කායගතාසතිකථා

කායගතාසති භාවනාව

ඉක්බිති බුද්ධෝත්පාද කාලයකදී හැර නොපැවතිවිරූ, සියලු තීර්ත්‍ථකයනට අවිෂය වූ, ඒ ඒ සූත්‍රාන්තයන්හි, “මහණෙනි, එක් ධර්මයක් වඩනා ලද්දේ, බොහෝසෙයින් පුරුදු කරන ලද්දේ මහත්වූ සංවේගය පිණිස පවතී, මහත් වූ යහපත පිණිස පවතී, මහත්වූ ක්‍ෂේමය පිණිස පවතී, මහත් වූ සිහි නුවණ පිණිස පවතී, විදර්ශනා ඥානදර්ශන ප්‍රතිලාභය පිණිස පවතී, ඉහාත්මභාවයෙහි සුඛවිහරණ පිණිස පවතී, ත්‍රිවිද්‍යා විමුක්ති ඵලයන් සාක්‍ෂාත් කිරීම පිණිස පවතී, කවර නම් ධර්මයක්ද? කායගතාසතිභාවනාවයි” ‘මහණෙනි, යම් කෙනෙක් තුමූ කායගතාසති ධ්‍යානය (සමවැදීම් වශයෙන්) වළඳත්ද ඔහු අමෘතය වළඳත්, යම් කෙනෙක් තුමූ කායගතාසති ධ්‍යානය නොවළඳත්ද, ඔහු අමෘතය නොවළඳත්, මහණෙනි, යම් කෙනකු විසින් කායගතාසති ධ්‍යානය වළඳනා ලද්දේ ද, ඔවුන් විසින් අමෘතය වළඳනා ලද්දේය, යම් කෙනකු විසින් කායගතාසති ධ්‍යානය නොවළඳනා ලද්දේ ද, ඔවුන් විසින් අමෘතය නොවළඳනා ලද්දේය, යම් කෙනකු විසින් කායගතාසතිය පිරිහෙලන ලද්දේ නම්, ඔවුන් විසින් අමෘතය පිරිහෙලන ලද්දේය. යම් කෙනකු විසින් නොපිරිහෙලන ලද්දේ ද, ඔවුන් විසින් අමෘතය නොපිරිහෙලන ලද්දේය, යම් කෙනකු විසින් කායගතාසතිය නිපදවන ලද්දේ ද, ඔවුන් විසින් අමෘතය නිපදවන ලද්දේය, යම් කෙනකු විසින් කායගතාසතිය නිපදවන ලද්දේ ද, ඔවුන් විසින් අමෘතය නිපදවන ලද්දේය’යි මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නොයෙක් ආකාරයෙන් ප්‍රශංසා කොට, තවද “මහණෙනි, කායගතාසති භාවනාව කෙසේ වඩනා ලද්දේ, කෙසේ බහුල ලෙස ප්‍රගුණ කරන ලද්දේ මහත්ඵලවේද? මහත් අනුසස් ඇත්තේ වේද? මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ අරණ්‍යයට ගියේ හෝ වේදැ’යි යන ආදී නයින් ආනාපාන කාණ්ඩය, ඉරියාපථ කාණ්ඩය, චතුසම්පජඤ්ඤ කාණ්ඩය, පටික්කූලමනසිකාර කාණ්ඩය, ධාතුමනසිකාර කාණ්ඩය, නවසීවථික කාණ්ඩයන්දැ’යි යන මේ තුදුස් කාණ්ඩයන් වශයෙන් යම් ඒ කායගතාසති කර්මස්ථානයක් දක්වන ලද්දේ ද, ඒ කායගතාසති කර්මස්ථානය පිළිබඳ නිර්දේශය අනුපිළිවෙළින් එළඹියේය.

එහි, යම් හෙයකින් ඉරියාපථපබ්බය, චතුසම්පජඤ්ඤපබ්බය ධාතුමනසිකාරපබ්බය, යන මේ තුන විදර්ශනා වශයෙන් කියනලදි. සීවථිකපබ්බ නවය විදර්ශනා ඥානයෙහිදීම ආදීනව දැකීම් වශයෙන් කියනලදි. මෙහි උද්ධුමාතක අසුභ ආදියෙහිදී යම් සමාධි භාවනාවක් සිද්ධ වේනම්, එය අසුභ නිද්දේසයෙහි ප්‍රකාශ කරන ලද්දේමය. ආනාපානපබ්බය හා පටික්කූලමනසිකාරපබ්බයද යන මේ දෙක මෙහිම සමාධි වශයෙන් කියන ලදි. ඒ දෙකින් ආනාපානපබ්බය ආනාපාන සති වශයෙන් වෙනම කර්මස්ථානයක්ද වේ. යම් මේ කර්මස්ථානයක් වනාහි, “මහණෙනි, යලිදු භික්‍ෂු තෙමේ පාදතලයෙන් ඉහළ කෙස් මුදුනෙන් පහළ සමින් සීමාවූ නොයෙක් ආකාර ඇති අශුචියෙන් පිරුණු මේ ශරීරයම පිළිබඳව, අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙස් ලොමා -පෙ-මුත්තං” යනුවෙන් මෙසේ හිස්මොල ඇටමිදුලු හා සමඟ එක්කොට ගෙන පිළිකුල මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් දේශනා කරනලද ද්වත්තිංසාකාර කර්මස්ථානය මෙහි කායගතාසති යනුවෙන් අභිප්‍රේතයි.

මේ එම කර්මස්ථානය පිළිබඳ පාළි වර්ණනාව පෙරටුකොට ඇති භාවනා නිර්දේශයයි: ඉමමෙව කායං (මේ සිරුරම) යනු, සතර මහාභූතයන්ගෙන් නිමවූ කුණු කයයි, උද්ධං පාදතලා යනු, පාද තලයෙන් ඉහළ, අධො කෙසමත්‍ථකා යනු, කෙස් අගින් පහළ, තචපරියන්තං යනු, සමින් සීමාවූ, පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්‍ඛති යනු නානාප්‍රකාර අශුචි කොටස්වලින් හරිතවූ මේ ශරීරය දකියි. කෙසේද? “අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ -පෙ-මුත්තං” යන ආදී වශයෙනි.

එහි අත්‍ථි යනු විද්‍යමාන වේ. ඉමස්මිං යනු, පාදතලයෙන් ඉහළ කෙශාන්තයෙන් පහළ සම සීමාකොට ඇති අශූචියෙන් පිරි යම් මේ කයක් වේද, ඒ කයෙහිය, සිරුරෙහිය. සිරුර වනාහි අශුචි රාශියක් වන හෙයින්ද, පිළිකුල් දනවන කෙස් ආදියටද, චක්‍ෂූරෝගාදී සියගණන් රෝගවලටද නිධාන වූ හෙයින් කාය යයි කියනු ලැබේ. කෙසා, ලොමා යනු, මේ කෙස් ආදී දෙතිස් කොටස්ය. එහි අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා, මේ කය තුළ කෙස් ඇත, ලොම් ඇතැයි මෙසේ සම්බන්‍ධය දතයුතුයි.

පාද තලයෙහි පටන් උඩින්ද, කෙසග පටන් යටින්ද, සමෙහි පටන් ඇතුළතද, බඹයක් පමණ වූ මේ සිරුරෙහි සියලු අයුරින් සොයත්මුත් කිසිවෙක් මුතු හෝ මැණික් හෝ වෙරළුමිණ ආදී කිසිවක් හෝ, අගිල්, කොකුම්, කපුරු වත්සුණු ආදීවූ ස්වල්පමාත්‍ර පවිත්‍රතාවක් හෝ නොදකී. වැලිදු අතිශය දුර්ගන්‍ධ වූ පිළිකුල් දනවනසුලු නිශ්‍රීක දර්ශන ඇති, කෙස් ලොම් ආදී ප්‍රභේද ඇති නානාප්‍රකාර කුණප කොටසක්ම දකියි. එහෙයින් “අත්‍ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා -පෙ-මුත්තං” යනුවෙන් මේ පද සම්බන්‍ධ වශයෙන් මෙහි වර්ණනායි.

මේ කර්මස්ථානය විඩා, රහත්බවට පැමිණෙනු කැමැති ආධුනික කුලපුත්‍රයා විසින් යට කියනලද ප්‍රකාර ඇති කල්‍යාණමිත්‍රයකු වෙත එළඹ මේ කමටහන් ලබාගත යුතුය. ඒ කල්‍යාණ මිත්‍රයා විසින්ද ඔහුට කමටහන් කියනවිට උග්ගහකොසල්ලය (ඉගෙනීමේ පහසු ක්‍රමය) සත් ආකාරයෙකින්ද, මනසිකාරකොසල්ලය (මෙනෙහි කිරීමේ පහසු ක්‍රමය) දශ ආකාරයෙකින්ද කිවයුතුය. එහි වචන වශයෙන්ද (වචසා), මනස් වශයෙන්ද (මනසා), වර්ණ වශයෙන්ද (වණ්ණතො) සංස්ථාන වශයෙන්ද (සණ්ඨානතො) දිශාවශයෙන්ද (දිසතො), අවකාශ වශයෙන්ද (ඔකාසතො), පරිච්ඡේද වශයෙන්දැයි (පරිච්ඡෙදතො) මෙසේ උග්ගහකොසල්ලය කිවයුතුය.

මේ පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීමේ කමටහන් විෂයෙහි යමෙක් ත්‍රිපිටකධර වේද, ඔහු විසින් වුවද මෙනෙහි කිරීමේ කාලයේදී පළමුකොට වචනයෙන් සජ්ඣායන කටයුතුය. ඇතැමකුට සජ්ඣායනා කරද්දීම කමටහන් වැටහේ. මලයරට වැසි මහාදේව තෙරුන් සමීපයෙහි කමටහන් උගත් තෙරුන් දෙදෙනා වහන්සේට මෙනි. ඒ මහාදේව තෙරණුවෝ වනාහි එම තෙරුන් දෙදෙනා විසින් කමටහන් අයදිනලද කල්හි සාරමසක් මෙය සජ්ඣායන කරහුයයි ද්වත්තිංසාකාරයෙහි පෙළ දුන්හ. එතෙකුදු වුවත් ඒ දෙදෙනා වහන්සේ විසින් දෙතුන් නිකායක් ප්‍රගුණ කරන ලද්දේය. ගෞරවාදර පෙරටුකොට ගන්නාලද හෙයින් වනාහි සාරමසක් ද්වත්තිංසාකාරය සජ්ඣායනා කරමින් සිටියදීම සෝවාන් වූහ. එහෙයින් කමටහන් කියන ආචාර්යවරයා විසින් අන්තෙවාසිකයාහට ‘පළමුකොට වචනයෙන් සජ්ඣායන කරන්නැ’යි කිවයුතුය.

සජ්ඣායනා කරන්නහු විසින්ද තචපඤ්චකාදී වශයෙන් පිරිසිඳ අනුලොම ප්‍රතිලොම වශයෙන් සජ්ඣායන කළ යුතුය. ‘කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචො’යි කියා නැවත ප්‍රතිලොම වශයෙන් ‘තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා’යි කිව යුතුය.

ඉනික්බිති වක්කපංචකයෙහි ‘මංසං නහරූ අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජං වක්කං’ යයි කියා ප්‍රතිලොම වශයෙන් ‘වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි නහාරූ මංසං, තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා’ යනුවෙන් කිවයුතුය.

ඉක්බිති පප්ඵාස පංචකයෙහි, ‘හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසං’ යයි කියා නැවත ප්‍රතිලොම වශයෙන් ‘පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදය වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි නහාරූ මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා’යි කිව යුතුය.

ඉක්බිති ‘මත්‍ථලුඞ්ග පඤ්චකයෙහි, අන්තං අන්තගුණං උදරියං කරීසං මත්‍ථලුඞ්ගං’ යයි කියා, නැවත ප්‍රතිලොම වශයෙන් ‘මත්‍ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි නහාරූ මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා’යි කිව යුතුය.

ඉක්බිති මෙද ෂට්කයෙහි, ‘පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදො’යි කියා නැවත ප්‍රතිලොම වශයෙන් මෙසේ මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං මත්‍ථලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි නහාරූ මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා’යි කිව යුතුයි.

ඉක්බිති මුත්ත ෂට්කයෙහි, ‘අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ්ඝානිකා ලසිකා මුත්තං’ යයි කියා නැවතද ප්‍රතිලොම වශයෙන් ‘මුත්තං ලසිකා සිඞ්ඝානිකා ඛෙළො වසා අස්සු මෙදො සෙදො ලොහිතං පුබ්බො සෙම්හං පිත්තං මත්‍ථුලුඞ්ගං කරීසං උදරියං අන්තගුණං අන්තං පප්ඵාසං පිහකං කිලොමකං යකනං හදයං වක්කං අට්ඨිමිඤ්ජං අට්ඨි නහාරූ මංසං තචො දන්තා නඛා ලොමා කෙසා’යි

මෙසේ සියවර, දහස්වර, සුවහස්වර වචනයෙන් සජ්ඣායන කළ යුතුය. වචනයෙන් මෙසේ සජ්ඣායනා කිරීමෙන් කමටහන් පෙළ ප්‍රගුණ වේ, සිත ඒ මේ අත නොදුවයි. දෙතිස් කොටස් ප්‍රකට වේ. එක්කොට තබනලද අත් දෙකෙහි ඇඟිලි පෙළ මෙන්ද, වැටෙක බැදි රිටි පෙළක් මෙන්ද මොනවට වැටහේ.

වචනයෙන් මෙන්ම සිතින්ද සජ්ඣායන කළ යුතුය. වාචසික සජ්ඣායනය මානසික සජ්ඣායනයට ප්‍රත්‍යය වේ, මානසික සජ්ඣායනය (අසුභ) ලක්ඛණ ප්‍රතිවෙධයට ප්‍රත්‍යය වේ.

වණ්ණතො යනු, කේශාදියෙහි වර්ණය නිශ්චය කළ යුතුය.

ඝණ්ඨානතො යනු, ඒ කෙස් ආදියෙහිම සංස්ථානය (හැඩය) නිශ්චය කළ යුතුය.

දිසතො යනු, මේ ශරීරයෙහි නාභියෙන් ඉහළ උපරිම දිශාවයි, පහළ හෙට්ඨිම දිසාවයි. එහෙයින් මේ මේ කොට්ඨාසය මේ මේ දිශාවට අයත්ය’යි දිශාව නිශ්චය කළ යුතුය.

ඔකාසතො යනු, මේ මේ කොට්ඨාසය මේ මේ තන්හි පිහිටියේයයි මෙසේ ඒ ඒ කොට්ඨාසයෙහි අවකාශය (පිහිටි ස්ථානය) නිශ්චය කළ යුතුය.

පරිච්ඡෙදතො යනු, සභාගපරිච්ඡෙද විසභාගපරිච්ඡෙදයයි පරිච්ඡේද දෙකෙකි. එහි මේ මේ කොටස උඩින්ද, යටින්ද, සරසින්ද, මෙතෙකින් පිරිසිඳියේයයි මෙසේ සභාගපරිච්ඡෙදය දතයුතුය. මේ කෙස්ය, ලොම් නොවේ, මේ ලොම්ය, කෙස් නොවේයයි මෙසේ එකිනෙක වෙන්කොට හඳුනාගැනීම් වශයෙන් විසභාගපරිච්ඡේදය දතයුතුය.

මෙසේ සත් ආකාරයෙකින් උග්ගහකොසල්ලය කියන්නහු විසින් මේ කර්මස්ථානය අසුවල් සූත්‍රයෙහි පිළිකුල් භාවනා වශයෙන්ද, අසුවල් සූත්‍රයෙහි ධාතු වශයෙන්ද කියනලදැයි දැන කිවයුතුය. මේ කායගතාසති කර්මස්ථානය මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි පිළිකුල් වශයෙන්ම කියනලදි. මහාහත්‍ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහිද රාහුලොවාද සූත්‍රයෙහිද ධාතුවිභඩඞ්ගයෙහිද ධාතු වශයෙන් කියනලදි. කායගතාසති සූත්‍රයෙහි වනාහි යම් පුද්ගලයකුට කේශාදිය වර්ණ වශයෙන් වැටහේනම්, ඒ පුද්ගලයා සඳහා සතර ධ්‍යානය බෙදා දක්වනලදී, එහි ධාතු වශයෙන් කියන ලද්දේ විදර්ශනා කර්මස්ථානයයි, පිළිකුල් වශයෙන් කියන ලද්දේ සමථකර්මස්ථානයයි, මෙහි දැක්වෙන සමථකර්මස්ථානයද එයම වේ.

මේ සත් ආකාරයෙන් උග්ගහකෝසල්ලය කියාදී, පිළිවෙළ වශයෙන් (අනුපුබ්බතො) ද, ඉතා යුහු නොවීම් වශයෙන් (නාතිසීඝතො) ද, ඉතා ලැසි නොවීම් වශයෙන් (නාතිසනිකතො) ද, සිත් විඩාව දුරු කිරීම් වශයෙන් (වික්‍ඛෙපපටිබාහනතො) ද, ලෝකව්‍යවහාරය ඉක්මවීම් වශයෙන් (පණ්ණත්තිසමතික්කමනතො) ද, පිළිවෙළ හැරදැමීම් වශයෙන් (අනුපුබ්බමුඤ්චනනො) ද, අර්පණා වශයෙන් (අප්පනාතො) ද, සූත්‍රාන්ත තුන වශයෙන් (තයො ච සුත්තන්තා) දැයි මෙසේ දශ ආකාරයෙකින් මනසිකාරකොසල්ලය කියාදිය යුතුය. එහි, අනුපුබ්බතො යනු මේ කර්මස්ථානය සජ්ඣායනයෙහි පටන් අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කළ යුතුය, එකක් හැර එකක් සිහි කරමින් නොකළ යුතුය. යම්සේ වනාහි අදක්‍ෂ පුරුෂයෙක් තෙමේ පෙති දෙතිසක් ඇති ඉණිමඟෙක එකක් හැර එකක් පෙති නඟිනුයේ වෙහෙසට පත්ව ඇද වැටෙනුයේද, නැඟීම කළ නොහැකි වේද, එසේම භාවනා සමෘද්ධවීම් වශයෙන් ලැබිය යුතු ආස්වාදය නොලැබීමෙන් විඩාවට පත් සිත් ඇතිව භාවනාවෙන් ගිලිහෙයි, භාවනාව සමෘද්ධ නොවේ.

අනුපිළිවෙළින් මෙනෙහි කරන්නහු විසින්ද ඉතා යුහුව (නාතිසීඝතො) නොකළ යුතුය. යම්සේ තුන් යොදුන් මඟකට බැස යායුතු නොයායුතු දිශාව නොවිමසා යුහු යුහුව සියවරක් හෝ ඔබ මොබ ගමන් කරන පුරුෂයකුහට කෙසේ හෝ ගමන අවසන් විය හැකි නමුදු, මඟ තොරතුරු අසා දැනගෙනම යායුතුය. එලෙසින්ම ඉතා යුහුව මෙනෙහි කරන්නහුට හුදෙක් කර්මස්ථානය අවසනට ආ හැකිය, එහෙත් වැටහීමෙක් සිදු නොවේ, එහෙයින් ඉතා යුහුව මෙනෙහි නොකළ යුතුය.

ඉතා යුහුව මෙනෙහි නොකළ යුතුවා සේම ඉතා ලැසිව (නාතිසනිකතො) ද මෙනෙහි නොකළ යුතුය. යම්සේ වනාහි එක්දින තුන්යොදුන් ගමනක් යනු කැමැති පුරුෂයකුහට අතරමඟ ගස් ගල් පර්වත තඩාගාදී තන්හි ලස් වුවහොත් මඟ ගෙවාලීය නොහැකි වේද, දෙදිනකින් හෝ තුන් දිනෙකින් මිස අවසන් කළ නොහැකි වේද, එසේම ඉතා ලැසිව මෙනෙහි කරන්නහුට කර්මස්ථානය අවසනට නොයෙයි, විශෙෂාධිගමයකට හේතු නොවෙයි.

වික්‍ඛෙපපටිබාහනතො යනු, කර්මස්ථානය හැරදමා බැහැර අරමුණු වෙත සිත ඇදී යාම වැලැක්විය යුතුය, වලක්වා නොගැනීමෙන් යම්සේ එක් කෙනකුට පමණක් යාහැකි ප්‍රපාත මාර්ගයෙක්හි පිළිපන් පුරුෂයකු පය තැබිය යුතු තැන් නොසලකා ඔබ මොබ බලමින් ගියහොත් ඔහුගේ පියවර වරදියි, ඒ හේතුකොටගෙන මිනිසුන් (බඹ) සියයක් උස තරම් ප්‍රපාතයෙක්හි වැටිය හැකිය. එසේම සිත බැහැරට යනවිට කමටහන් පිරිහෙයි, විනාශ වෙයි, එහෙයින් වික්‍ෂෙපය දුරු කිරීම් වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

පණ්ණත්ති සමතික්කමනතො යනු, මේ කෙස්ය, මේ ලොම්ය, යන ආදී වශයෙන් යම් ලෝක ව්‍යාවහාරයක් වේනම්, එය ඉක්මවා පිළිකුල් සිතම පිහිටුවාගත යුතුය. යම්සේ ජලය හිඟ නියං කාලයෙක්හි මනුෂ්‍යයෝ වනයෙහි ලිඳක් දැක එහි තල්පත් ආදී කිසියම් සලකුණක් තබා එම සලකුණෙන් පැමිණ ස්නානය කෙරෙද්ද, පානය කෙරෙද්ද, ඔවුන්ගේ නිරන්තර සංචාරය හේතුකොට යම් දවසෙක යන එන මඟ ප්‍රකටවූවිට සලකුණෙන් පලක් නැතිව කැමැති කැමැති විටෙක ගොස් ස්නානය කෙරෙත්ද, පානය කෙරෙත්ද, එසේම මුල් අවස්ථාවේදී ‘කෙසා ලොමා’ යනුවෙන් ප්‍රඥප්ති වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නහුට පිළිකුල් බව ප්‍රකට වේද, එවිට ‘කෙසා ලොමා’ යන ප්‍රඥප්තිය (ව්‍යවහාරය) ඉක්මවා පිළිකුල් බවෙහිම සිත පිහිටුවිය යුතුය.

අනුපුබ්බමුඤ්චනතො යනු යම් යම් කොටසක් නොවැටහේ නම්, ඒ ඒ කොටස අත්හැර අනු පිළිවෙළ හැර දැමීමෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය, ආධුනිකයාට වනාහි ‘කෙසා’ යයි මෙනෙහි කරන විට මනස්කාරය ගොස් ‘මුත්තං’ යන අවසාන කොටස ගෙන සිටියි, ‘මුත්තං’ යයි අවසාන කොටස මෙනෙහි කරනවිට මනස්කාරය ගොස් ‘කෙසා’ යන ආදිතම කොට්ඨාසය අල්වාගෙන සිටියි. නැවත නැවත මෙසේ මෙනෙහි කරන ඔහුට ඇතැම් කොටස් සිහියට එළඹ සිටියි. සෙසු ඇතැම් කොටස් සිහියට නො-එයි. ඔහු විසින්, යම් යම් කොටසක් සිහියට එළඹේ නම්, ඒ ඒ කොටස කෙරෙහි භාවනා කර්මය කළ යුතුයි. කොටස් දෙකක් එළඹි විට යම්තාක් ඒ දෙකෙනුදු එක් කොටසක් වඩා පැහැදිලිව වැටහේ නම් ඒතාක් භාවනා කර්මය කළයුතුය. මෙසේ සිහියට එළඹි එම කොටස් නැවත නැවත මෙනෙහි කරමින් අර්පණා ඉපැදවිය යුතුය.

එහිලා මේ උපමායි. යම්සේ තල්ගස් දෙතිසක් ඇති තල් අරමෙක වසන වඳුරකු අල්වාගනු කැමැති වැද්දෙක් මුලදී සිටි තල්ගසෙහි කොළ හීයෙන් විද හඩ නඟාද, එවිට ඒ වඳුරා පිළිවෙළින් ඒ ඒ තල්ගසට පනිමින් ගොස් කෙළවර ඇති තල්ගසට පැමිණේද, වැද්දා ගොස් එහිද එසේම කළ විට නැවත එම නයින්ම පළමු තල්ගසට පැමිණේද, මෙසේ ඒ වඳුරා යලි යලිදු පන්වනු ලබනුයේ හඬ නැගු නැගූ තන්හි පැන පැන අනුපිළිවෙළින් ගොස් එක් තල් ගසෙක්හි මැද නොවිහිදි ගොබ් අත්තක් දැඩිව අල්වාගෙන විදිනු ලබද්දී පවා පැන නොගොස් සිටීද, මේ කරුණද එසේයයි දතයුතුය.

එහි උපමා සංසන්‍දනය මෙසේය:- යම්සේ තල් අරමෙහි තල්ගස් දෙතිසක් ඇද්ද, එසේම මේ කයෙහිද දෙතිස් කොටසෙක් ඇත, සිත වඳුරා වැනිය, යෝගාවචරයා වැද්දා වැනිය, දෙතිස් කොටස් ඇති කයෙහි අරමුණු ගැනීම් වශයෙන් යෝගාවචරයාගේ සිත සැරිසැරීම තල්ගස් දෙතිසක් ඇති රුප්පාවෙහි වඳුරාගේ වාසය වැනිය. ‘කෙසා’ යයි මෙනෙහි කිරීම අරඹන ලද කල්හි සිත පිළිවෙළින් ගොස් අවසන් කොටසෙහි සිටීම වැද්දා විසින් මුලදී සිටි තල්ගසෙහි කොළ හීයෙන් විද හඬ නැගූවිට වඳුරා ඒ ඒ තල්ගසට පනිමින් ගොස් කෙළවර තල්ගසට පැමිණීම වැනිය. නැවත පෙරළා පැමිණීමේදී ද මෙම නය වේ. නැවත නැවත මෙනෙහි කරන්නහු විසින් යම් යම් කොටසක් වැටහුණු කල්හි නොවැටහෙන කොටස් හැරදමා වැටහීගිය කොටස් කෙරෙහි භාවනා කර්මය කිරීම නැවත නැවත පන්වනු ලබන වඳුරා වැද්දා විසින් හඬ නැඟු නැඟු තැනින් පැන යාම වැනිය. අවසන්හි කොටස් දෙකක් සිහියට එළඹි කල්හි යමක් වඩා පැහැදිලිව වැටහේ නම් එයම නැවත නැවතත් මෙනෙහි කරමින් අර්පණා ඉපැදවීම වඳුරා අනුපිළිවෙළින් පැන ගොස් අවසන්හි එක් තල් ගසකට පැන එහි මැද නොවිදිහි ගොබ් අත්තක් දැඩිව අල්වාගෙන විදිනු ලබද්දී පවා එහිම සිටීම වැනිය.

තවද උපමාවෙකි:- යම්සේ වනාහි පිණ්ඩපාතික මහණෙක් තෙමේ ගෙවල් දෙතිසක් ඇති ගමක් ඇසුරුකොට වාසය කරනුයේ පළමු ගෙහිදීම භික්‍ෂා දෙකක් ලැබ පසුවට ඇති එක් භික්‍ෂාවක් හරියි, දෙවන දිනයෙහි භික්‍ෂා තුනක් ලැබ අගින් ඇති භික්‍ෂා දෙකක් හරියි, තෙවැනි දිනයෙහි පළමු ගෙහිදීම පාත්‍රය පුරා ලැබ ආසනශාලාවට ගොස් වළදනුයේද, එසේම මේ කාරණය දතයුතුය. දෙතිස් ආකාර ඇති කොටස් පවුල් දෙකක් ඇති ගම වැනිය, යෝගාවචර තෙමේ පිණ්ඩපාතික භික්‍ෂුව වැනිය. යෝගාවචරයා විසින් දෙතිස් ආකාර කොටස් විෂයෙහි භාවනා කිරීම එම ගම ඇසුරුකොට වාසය කිරීම වැනිය. නැවත නැවත මෙනෙහි කරන යෝගාවචරයා විසින් නොවැටහෙන කොටස් අත් හරිමින් වැටහෙන වැටහෙන කොටස් මෙනෙහි කරමින් කොටස් දෙකක් දක්වා භාවනා කිරීම (පිණ්ඩපාතික භික්‍ෂුව විසින්) පළමු ගෙහිදීම භික්‍ෂා කොටස් දෙකක් ලැබ පසුව එන එක් භික්‍ෂා කොටසක් අත්හැරීම හා දෙවැනි දිනයෙහි භික්‍ෂා කොටස් තුනක් ලැබ අගින් එන දෙකක් අත් හැරීම වැනිය, කොටස් දෙකින් යමක් පහසුවෙන් වැටහේනම් එයම නැවත නැවත මෙනෙහිකොට අර්පණා ඉපැදවීම තුන්වන දිනයෙහි, ආරම්භයෙහිදීම පාත්‍රය පුරා භික්‍ෂාව ලැබ ආසනශාලාවෙහි හිඳ වැළඳීම වැනිය.

අප්පනාතො යනු, අර්පණාවන කොට්ඨාස වශයෙනි. කෙසාදී වූ එක් එක් කොටසෙක්හිම අර්පණා වෙතැ’යි දතයුතුය යනු මෙහි අදහසයි.

තයො ච සුත්තන්තා යනු, අධිචිත්ත, සීතීභාව, බොජ්ඣංගකොසල්ල යන මේ සූත්‍රාන්තයන් වීර්ය, සමාධි යන දෙක සමසේ යොදාගනු සඳහා දතයුතුය යනු මෙහි අදහසයි.

එහි, “මහණෙනි අධිචිත්ත භාවනාවෙහි යෙදුණ භික්‍ෂුව විසින් නිමිති තුනක් මෙනෙහි කළ යුතුය, කලින් කල සමාධි නිමිත්ත මෙනෙහිකළ යුතුය, කලින් කල පග්ගහ (වීර්ය) නිමිත්ත මෙනෙහිකළ යුතුය, කලින් කල උපෙක්ඛා නිමිත්ත මෙනෙහි කළ යුතුය, මහණෙනි, ඉදින් අධිචිත්ත භාවනාවෙහි නියැලි භික්‍ෂුව සමාධි නිමිත්තම මෙනෙහි කරතොත් එම භාවනා චිත්තය කුසීතබව පිණිස පවත්නේය. මහණෙනි අධිචිත්ත භාවනාවෙහි නියැලි භික්‍ෂුව ඉදින් පග්ගහ නිමිත්තම මෙනෙහි කරතොත් එම භාවනා චිත්තය නොසන්සුන්බව පිණිස පවත්නේය, මහණෙනි, අධිචිත්ත භාවනාවෙහි නියැලි භික්‍ෂුව ඉදින් උපෙක්ඛා නිමිත්තම මෙනෙහි කරතොත්, එම භාවනා චිත්තය ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කරනු පිණිස මනාකොට සමහන් නොවන්නේය. මහණෙනි, යම් හෙයකින් වනාහි අධිචිත්ත භාවනාවෙහි නියැලි භික්‍ෂුතෙමේ කලින් කල සමාධි නිමිත්තද, පග්ගහනිමිත්තද, උපෙක්ඛානිමිත්තද මෙනෙහි කරන්නේද, එම භාවනා චිත්තය මෘදුද වන්නේය, කර්මණ්‍යද වන්නේය, පිවිතුරුද වන්නේය, බිදෙනසුලු නොවන්නේය, ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කරනු පිණිස සමහන් වන්නේය.

මහණෙනි, යම්සේ රන්කරුවෙක් හෝ රන්කරු අතවැස්සෙක් හෝ උදුනක් (කෝවක්) බඳින්නේද, උදුනක් බැඳ උදුන්දොර ගිනි දල්වන්නේද, උදුන්දොර ගිනි දල්වා අඬුවෙන් රන් ගෙන උදුන්දොර බහා විටින්විට ගිනි පිඹින්නේද, විටින්විට ජලයෙන් තෙමන්නේද, විටින් විට නවත්වා බලා සිටින්නේද, මහණෙනි, ඉදින්, රන්කරුවකු හෝ රන්කරු අතවැස්සකු හෝ එකැතින්ම (ඒකන්තං) රන්වලට ගිනි පිඹිතොත් එම රන් දැවී යන්නේය, මහණෙනි, ඉදින් රන්කරු හෝ රන්කරු අතවැස්සා හෝ එම රන් එකැතින්ම දියෙන් තෙමතොත් එම රන් නිවී යන්නේය. මහණෙනි, ඉදින් රන්කරු හෝ රන්කරු අතවැස්සා හෝ එකැතින්ම නවත්වා බලා සිටියහොත් එම රන් මනාසේ පදම් නොවන්නේය, මහණෙනි, යම් හෙයකින් වනාහි රන්කරුවා හෝ රන්කරු අතවැස්සා හෝ එම රන් විටින්විට ගිනි පිඹින්නේද, විටින්විට දියෙන් තෙමන්නේද, විටින්විට නවත්වා බලා සිටින්නේද එම රන් මෘදුද වන්නේය, කර්මණ්‍යද වන්නේය, පිවිතුරුද වන්නේය, නොබිඳෙනසුලුද වන්නේය, මනාකොට වැඩට යෝග්‍යද වන්නේය, යම් යම් ආභරණ විශේෂයකට, නළල්පටකට හෝ වේවා, කොඬොලකට හෝ වේවා, ගෙල පළඳනාවකට හෝ වේවා, රන්දමකට හෝ වේවා, කැමැති වේනම්, එම අභිමතාර්ත්‍ථය සාදා දෙන්නේය.

මහණෙනි, එසේම අධිචිත්ත භාවනාවෙහි නියැලි භික්‍ෂුව විසින්-පෙ ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කරනු පිණිස මනාසේ සමහන් වන්නේය, අභිඥාවෙන් සාක්‍ෂාත් කළයුතු යම් යම් ධර්මයකට නැඹුරු වේනම්, ඒ ඒ ධර්මයන් අභිඥාවෙන් සාක්‍ෂාත් කරනු පිණිස ඒ ඒ ආයතනයන් ඇති කල්හි ප්‍රත්‍යක්‍ෂභාවයට පමුණු වන්නේය”

යන මේ අධිචිත්ත සූත්‍රයයි දත යුතුය.

“මහණෙනි, සවැදෑරුම් ධර්මයෙකින් සමන්විත වූ භික්‍ෂු තෙමේ අනුත්තර වූ නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීමට පොහොසත් වේ, කවර නම් සවැදෑරුම් ධර්මයෙක්ද? මහණෙනි මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ යම් විටෙක සිත ඔබා තැබිය යුතු වේනම්, එවිට සිත ඔබ තබයි, යම් විටෙක සිත ඔසවා තැබියයුතු වේනම්, එවිට සිත ඔසවා තබයි, යම් විටෙක සිත පිනවියයුතු වේනම්, එවිට සිත පිනවයි, යම්විටෙක සිත මැදහත් කළයුතු වේනම්, එවිට සිත මැදහත් කරයි, උතුම්වූ මාර්ගඵලයන් වෙතට නැඹුරු වූයේද වෙයි, නිවණ කෙරෙහි ඇලීම් ඇත්තේද වෙයි, මහණෙනි, මෙම සවැදෑරුම් ධර්මයෙන් සමන්විත වූ භික්‍ෂු තෙමේ අනුත්තර වූ නිර්වාණය සාක්‍ෂාත් කිරීමට පොහොසත් වේ.”

යන මේ සීතිභාව සූත්‍රයයි දත යුතුය.

බොජ්ඣඞ්ගකොසල්ලය වනාහි, “මහණෙනි, එසේම යම් විටෙක හැකිලුණු සිත් ඇත්තේ වේනම්, එවිට පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣංගය වැඩීමට කල් නොවේ” යන ආදී වශයෙන් (යට පඨවිකසිණ විස්තරයෙහි) අප්පනාකොසල්ල කථාවෙහි දක්වන ලද්දේමය.

මෙසේ මේ සත් වැදෑරුම් උග්ගහකොසල්ල විධිය මනාකොට උගෙන, එසේම මේ දස වැදෑරුම් මනසිකාරකොසල්ල විධිය මනාසේ පිහිටුවාගෙන ඒ යෝගියා විසින් උභයකොසල්ල වශයෙන් කර්මස්ථානය මනාසේ උගතයුතුය. ඉදින් ඒ යෝගාවචරයාහට ආචාර්යවරයා හා සමඟ එක් විහාරයෙක විසීම පහසු වන්නේ නම්, මෙසේ එක්වරම විස්තර වශයෙන් කියවා (අසා) නොගෙන කමටහන්හි නියැලෙමින් මතු විශේෂයක් ලැබූ විටෙක වරින්වර කමටහන් කියවාගත යුතුය. විහාරයෙන් පිටත අන් තැනෙක වසනු කැමැත්තහු විසින් යටකී නයින් විස්තර වශයෙන් කමටහන් කියවාගෙන නැවත නැවත පිරිවහා සියලු ගැටලු තැන විසඳාගෙන පඨවිකසිණනිද්දෙසයෙහි කී-නයින්ම නොසුදුසු සෙනසුන් හැර සුදුසු සෙනසුනෙක වෙසෙමින් සුලු පලිබෝධයන් නසා පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීමෙහි පිරියම් කටයුතුය.

එසේ කරන්නහු විසින් පළමුකොට කෙස්හි නිමිති ගතයුතුය. කෙසේද? කෙස් ගසක් හෝ දෙකක් කපා අත්ලෙහි තබා පළමුකොට වර්ණ වශයෙන් පරීක්‍ෂා කටයුතුය. කෙස් කැපුණ තැනද බැලිය යුතුය. දිය බඳුනෙක හෝ කැඳ බඳුනෙක තුබූ කෙස්ද බැලීම වටී. කළු නම් කළු යයි මෙනෙහි කළ යුතුය. සුදු නම් සුදුයයිද, කළු සුදු මුසු නම් බහුල වූ වර්ණය මෙනෙහි කළ යුතුය. කෙස් කෙරෙහි මෙන්ම සියලු තචපංචකයෙහිම දැක බලාම නිමිති ගතයුතුය.