන්නා ලද්දාහු නොවෙත්, ප්‍රයත්නයද විද්‍යාමාන වේ, භාවනානුයෝගයද සමෘද්ධ වේ, අපෙක්‍ෂිත ඵලවිශෙෂයටද පැමිණේ.

‘පධානං’ යනු, පධාන නම් කිමෙක්ද? ඇරඹි වීර්ය ඇත්තහුගේ කයද සිතද කර්මණ්‍ය වේ, මේ ‘පධාන’යි. ‘පයොග’ යනු කිමෙක්ද? ඇරඹි වීර්ය ඇතියහුගේ උපක්ලේශ හෙවත් නීවරණයෝ ප්‍රහීන වෙති, කාමවිතර්කාදීහු ශමනය වෙති, මේ පයොගයි. ‘විසෙස’ යනු කිමෙක්ද? ඇරඹි වීර්ය ඇත්තහුගේ සංයොජනයෝ ප්‍රහීන වෙති, අනුසයයෝ භංග වෙති, මේ විසෙසයි; මෙසේ මේ කරුණු තුන එක් සිතකට අරමුණු නොවේ, එහෙත් මේ කරුණු තුන නොදන්නා ලද්දේ නොවේ, සිත වික්ෂෙපයටද නොයේ. ප්‍රයත්නය විද්‍යමාන වේ, ප්‍රයොගයද සිද්ධ වේ, විසෙසයටද පැමිණේ.

ආනාපානසති යස්ස පරිපුණ්ණා සුභාවිතා අනුපුබ්බං පරිචිතා යථා බුද්ධෙන දෙසිතා සො ඉමං ලොකං පභාසෙති අබ්හා මුත්තොව චන්‍දිමා’ති.

මේ කකචූපමායි. මේ කකචූපමාවෙහි වනාහි කියත්දත් හා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ආගතාගත වශයෙන් (ආ ආ පරිදි) මෙනෙහි නොකිරීමම ප්‍රයොජනයයි දතයුතුය.

මේ කමටහන මෙනෙහි කරන කිසිවකුහට නොබෝ කලෙකින්ම (පටිභාග) නිමිත්ත උපදියි. අවශේෂ ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් හොබනා අර්පණායයි කියනලද ඨපනා හෙවත් පිහිටුවීමද සිද්ධ වේ. කිසිවකුහට වනාහි ගිණීමෙන් මෙනෙහි කරන කාලයෙහි පටන්ම ක්‍රමයෙන් ඔළාරිකවූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ නැවැත්මෙන් කායවිඩාව සන්සුන් කල්හි කයද සිතද සැහැල්ලු වේ, සිරුර අහසෙහි පාවෙන ආකාරයට පත්වූ සේ දැනේ. යම්සේ විඩා සහිත කය ඇත්තකු ඇඳෙක හෝ පුටුවෙක හිඳගන්නාවිට ඇඳ පුටු නැමේද, හඬ නැඟේද, ඇතිරිලි හැකිලේද, එහෙත් විඩානැත්තකු හිඳිනවිට ඇඳ පුටු එසේ නොනැමේ, හඬ නොනැඟේ, ඇතිරිලි නොම හැකිලේ ඇඳපුටු ඉඹුල්පුලුන් පිරුණා සේ වේ. කවර හෙයින්ද? යම් හෙයකින් විඩා නොමැති කය සැහැල්ලු වේ, එහෙයින් එසේම ගිණීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරන කාලයෙහි පටන් අනුක්‍රමයෙන් ඔළාරිකවූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ සන්සිඳීම් වශයෙන් කායවිඩාව සන්හුන් කල්හි කයද සිතද සැහැල්ලු වේ. සිරුර ආකාශයෙහි පාවෙන තත්ත්‍වයකට පත්වූ සේ දැනේ.

ඔහුට ඔළාරික ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වූ කල්හි සියුම්වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කොටගත් සිත පවතී. එයද නිරුද්ධ වූ කල්හි තව තවත් වඩ වඩා සියුම් වූ නිමිති අරමුණු පවත්නේමය. කෙසේදයත්, යම්සේ පුරුෂයෙක් තෙමේ මහත්වූ යකඩ කූරෙකින් ලොහොතලියකට ගසාද, එක් පහරින් මහත් ශබ්දයක් නැඟේ, ඔහුගේ සිත ඔළාරික ශබ්දය අරමුණුකොට පවතී, ඔළාරික ශබ්දය ඉකුත්ව ගිය පසු සූක්ෂ්ම ශබ්දනිමිත්ත අරමුණු වේ. එයද ඉක්මගිය පසු වඩවඩාත් සියුම් ශබ්ද අරමුණු වේ. එසේයයි දතයුතුය. කියන ලදමැයි, ‘යම්සේ ලොහොතලියකට ගැසූ කල්හි’ යනුවෙන් විස්තර කළ යුතුය.

යම්සේ වනාහි සෙසු කර්මස්ථානයෝ මතු මත්තෙහි වඩනා කල්හි මහත් වෙත්ද, මේ කර්මස්ථානය එසේ නොවේ, මෙය නැවත නැවත වඩන්නහුට සියුම් බවට යෙයි, වැටහීමටද නො-එළඹේ, මෙසේ ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත නොවැටහීමට එළඹි කල්හි ඒ භික්‍ෂුව විසින් හුනස්නෙන් නැගිට පත්කඩ ගසාදමා නොයා යුතුය. කුමක් කළ යුතුද? ආචාර්යයන් විමසමි’යි හෝ, මාගේ කමටහන නටුයේ වනැ’යි හෝ නොනැගිටිය යුතුය. ඉරියවු වෙනස්කොට යන්නහුට කමටහන නැවත නැවත අලුත් වේ. එහෙයින් හුන්වනම හිඳ (පළමු තමා විසින් ඵුසනා වශයෙන් සලකනලද) තන්හි නැවත සිහි එළවිය යුතුය.

එහි, සිහි එළවන උපාය මෙසේයි:- කමටහන නොවැටහෙන බව දැනෙනවිට ඒ භික්‍ෂුව විසින් මෙසේ ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කටයුතුය. ‘මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ නම් කොහි ඇත්ද? කොහි නැත්ද? කවරකුට හෝ ඇත්ද? කවරකුහට නැත්දැ’යි යනුවෙනි. මෙසේ ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කරන්නහු විසින්, මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ මව්කුස ඇතුළත නැත, දියෙහි ගිලුණවුනට නැත, එසේම විසඥ වූවනටද මළවුනටද චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානයට සමවන්නවුනටද, රූප අරූප භවයන්හි උපන්නවුනටද නිරෝධයට සමවන්නවුනටද නැතැ’යි දැන මේ ආකාරයෙන් තමා විසින් තමාටම මෙහෙයවීම කටයුතුය. ‘නුවණැත්ත, මව්කුසට නොගියේ නොවෙහිද? දියෙහි නොගිලුණේ නොවෙහිද? සිහිසුන් බවට නොගියේ නොවෙහිද? නොමළේ නොවෙයිද? චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානයට නොසමවන්නේ නොවෙහිද? රූපාරූප භවයන්හි නො-උපන්නේ නොවෙහිද? නිරෝධයට නොසමවන්නේ නොවෙහිද? ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ඇත්තාහුම වෙති, නුවණ මඳ හෙයින් අල්වාගනු නොහැකි වෙහි’යි යනුවෙනි. ඉක්බිත්තෙන් මොහු විසින් පියෙවි වශයෙන් ගැටෙන තන්හි සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කිරීම පවත්වාගත යුතුය. මේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ දිගු නැහැ ඇත්තහුගේ නැහැපුඩුද, කෙටිනැහැ ඇත්තහුගේ උඩුතොලද ගැටෙමින් පවත්නාහුය. එහෙයින් මොහු විසින් මෙනම් තන්හි ගැටෙති’යි නිමිති පිහිටුවා ගතයුතුය. මෙම අර්ත්‍ථය ගැන සලකාගෙනම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදි. ‘මහණෙනි, මුළාසිහි ඇත්තහුට, නුවණ මඳවූවහුට මම ආනාපානසති භාවනාව නොකියමි’ යනුයි.

කෙසේ වතුදු, කිසියම් කර්මස්ථානයක් සිහි ඇත්තහුටම, නුවණ ඇත්තහුටම සමෘද්ධ වේ. මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය හැර සෙසු කර්මස්ථානයක් මෙනෙහි කරත් කරත් වඩ වඩා ප්‍රකට වේ. මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය වූකලී ගරුකවූ, වැඩීමට අපහසු වූ භාවනාවෙකි, බුදු පසේබුදු බුදුසවු ආදී මහාපුරුෂයන්ගේම මනස්කාරයට විෂය වූවෙකි, එසේ මෙසේ වූවක් නොවේ, එසේ මෙසේ නොවූ සත්ත්‍වයන් විසින් සෙවුණා ලද්දේය. යම් යම් පමණෙකින් මෙනෙහි කරනු ලැබේද, ඒ ඒ පමණට ශාන්තද සුක්‍ෂ්මද වේ. එහෙයින් බලවත්වූ ස්මෘතියද ප්‍රඥාවද අවශ්‍ය වන්නේය.

යම්සේ වනාහි පටසළුවක් හිදියම් කරනකල හිදිකටුවද සියුම් වියයුතුවේද, හිදිකටුවෙහි මලය වඩාමත් සියුම් වියයුතු වේද, එසේම පටසළුවක් වැනි වූ මේ කමටහන වඩනකල හිදිකටුවක් මෙන් සියුම් වූ සිහියද, එම සිහියෙන් යුක්තවූ හිදිකටුමල වැනි සියුම් වූ බලවත් ප්‍රඥාවද අවශ්‍ය වන්නේය. එවන් ස්මෘති ප්‍රඥාවෙන් සමන්විත වූ භික්‍ෂුව විසින් ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ස්වාභාවික වශයෙන් ගැටෙන තැන් හැර අන් තැනෙක නොසෙවිය යුතුය.

යම්සේ වනාහි ගොවියෙක් සී සාමින් සිට ගොනුන් මුදා තණබිමට යවා සෙවණෙක හිඳ ගිමන් හරින විට ඒ ගොන්නු මහවනයට වදනාහුද, එවිට ඔහු දක්‍ෂ ගොවියෙක් නම් ඒ ගොනුන් නැවත අල්වාගෙන යොදනු කැමැත්තේ නම් ඔවුන් පසුපස ගොස් වනයෙහි නොඇවිදිනේය, වැලිදු රැහැනක්ද කෙවිටක්ද ගෙන ඉඳුරාම ගොනුන් පැන් බොන තොටට ගොස් හිඳිනේය, නැතහොත් හෝනේය. ඉක්බිති දවල් කාලයෙහි ගොදුරු පිණිස හැසිර පැන්තොටට බැස නහා පැන් බී යලි ගොඩ අවුත් සිටින ගොනුන් රැහැනෙන් බැඳ කෙවිටෙන් අනිමින් ගෙනවුත්, හීයෙහි යොදා නැවත කර්මාන්ත කරන්නේය, එසේම ඒ භික්‍ෂුව විසින් එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පියවි වශයෙන් ගැටෙන තැන්හි හැර අන් තැනෙක නොසෙවිය යුතුය. සිහි නමැති රැහැනද නුවණ නමැති කෙවිටද ගෙන පියවි වශයෙන් ගැටෙන තැන සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කිරීම පැවැත්විය යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන ඒ යෝගියාහට නොබෝ කලෙකින්ම ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ පැන් තොටෙහි ගොනුන් සෙයින් නැවත වැටහෙති. ඉක්බිති ඔහු විසින් සිහි නමැති රැහැනින් බැඳ එතන්හිම යොදා ප්‍රඥා නමැති කෙවිටෙන් අනිමින් නැවත නැවතත් කමටහන්හි නියැලිය යුතුය.

මෙසේ කමටහන්හි යෙදෙන ඒ යෝගාවචරයාහට නොබෝ කලෙකින්ම (උග්ගහපටිභාග) නිමිති වැටහේ. එය වනාහි සියල්ලන්ටම එක සමාන නොවේ, වැලිදු කිසිවකුට එය සුවපහස් දනවමින් ඉඹුල් පුළුන් මෙන්ද, කපු පුළුන් මෙන්ද, සුළං රැල්ලක් මෙන්ද වැටහෙතැ’යි කෙනෙක් කීහ.

අට්ඨකථාවන්හි එන විනිශ්චය මෙසේයි: මේ නිමිත්ත වනාහි කිසිවකුට තාරකා රූපයක් මෙන්ද, මිණිවටක් (දමක්) මෙන්ද, මුතුපටක් මෙන්ද කිසිවකුට ගොරහැඩි පහස ඇති කපු ඇටයක් මෙන්ද, දැව අරටු හිදක් සෙයින්ද, කිසිවකුට දික්වූ පාසළම් හුයක් මෙන්ද මල්දමක් මෙන්ද, දුම් සිළුවක් මෙන්ද, කිසිවකුට පැතිරුණ මකුළුහුයක් මෙන්ද, වලා පටලයක් මෙන්ද, නෙළුම් මලක් මෙන්ද, රියසකක් මෙන්ද, සඳමඩලක් මෙන්ද, හිරුමඬලක් මෙන්ද වැටහේ. ඒ මේ (පටිභාග නිමිත්ත) වනාහි, යම්සේ බොහෝ භික්‍ෂූන් සූත්‍රාන්තය සජ්ඣායනකොට හුන් කල්හි, එක් භික්‍ෂුවක් විසින් ඔබ වහන්සේට මේ සූත්‍රය කුමක් සදිසිව වැටහේදැයි ඇසූ විට, එක් භික්‍ෂු කෙනෙක් ‘මට පර්වතයෙකින් වැහෙන මහනදියක් මෙන් වැටහේ’ යයි කීහ, අන් කෙනෙක් ‘මට එකම වනරොදක් මෙන් වැටහේ’යයි ද, තවද කෙනෙක් මට සිහිල් සෙවණ සහිත අතුපතර ඇති, පල බරින් බරවූ එකම රුකක් මෙන් වැටහේ’ යයිද කීහ. ඒ භික්‍ෂූන්හට එකම සූත්‍රය ප්‍රඥානානත්‍වය හේතුකොටගෙන නොයෙක් ආකාරයෙන් වැටහේ, එපරිද්දෙන්ම එකම කමටහන සංඥානානත්‍වය හේතුකොටගෙන නොයෙක් අයුරින් වැටහේ. මේ නිමිත්ත වනාහි සංඥාවෙන් හටගන්නේය, සංඥාව නිදානකොට ඇත්තේය. සංඥාව ප්‍රභවකොට ඇත්තේය, එහෙයින් සංඥානානත්‍වය හේතුකොටගෙන නන්අයුරින් වැටහෙතැ’යි දතයුතුය.

තවද මෙහි ආශ්වාසය අරමුණු කොට ඇති සිත එකෙකි, ප්‍රශ්වාසය අරමුණුකොට ඇති සිත අනෙකෙකි, නිමිත්ත අරමුණු කොට ඇති සිත තවද එකෙකි. යම් කෙනකුට මේ තුන් කරුණු නැත්ද, ඔහුගේ කමටහන අර්පණාවට හෝ උපචාරයට හෝ නොපැමිණේ. යමකුට මේ තුන් ධර්මයෝ ඇත්ද ඔහුට මේ කමටහන (උපචාරයටද අර්පණාවටද) පැමිණේ. කියනලදමැයි:

නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස අජානතො තයො ධම්මෙ භාවනා නූපලබ්භති

නිමිත්තං අස්සාසපස්සාසා අනාරම්මණමෙකචිත්තස්ස ජානතො ව තයො ධම්මෙ භාවනා උපලබ්භතීති.

මෙසේ පටිභාගනිමිත්ත වැටහුණවිට ඒ භික්‍ෂුව විසින් ආචාර්යවරයා වෙත ගොස්, ‘ස්වාමීනි, මට මෙවන් දෙයක් වැටහේ’ යයි දැන්විය යුතුය. ආචාර්යවරයා විසින් වනාහි, ‘මේ නිමිත්තැ’යි හෝ ‘නිමිති නොවේ’යි හෝ නොකිවයුතුය. ‘ඇවැත්නි භාවනාවෙහි යෙදෙන විට එසේ වන්නේය’යි කියා නැවත නැවතත් මෙනෙහි කරන්නැ’යි කිවයුතුය. නිමිත්තැ’යි කිවහොත් භාවනාවෙහි නිමාව වෙත යන්නේය, නිමිති නොවෙති’යි කිවහොත් භාවනාවෙහි ආශා හැර පසුබස්නේය, එහෙයින් ඒ දෙකම නොකියා මෙනෙහි කිරීමෙහි යෙදවිය යුතුයයි යන මේ දීඝභාණක මතයයි.

මජ්ඣිමභාණකයෝ වනාහි, ‘ඇවැත්නි මේ නිමිත්තැ’යි කියා ‘සත්පුරුෂය, නැවත නැවත කමටහන මෙනෙහි කරන්නැ’යි කිවයුතුය’යි පවසති. ඉක්බිති ඒ භික්‍ෂුව විසින් නිමිත්තෙහිම සිත පිහිටුවිය යුතුය, මෙසේ මෙතැන් පටන් ඒ යෝගාවචරයාහට ‘ඨපනා’ වශයෙන් භාවනාව සිද්ධ වේ. කියන ලදමැයි පුරාණාචාර්යයන් විසින්

නිමිත්තෙ ඨපයං චිත්තං නානාකාරං විභාවයං ධීරො අස්සාසපස්සාසෙ සකං චිත්තං නිබන්‍ධතී’ති.

මෙසේ ඒ යෝගාවචරයාහට පටිභාග නිමිත්ත වැටහීමෙහි පටන් නීවරණයෝ නටුවාහුම වෙති, ක්ලේශයෝ සන්හිඳියාහුම වෙති. සිහිය එළඹ සිටියේම වේ. සිත උපචාර සමාධියෙන් සමාහිත වූයේම වේ, ඉක්බිත්තෙන් ඒ යෝගාවචරයා විසින් එම පටිභාගනිමිත්ත (පුළුන්පිඬු, තාරකාරූප ආදී) වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි නොකළයුතු වේ, (ගොරහැඩි බව ආදී හෝ අනිත්‍යබව ආදී හෝ) ලක්‍ෂණ වශයෙන් ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණයද නොකළයුතුය. එතෙකුදු වුවත්, රජ මෙහෙසියක විසින් සක්විති ගැබක් සෙයින්ද, ගොවියකු විසින් හැල්යව ගබක් සෙයින්ද ආවාසාදී සප්ත අසත්ප්‍රායයන් දුරුකොට සත්ප්‍රාය වූ එම ආවාස ආදිය සෙවුමින් මනාකොට රැකියයුතුය. ඉක්බිති එම පටිභාග නිමිත්ත මේ ආකාරයෙන් රැක යලි යලිදු මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් වෘද්ධියට මහත්බවට පමුණුවා දශවිධ අර්පණා කුශලතාව ඉපැදවිය යුතුය. වීර්යසමතාව යෙදවිය යුතුය. මෙසේ ප්‍රයත්න කරන ඒ යෝගාවචරයාහට යට පඨවි කසිණයෙහි කී පිළිවෙළින්ම ඒ පටිභාග නිමිත්තෙහි චතුෂ්ක පංචක ධ්‍යානයෝ උපදනාහුය.

මෙසේ උපන් චතුෂ්ක පංචකධ්‍යාන ඇති භික්‍ෂු තෙමේ මෙම භාවනාවෙහිදී සල්ලක්ඛණ විවට්ටනා වශයෙන් කමටහන් වඩා පාරිශුද්ධියට පැමිණෙනු කැමැත්තේ එම ධ්‍යානයම පස් ආකාරයෙන් වසීභාවයට පමුණුවා ප්‍රගුණකොට නාමරූපයන් ව්‍යවස්ථාපනය (නිශ්චය) කොට විදර්ශනා පටන්ගනියි. කෙසේදයත්, හේතෙමේ සමාපත්තියෙන් නැඟී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයනට ප්‍රභව වූ කරජකායද චිත්තයද බලයි. යම්සේ වනාහි කඹුරු උදුනට ගිනි පිඹිනවිට භස්ත්‍රාව (මයිනාහම) ද ඒ අනුව පැවැති පුරුෂයාගේ ව්‍යායාමයද නිසා වාතය ඔබමොබ හමයිද, එසේම කයද සිතද නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ පවත්නාහුය. ඉක්බිති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් හා කරජකාය රූපයයිද, චිත්තයද එය හා බැදුණු ධර්මයන් අරූපයයිද ව්‍යවස්ථාපන (නිශ්චය) කරයි. මේ මෙහි සංක්‍ෂෙපයයි. නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය විස්තර වශයෙන් මතු දක්වනු ලබන්නේය.

මෙසේ නාමරූප දෙක ව්‍යවස්ථාපනය කොට ඒ නාමරූපයනට හේතු වූ කරුණු සොයයි, එසේ සොයනුයේ එම හේතු දැක තුන් කල්හි එම නාමරූපයන්ගේ පැවැත්ම අරභයා සැක දුර හරියි. සැක දුර හැර රූපකලාප සම්මර්ශන වශයෙන් තිලකුණට නංවා උදයව්‍යය අනුව දැකීමේ පූර්වාවස්ථාව උපන් කල්හි ‘ඔභාස’ ආදීවූ දශවිධ විදර්ශනා උපක්ලේශයන් හැර උපක්ලේශයන් කෙරෙන් මිදුණු ප්‍රතිපදා ඥානය මාර්ගය’යි ව්‍යාවස්ථාපනය කොට උදයානුපස්සනාව හැර භංගානුපස්සනාවට පැමිණ, නිරතුරුවම භංගානුපස්සනා හෙයින් භය වශයෙන් එළඹි සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරෙනුයේ, නො-ඇලෙනුයේ, මිදෙනුයේ අනුපිළිවෙළින් සතර ආර්යමාර්ගයට පැමිණ රහත් පෙලෙහි පිහිටා එකුන් විසිවැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා ඥානයෙහි කෙළවරට පැමිණියේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාහට අග්‍ර දක්‍ෂිණෙය්‍යභාවයට පත්වන්නේය.

මෙතෙකින් මෙහි ගිණීමෙන් පටන්ගෙන පටිපස්සනාවෙන් අවසන්වන ආනාපානසති සමාධි භාවනාව සමාප්ත වේයයි මේ සියලු ආකාරයෙන් කරන ලද ප්‍රථමචතුෂ්ක වර්ණනායි.

සෙසු චතුෂ්ක තුනෙහි වනාහි, යම් හෙයකින් වෙන් වෙන් වශයෙන් කර්මස්ථාන භාවනා නයෙක් නැත්ද, එහෙයින් පද පිළිවෙළින්ම එම චතුෂ්ක තුනෙහි අර්ත්‍ථය මෙසේ දතයුතුය:

පීති පටිසංවෙදී යනු, පීතිය මනාකොට දනිමින්, ප්‍රකට කරමින්, ආශ්වාස කරන්නෙමි’යි ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’යි හික්මෙයි. එහි දෙආකාරයකින් පීතිය මොනවට දන්නා ලද්දක් වෙයි, අරමුණු වශයෙන් හා අසම්මොහ වශයෙනි.

කෙසේනම් පීතිය අරමුණු වශයෙන් මොනවට දන්නා ලද්දේවේද? පීති සහිත වූ (ප්‍රථම, ද්විතීය) ධ්‍යාන දෙකම සමවදියි. සමවන් කෙණෙහිම ධ්‍යාන ප්‍රතිලාභය හේතුකොටගෙන පීතිය අරමුණු වශයෙන් මොනවට දන්නා ලද්දේ වේ, අරමුණ මොනවට දන්නාලද හෙයිනි. අසම්මොහ වශයෙන් කෙසේ මොනවට දන්නා ලද්දේ වේද? පීති සහිත වූ (ප්‍රථම, ද්විතීය) ධ්‍යාන දෙකම සමවැද, එයින් නැඟී ධ්‍යානය හා සමග යෙදුණ පීතිය ක්‍ෂය වශයෙන්ද ව්‍යය වශයෙන්ද සලකා බලයි. විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි ඒ රෝගියා විසින් ලක්‍ෂණ ප්‍රතිවෙධයෙන් ප්‍රීතිය අසම්මොහ වශයෙන් මොනවට දන්නා ලද්දේ වේ. පටිසම්භිදාවෙහි මෙය කියන ලදමැයි:

දීර්ඝ වූ ආශ්වාස වශයෙන් වික්ෂේප නොවූ චිත්තෛකාග්‍රතාව දන්නහුට සිහිය එළඹ සිටියේ වේ. එම සිහියෙන් එම ඥානයෙන් ඒ පීතිය මොනවට දන්නා ලද්දේ වේ. දීර්ඝ වූ ප්‍රශ්වාස වශයෙන්... කෙටිවූ ආශ්වාස වශයෙන්...කෙටි වූ ප්‍රශ්වාස -පෙ-සියලු කය මොනවට දනිමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරිම් වශයෙන්.... කායසංස්කාරය සන්සිඳුවමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කිරීම් වශයෙන් වික්ෂේප නොවූ චිත්තෛකාග්‍රතාව දන්නාහට සිහි එළඹ සිටියේ වේ. ඒ සිහියෙන්, ඒ ඥානයෙන් ප්‍රීතිය මනාකොට දන්නා ලද්දේ වේ. ආවර්ජන වශයෙන් ඒ පීතිය මොනවට දන්නා ලද්දේ වේ. දන්නහු විසින්, දක්නහු විසින්, ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කරන්නහු විසින්, (විදර්ශනා) චිත්තය පිහිටුවන්නහු විසින්, ශ්‍රද්ධාවෙන් අදහන්නහු විසින්, වීර්යය දැඩිව ගන්නහු විසින්, සිහිය එළවන්නහු විසින් සිත එකඟ කරන්නහු විසින්, සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දන්නහු විසින්, මනාකොට දතයුතු දෙය මනාකොට දන්නහු විසින්, තිලකුණු වශයෙන් දතයුතු දෙය තිලකුණු වශයෙන් දන්නහු විසින්, අත්හළයුතු දෙය අත්හරින්නහු විසින්, වැඩියයුතු දෙය වඩන්නහු විසින්, සාක්‍ෂාත් කළයුතු දෙය සාක්‍ෂාත් කරන්නහු විසින්... ඒ පීතිය මොනවට දන්නා ලද්දේ වේ’ යනුයි.

මෙම නයින් සෙසු පදයන්ද, අර්ත්‍ථ වශයෙන් දතයුතුය. මෙහිලා විශේෂ වනුයේ මේය, (ප්‍රථම, ද්විතීය තෘතීය යන) තුන් ධ්‍යානයන්ගේ වශයෙන්, සුඛපටිසංවෙදිතාවද, සතර ධ්‍යානයන්ගේ වශයෙන් චිත්තසංඛාර පටිසංවෙදිතාවද දතයුතුය. චිත්තසංඛාර නම්, වෙදනා සඤ්ඤා යන ස්කන්‍ධ දෙකයි. මෙහිලා ‘සුඛපටිසංවෙදී’ යන මේ පදයෙහි විදර්ශනා භූමිය දක්වනු පිණිස, ‘සුඛඤ්ච, ද්වෙ සුඛානි, කායිකං සුඛං චෙතසිකඤ්ච’ (සුඛය නම් කායික චෛතසික වශයෙන් දෙකෙකි) යනුවෙන් පටිසම්භිදාවෙහි කියන ලදි. පස්සම්හයං චිත්තසංඛාරං යනු, ඔළාරික වූ චිත්තසංඛාරය සන්සිඳුවමින්, පහකෙරෙමින් යන අර්ත්‍ථයි. එම චිත්තසංඛාරය කායසංඛාරයෙහි කී නයින් සවිස්තරව දතයුතුය.

වැලිදු, මෙහිලා ‘පීති’ යන පදයෙහි පීති යනුවෙන් වෙදනා ස්කන්‍ධය කියන ලද්දේය. ‘සුබ’ යන පදයෙහි ස්වරූපයෙන්ම වෙදනාව කියන ලද්දේය. ‘චිත්ත-සංඛාරං’ යන දෙපෙදෙහි, සංඥාවද වෙදනාවද චෛතසිකයෝය, මේ ස්වභාවයෝ සිත පිළිබඳ වූවාහුය, චිත්තසංඛාර යන වචනයෙන් සංඥා සම්ප්‍රයුක්ත වෙදනා ස්කන්‍ධය කියන ලදැයි මෙසේ වෙදනානුපස්සනා නයින් මේ චතුෂ්කය කියන ලදැයි දතයුතුය.

තෙවන චතුෂ්කයෙහිද සතර ධ්‍යානයන්ගේ වශයෙන් චිත්ත පටිසංවෙදිතාව දතයුතුය. අභිප්පමොදයං චිත්තං යනු, චිත්තය සතුටු කරමින්, ප්‍රමොද කරමින්, පිනවමින්, ප්‍රහසන කරමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි’යි ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’යි හික්මෙයි. එහි දෙ-ආකාරයකින් අභිප්‍රමොදනය වන්නේය. සමාධි වශයෙන් හා විදර්ශනා වශයෙනි.

සමාධි වශයෙන් කෙසේද? පීති සහිතවූ (ප්‍රථම, ද්විතීය) ධ්‍යාන දෙකට සමවදියි, ඒ යෝගී තෙමේ සමවන් කෙණෙහිම සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතියෙන් සිත තුටු කරවයි, ප්‍රමොද කරවයි. විදර්ශනා වශයෙන් කෙසේද? පීති සහිත (ප්‍රථම, ද්විතීය) ධ්‍යාන දෙකට සමවැද ඉන් නැඟී සිට ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත පීතිය ක්‍ෂය වශයෙන්ද ව්‍යය වශයෙන්ද සලකා බලයි. මෙසේ විදර්ශනා ලත් කෙණෙහිම ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත පීතිය අරමුණුකොට සිත තුටු කරවයි, ප්‍රමොද කරවයි. මෙසේ පිළිපන්නේ සිත වෙසෙසින් ප්‍රමාද කරවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි’යි ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’යි හික්මේ’ යයි කියනු ලැබේ.

සමාදහං චිත්තං යනු, ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදී වශයෙන් අරමුණෙහි සිත සමව යොදවමින්, සමට තබමින් ඒ ධ්‍යානයනට සමවැද ඉන් නැඟී ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත ක්‍ෂය වශයෙන්, ව්‍යය වශයෙන් සලකා බලමින්, විදර්ශනාක්‍ෂණයෙහි ලක්‍ෂණ ප්‍රතිවෙධයෙන් ක්‍ෂණික එකාග්‍රතාව උපදී. මෙසේ උපන් ක්‍ෂණික චිත්තෛකාග්‍රතා වශයෙන්ද, අරමුණෙහි සිත සමව යොදවමින් සමව තබමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි’යි ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’යි හික්මේයයි කියනු ලැබේ.

විමොචයං චිත්තං යනු, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණයන්ගෙන් සිත මුදවමින්, විශේෂයෙන් මුදවමින් තවද ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන්ගෙන්ද, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතියෙන්ද, චතුර්ත්‍ථ ධ්‍යානයෙන් සුඛදුඃඛයන් කෙරෙන්ද සිත මුදවමින්, වෙසෙසින් මුදවමින් එම ධ්‍යානයනට සමවැද එයින් නැගී ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත ක්‍ෂය වශයෙන්, ව්‍යය වශයෙන් සලකා බලයි. ඒ යෝගී තෙමේ විදර්ශනාක්‍ෂණයෙහි අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාව කෙරෙන් සිත මුදවමින්, වෙසෙසින් මුදවමින් තවද දුඃඛානුපස්සනාවෙන් සුඛසංඥාව කෙරෙන්ද, අනත්තානුපස්සනාවෙන් ආත්ම සංඥාව කෙරෙන්ද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් නන්‍දියෙන් (හෙවත් සොම්නස් සහිත තෘෂ්ණාවෙන්) ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගය කෙරෙන්ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් පුනර්භවයෙන්ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් ආදානය කෙරෙන්ද සිත මුදවමින් ආශ්වාස කරයි, ප්‍රශ්වාසය කරයි. එහෙයින් විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්‍ඛති (සිත මුදවාලමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාසද කරන්නෙමි’යි හික්මේ’යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ චිත්තානුපස්සනා වශයෙන් මේ චතුෂ්කය කියන ලදැයි දතයුතුය.

සිවුවන චතුෂ්කයෙහි වනාහි අනිච්චානුපස්සී යන මෙහි පළමුව අනිත්‍යය දතයුතුය, අනිත්‍යතාව දතයුතුය, අනිච්චානුපස්සනාව දතයුතුය, අනිත්‍යය අනුව බලන්නා දතයුතුය.

එහි අනිච්ච යනු, පංචස්කන්‍ධයයි. කවරහෙයින්දයත්, ඉපිද නැසෙමින් අන්‍ය ස්වභාවයට පත්වන හෙයිනි. අනිච්චතා යනු, ඒ පංචස්කන්‍ධයන්ගේම ඉපිද නැසෙමින් වෙනස්වෙමින් අභාවයට යාමයි, උපන්නවුන් එම ආකාරයෙන් නොසිට ක්‍ෂණයක් පාසා බිඳෙමින් විනාශ වීමයි යන අර්ත්‍ථයි. අනිච්චානුපස්සනා යනු, එම අනිච්චතාවගේ වශයෙන් රූපාදිය කෙරෙහි අනිත්‍යය යන දැකීමයි. අනිච්චානුපස්සී යනු, එම අනුපස්සනාවෙන් සමන්විත වූ යෝගාවචරයාය. එහෙයින් මෙසේ අනිත්‍යය අනුව බලන්නෙක් වී ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරනුයේ මේ ශාසනයෙහි අනිච්චානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමී’ති සික්‍ඛතී’ති (අනිත්‍යය අනුව බලමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’යි හික්මේයයි) දතයුතුය.

විරාගානුපස්සී යනු, මෙහි විරාගයෝ දෙදෙනෙකි, ඛයවිරාගය, අත්‍යන්තවිරාගය යනුවෙනි. එහි ඛයවිරාග නම් සංස්කාරයන්ගේ ක්‍ෂණයක් පාසා සිදුවන බිදීමයි. ‘අච්චන්තවිරාග’ යනු නිර්වාණයයි. විරාගානුපස්සනා යනු (ඛයවිරාගය, අත්‍යන්තවිරාගයයි යන) එම උභය විරාගයන් අනුව පැවැති විදර්ශනාවද මාර්ගයද යන දෙකයි. ඒ දෙවැදෑරුම් විරාගානුපස්සනාවෙන් සමන්විතව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමින් විරාගානුපස්සීව ආශ්වාසද ප්‍රශ්වාසද කරන්නෙමි’යි හික්මේයයි දතයුතුය. නිරොධානුපස්සී යන පෙදෙහිද මෙම නයයි.

පටිනිස්සග්ගානුපස්සී යන මෙහිද, පටිනිස්සග්ගයෝ පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගය, පක්‍ඛන්‍දනපටිනිස්සග්ගයයි දෙදෙනෙකි. පටිනිස්සග්ගයම අනුපස්සනාද වෙතැ’යි පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා නමි. විදර්ශනා-මාර්ග යන දෙකට මේ අධිවචනයි.

විදර්ශනාව තදඞ්ග වශයෙන් ස්කන්‍ධ අභිසංස්කාරයන් හා සමග ක්ලේශයන් දුර හරියි. සංඛත වස්තූන් (සංස්කාරයන්) කෙරෙහි දොස් දැකීම හේතුකොටගෙන එයට විපරිත වූ නිර්වාණය කෙරෙහි නැඹුරු බවට හේතුවෙතැ’යි පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගයයිද පක්‍ඛන්‍දනපටිනිස්සග්ගයයිද කියනු ලැබේ. මාර්ගය සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්‍ධාභි සංස්කාරයන් හා සමග ක්ලෙශයන් දුර හරියි. අරමුණු කිරීමෙන්ද නිර්වාණය වෙත නැඹුරු වෙතැ’යි පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගයයිද, පක්‍ඛන්‍දනපටිනිස්සග්ගයයිද කියනු ලැබේ, (විදර්ශනා-මාර්ග යන) දෙකම පළමු පළමු ඥානයන් අනුව බලන හෙයින් අනුපස්සනායයි කියනු ලැබේ. ඒ දෙවැදෑරුම් වූ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් සමන්විතව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කෙරෙමින් පටිනිස්සග්ගය අනුව බලමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසද කරන්නෙමි’යි හික්මේයයි දතයුතුය.

මේ සිවුවන චතුෂ්කය හුදෙක් විදර්ශනා වශයෙන්ම කියනලදි. පළමු චතුෂ්ක තුන සමථ වශයෙන් මෙන්ම විදර්ශනා වශයෙන්ද කියනලදි. මෙසේ චතුෂ්ක සතරක් වශයෙන් සොළොස්ආකාර වූ ආනාපානසති භාවනාව දතයුතුය. සොළොස් ආකාර වශයෙන් මෙම ආනාපානසති භාවනාව මහත්ඵල මහානිශංස ඇත්තේ වේ.

එහි, “අයම්පි ඛො භික්‍ඛවෙ ආනාපානසති සමාධි භාවිතො බහුලීකතො සන්තො චෙව පණීතො ච” “මහණෙනි, මෙම ආනාපානසති සමාධිය වඩනා ලද්දේ, පුරුදු කරන ලද්දේ ශාන්ත වේ, ප්‍රණීතද වේ” යන ආදී වචනයෙන් ශාන්තභාව ආදී වශයෙන්ද, කාමවිතර්කය නැසීමට සමත්වන හෙයින්ද මහානිශංස ඇතිබව දතයුතුය. මෙම ආනාපානසති භාවනාව වූකලී ශාන්ත වූ, ප්‍රණීත වූ, අසෙචනක වූ (නොවිසුරුණ) සුඛවිහාර ඇති හෙයින් සමාධියට අන්තරායකර (කාමාදී) විතර්කයන්ගේ වශයෙන් සිත ඔබ මොබ දිවීම වලකා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයනට අභිමුඛවම සිත පිහිටුවයි. එහෙයින් “ආනාපානසති භාවෙතබ්බා විතක්කුපච්ඡෙදාය” (විතර්කයන් නැසීම පිණිස ආනාපානසති භාවනාව වැඩිය යුතුය) යි කියනලදි.

තවද මෙම ආනාපානසති භාවනාව විජ්ජාවිමුත්ති හෙවත් මාර්ගඵලයන් සම්පූර්ණවීම පිණිස මුල්වන හෙයින්ද මහානිශංසබව දතයුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදමැයි: “මහණෙනි, ආනාපානසති භාවනාව වඩනා ලද්දේ, පුරුදු කරන ලද්දේ සතර සතිපට්ඨානයන් පරිපූර්ණ කරයි, සතර සතිපට්ඨානයෝ වඩනා ලද්දාහු, පුරුදු කරන ලද්දාහු සප්ත බොජ්ඣංගයන් පරිපූර්ණ කරති. සප්ත බොජ්ඣංගයෝ වඩනා ලද්දාහු, පුරුදු කරන ලද්දාහු, විජ්ජාවිමුත්තිය හෙවත් මාර්ගඵලයන් පරිපූර්ණ කරති.”

තවද චරිමක හෙවත් අන්තිම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දැනුවත් කරන හෙයින්ද මෙම ආනාපානසති භාවනාව මහානිශංස වනබව දතයුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදමැයි: “රාහුලය, ආනාපානසතිය මෙසේ වඩනාලද කල්හි මෙසේ පුරුදු කරන ලද කල්හි, යම් ඒ චරිමක හෙවත් අන්තිම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කෙනෙක් වෙත්ද, ඔහු පවා දැනුවත්වම ඉකුත් වෙති, නොදැනුවත්ව ඉකුත් නොවෙති.”

එහි, නිරුද්ධවීම් වශයෙන් භවචරිමකය, ධ්‍යානචරිමකය, චුතිචරිමකයයි චරිමකයෝ තිදෙනෙකි. භවයන් අතුරෙන් කාමභවයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ පවත්නාහුය, රූප අරූප භවයන්හි නොපවත්නාහුය, එහෙයින් ඔහු භවචරිමක නම් වෙති. ධ්‍යානයන් අතුරෙන් පළමු ධ්‍යාන තුනෙහි (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ) පවත්නාහුය. එහෙයින් ඔහු ධ්‍යාන චරිමක නම් වෙති. යම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෙන් චුති චිත්තයට පෙරාතුව සොළොස්වන චිත්තය හා සමග ඉපිද චුති චිත්තය හා සමග නිරුද්ධ වේද, එය චුතිචරිමක නම් වේ. මෙකී චුතිචරිමක ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ මෙහි චරිමක යනුවෙන් අභිප්‍රේත වෙති.

මෙම චුතචරිමක ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ මේ ආනාපානසති භාවනාවෙහි යෙදුණ භික්‍ෂුවහට, එම ආනාපාන ආරම්මණය මනාකොට ගන්නාලද හෙයින් චුතිචිත්තයට පෙරාතුව සොළොස්වන චිත්තය උපන් කෙණෙහි උපත ආවර්ජනය කරනවිට ඔවුන්ගේ උපත ප්‍රකට වේ, පැවැත්ම ආවර්ජනය කරනවිට පැවැත්මද ප්‍රකට වේ, බිඳීම ආවර්ජනය කරනවිට බිඳීමද ප්‍රකට වේ.

මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය හැර අන් කර්මස්ථානයක් වඩා රහත් පලයට පැමිණි භික්‍ෂු කෙනෙකුහට ඉතිරි ආයුෂ කාලය පිරිසිඳියේ හෝ නොපිරිසිඳියේ හෝ වේ, මේ සොළොස් ආකාර ආනාපානසතිය වඩා රහත්ඵලයට පැමිණි භික්‍ෂු කෙනෙකුහට ඉතිරි ආයුෂ කාලය ප්‍රකට වන්නේම වේ. එම භික්‍ෂු තෙමේ “මාගේ ආයුසංස්කාරය මෙපමණ කලක්ම පවත්නේය, ඉන් ඔබ්බට නොපවත්නේය’යි දැන තමාගේ ස්වභාවය අනුව සිරුරු පිළිදැගුම්, හැඳීම් පෙරවීම් ආදී සියලු කෘත්‍යයන් කොට ඇස් පියා ගනියි. කෝටපබ්බතවිහාරවාසී තිස්ස තෙරුන්ද, මහාකරඤ්ජයවිහාරවාසී මහාතිස්ස තෙරුන්ද දේවපුත්‍ර දේශයෙහි පිණ්ඩපාතික තෙරුන්ද, සිතුල්පවු වෙහෙර වැසි දෙ බෑ තෙරුන්ද මෙනි.

එහිලා එක් කතා පුවතක් මෙසේයි: දෙ බෑ තෙරුන් අතුරෙන් එක් කෙනෙක් වනාහි පුන් පොහෝ දිනයෙක ප්‍රාතිමොක්‍ෂය දේශනාකොට භික්‍ෂු සංඝයා විසින් පිරිවරන ලදුව තමන්ගේ වාසස්ථානය වෙත ගොස් සක්මන් මළුවෙහි සිට චන්‍ද්‍රාලෝකය බලා තමාගේ ආයුසංස්කාරයන් සලකා බලා භික්‍ෂු සංඝයා අමතා, ඔබ වහන්සේ විසින් කවර ආකාරයෙන් පිරිනිවන් පාන භික්‍ෂූන් දුටුවිරූදැ’යි කීහ. ඒ භික්‍ෂූන් අතුරෙන් ඇතැමෙක් “අප විසින් අස්නෙහි හුන්වනම පිරිනිවන් පානවුන් දුටුවිරූය”යි කීහ. ඇතැමෙක් “අප විසින් අහසෙහි පලක් බැඳ හුන්වනම පිරිනිවන් පානවුන් දුටුවිරූය”යි කීහ. තෙරුන්වහන්සේ, “දැන් මම සක්මන් කරමින්ම පිරිනිවන් පාන සැටි පෙන්වමි”යි සක්මන් මළුවෙහි සරසට ඉරක් ඇද, “මම මේ සක්මන් කෙළවර සිට ඈත කෙළවරට ගොස් පෙරළා එමින් මේ රේඛාව වෙත පැමිණි කෙණෙහිම පිරිනිවන් පානෙමි”යි කියා සක්මනට බැස ඈත කෙළවරට සක්මන් කොට පෙරළා එමින් එක් පයෙකින් රේඛාව පෑගු කෙණෙහිම පිරිනිවන් පෑහ.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො අනුයුඤ්ජෙථ පණ්ඩිතො එවං අනෙකානිසංසං ආනාපානසතිං සදා.

මේ ආනාපානසති භාවනාව පිළිබද විස්තර කථාමුඛයයි.