කොට‍්ඨාසවවත්‍ථාපනකථා

කොට්ඨාසවවත්ථාපනකථා

මෙසේ නිමිති ගෙන සියලු කොටස්වල වණ්ණ, ඝණ්ඨාන, දිසා, ඔකාස, පරිච්ඡේද වශයෙන් නිශ්චය කොට, වණ්ණ, සණ්ඨාන, ගන්‍ධ, ආසය, ඔකාස යන පස් ආකාරයෙන්ද පිළිකුල් බව නිශ්චය කටයුතුය.

එහිලා සියලු කොටස් පිළිබඳ අනුපිළිවෙළ කථාව මෙසේය:- පළමුකොට කෙස් ගතහොත්, එය පියවි පැහැයෙන් අමු පෙනෙල ඇට මෙන් කළුය, සටහන් වශයෙන් දික්වට තුලා දඬු වැනි සටහන් ඇත්තේය, දිශා වශයෙන් උඩු දිශාවෙහි උපන්නේය, ආකාශ වශයෙන් දෙපස කන්සිළුවට ඉදිරි පසින් නළල කෙළවරින්ද, පසුපස ගෙල වටින්ද පිරිසිඳි හිස්කබල වසා සිටින තෙක් සම කෙස්වල අවකාශයයි. පරිච්ඡේද වශයෙන් යටින් හිසවසාගෙන සිටි සම තුළට වියගහක් පමණ පිවිස සිටි කෙස් මුල් වලින්ද, උඩින් අහසින්ද සරසින් එකිනෙකින්ද පිරිසිඳීයේයි. කෙස් ගස් දෙකක් එකට පිහිටා නැතැ’යි යන මේ කාරණය සභාග වශයෙන් පිරිසිඳීමයි. කෙස්, ලොම් නොව, කෙස්ම වේ, ලොම් කෙස් නොව ලොම්ම වේයයි මෙසේ සෙසු එක්තිස් කොටස් වලින් වෙන්කොට, කෙස් නම් වෙනම කොට්ඨාසයෙකැ’යි යන මෙය විසභාග වශයෙන් පිරිසිඳීමයි. මේ කෙස් ආදිය වර්ණාදී වශයෙන් නිශ්චය කිරීමයි.

ඒ කෙස් ආදිය වර්ණ ආදී වශයෙන් පස් ආකාරයෙකින් පිළිකුල් බව නිශ්චය කිරීම මෙසේය:- මේ කෙස්ය, කෙස් වනාහි, පැහැයෙන්ද පිළිකුල්ය, හැඩයෙන්ද, ගඳින්ද, ආශ්‍රය වශයෙන්ද, අවකාශ වශයෙන්ද පිළිකුල්ය,

ප්‍රියවූද බත් බඳුනෙක හෝ කැඳ බඳුනෙක කෙසක් වැනි කිසිවක් දැක, ‘මෙය කෙස් මුසුය, මෙය ඉවතලවු’ යයි පිළිකුල් කරති. මෙසේ වර්ණයෙන්ද පිළිකුල් වේ, රාත්‍රියෙහි අනුභව කරන්නකුහට කෙස් හැඩය ඇති වරා කෙන්දක් හෝ නියද කෙන්දක් විකුණවිට එසේම පිළිකුල් කරති. මෙසේ සටහන් වශයෙන් පිළිකුල් වේ.

තෙල් ගැල්වීම්, මල් ගැවසීම්, දුම් ඇල්ලීම් ආදී සැරසීම් නැතිවිට කෙස්වල ගඳ ඉතා පිළිකුල් වේ, ගින්නෙහි ලූවිට (කෙස්වල ගඳ) එයටත් වඩා පිළිකුල් වේ. කෙසේ වනාහි වර්ණ සණ්ඨාන වශයෙන් පිළිකුල් නොවත්මුත් ගඳින් පිළිකුල් වන්නේමය. යම්සේ ළදරුවකුගේ වසුරු පැහැයෙන් කසාවන් වන්නේද, හැඩයෙන්ද, කසාපිඬක් හා සමාන වන්නේද, තවද කසල ගොඩෙක දැමූ කළු බල්ලකුගේ ඉදිමී ගිය සිරුර පැහැයෙන් පැසුණු තල් ගෙඩියක් හා සමාන වන්නේද, සටහන් වශයෙන් වටකොට ලියා නිම කළ මිහිඟු බෙරයක් හා සමාන වන්නේද (උගේ) දළද සමන් කැකුළු හා සමාන වන්නේද, (ළදරුවාගේ වසුරුය, ඉදිමුණ බලු කුණය යන) මේ දෙකම වර්ණ වශයෙන් හෝ සටහන් වශයෙන් පිළිකුල් නොවන්නේය, ගඳින් වනාහි පිළිකුල් වන්නේමය, එසේම කෙස්ද වර්ණ වශයෙන් හෝ සටහන් වශයෙන්ද පිළිකුල් නොවත්මුත් ගඳින් වනාහි පිළිකුල් වන්නේමය.

යම්සේ වනාහි ගම්දොර ගලා යන මලමූත්‍රාදිය සහිත අපවිත්‍ර ස්ථානයෙක්හි හටගත් පිස බිඳිය හැකි පලා කොළ පවා නාගරික ජනයාට පිළිකුල් වන්නේද, නොබිඳියයුතු වන්නේද, එසේම කෙස්ද ලෙහෙ, සැරව, මලමූත්‍ර, පිත්, සෙම් ආදිය වැගිරීමෙන් උපන් හෙයින් පිළිකුල් වන්නේමය. මේ කෙස් පිළිබඳ ආශ්‍රයස්ථාන වශයෙන් ඇති පිළිකුල් බවයි.

මේ කෙස් වනාහි වසුරු ගොඩෙක නැගුණ පුස් මෙන් එක් තිසක් සෙසු කුණප කොට්ඨාසයන් මත උපන්නේය, ඒ කෙස් සොහොන්පල, කසලගොඩ ආදී තන්හි හටගත් පලාකොළ සෙයින්ද දිය අගල් ආදියෙහි හටගත් පියුම් මහනෙල් ආදී පුෂ්පයන් සෙයින්ද, අපවිත්‍ර ස්ථානයන්හි උපන් හෙයින් ඉතා පිළිකුල් වන්නේය. මේ අවකාශ වශයෙන් කෙස් පිළිබඳ පිළිකුල් බවයි.

කෙස් පිළිබඳව යම්සේද, සියලු කුණප කොට්ඨාසයන් පිළිබඳවද එසේම වර්ණ-සංස්ථාන (හැඩය) - ගන්‍ධ ආශ්‍රයස්ථාන-අවකාශස්ථාන ආදී නයින් පස් ආකාරයෙකින් පිළිකුල්බව දතයුතුය. වර්ණ-සංස්ථාන-දිශා -අවකාශ-පරිච්ඡෙද වශයෙන්ද සියලු කොට්ඨාසයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් නිශ්චය කටයුතුය.

එහි ලොමා (ලොම්) වනාහි ප්‍රකෘති වර්ණ වශයෙන්, කෙස් මෙන් තනිකර කළු පැහැ ඇත්තේ නොවේ. දුඹුරුපැහැ මුසු කළු පැහැ ඇත්තේය. සංස්ථාන (හැඩය) වශයෙන් අගින් නැමුණු තල්මුල්වල හැඩය ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් උඩ යට දෙදිශාවෙහිම උපන්නේ වේ. අවකාශ වශයෙන් කෙස් ඇති තැන්ද අතුල් පතුල්ද හැර බොහෝ සෙයින් සෙසු සිරුර වසා සිටි සම මත හටගත්තේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් සිරුර වසාසිටි සම මත යටින් ලෙහෙඬියකු පමණ තැන් පිවිස පිහිටි මුලින්ද, උඩින් අහසින්ද සරසින් එකිනෙකින්ද පිරිසිඳියේය. ලොම් ගස් දෙකක් එක්ව නොපිහිටියේය. මේ ලොම් පිළිබඳ සභාග පරිච්ඡෙදයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය වනාහි කෙස් පිළිබඳ පරිච්ඡෙදය මෙන්ම වේ.

නඛා යනු, නියපොතු විස්සට නමෙකි, සියලු නිය වර්ණ වශයෙන් සුදු පැහැවේ, හැඩයෙන් මසුන්ගේ කොරපොතු වැනි වේ, දිශා වශයෙන් පා නිය යටි දිශාවෙහිද, අත් නිය උඩු දිශාවෙහිද වේ, අවකාශ වශයෙන් ඇඟිලි අග පිටු පස පිහිටියේය, පරිච්ඡෙද වශයෙන් තුන් පැත්තෙකින් ඇඟිලි අග මසින්ද, ඇතුළතින් ඇඟිලි අග පිටුපස මසින්ද, පිටතින් හා අගින් ආකාශයෙන්ද සරසින් එකිනෙකින්ද පිරිසිඳියේය, නිය දෙකක් එක්ව නොපිහිටියේය, මේ නිය පිළිබඳ සභාග පරිච්ඡෙදයයි. විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කී නියායෙන්ම වේ.

දන්තා යනු, පිරිපුන් දත් ඇත්තකුගේ දෙතිස් දත් ඇටයි, ඒ දත්ද පැහැයෙන් සුදුය, හැඩයෙන් නොයෙක් ආකාර ඇත්තේය, එම දත් අතුරෙන් යටි ඇන්දෙහි දත් පෙළ මැද පිහිටි සතරක් මැටි පිඬක පිළිවෙළින් සිටවූ ලබු ඇට හා සමාන වේ, ඒ දත් සතර දෙපසින් එක් මුලක් හා එක් අගක් ඇති සමන් කැකුළු හැඩය සහිත එක් එක් දතක් වේ, එම දත් දෙකට පසුව මුල් දෙකකින්ද අග් දෙකකින්ද යුත් ගැල් විය බඳු එක් එක් දතක් වේ, එම දත් දෙකට පසුව මුල් තුනක් හා අග් තුනක් ඇති දත් දෙකක් බැගින් වේ, එම දත්වලට පසුව මුල් සතරක් හා අග සතරක් ඇති දත් දෙකක් බැගින් වේ, උඩු ඇන්දෙහිද මෙම නයයි. දිශා වශයෙන් උඩු දිශාවෙහි හටගත්තේ වේ, අවකාශ වශයෙන් හනු ඇට දෙකෙහි පිහිටියේය, පරිච්ඡෙද වශයෙන් යටින් හනු ඇටයෙහි පිහිටි දත් මුලින්ද, උඩින් ආකාශයෙන්ද, සරසින් එකිනෙකින්ද පිරිසිඳියේය, දත් දෙකක් එක්ව පිහිටියේ නොවේ, මේ දත් පිළිබඳ සභාග පරිච්ඡෙදයයි. විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කී නියායෙන්ම වේ.

තචො යනු මුළු සිරුර වෙලා සිටි සමයි, ඒ සම මත කළුවන්, සම්වන්, රන්වන් ආදී පැහැ ඇති සිවිය මුළු සිරුරෙන්ම සූරා ගතහොත් ඩෙබර ඇටයක් තරම් වේ. සම වනාහි වර්ණයෙන් සුදු පාටම වේ. සම සුදු පැහැ බව ගිනිදැල් වැදීම් ආයුධ පැහැරීම් ආදියෙන් සිවිය විනාශ වී ගිය කල ප්‍රකට වේ. හැඩයෙන් සිරුරු හැඩයම වේ, මේ මෙහි සංක්‍ෂේපයයි,

විස්තර වශයෙන් වනාහි පා-ඇඟිලි පටපණු කොෂයකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. පිටි පතුලෙහි සිටි සම පුටබද්ධඋපාහනයකට (පතුල වැසෙන සේ තැනූ පාවහනකට) බඳු හැඩය ඇත්තේය, කෙණ්ඩාවල සම බත්මුලක් බැඳි තල්පතක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, කලවාවල සම සහල් පිරවූ දික් පසුම්බියකට බඳු හැඩය ඇත්තේය, ආනිසදයෙහි (තට්ටම්වල) සම දිය පිරි පට පෙරහන් කඩකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. පිටිකරෙහි සම පුවරුවක සවිකළ සමකට සමාන හැඩය ඇත්තේය, උදරයෙහි සම වීණා දෙනෙක්හි බැදි සමකට සමාන හැඩය ඇත්තේය, පපුවෙහි සම බොහෝ සෙයින් සිවුරැස් හැඩය ඇත්තේය, දෙ-අතෙහි සම හියවුරෙක යෙදූ සමකට බඳු හැඩය ඇත්තේය, පිටි අත්ලෙහි සම දැලිපිහි කොපුවකට බඳු හැඩය ඇත්තේය- නැතහොත් පනා කොපුවකට සමාන හැඩය ඇත්තේය, අත් ඇඟිලි සම යතුරු පසුඹියකට සමාන හැඩය ඇත්තේය, ගෙල සම කරපටියකට සමාන හැඩය ඇත්තේය, මුහුණෙහි සම කුදු මහත් සිදුරු සහිත දෙබරයකට සමාන හැඩය ඇත්තේය, හිස සම පාත්‍ර පසුඹියකට බඳු හැඩය ඇත්තේයයි

මෙසේ සම නිමිති කොටගෙන භාවනා කරන යෝගාවචරයා විසින් උඩු තොල පටන් මුඛයෙහි ඉහළට ඥානය මෙහෙයවා පළමුකොට මුඛය වසා සිටින සම නිශ්චය කටයුතුය. ඉක්බිති පසුඹියෙහි බහාලූ පාත්‍රයටත් පසුඹියටත් අතරින් අත යවන ලෙසින් හිස් කබලටත් හිස සමටත් අතරින් ඥානය මෙහෙයවා හිස් කබල හා සමග එකට බැඳී පවත්නා සම වෙන්කොට නිශ්චය කටයුතුය. ඉක්බිති කඳෙහි සමද, ඉන් ඉක්බිති මුල සිට අගට හා අග සිට මුලට දකුණත් සමද, එසේම වමත් සමද, ඉන් අනතුරුව පිටෙහි සමද නිශ්චය කොට මුල සිට අගට හා අග සිට මුලට දකුණු පා සමද එසේම වම් පා සමද, ඉන් ඉක්බිතිව පිළිවෙළින් වස්ති, උදර, හෘදය, ග්‍රීවා යන මෙතැන්හි සම නිශ්චය කටයුතුය. ගෙල සමට අනතුරුව යටි හනුවෙහි සම නිශ්චය කොට යටිතොල අවසනට පමුණුවා නිමා කළයුතුය. මෙසේ ඔළාරික ඔළාරික වූ සම් කොටස් නිමිතිකොට ගන්නාවිට සියුම් කොටස්ද ප්‍රකට වේ. දිශා වශයෙන් උඩු යටි දෙදිසාවෙහිම හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් මුළු සිරුර වසාගෙන සිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් යටින් පිහිටා සිටින ස්ථරයෙන්ද උඩින් අහසින්ද පිරිසිඳියේ වේ. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය යට කෙස් පිළිබඳව කී නියායම වේ.

මංසං යනු, නවසියයක් මස් පිඬුයි. සියල්ලම වර්ණ වශයෙන් කෑලමල් සෙයින් රතුය. සටහන් වශයෙන් කෙණ්ඩා පිඬු මස තල් පතෙහි බැදි බත්මුලක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, කලවා මස ඈඹරුම් ගලෙහි ගල් පෝයක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, ආනිසද (තට්ටම්) මස (මැටියෙන් කළ) උදුන් කෙළවරක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. පිටිකර මස තල්සකුරු පටලයකට බඳු හැඩය ඇත්තේය. ඉල ඇට දෙපෙළෙහි මස පඹයකු කුසෙහි තුනීකොට අලවනලද මැටිපිඬක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, තනෙහි මස වටකුරුකොට ගෙන හෙලූ මැටි පිඬක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, බාහු දෙකෙහි මස දෙගුණකොට තබනලද සමගැසූ මහමීයකු (වල්මීයකු) බඳු හැඩය ඇත්තේය. මෙසේ මහත් මහත් අවයව නිමිතිකොට ගන්නා යෝගාවචරයාහට සියුම් අවයවද ප්‍රකට වේ. දිශා වශයෙන් උඩ යට දෙදිසාවෙහි හටගත්තේ වේ, අවකාශ වශයෙන් තුන්සියයකට අධික ඇට වසා බැඳී සිටියේ වේ. පරිච්ඡෙද වශයෙන් යටින් ඇටසැකිල්ලෙහි පිහිටි ස්ථරයෙන්ද උඩින් සමින්ද, සරසින් එකිනෙකින්ද පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කී නියායම වේ.

නහාරූ යනු, නවසියයක් නහරයි. වර්ණ වශයෙන් සියලුම නහර සුදුය, හැඩයෙන් නොයෙක් ආකාර වේ. මේ නහර අතුරෙන් ගෙල මත්තෙහි පටන් සිරුර වැළඳගෙන මහනහර පසක් ඉදිරි පසින්ද, පසක් පසු පසින්ද, පසක් දකුණු පසින්ද, තවත් පසක් වම් පසින්ද පහළට විහිදී ඇත. දකුණු අත වැළඳගත් මහනහර පසක් ඉදිරි පසින්ද, තවත් පසක් පසු පසින්ද, වම් අත වැළදගත් පසක් ඉදිරි පසින්ද, තවත් පසක් පසු පසින්ද, එසේම දකුණු පය වැළඳගත් මහනහර පසක් ඉදිරි පසින්ද, තවත් පසක් පසු පසින්ද, එසේම වම් පය වැළඳගත් මහනහර පසක් ඉදිරි පසින්ද, තවත් පසක් පසු පසින්දැයි මෙසේ ශරීරධාරක නම් වූ මහනහර සැටක් කය වැළඳගෙන පහළට විහිදී ඇත. ‘කණ්ඩරා’ යයිද කියනු ලබන මේ නහර සියල්ලම කඳල මල් කැකුළු බඳු හැඩය ඇත්තේය. සෙසු නහර ඒ ඒ පෙදෙස පැතිර සිටියේය. මහනහරවලට වඩා සියුම් ඒ සෙසු නහර හුයෙන් කළ රැහැන් බඳු හැඩය ඇත්තේය. එයට වඩා සියුම් වෙනත් නහර රසකිඳ කෙඳි හා සමාන හැඩය ඇත්තේය. එයටත් වඩා සියුම් තවත් නහර මහාවීණාතත් බඳු හැඩය ඇත්තේය. අනෙක් සියුම් නහර දළ හූ බඳු හැඩය ඇත්තේය. අතුල් පතුල් පිටු පස නහර කුරුලු පා බඳු හැඩය ඇත්තේය. හිස නහර කුඩා දරුවන්ගේ හිස දැල් පළදනාවකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. පිටිකර නහර අව්වෙහි වැනූ තෙත් දැලක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. සිරුරෙහි ඒ ඒ අවයව අනුව ගිය සෙසු නහර සිරුර මත බහාලූ දැල් සැට්ටයක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. දිශා වශයෙන් උඩු යටි දෙදිගෙහි හටගත්තේ වේ. අවකාශ වශයෙන් සිරුර පුරා ඇති ඇට හා බැඳී සිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් යටින් තුන් සියයක් ඇට මත පිහිටි තලයෙන්ද උඩින් මස් සම් හා බැදී සිටි පෙදෙසින්ද, සරසින් එකිනෙකින්ද පිරිසිඳියේය, මේ නහර පිළිබඳ සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය වනාහි කෙස් පිළිබඳව කීපරිදිම වේ.

අට්ඨි යනු, දෙතිස් දත් ඇට හැර, අත් ඇට සූසැටක්ද, පා ඇට සූසැටක්ද, මස් ඇසුරුකොට ඇති මොළොක් ඇට සූසැටක්ද, විලුඹු ඇට දෙකක්ද, එක් එක් පයෙහි ගොප් ඇට දෙකක් බැගින්ද, කෙණ්ඩා ඇට දෙකක් බැගින්ද, එක් දණ ඇටයක් බැගින්ද, කලවා ඇට එකක් බැගින්ද, උකුල් ඇට දෙකක්ද, කොඳු ඇට දසටක්ද, ඉල ඇට සූවිස්සක්ද පපු ඇට තුදුසක් ද, ළය ඇට එකක්ද, අකු ඇට දෙකක්ද, උරපතු ඇට දෙකක්ද බාහු ඇට දෙකක්ද, අග්‍රබාහු ඇට දෙකක්ද, ගෙල ඇට සතක්ද, හනු ඇට දෙකක්ද, නාස් ඇට එකක්ද, නළල් ඇට එකක්ද, හිස්මුදුන් ඇට එකක්ද, හිස්කබොලු ඇට නවයක්දැයි මෙසේ ඇට තුන්සියයක් පමණ වේ. ඒ සියල්ලම වර්ණ වශයෙන් සුදු පැහැ වේ. හැඩහුරුකම වශයෙන් නොයෙක් ආකාර ඇත්තේ වේ.

එහි පාඅග ඇඟිලි ඇට ඉඟිනි ඇට බඳු හැඩය ඇත්තේය. ඉන් අනතුරුව ඇති මැද පුරුක් ඇට කොස් ඇට බඳු හැඩය ඇත්තේය, මුල් පුරුක් ඇට පණාබෙර වැනි හැඩය ඇත්තේය, පිටිපතුල් ඇට කොටනලද කඳල අල රැසක් වැනි හැඩය ඇත්තේය, විලුඹු ඇටය එක් ඇටයක් ඇති තල්ගෙඩියක පැලමදය බඳු හැඩය ඇත්තේය, ගොප් ඇට බඳනාලද කෙළිපන්දක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. ගොප් ඇටවල කෙණ්ඩා ඇට පිහිටි තැන පොතු නොහළ හිඳිගොබයක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, කුඩා කෙණ්ඩා ඇටය දුනුදඬුවක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, මහ කෙණ්ඩා ඇටය වැහැරුණු සර්පයකුගේ පිටක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, දණ ඇට එක් පසෙකින් හැකුලුණ පෙණ පිඬක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. එහි කෙණ්ඩා ඇටය පිහිටි තැන ඉතා තියුණු අග් සහිත ගව අඟක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. කලවා ඇට මනාකොට නොසැසි වෑ පොරෝ මිටක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. එය උකුල් ඇටයෙහි පිහිටි තැන කෙළිපන්දක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. එම කලවා ඇටය හා උකුල් ඇටය සම්බන්‍ධවන තැන මුදුන සිඳලූ මහ දොඹ ගෙඩියකට සමාන හැඩය ඇත්තේය.

උකුලු ඇට දෙක ඒකාබද්ධව කුඹල් උදුනකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. වෙන වෙනම ගත් කල කඹුරන්ගේ කුළුගෙඩියෙහි බැඳි යකඩ වළලු වැනි හැඩය ඇත්තේය, උකුලු කෙළවර පිහිටි ආනිසද ඇටය යටිකුරුකොට ගන්නා ලද සර්පයකුගේ පෙණයට සමාන හැඩය ඇත්තේය, සත් තැනෙක කුදුමහත් සිදුරු ඇත්තේය. පිටකටුවෙහි ඇට ඇතුළතින් එකක් මත එකක් තබන ලද ඊයම් තහඩු පෙළක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, ඇතුළතින් නවගුණවැලක් (වට්ටනාවලී?) බඳු හැඩය ඇත්තේය. ඒ කොඳු ඇට අතරතුර කියත් දත් බඳු කටු දෙක තුනක් ඇත්තේය. සූවිසි ඉළ ඇට අතුරෙන් නොපිරිපුන් ඇට නොපිරිපුන් දෑකැති බඳු හැඩය ඇත්තේය. පිරිපුන් ඇට පිරිපුන් දෑකිති බඳු හැඩය ඇත්තේය. මෙකී සියලු ඉළ ඇට සුදු කුකුළකුගේ විදහාගත් පියාපත් වැනි හැඩය ඇත්තේය, ළයමත පිහිටි තුදුස් ඇට ගමන්ගත් දිරාපත් රිය කූඩුවක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, පපු ඇට හැඳි තලයක් බඳු හැඩය ඇත්තේය,

අකුඇට කුඩා ලොහො වෑමිටකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. උරපතු ඇට එක් පසෙකින් ගෙවීගිය සිංහල උදැල්ලකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. ඇ බාහුවෙහි ඇට කැඩපත් මිටක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. බාහු අග ඇට දෙබිඩි තල්අල මුලකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. මැණික් කටුවෙහි ඇටය එක්කොට අලවා තුබූ ඊයම් තහඩු පෙළකට සමාන හැඩය ඇත්තේය, පිටි අත්ලෙහි ඇට කොටනලද කඳල අල රැසකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. අතැඟිලිවල මුල් පුරුකෙහි ඇති ඇට පණාබෙර බඳු හැඩය ඇත්තේය, මැද පුරුකෙහි ඇට නොපිරිපුන් කොස් ඇට වැනි හැඩය ඇත්තේය. අග පුරුකෙහි ඇට ඉඟිනි ඇට බඳු හැඩය ඇත්තේය.

උගුරු දඬුවෙහි ඇට සත දඬුවෙහි විද පිළිවෙළින් අවුණා තුබූ හුණ කිලිල් මද බඳු හැඩය ඇත්තේය. යටිහනු ඇට කඹුරන්ගේ කුළුගෙඩියෙහි බැඳි යකඩ වළලු බඳු හැඩය ඇත්තේය. උඩු හනුඇට ගිරාතල බඳු හැඩය ඇත්තේය. ඇස් සිදුරු, නහස් සිදුරු ඇට ලොඳ ඉවත්කළ ලා තල් ඇට බඳු හැඩය ඇත්තේය, කන්සිළු ඇට කරනවෑමියකුගේ දැළිපිහි කොපුවකට සමාන හැඩය ඇත්තේය. නළල හා කන්සිළුවලට ඉහළින් නළල්පට බඳනා අවකාශයෙහි ඇති ඇට සිඳ ගන්නාලද ගිතෙලින් පිරි කඩපටක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. හිස්මුදුනෙහි ඇටය මුහුනත කැපූ වක් වූ පොල්ගෙඩියක් බඳු හැඩය ඇත්තේය. හිසෙහි ඇට එකට අමුණා තැබූ දැදුරු ලබු කබලක් බඳු හැඩය ඇත්තේය.

දිශා වශයෙන් ඇට උඩ යට දෙදිසාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන්, අවිශේෂයෙන් සියලු සිරුරෙහි පිහිටියේය. විශේෂයෙන් මේ ඇට අතුරෙන් හිස ඇට ගෙල ඇට මත පිහිටියේය, ගෙල ඇට කොඳු ඇට මත පිහිටියේය, කොඳු ඇට උකුල් ඇට මත පිහිටියේය, උකුල් ඇට කලවා ඇට මත පිහිටියේය, කලවා ඇට දණිස් ඇට මත පිහිටියේය, දණිස් ඇට කෙණ්ඩා ඇට මත පිහිටියේය, කෙණ්ඩා ඇට ගොප් ඇට මත පිහිටියේය, ගොප් ඇට පා ඇට මත පිහිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් ඇතුළත ඇටමිදුලෙන්ද, පිටත මසින්ද අග හා මුල එකිනෙකින්ද පිරිසිඳියේය. මේ ඇට පිළිබඳ සභාග පරිච්ඡෙදයයි. විසභාග පරිච්ඡෙදය වනාහි කෙස් පිළිබඳ කීනියාම වේ.

අට්ඨිමිඤ්ජා යනු, ඒ ඒ ඇට ඇතුළත තිබෙන මිදුළුය. එය පැහැයෙන් සුදුය. හැඩයෙන් මහත් ඇට ඇතුළත් හුණ නලයෙක බහාලූ තවනලද මහත් වේබඩ අගිස්සක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, කුඩා කුඩා ඇට ඇතුළත හුණ පුරුකෙක බහාලූ තවනලද සිහින් වේබඩ අගිස්සක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, දිශා වශයෙන් උඩ යට දෙදිසාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් ඇට ඇතුළත පිහිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් ඇටවල ඇතුල් තලයෙන් පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය වනාහි කෙස් පිළිබඳව කීනයම වේ.

වක්කං යනු, එකට බැඳුණු මස්පිඬු දෙකෙකි. එය වර්ණ වශයෙන් මද රතු පැහැ වේ, එරබදු ඇටයෙක පැහැ ඇත්තේය. හැඩයෙන් දරුවන්ගේ කෙළිපන්දු යුවලක් බඳුය, නැතහොත් එක් නටුවෙකින් බැඳුණු අඹපල යුවලක් වැනිය. දිශා වශයෙන් උඩ දිශාවෙහි පිහිටියේය. අවකාශ වශයෙන් ගලවළුයෙන් නිකුත් එක් මුලක් ඇති, මදක් ගොස් දෙකට බෙදුණ මහ නහරයෙකින් බැඳී (වකුගඩු) හෘදයමාංශය සිසාරා සිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් වකුගඩු එහි කෙළවරින් පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙද වශයෙනි, විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කීනයම වේ.

හදයං යනු, හෘදය මාංශයයි. එයද පැහැයෙන් රත් පියුම් පතෙක පිටත බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් පිටතපෙති ගලවා පහතට හරවා තැබූ පියුම් කැකුළක් බඳුය, පිටතින් මට සිලුටුය. ඇතුළත වැටකොළු පලයෙක ඇතුල් පැත්ත බඳුය. නැණවතුන්ගේ හෘදය මදක් විකසිත වී සිටියි. මද නුවණ ඇත්තන්ගේ හෘදය හැකිලී සිටියි. එහි ඇතුළ දොඹ ඇටයක් පිහිටන තරම් ආවාටයක් වේ, එහි අඩ පතක් පමණ ලෙහෙ පිරී ඇත්තේය. එය ඇසුරුකොට මනොධාතුවද, මනොවිඤ්ඤාණ ධාතුවද පවත්නේය. රාගචරිත ඇත්තහුගේ ලෙය රත් පැහැ වේ, ද්වේශ චරිතයාගේ කළු පැහැ වේ, මොහ චරිතයාගේ ලෙය මස් සේදූ ජලය බඳුවේ, තර්ක චරිතයාගේ ලෙය කොල්ලු යුස බඳු පැහැ ඇත්තේය, ශ්‍රද්ධා චරිතයාගේ ලෙය කිණිහිරි මල් පැහැ ඇත්තේය, ප්‍රඥා චරිතයාගේ ලෙය පිවිතුරුය, පැහැදිලිය, නොකැලැත්ය, පඬුවන්ය, පිරිසුදුය, ඔප දැමූ දැරඟමිණක් මෙන් ප්‍රභාවත්ව දිස්වේ. දිශා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි හටගත්තේය, අවකාශ වශයෙන් සිරුර ඇතුළත දෙතන මැදින් පිහිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් හෘදය හෘදයභාගයෙන් පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කී නයම වේ.

යකනං යනු (අක්මා නම්) මාංස පටල යුවලයි. එය පැහැයෙන් රතුය, පඬු පැහැයට හුරු වේ, ඉතා රතු නොවූ කුමුදු මල් පෙත්තෙක පිටත වැනි පැහැ ඇත්තේය. හැඩයෙන් මුලින් එක්ව අගින් යුවලක්ව සිටි කොබෝලීල පතකට සමාන හැඩය සමාන හැඩය ඇත්තේය, එයද මඳ නුවණැත්තන්ගේ එකක්ම වේ, මහත් වේ. නුවණැත්තන්ගේ දෙකක් හෝ තුනක්ව කුඩාවට පිහිටියේය, දිශා වශයෙන් උඩු දිශාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් දෙතන අතර දකුණුපස ඇසුරුකොට සිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් අක්මාව අක්මා කෙළවරින් පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි. විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කී අයුරුම වේ.

කිලොමකං යනු, වැසුණ නොවැසුණ ලෙසින් දෙවැදෑරුම්ව වසාතෙල වැළඳ සිටින දලබුමසයි. ඒ දෙවැදෑරුවූම දලබුව වර්ණයෙන් දුහුල් කඩක් සෙයින් සුදුය, හැඩයෙන් එයට අයත් අවකාශයට සමාන වේ. දිශා වශයෙන්, වැසුණ දලබුව උඩු දිසාවෙහිද, අනෙක උඩුයටි දෙදිසාවෙහිද හටගත්තේය, අවකාශ වශයෙන් සැඟවුණ දලබුව හෘදය හා වකුගඩුව වසාගෙන සිටියේය, නොසැඟවුණ දලබුව මුළු සිරුර පුරා සමට යටින් මස් හා සමග බැදී සිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් යට මසින්ද, උඩ සමින්ද, සරස කිලොමකභාගයෙන්ද පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කී අයුරුම වේ.

පිහකං යනු බඩදිව්මසයි, එය පැහැයෙන් නිකමල් කළඹක් මෙන් නිල්ය, දිගින් සතඟුලක් පමණ වේ. බන්‍ධනයක් නොමැත, කළු වස්සකුගේ දිවට සමාන හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි හටගත්තේය, අවකාශ වශයෙන් හෘදයට වම් පසින් උදර පටලයට උඩු පැත්තෙන් පිහිටියේය. එය අවිපහරෙකින් පිටතට නිකුත් වුවහොත් ප්‍රාණීන්ගේ මරණය වන්නේය, පරිච්ඡෙද වශයෙන් බඩදිව් කෙළවරින් පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කී නයම වේ.

පප්ඵාසං යනු, මස් වැදලි දෙක තුනකට බෙදුණු පපුමසයි. එය වර්ණයෙන් රතුය, ඉතා නොපැසුණු දිඹුල් පලයෙක පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් නොසමකොට කපනලද මහ පූකඩක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, ඇතුළත කෑ, පූ, අහරක් නැතිවිට නැඟෙන කර්මජ තේජෝධාතුවෙන් (බඩගිනි වේගයෙන්) පහරනු ලැබීමෙන් හපා දමනලද පිඳුරු පිඬක් සෙයින් වියලෙයි, මැලවී යයි; දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි හටගත්තේ වේ. අවකාශ වශයෙන් සිරුර ඇතුළත දෙතන අතර හෘදය හා අක්මාව මතුපිට වසාගෙන එල්‌බෙමින් සිටියේය, පරිච්ඡෙද වශයෙන් පපු කෙළවරින් පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කීනියාම වේ.

අන්තං යනු, පුරුෂයකුගේ දෙතිස්රියන් හා ස්ත්‍රියකගේ අටවිසිරියන් තරම් වූ එක්විසි තැනෙකින් නැමුණු අතුණුවැටියයි. එය වර්ණ වශයෙන් සුදුය, දළ වැලි මුසු හුණු බදාමයට සමාන පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් ලෙහෙ ඔරුවෙක නම නමා තැබූ හිස සුන් සර්පයකු බඳු හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු යටි දෙදිසාවෙහි හටගත්තේය, අවකාශ වශයෙන් උඩින් ගලවළෙන්ද, යටින් ගුද මාර්ගයෙන්ද බැඳී ඇති හෙයින් ගලවළුව හා ගුදය කෙළවරකොට සිරුරු ඇතුළත පිහිටියේය, පරිච්ඡෙද වශයෙන් අතුණු කෙළවරින් පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය වනාහි කෙස් පිළිබඳව කීනයම වේ.

අන්තගුණං යනු, (අතුණු බහනි) නැමුණු තැන්වල ඇති බැමිය. එය වර්ණ වශයෙන් සුදුය, හෙල්මැලි මුලකට සමාන පැහැ ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු යටි දෙදිසාවෙහි හටගත්තේය. අවකාශ වශයෙන් යන්ත්‍රයක් අදින විට යන්ත්‍ර පුවරු බැඳගෙන සිටින යන්ත්‍ර සූත්‍ර සෙයින්ද, පාබිස්සෙක දරණු මඬුල්ල එක්කොට ගොතා ඇති බහන් සෙයින්ද, උදලු පොරෝ ආදියෙන් කර්මාන්ත කරන්නවුන්ගේ අතුණු ගිලිහී යා නොදී එක්කොට බැඳගෙන අතුණු නැමි විසිඑක අතරතුර පිහිටියේය. පරිච්ඡෙද වශයෙන් අතුණු බහන් කෙළවරින් පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයයි, විසභාග පරිච්ඡෙදය කෙස් පිළිබඳව කීනියාම වේ.

උදරියං යනු, අනුභව කළ බත් ආදියද, පානය කළ දියර අහරද, කන ලද කැවිලි ආදියද, ලොවින ලද මී පැණි ආදියද, ඇතුළු උදරයෙහි වූ දෑය. එය වර්ණ වශයෙන් වැළඳූ ආහාරයෙහි වර්ණ ඇත්තේය. හැඩයෙන් පෙරහන්කඩක් තුළ ලිහිල්කොට බහනලද සහලට සමාන හැඩය ඇත්තේය. දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි හට ගත්තේය, අවකාශ වශයෙන් උදරය තුළ සිටියේය.

උදරය නම් දෙකොණින් මිරිකනලද තෙත් සළුවෙක සුළං හිරවීමෙන් හටගත් ගෝලාකාර වූ ආන්ත්‍රපටලයයි. එය පිටතින් මට සිලුටුය. ඇතුළත මස්, කසල වැසීමෙන් කිලිටිවී ගිය පොරෝනා කඩෙක හටගත් පුස් රැසක් බඳුය, කුණුවී ගිය කොස් කටුවෙක ඇතුළත බඳුයයි කියනුද වටී. එහි තක්කෝටකය, ගණ්ඩුප්පාදකය, තාලහීරකය, සුචිමුඛකය, පටතන්තුකය, සුත්තකය යන මේ ආදී දෙතිස් කුලයෙක කෘමි ජාතීහු ආකුල ව්‍යාකූලව, මුළු මුළුව, හැසිරෙමින් වෙසෙති. ඒ කෘමීහු පාන භෝජන ආදිය නැති කල්හි පිටතට අවුත් හඬ දෙමින් හෘදයමාංශය සපා කති, පාන භෝජනාදිය වළඳනවිට උඩට නැගී පළමුවෙන් වැළඳූ දෙතුන් පිඬක් යුහු යුහුව පැහැර ගනිති. එම උදරයම ඒ පණුවන්හට තිඹිරිගෙයද, වැසිකිළියද, ගිලන්හලද, සොහොන්බිමද වේ, යම්සේ වනාහි සැඬොල් ගම්දොර ගවරවලකට නියං කලෙක දළපොද සහිත වැසි වස්නාවිට ජලයට ගසා ආ මල මූත්‍ර ආදියද, සම් ඇට නහර කැබලිද, කෙළ, සොටු ලෙහෙ ආදී නොයෙක් කුණප කොටස්ද වැටී මඩ ගොහොරු දියෙන් කැලඹ දෙතුන් දිනක් ඉකුත්ව ගිය කල, පණුවන් හටගෙන ඉර අවු වේගයෙන් රත්වී මතුපිට පෙණ බුබුලු නංවමින්, ඉතා නිල්වන්ව, ඉතා දුගඳව, පිළිකුල්ව, ළඟට එළඹීමට හෝ, දැකීමට හෝ නුසුදුසු බවට පත්ව සිටීද, ආඝ්‍රාණය පිණිස හෝ ආස්වාද පිණිස කැලම නොසුදුසුව සිටීද, එසේම නොයෙක් ප්‍රකාරවූ පාන භෝජනාදිය දත් නමැති මොහොලින් සුණු විසුණුව, දිව නමැති අතින් පෙරළන ලදුව, (දිව අග) තුනී කෙළවලින් හා (දිව මුල ලාලා නම්) බොල් කෙළවලින්ද, මුසුව එකෙණෙහිම වර්ණ ගන්‍ධ රස ආදී සම්පතින් පිරිහී පෙහෙරුන්ගේ ගල්ඔරුවෙක්හි දමන ලද බලු වමනය හා සමාන බවට පත්ව පිත් සෙම් වාත යන මෙයින් මුසුව බඩගිනි වේගයෙන් රත්වී පණු කුලයන්ගෙන් ආකුලව, මතු මත්තෙහි පෙණ බුබුලු නංවමින් ඉතා දුගඳ පිළිකුල් බවට පත්ව සිටියි. එය ගැන ඇසූ පමණින් පැන් බොජුන් ආදිය අප්‍රිය බවට පත්වේ, පැනැසින් බැලූ විට කැලම අප්‍රියබවට පත්වේ. තවද එම උදරයෙහි වැටුණු පැන් බොජුන් ආදිය පස් ආකාරයකට බෙදීයෙයි, එක් කොටසක් පණුවෝ කති, එක් කොටසක් බඩගින්නෙන් දැවී යයි. එක් කොටසක් මුත්‍රා බවටද, එක් කොටසක් මල බවටද පත්වේ. එක් කොටසක් පමණක් රස බවට පත්ව ලෙහෙ මස් ආදිය වඩයි.

පරිච්ඡෙද වශයෙන් උදර පටලයෙන්ද උදරය කෙළවරින්ද පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙද වශයෙනි, විසභාග පරිච්ඡෙදය වනාහි කෙස් පිළිබඳව කී නියාම වේ.

කරීසං යනු මලයි, එය වර්ණයෙන් බොහෝ සෙයින් වැළදූ ආහාරයෙහි වර්ණයම වේ, හැඩයෙන් අවකාශයට අනුරූප වූ හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් යටි දිසාවෙහි හටගත්තේය, අවකාශ වශයෙන් පක්‍වාශයෙහි සිටියේය. නාභියෙහි පහළ කොටස හා කොඳු ඇට පෙළ මුල අතර ආන්ත්‍රයෙහි කෙළවර පටන් උසින් අටඟුලක් පමණ වූ හුණ නලයක් බඳු වූයේ පක්‍වාශයයි. එහි වනාහි, යම්සේ ඉහළ බිම් පෙදෙසක වට වැසිදිය ගලා අවුත් පහළ බිම් පෙදෙස් පුරා සිටීද, එසේම ආමාශයෙහි වැටුණු කිසි පානභෝජන ආදියක් බඩගින්නෙන් පෙණ නැඟෙමින් පැසී ඇඹරුම් ගලෙහි අඹරන ලද්දක් සෙයින් සිලුටු බවට පැමිණ අතුණු සිදුරෙන් පහළට බැස මැඩගෙන හුණ පුරුකක් තුළ බහා ලනලද පඬුවන් මැටි මෙන් රැස්ව සිටියේය. පරිච්ඡේද වශයෙන් එය පක්‍වාශය පටලයෙන්ද, කරීස කෙළවරින්ද පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි. විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් පිළිබඳව කීනියාමය.

මත්‍ථලුඞ්ගං යනු, හිස් කබල ඇතුළත පිහිටි මිදුලු රැසයි, එය වර්ණයෙන් සුදුය, හතු රැසකට සමාන පැහැ ඇත්තේය, දී බවට නොපැමිණ පිළුණු වූ කිරකට බඳු පැහැ ඇත්තේයයි හෝ කියනු වටී, හැඩයෙන් එහි අවකාශයට අනුරූපවූ හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි හටගත්තේ වේ, අවකාශ වශයෙන් හිස් කබල ඇතුළත ගෙත්තම් මාර්ග සතරක් තුළ එක්කොට තබන ලද පිටි ගුලි සතරක් සෙයින් එක්ව බැඳී සිටියේය, පරිච්ඡෙද වශයෙන් හිස් කබල ඇතුළත තලයෙන්ද හිස්මුළ කෙළවරින්ද පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි, විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් පිළිබඳව කීනයම වේ.

පිත්තං යනු, බැඳුණු පිතය, නොබැඳුණු පිතයයි පිත දෙවැදෑරුම් වේ, එහි බැඳුණු පිත වර්ණ වශයෙන් ගන මීතෙල් බඳු පැහැ ඇත්තේය. නොබැඳුණු පිත මැලවුණු රණවරා මල් බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් බැඳුණු නොබැඳුණු දෙ-පිතම අවකාශයට අනුරූප වූ හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් නොබැඳුණු පිත කෙස් ලොම් නිය දත් ආදී මසින් තොර පෙදෙස් හා තද වියලි සමද හැර, දිය මත තෙලිත්තක් මෙන් සෙසු සිරුර පුරා විසිර සිටියේය, එය කිපි කල්හි ඇස් කසාවන් වේ, සිරුර බමන්නට ගනියි, සැලෙයි, කසයි. බැඳුණු පිත හෘදය පපුමස යන දෙකට අතරින් අක්මාව ඇසුරුකොට පිහිටි මහ වැටකොළු වහල්ලක් සෙයින් පිත්තාශයෙහි පිහිටියේය. එය කිපි කල්හි සත්ත්‍වයෝ උමතුවෙති, පෙරළුණ සිත් ඇතිව, හිරිඔතප් නැතිව නොකටයුතු කෙරෙති, නොතෙපලියයුතු බස් තෙපලති, නොසිතිය යුතු සිතුම් සිතති. පරිච්ඡේද වශයෙන් පිත් කෙළවරින් පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡේදයයි, විසභාග පරිච්ඡේදය කෙස් පිළිබඳව කී නයම වේ.

සෙම්හං යනු, සිරුර ඇතුළත පාත්‍රයක් පිරෙන තරම්වූ සෙමයි. එය වර්ණයෙන් සුදුය. කෑලිය පත් යුස බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් අවකාශයට අනුරූපවූ හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි හටගත්තේය, අවකාශ වශයෙන් උදර පටලයෙහි සිටියේය, යම්සේ ජලය මතුපිට ඇති සෙවෙල් පටලය දඬුවක් හෝ කැට කැබිලිත්තක් හෝ වැටෙනවිට කැඩී දෙකට බෙදී ගොස් යලි එක්ව පැතිර සිටීද, එසේම පැන් බොජුන් ආදිය වැටෙන විට එය දෙබෑව ගොස් යලි එක්ව පැතිර සිටී. තවද එය මඳවූ කල පැසුණු ගඩක් සෙයින්ද, කුණු වූ කුකුළු බිජුවක් සෙයින්ද උදරය ඉතා පිළිකුල් දනවන කුණු ගඳ ඇත්තේ වේ. එයින් නැඟුණ දුගඳින් යුත් උද්රේකය (රාමතෙල් නැඟ ඒම) නිසා මුඛයද පිළිකුල් කුණපයක් බඳු වේ. එම පුරුෂයාද “ඉවත් වෙව, දුගඳ වහන්නෙහිය’යි කිවයුතු බවට පත් වන්නේය. එය වැඩී ගනබවට පත්වූ කල වැසිකිළි පියන් පතක් මෙන් උදර පටලය ඇතුළතම කුණුගඳ ඔබාගෙන සිටියි. පරිච්ඡේද වශයෙන් සෙම් කොටසින්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග පරිච්ඡෙදයි -පෙ-

පුබ්බො යනු, (කුණුව ගිය ලෙහෙ වශයෙන් පැවති එය) ඉදුණු කොළ වැනි පැහැ ඇති පූයාව (සැරව) යි. මෘත ශරීරයෙහි වනාහි එය කුණුවී ගනබවට පත් කැඳක් බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් අවකාශයට සමාන හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩුයටි දෙදිසාවෙහි සිටියේය, අවකාශ වශයෙන් වනාහි පූයාවට නියමිත අවකාශයෙක් නැත, යම් තැනෙක එය රැස්ව සිටීද, යම් යම් තැනෙක කණු කටු අවි ගිනිදැල් ආදියෙන් පෑරුණු සිරුරු කොටස්හි ලේ රැස්ව පැසවයිද, ගඩ පොළ ආදිය හෝ උපදී ද, ඒ ඒ තැන්හි සිටියි. පරිච්ඡේද වශයෙන් පූයා කොටස් වශයෙන්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග-පෙ-

ලොහිතං යනු, රැස්ව සිටි ලෙහෙය, සැරිසරන ලෙහෙයයි දෙවැදෑරුම් වූ රුධිරයයි. එහි රැස්ව සිටි ලෙය කකාරවනලද ගන ලහ (ලාක්‍ෂා) බඳු පැහැ ඇත්තේය, සැරිසරන ලෙය පැහැදි ලාකඩ දියර බඳු පැහැ ඇත්තේය. හැඩයෙන් මේ දෙකම අවකාශයට අනුරූපවූ හැඩය ඇත්තේ වේ. දිසා වශයෙන් රැස්ව සිටි ලෙය උඩු දිසාවෙහිද අනෙක උඩු යටි දෙදිසාවෙහිද සිටියේය. අවකාශ වශයෙන් සැරිසරන ලෙය කෙස් ලොම්, දත්, යන මෙහි මසින් තොර තැන් හා තද වියලි සම්ද හැර, ධමනීජාලයට අනුව සියලු ජීවමාන සිරුර තුළ පැතිර සිටියේය. රැස්වූ ලෙය අක්මාවෙහි යටි පෙදෙස පුරා සිටියේය, එක් පාත්‍රයක් පිරෙන තරම් වූ එය හෘදය, වකුගඩු, පපුමස යන අවයව මත්තෙහි මද මදව වැගිරෙමින් වකුගඩු, හෘදය, අක්මා, පපුමස යන මේවා තෙමමින් සිටියේය. එම වකුගඩු හෘදය ආදිය නොතෙමෙන විට සත්ත්‍වයෝ පිපාස ඇත්තෝ වෙති. පරිච්ඡේද වශයෙන් ලෝහිත කොටසින්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග -පෙ-

සෙදො යනු, රෝම කූපාදියෙන් වැගිරෙන ආපොධාතුවයි. එය වර්ණයෙන් පැහැදි තලතෙල් පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් අවකාශයට සමාන හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු යටි දෙදිසාවෙහි සිටියේය, අවකාශ වශයෙන් දහදියට ලෙයට මෙන් නිබඳව පවත්නා නිශ්චිත තැනෙක් නැත, යම්කලෙක වනාහි ගින්නෙන් තැවීම, ඉර අව්වෙන් තැවීම, සෘතුවිපර්යාස ආදිය හේතුකොටගෙන සිරුර උණුසුම් වේද, එකල දියෙන් ගොඩ නැගූ පමණින් නොමටකොට සිඳින ලද නෙළුඹුදැලි කුමුදුදඬු කළඹක් සෙයින්ම සියලු කෙශකූප රෝමකුප සිදුරු තුළින් වැගිරෙයි. එහෙයින් එහි හැඩයද කෙශකූප රොමකූප විවර අනුවම වෙතැ’යි දතයුතුය. සෙදය (හෙවත් දහදිය) නිමිති වශයෙන් ගන්නා යෝගාවචරයා විසින්ද කෙශ රොමකූප විවරයන් පිරී සිටින ලෙසින්ම සෙද කොට්ඨාසය මෙනෙහි කළයුතුය. පරිච්ඡේද වශයෙන් සෙද කොට්ඨාස වශයෙන්ම පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග -පෙ-

මෙදො යනු, ගන බවට පත් (මිදුණු) තෙලයි. එය වර්ණයෙන් පලනලද කහ අත්තකට සමාන පැහැ ඇත්තේය. හැඩයෙන් තර සිරුරු ඇත්තහුගේ සම් හා මස් අතර තබනලද කහ පැහැති දුහුල් රෙදි කඩක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, කෙසඟ සිරුරු ඇත්තහුගේ කෙණ්ඩා මසය, කලවා මසය, කොඳු ඇටය ඇසුරුකොට ඇති පිට මසය, බඩවත මසය යන මේවා ඇසුරු කොට දෙපට තුන්පට කොට තබනලද කසාවන් රෙදි කඩක් බඳු හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු යටි දෙදිසාවෙහි පිහිටියේය, අවකාශ වශයෙන් තර සිරුරු ඇත්තහුගේ මුළු සිරුර පුරා පැතිර සිටියේය. කෙසඟ සිරුරු ඇත්තහුගේ කෙණ්ඩා මස් ආදිය ඇසුරුකොට සිටියේය. තෙල්යයි කියනු ලබන නමුදු ඉතා පිළිකුල් වන හෙයින් හිස ගැල්වීම පිණිස හෝ නස්‍ය පිණිස හෝ නොගනිත්. පරිච්ඡෙද වශයෙන් යට මසින්ද උඩ සමින්ද සරස මේදයෙන්මද පිරිසිඳියේය, මේ මෙහි සභාග -පෙ-

අස්සු යනු, ඇස්වලින් වැගිරෙන ආපො ධාතුවයි. එය වර්ණයෙන් පැහැදි තලතෙල් බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් අවකාශයට අනුරූප වූ හැඩය ඇත්තේය. දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි පිහිටියේය. අවකාශ වශයෙන් අක්‍ෂිකූප තුළ සිටියේය. පිත්ත කොෂයෙහි පිත මෙන් මෙය අක්‍ෂිකූපයෙහි සිටියේ නොවේ. යම් කලෙක වනාහි සත්ත්‍වයෝ සොම්නස්ව මහ සිනා සෙත්ද, දොම්නස්ව හඬත්ද, වැලපෙත්ද, එසේම විෂම ආහාර බුදිත්ද, යම් කලෙක ඔවුන්ගේ ඇස් දුම්, දූවිලි, පස් ආදිය වැදී පෙළේද, එකල මේ සොම්නස්, දොම්නස්, විෂමාහාර, සෘතු ආදිය හේතුකොට නැඟී අක්‍ෂිකූපයන් පුරා සිටියි, නැතහොත් වැගිරෙයි. අස්සු කොට්ඨාසය නිමිතිකොට ගන්නා යෝගාවචරයා විසින් වනාහි අක්‍ෂිකූපයන් පුරා සිටි ආකාරයෙන්ම ගතයුතුය. පරිච්ඡේද වශයෙන් අස්සු කොට්ඨාසයෙන්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග -පෙ-

වසා යනු විරුණු තෙලයි. එය වර්ණයෙන් පොල්තෙල් පැහැ ඇත්තේය. හුළු කැදෙහි ඉසින ලද තෙලෙහි පැහැ ඇත්තේයයිද කියනු ලැබේ. හැඩයෙන් නහන කල පෑදි දිය මතුපිට බමන තෙල් බිංදු විසිර සිටියා වැනි හැඩය ඇත්තේය. දිසා වශයෙන් උඩු යටි දෙදිසාවෙහි පිහිටියේය, අවකාශ වශයෙන් අතුල් පිටිඅතුල්, පතුල්, පිටිපතුල්, නහස්පුඩු, නළල්, දසරු යන තන්හි බොහෝ සෙයින් සිටියේය. මෙය මෙකී තන්හි සැම විටම විරී (හුණුවී) සිටිනේ නොවේ, යම් කලෙක ගින්නෙන් හෝ හිරුරැසින් තැවීම, සෘතුවිපර්යාස ධාතුවිපර්යාස ආදියෙන් එම පෙදෙස් උණුසුම් වේද, එකල එතන්හි නහන කල පැහැදි දියපිට තෙල් බිඳු විසිරී සිටියා සේ ඔබ මොබ හැසිරේ, පරිච්ඡේද වශයෙන් වසා කොටසින්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග -පෙ-

ඛෙළො යනු, මුඛය තුළ සිටි පෙණ මුසු ආපො ධාතුවයි, එය වර්ණයෙන් සුදු පෙණ බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් අවකාශයට අනුරූප වූ හැඩය ඇත්තේය. පෙණ බඳු හැඩය ඇත්තේ යයිද කියනු වටී, දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි හටගත්තේ වේ. අවකාශ වශයෙන් දෙකොපුල් පසින් (කම්මුල් දෙපැත්තෙන්) බැස දිවෙහි සිටියේය, මෙය මෙතන්හි සැම විටම එක් රැස්ව සිටියේ නොවේ, යම් කලෙක වනාහි සත්ත්‍වයෝ උණුසුම් හෝ තිත්ත හෝ කටුක හෝ ලවණ හෝ අම්ල හෝ කිසියම් අහරක් දිව මත තබත්ද, නැතහොත් එවැනි අහරක් දකිත්ද, සිහි කරත්ද, නැතහොත් ඔවුන්ගේ හෘදය ක්ලාන්ත වේද, නැතහොත් කිසියම් දෙයක් කෙරෙහි පිළිකුල උපදීද, එකල කෙළ හටගෙන දෙකොපුල් පසින් (කම්මුල් දෙපසින්) බැස දිවෙහි සිටියි. දිව’ගෙහි සිටියහොත් තුනීවේ, දිවමුල සිටියහොත් ගනවේ, මුවතුළ තැබූ අත්සුණු හෝ සහල් හෝ අන්කිසි කැවිලි වෙසෙසක් හෝ ගංතලා වැල්ලෙහි සාරනලද ලිඳෙක ජලය මෙන් සිදී නොගොසින්ම තෙමනු සමත්වේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් ඛෙළ කොට්ඨාසයෙන්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග -පෙ-

සිඞ්ඝාණිකා යනු, හිස් මුලින් වැගිරෙන මල (හෙවත් සොටු) ය. එය වර්ණයෙන් ආ තල් ලොඳකට බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් අවකාශයට අනුරූප වූ හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් උඩු දිසාවෙහි සිටියේය, අවකාශ වශයෙන් නාසාපුට පුරා සිටියේය, එය සැම විටම මෙහි රැස්ව සිටිනේ නොවේ, යම්සේ පුරුෂයෙක් තෙමේ පියුම් පතෙක දී අසුරා යට කටුවෙකින් විදියිද, එවිට ඒ සිදුරෙන් ද කැළඹී දිය පිටතට වැගිරෙන්නේද, එසේම සත්ත්‍වයන් වැලපෙනවිට හෝ ආහාර සෘතු ආදිය විෂමවීමෙන් ධාතූන් කැළඹුණවිට හෝ කුණු සෙම් බවට පත් හිස්මුල වැගිරී උඩු තල්ලෙහි ඇති විවරයෙන් බැස නාසාපුට පුරා සිටියි, නැතහොත් වැගිරෙයි. සොටු නම් වූ මේ කුණප කොට්ඨාසය නිමිති වශයෙන් ගන්නා යෝගාවචරයා විසින් නාසාපුට පුරා සිටින අයුරින්ම ගතයුතුය. පරිච්ඡේද වශයෙන් සිඞ්ඝාණිකා කොට්ඨාසයෙන්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග -පෙ-

ලසිකා යනු, සිරුරු සන්‍ධීන් ඇතුළත ඇති සඳමිඳුලු නම් ලිස්සන ස්වරූප ඇති කුණප කොට්ඨාසයයි. එය වර්ණයෙන් කිණිහිරි ලහටු බඳු පැහැ ඇත්තේය, හැඩයෙන් අවකාශයට අනුරූප වූ හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් දෙදිසාවෙහිම පිහිටියේය, අවකාශ වශයෙන් ඇට සන්‍ධීන් ලිහිසි කරමින් එක්සිය අසූවක් ඇට සන්‍ධීන් ඇතුළත සිටියේය. යමකුහට මේ සඳමිදුලු මඳවේද, ඔවුන් නැගී සිටිනවිටද, හිදිනවිටද, ඉදිරියට යනවිටද, ආපසු එනවිටද, හකුලනවිටද, දිගහරිනවිටද ඇට ‘කට කට’ යනුවෙන් හඬ නංවයි. අසුරුසන් කරමින් මෙන් ඇවිදියි. ඔහු එක් යොදුන් දෙ-යොදුන් පමණවූද ගමනක් ගියවිට වායෝ ධාතුව කිපේ, ගාත් රිදුම් දේ. යමකුට එය බහුල වේනම්, ඔහුට නැගිටීම් හිඳීම් ආදියෙහිදී ඇට ‘කට කට’ හඬ නොනංවයි. දිග ගමනක් ගියද වායොධාතුව නොකිපෙයි, ගාත් රිදුම් නොදෙයි. පරිච්ඡේද වශයෙන් ලසිකා කොට්ඨාසයෙන්ම පිරිසිඳියේය. මේ මෙහි සභාග -පෙ-

මුත්තං යනු උඳු තැම්බූ දියට සමාන වර්ණ ඇති මූත්‍රයි. හැඩයෙන් මුවවිට යටිකුරු කොට තැබූ කළයක් ඇතුළත තිබෙන දියට සමාන හැඩය ඇත්තේය, දිසා වශයෙන් යටදිසාවෙහි හටගත්තේ වේ, අවකාශ වශයෙන් වස්තිය ඇතුළත සිටියේය. වස්ති යනු වස්තිපුටයයි කියනු ලැබේ. යම්සේ ගවරවළෙක ඔබනලද මුඛයක් නැති යවන ඝටයක් තුළට එම ගවරවළෙහි දිය වදීද, එයට දිය ඇතුළුවන මඟක් නොපෙනේද, එසේම සිරුරෙන් එම වස්තිපුටය තුළට මූත්‍රය වදියි, එය වදනා මඟක් නොපෙනේ. නික්මෙන මඟ පමණක් ප්‍රකට වේ. එම වස්තිපූටය මුත්‍රයෙන් පිරීගිය විට ‘මුත්‍ර කරම්හ’යි සත්ත්‍වයනට හැඟීමක් පහළ වේ. පරිච්ඡේද වශයෙන් වස්තු අභ්‍යන්තරයෙන් හා මූත්‍ර කොට්ඨාසයෙන් පිරිසිඳියේ වේ. මේ මෙහි සභාග -පෙ-

මෙසේ කෙසාදී දෙතිස් කුණප කොට්ඨාසයන් කෙරෙහි වර්ණ, සණ්ඨාන, දිසා, ඔකාස, පරිච්ඡේද යන මේ පස් ආකාරයෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කොට අනුපුබ්බතො (පිළිවෙළින්) නාතිසීඝතො (ඉතා යුහුනොව) ආදී නයින් වර්ණ, සංස්ථාන (හැඩය), ගන්‍ධ, ආශය, අවකාශ වශයෙන්ද පස් ආකාරයෙකින් ‘පටික්කූලා පටික්කූලා’ (පිළිකුල, පිළිකුලැයි) මෙනෙහි කරනවිට ප්‍රඥප්ති ඉක්මවීම අවසන්හි, යම්සේ ඇස් ඇති පුරුෂයකුහට දෙතිසක් පැහැ ඇති මලින් එක් හුයෙක්හි ගොතනලද මල්දමක් බලනවිට සියලු මල් පෙර පසු නොව එකවිට (සමස්තයක් වශයෙන්) ප්‍රකට වේද, එසේම ‘අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා’ යන ආදී නයින් මේ කය දෙස බලනවිට කෙශාදී වූ ඒ සියල්ල පෙර පසු නොව එකවිට (සමස්තයක් ලෙසින්) ප්‍රකට වේ. එහෙයින් මනසිකාර කොසල්ලයෙහිදී යට කී පරිදි ආධුනිකයා ‘කෙසා’යි මෙනෙහි කරනවිට එම මනස්කාරය දිවගොස් ‘මුත්තං’ යන අවසාන කුණප කොට්ඨාසය පැහැර සිටින්නේයයි කියනලදි.

ඉදින් බාහිර කයක් කෙරෙහි මනස්කාරය එළවා නම්, එවිට ඔහුට සියලු කුණප කොට්ඨාසයන් ප්‍රකට වූ කල්හි ඇවිදින මිනිස් තිරිසන් ආදීහු සත්ත්‍ව ස්වභාවය හැර කුණප කොටස් රැසක් ලෙසින්ම වැටහෙයි. එම මිනිස් තිරිසන් ආදීන් විසින් වළදනු ලබන පැන් බොජුන් ආදියද කුණප කොට්ඨාසයන් තුළ බහාලන්නා සේ වැටහේ.

ඉක්බිති ඒ යෝගාවචරයාහට යටකී ආකාරයෙන් අනුපුබ්බමුඤ්චනාදී (පිළිවෙළින් එකක් එකක් හැරීම්) වශයෙන් පිළිකුල පිළිකුලැයි නැවත නැවත මෙනෙහි කරත්ම ක්‍රමයෙන් අර්පණා උපදී. එහිදී කෙශාදිය පිළිබඳ වණ්ණ-සණ්ඨාන-දිසා-ඔකාස-පරිච්ඡෙද වශයෙන් වැටහීම උග්ගහනිමිත්තයි. සකලාකාරයෙන්ම පිළිකුල් වශයෙන් වැටහීම පටිභාගනිමිත්තයි. එම පටිභාගනිමින්ත සේවනය කරනවිට, වඩන විට, අසුභ කර්මස්ථානයෙහි යට කියනලද නයින්ම ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන්ම අර්පණා උපදී.

යම් කෙනකුහට එක්ම කුණප කොට්ඨාසයක් ප්‍රකට වේනම්, නැතහොත් එක් කුණප කොට්ඨාසයෙක්හි අර්පණාවට පැමිණ නැවත අන් කොට්ඨාසයෙක්හි භාවනායෝග නොකෙරේනම්, ඒ යෝගාවචරයාහට එක්ම අර්පණාවක් උපදී, යම් යෝගාචරයකුට නොයෙක් කුණප කොටස් ප්‍රකට වේනම්, නැතහොත්, එක් කොට්ඨාසයෙක්හි අර්පණාවට පැමිණි පසු නැවත සෙසු කොට්ඨාසයන් කෙරෙහි යෝග කෙරේනම් ඔහුට මල්ලක තෙරුන්හට මෙන් එම කොටසක් කොටසක් පාසා ප්‍රථම ධ්‍යානය නැවත නැවත උපදී.

එම ආයුෂ්මත්හු වනාහි දීඝභාණක අභය තෙරුන්ගේ අත අල්වාගෙන, ආයුෂ්මතුනි මේ පැනය උගනුයැයි කියා මෙපවත් පැවසූහ. මල්ලක තෙරණුවෝ දෙතිස් කුණප කොට්ඨාසයන්හි ප්‍රථම ධ්‍යාන දෙතිසක් ලද්දාහු වෙති. ඉදින් රැයෙහි එක් ධ්‍යානයක්ද, දහවල්හි එක් ධ්‍යානයක්ද, සමවදිතොත් නැවත එම ධ්‍යානයට පැමිණෙන්නේ අඩමසකට අධික කාලයෙකිනි, ඉදින් එක් දිනකට එක් ධ්‍යානයකට සමවදිතොත්, පටන්ගත් ධ්‍යානයට නැවත පැමිණෙනුයේ මසකට (දෙදිනක්) අධික කාලයෙකිනි.

මෙසේ ප්‍රථම ධ්‍යාන වශයෙන් සමෘද්ධවන මෙම කර්මස්ථානය වර්ණ-සංස්ථාන ආදිය පිළිබඳ ස්මෘති බලයෙන් සිද්ධවන හෙයින් කායගතාසතියයි කියනු ලැබේ.

මෙම කායගතාසති භාවනාවෙහි නියැලුණ භික්‍ෂු තෙමේ (කුසල් විෂයෙහි) අනභිරතිය හා (පංචකාම විෂයෙහි) අභිරතිය මැඩලයි, එම අනභිරතිය හෝ අභිරතිය ඔහු අභිභවනය කරන්නේ නොවේ, උපන්නාවූද අනභිරතිය හෝ අභිරතිය මැඩලමින් විහරණය කරයි. බිය හා තැතිගැනීම් මැඩ පවත්වා ගනියි, බිය හෝ තැතිගැනීම ඔහු නොමැඩලයි, උපන්නාවූද බිය හා තැතිගැනීම් මැඩලමින් විහරණය කෙරේ. ශීත හා උෂ්ණය ඉවසනු සමත් වේ -පෙ-මරණීය උපද්‍රවයන් පවා ඉවසනු සමත්වේ. කෙශාදිය පිළිබඳ වර්ණභේදය නිමිතිකොට චතුර්-ධ්‍යානයන් ලබන්නෙක් වේ, ෂඩ් අභිඥාවන් අවබෝධ කරයි.

තස්මා හවෙ අප්පමත්තො අනුයුඤ්ජෙථ පණ්ඩිතො එවං අනෙකානිසංසං ඉමං කායගතාසතිං

මේ කායගතාසති භාවනාව පිළිබඳ විස්තර කථායි.