මරණස‍්සතිකථා

මරණානුස්සති භාවනාව

ඉක්බිති මේ දෙවතානුස්සතියට අනතුරුව මරණානුස්සතිය පිළිබඳ භාවනා නිර්දේශය එළඹියේය. එහි මරණ යනු එක් භවයකින් පිරිසුන් ජීවිතෙන්‍ද්‍රියයාගේ බිඳී යාමයි. රහතුන්ගේ සසරදුක් සහමුලින් සිඳලන සමුච්ඡේදමරණයයි කියනලද යම් මේ මරණයක් වේනම් එම සමුච්ඡේදමරණයද, මොහොතක් පාසා බිඳෙන, එහෙයින් ක්‍ෂණභංගයයි කියනලද, සංස්කාරයන්ගේ ක්‍ෂණික මරණයද, ‘ගස මළේය’, ‘ලෝහය මළේය’ යන ආදී තන්හි සම්මුතිමරණයද මෙහිලා අභිප්‍රේත නොවේ.

යම් මරණයක් මෙහිලා අභිප්‍රේත වේද, එය කාලමරණය, අකාලමරණයයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කාලමරණය පුඤ්ඤක්ඛය (කම්මක්ඛය) හෝ ආයුක්ඛය හෝ උභයක්ඛය වශයෙන් වේ. අකාලමරණය උපච්ඡේදකකම්ම වශයෙන් වේ.

එහි ආයුෂ පවත්වා ගැනීමට හේතුවන ආහාරාදී ප්‍රත්‍යය විද්‍යාමාන කල්හිදු හුදෙක් ප්‍රතිසන්‍ධිජනක කර්මය විපාක දී අවසන් වීමෙන් යම් මරණයක් වේනම් එය පුඤ්ඤක්ඛය නම් වේ. ගති, කාල, ආහාරාදී සම්පත් නොමැතිවීමෙන් වර්තමාන කාලයෙහි මිනිසුන්ගේ සියවසක් පමණවු ආයුෂය ක්‍ෂය වීමෙන් යම් මරණයක් වේනම් මේ ආයුක්ඛය මරණයයි. දූසිමාර, කලාබු ආදී රජුන්ගේ මෙන් ජීවිතයෙන් තොරකරවන්නට සමත් කර්මයක් හේතුකොටගෙන සිඳීගිය ජීවිත ප්‍රවෘත්ති ඇත්තවුන්ගේද, පූර්වකර්ම වශයෙන් ආයුධප්‍රහාර ආදී උපක්‍රම මඟින් සිඳුනාලද ජීවිත ප්‍රවෘත්ති ඇත්තවුන්ගේද යම් මරණයක් වේනම් මෙය අකාලමරණ නම් වේ. මේ සියල්ලම යට කියනලද ජීවිතේන්‍ද්‍රිය උපච්ඡේද යන්නෙහි ඇතුළත් වේ. මෙසේ ජීවිතේන්‍ද්‍රිය සිඳී යාමයයි කියනලද මරණය ගැන සිහි කිරීම මරණසති නම් වේ.

එම මරණානුස්සති භාවනාව වඩනු කැමැති යෝගාවචරයා විසින් හුදකලාව විවේකීව, “මරණය සිදු වන්නේය, ජීවිතේන්‍ද්‍රියය සිඳීයන්නේය’ යනුවෙන් හෝ, ‘මරණං මරණං’ යනුවෙන් හෝ නුවණින් මෙනෙහි කිරීම පැවැත්විය යුතුය. නුනුවණින් පවත්වන්නාහට වනාහි හිතවත් ජනයාගේ මරණය සිහි කිරීමෙන්, පිය පුතුගේ මරණය සිහි කරන වැදූ මවකට මෙන් ශෝකය උපදියි, අහිතවත් ජනයාගේ මරණය සිහි කිරීමෙන් සතුරකුගේ මරණය සිහි කරන සතුරකුට මෙන් ප්‍රමෝදය උපදියි, මධ්‍යස්ථ ජනයාගේ මරණය සිහි කරනවිට මළ සිරුරු දක්නාවිට සොහොන් පල්ලකුට මෙන් සංවේගය නො-උපදියි, තමාගේ මරණය සිහි කරන්නහුට කඩුව ඔසවාගත් වධකයකු දැකීමෙන් බියසුලු පුද්ගලයකුට මෙන් සන්ත්‍රාසය උපදියි. එහෙයින් මේ සියල්ලම සති, සංවෙග, ඤාණ යන මෙයින් තොරවූ හෙයින් අයොනිසො මනසිකාර හෙවත් නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීම වේ. එහෙයින් ඒ ඒ තන්හි මරණ ලද්දාවූද, මළවුද සත්ත්‍වයන් බලා දුටු විරූ සැපත් ඇති ජනයාගේ මරණය ආවර්ජනය කොට සති, සංවෙග, ඤාණ යන මෙයින් යුතුව “මරණය වන්නේය,” ආදී නයින් මෙනෙහි කිරීම පැවැත්විය යුතුය, මෙසේ මෙනෙහි කිරීම පවත්වනුයේම නුවණින් පවත්වයි, උපාය සහිතව පවත්වයි යන අර්ත්‍ථයි. මෙසේ මනසිකාරය පවත්වන්නහුටම නීවරණයෝ විනාශයට පත්වෙති, මරණය අරමුණුකොට ඇති සිහිය මනාව පිහිටයි, උපචාරයටම පැමිණි කර්මස්ථාන වේ.

යමකුට මෙපමෙණකින් (නුවණින් මෙනෙහි කිරීමෙන්) එසේ නොවෙතොත්, ඔහු විසින් වධකයකු ලෙසින් තමා වෙත එළඹ සිටින නියායෙන් (වධක පච්චුපට්ඨානතො) ද, සම්පත් විපත් බවට හැරීමේ නියායෙන් (සම්පත්තිවිපත්තිතො) ද, අනුන්ගේ මරණය සිදුවීම අනුව තමාටද මරණය වන නියායෙන් (උපසංහරණතො) ද, ශරීරය බොහෝ දෙනකුට පොදුවීමේ නියායෙන් (කායබහුසාධාරණතො) ද, ආයු දුබල වීමේ නියායෙන් (ආයුදුබ්බලතො) ද, මරණයට නිමිත්තක් නොමැතිවීම් වශයෙන් (අනිමිත්තතො) ද, පරමායුෂ කාලපරිච්ඡේද වශයෙන් (අද්ධානපරිච්ඡෙදතො) ද, චිත්තක්‍ෂණයන්ගේ කෙටිබැව් වශයෙන් (ඛණපරිත්තතො) ද යන මේ අට ආකාරයෙන් මරණය ගැන මෙනෙහි කළ යුතුය.

එහි වධකපච්චුපට්ඨානතො යනු, වධකයකු එළඹ සිටින නියායෙන් මෙනෙහි කිරීමයි. යම්සේ වනාහි ‘මොහුගේ හිස සිඳිමි’යි කඩුවක් ගෙන ගෙල වටා සිසාරවමින් වධකයෙක් එළඹ සිටින්නේද, එසේම මරණයද එළඹ සිටින්නේමයයි සිහි කටයුතුය. කවර හෙයින්දයත්, උපත හා සමගම මරණයද ආ හෙයිනි, එසේ ජීවිතය තොර කරන හෙයිනි. යම්සේ හතුකැකුලක් මුදුනෙන් ගත් පස් ඇතිව මතුවේද, එසේම, සත්ත්‍වයෝ ජරා, මරණ දෙක රැගෙනම උපදිති. ඒ එසේමැයි, ඒ සත්ත්‍වයන්ගේ ප්‍රතිසන්‍ධිචිත්තය. ඉපැදෙනු අනතුරුවම, දිරාපත්ව පර්වත ශිඛරයෙකින් වැටුණ ගලක් මෙන් එම චිත්තය හා සමඟ බැඳුණු ස්කන්‍ධයන් හා සමඟම බිඳීයයි. මෙසේ ක්‍ෂණික වූ මරණය වනාහි උපත හා සමගම ආයේය, උපන්නහුට මරණය අවශ්‍යයෙන්ම සිදුවන හෙයින් මෙහි අභිප්‍රේත මරණය උපත හා සමගම ආයේය. එහෙයින් යම්සේ උදාවූ සූර්යයා අස්තය කරා යන්නේම වේද, යන යන තැනින් මදක් හෝ නොනවතීද, එසේම යම්සේ පර්වතයෙකින් ගලා එන නදියක් වේගවත් ප්‍රවාහයෙන් තණපත් ආදිය ගෙන ගලාබසීද, මඳකට හෝ නො-නවතීද, එසේම මේ සත්ත්‍වයා උපතෙහි පටන් මඳකට හෝ නොනැවතී මරණය කරාම යෙයි. එහෙයින් කියන ලදි.

යමෙකරත්තිං පඨමං ගබ්හෙ වසති මානවො අබ්භුට්ඨිතොව සො යාති ස ගච්ඡං න නිවත්තති.

මෙසේ යන ඔහුට ග්‍රීෂ්මයෙන් රත්වී කුඩා ඇල දොළ වියලී යන සෙයින්ද, උදෑසන තෙත් බවින් ලිහිල්වූ නටු සහිත පලතුරු ගස්වලින් ගිලිහෙන සෙයින්ද, මුගුරින් පහරනලද මැටි බඳුන් බිඳී යන සෙයින්ද, හිරුරැස් වැදී පිණිබිඳු වැනසී යන සෙයින්ද මරණය ලංවේ. එහෙයින් කියන ලදි.

අච්චයන්ති අහොරත්තා ජීවිතං උපරුජ්ක්‍ඛති ආයු ඛීයති මච්චානං කුන්නදීනං ව ඔදකං

ඵලානමිව පක්කානං පාතො පපතතො භයං එවං ජාතාන මච්චානං නිච්චං මරණතො භයං.

යථාපි කුම්භකාරස්ස කතං මත්තිකභාජනං [ඛුද්දකං ච මහන්තං ච - යං පක්කං යං ච ආමකං,] සබ්බං භෙදනපරියන්තං එවං මච්චාන ජීවිතං

උස්සාවො ව තිණග්ගම්හි සූරියස්සුග්ගමනං පති එවමායු මනුස්සානං, මා මං අම්ම නිවාරය.

මෙසේ උපත හා සමඟම ආ මේ මරණය වනාහි කඩුව ඔසවාගත් වධකයකු වැනි වේ, ගෙල වටා කඩුව සිසාරවන ඒ වධකයා ජීවිතය පැහැර ගන්නේමය, පැහැර නොගෙන නොනවතී. එහෙයින් උපත හා සමග ආ හෙයින්ද, ජීවිතය පැහැරගන්නා හෙයින්ද, කඩුව ඔසවාගත් වධකයකු මෙන් මරණයද ළංව එළඹියේම වේ’ යයි මෙසේ වධකපච්චුපට්ඨාන (එළඹසිටි වධකයකු) වශයෙන් මරණය ගැන සිහිකළ යුතුය.

සම්පත්තිවිපත්තිතො යනු මෙහි සම්පත්ති නම් ලෝකයෙහි යම්තාක් විපත් මඟින් නොමඩනා ලද්දේ ද, ඒතාක් පමණක් හොබනේය. විපත් ඉක්මවා සිටින සම්පතෙක් නම් නැත්තේමය. ඒ එසේමැයි:

සකලං මෙදිනිං භුත්‍වා දත්‍වා කොටිසතං සුඛී අද්ධාමලකමත්තස්ස අන්තෙ ඉස්සරතං ගතො.

තෙනෙව දෙහබන්‍ධෙන පුඤ්ඤම්හි ඛයමාගතෙ මරණාභිමුඛො සො පි අසොකො සොකමාගතො.

තවද සියලු නීරෝග බව ව්‍යාධියෙන් කෙළවර වේ, සියලු යෞවනය ජරාවෙන් අවසන් වේ. සියලු ජීවිතය මරණයෙන් අවසන් වේ. මුළුමහත් ලෝක සන්නිවාසයම ඉපැදීම අනුව ආයේය, ජරාවෙන් බඳනා ලද්දේය, ව්‍යාධියෙන් මඩනා ලද්දේය. එහෙයින් කීහ:

යථාපි සෙලා විපුලා නභං ආහච්ච පබ්බතා සමන්තා අනුපරියෙය්‍යුං නිප්පොඨෙන්තා චතුද්දිසා

එවං ජරා ච මච්චු ච අධිවත්තන්ති පාණිනො. ඛත්තියෙ බ්‍රාහ්මණෙ වෙස්සෙ සුද්දෙ චණ්ඩාලපුක්කුසෙ න කඤ්චි පරිවජ්ජෙති සබ්බමෙවාභිමද්දති

න තත්‍ථ හත්‍ථිනං භූමි න රථානං න පත්තියා න චාපි මන්තයුද්ධෙන සක්කා ජෙතුං ධනෙන වා.

මෙසේ ජීවිත සම්පත්තිය මරණ විපත්තිය කෙළවරකොට ඇතිබව නිගමනය කරමින් සම්පත් විපත්ති වශයෙන් මරණය සිහිකළ යුතුය.

උපසංහරණතො යනු, සෙසු ජනයා හා සමගම තමාටද මරණය පොදුබව සැසදීම් වශයෙනි; එහිලා සත් ආකාරයෙකින් තමා කෙරෙහි ආරෝපණය කරමින් මරණය සිහිකළ යුතුය. යශෝමහත්‍ව වශයෙන්ද, පුණ්‍යමහත්‍ව වශයෙන්ද, බලමහත්‍ව වශයෙන්ද, සෘද්ධිමහත්‍ව වශයෙන්ද, ප්‍රඥාමහත්‍ව වශයෙන්ද, ප්‍රත්‍යෙකබුද්ධ වශයෙන්ද, සම්‍යක්සම්බුද්ධ වශයෙන්දැ’යි යන සත් ආකාරයෙනි. කෙසේද යත්: මේ මරණය වනාහි මහා යශස් ඇති, මහ පිරිවර ඇති ධනවාහනයෙන් සමෘද්ධ වූ මහාසම්මත, මන්‍ධාතු, මහාසුදස්සන, දළ්හනෙමි, නිමි ආදීන් මතද නිසැකයෙන්ම වැටුණේය, මා පිට කිමෙකැ’යි නොවැටෙන්නේද?

මහායසා රාජවරා මහාසම්මත-ආදයො තෙපි මච්චුවසං පත්තා මාදිසෙසු කථා’ව කා.

මේ ආකාරයෙන් යශෝමහත්‍වය අනුව සිහිකළ යුතුය.

පුණ්‍යමහත්‍වය අනුව කෙසේ සිහිකළයුතුද යත්:

ජොතියො ජටිලො උග්ගො මෙණ්ඩකො අථ පුණ්ණකො එතෙ ච’ඤ්ඤෙ ච යෙ ලොකෙ මහාපුඤ්ඤා’ති විස්සුතා සබ්බෙ මරණමාපන්නා මාදිසෙසු කථා’ව කා.

මේ ආකාරයෙන් පුණ්‍යමහත්‍ව වශයෙන් සිහි කළ යුතුය.

බලමහත්‍වය අනුව කෙසේ සිහිකළ යුතුද යත්:

වාසුදෙවො බලදෙවො භීමසෙනො යුධිට්ඨිලො චානුරො පියදාමල්ලො අන්තකස්ස වසංගතා

එවං ථාමබලූපෙතා ඉති ලොකම්හි විස්සුතා එතෙ පි මරණං යාතා මාදිසෙසු කථාව කා.

මෙසේ වීර්යබලමහත්‍ව වශයෙන් මරණය ගැන සිහිකළ යුතුය.

සෘද්ධිමහත්‍ව වශයෙන් කෙසේද යත්,

පාදඞ්ගුට්ඨකමත්තෙන වෙජයන්තං අකම්පයි යො නාමිද්ධිමතං සෙට්ඨො දුතියො අග්ගසාවකො

සොපි මච්චුමුඛං ඝොරං මිගො සීහමුඛං විය පවිට්ඨො සහ ඉද්ධීහි මාදිසෙසු කථා’ව කා.

මේ ආකාරයෙන් සෘද්ධිමහත්‍වය අනුව සිහිකළ යුතුය.

ප්‍රඥා මහත්‍වය අනුව කෙසේද යත්,

ලොකනාථං ඨපෙත්‍වාන යෙ අඤ්ඤෙ අත්‍ථි පාණිනො පඤ්ඤාය සාරිපුත්තස්ස කලං නාග්ඝන්ති සොළසිං

එවං නාම මහාපඤ්ඤො පඨමො අග්ගසාවකො මරණස්ස වසං පත්තො මාදිසාසු කථාව කා.

මේ ආකාරයෙන් ප්‍රඥා මහත්‍වය අනුව සිහිකළ යුතුය.

පසේබුදුවරයන් අනුව කෙසේද යත්: යම් කෙනෙක් තමන්ගේ ඥාන වීර්ය බලයෙන් සියලු කෙලෙස් සතුරන් නසා පසේ බුදු බවට පැමිණියාහුද, කඟවෙහෙණුන් හා සමාන හුදෙකලා පැවතුම් ඇති ස්වයම්භූ ඥානයෙන් චතුස්සත්‍යය අවබෝධ කළා වූ ඔවුහුද මරණයෙන් නොමිදුණාහ, මම් කෙසේ මිදෙම්ද?

තං තං නිමිත්තමාගම්ම වීමංසන්තා මහෙසයො සයම්භූඤාණතෙජෙන යෙ පත්තා ආසවක්‍ඛයං

එකචරියනිවාසෙන ඛග්ගසිඞ්ගසමූපමා තෙ පි නාතිගතා මච්චුං මාදිසෙසු කථාව කා.

මේ ආකාරයෙන් පසේබුදුවරයන් අනුව සිහිකළ යුතුය.

සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් අනුව කෙසේදයත්: යම් ඒ භාග්‍යවත් කෙනෙක් තුමූ අනුඛ්‍යඤ්ජන (සිරුරෙහි මඟුල් ලකුණු) අසූවෙකින් යුක්තවූ දෙතිස් මහාපුරුෂ ලක්‍ෂණයෙකින් විචිත්‍ර වූ රූපකාය සම්පත්තියක් සහිත වූ සර්වාකාරයෙන් පිරිසුදුවූ ශීලස්කන්‍ධාදී ගුණරත්නයෙන් සමෘද්ධ ධර්මකාය සම්පත්තියක් ඇති, යශෝමහත්‍වය, පුණ්‍යමහත්‍වය, ථාමමහත්‍වය, සෘද්ධිමහත්‍වය, ප්‍රඥාමහත්‍වය යන මෙයින් පාරප්‍රාප්ත වූ, අසමවූ, අසමසමවූ, අප්‍රතිපුද්ගල වූ අරහත් සම්‍යක් සම්බුද්ධවූහු ද, ඔහු තුමූද සිහිල්දිය වැසි වැටීමෙන් මහ ගිනිකඳක් නිවී යන සෙයින් මරණ නමැති මහවැසි වැටීමෙන් ස්ථානානුරූපව නිවී ගියාහුය.

එවං මහානුභාවස්ස යං නාමෙතං මහෙසිනො න භයෙන න ලජ්ජාය මරණං වසමාගතං

නිල්ලජ්ජං වීතසාරජ්ජං සබ්බසත්තාභිමද්දනං තයිදං මාදිසං සත්තං කථං නාභිභවිස්සති

මේ ආකාරයෙන් සම්‍යක් සම්බුද්ධයන් අනුව සිහිකළ යුතුය.

මෙසේ යශෝමහත්‍වාදියෙන් යුක්ත වූ අන්‍යයන් හා සමඟ තමාටද මරණය පොදු ධර්මතාවක් බව නිගමනය කොට, ඒ සුවිශේෂ සත්ත්‍වයන්හට මෙන්ම තමාහටද මරණය වන්නේයයි මෙනෙහි කරන්නහුට උපචාරයට පත් කමටහන් වේ. මේ ආකාරයෙන් උපසංහරණ වශයෙන් මරණය ගැන සිහිකළ යුතුය.

කායබහුසාධාරණතො යනු, මේ කය බොහෝ දෙනාට පොදු වේ, පළමුකොටම අසූ කුලයෙක පණුවන්හට පොදුය, එහි සිවිය ඇසුරු කොට වසන පණුවෝ සිවිය කති, සම ඇසුරු කොට වසන පණුවෝ සම කති, මස් ඇසුරු කොට වෙසෙන පණුවෝ මස් කති, නහර ඇසුරු කොට වසන්නාහු නහර කති, ඇට ඇසුරු කොට වසන්නාහු ඇට කති, ඇටමිදුලු ඇසුරු කොට වසන්නාහු ඇටමිදුලු කති, එම ශරීරය තුළම උපදිති, එහිම ජරාවට පත් වෙති, එහිම නැසෙති, මල මූ පහ කෙරෙති, මේ ශරීරයම ඔවුනට තිඹිරිගෙයද, ගිලන්හලද සොහොන්බිමද වැසිකිළියද, කෙසිකිළියද වන්නේය, මේ ශරීරය ඒ පණුවන් කිපීමෙන්ද මරණයට පත් වන්නේමය, අසූකුල පණුවන්හට මෙන්ම මේ ශරීරය නොයෙක් සිය ගණන් අභ්‍යන්තර රෝගයටද, මරණයට හේතුවන බාහිර වූ සප්ගෝනුසු ආදීනටද පොදු වේ.

යම්සේ වනාහි සිවුමංසලෙක්හි පිහිටුවන ලද ලක්‍ෂ්‍යයක් මත සියලු දෙසින් ආ ඊතල කඩු හෙල්ල ගල් ආදිය වැටේද, එසේම ශරීරය මත සියලු උවදුරු වැටෙයි, එම උවදුරුවලට ගොදුරුවීමෙන්ද මේ ශරීරය මරණයට පත් වන්නේමය. එහෙයින් වදාළහ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ: “මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ දහවල ඉකුත් වූ කල්හි රාත්‍රිය එළඹි කල්හි, මෙසේ සිහි කරයි: මාගේ මරණයට හේතු බොහෝය, සර්පයකු හෝ මා දෂ්ට කළ හැකිය, ගෝනුස්සකු හෝ මා දෂ්ට කළ හැකිය, පත්තෑයකු හෝ මා දෂ්ට කළ හැකිය. ඒ හේතුවෙන් මාගේ මරණය වන්නේය, එය මට අන්තරාය පිණිස වන්නේය, පය පැකිල හෝ වැටෙනු හැකිය, මවිසින් අනුභව කරනලද අහර හෝ නපුරට සිටිය හැකිය. මාගේ පිත හෝ කිපිය හැකිය. සෙම හෝ කිපිය හැකිය, මාගේ ශස්ත්‍රක වාතයන් හෝ කිපිය හැකිය, ඒ හේතුවෙන් මාගේ මරණය වන්නේය, එය මට අන්තරාය පිණිස වන්නේය.’ මෙසේ ‘කායබහුසාධාරණ’ වශයෙන් මරණය ගැන සිහිකළ යුතුය.

ආයුදුබ්බලතො යනු, මේ ආයුෂ වනාහි අබලය, දුබලය, ඒ එසේමැයි: සත්ත්‍වයන්ගේ ජීවිතය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් හා සමඟ බැඳී පවත්නේය. ඊර්යාපථයන් හා සමඟ බැඳී පවත්නේය, ශීත උෂ්ණ යන දෙක හා සමග බැදී පවත්නේය, මහාභූතයන් හා සමඟ බැඳී පවත්නේය, ආහාරය හා සමඟ බැඳී පවත්නේය, එහෙයින් මේ ජීවිතය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ සම පැවතුම් ලබමින්ම පවත්නේය, පිටතට නික්මුණ නාසිකාවාතය ඇතුළට නොපිවිසෙනවිට හෝ ඇතුළට පිවිසුණ වාතය පිටතට නොනික්මෙනවිට හෝ මළේ නම් වේ. මේ ජීවිතය සතර ඉරියවු සමව පවත්නා බව ලබමින්ම පවත්නේය, එක් එක් ඉරියව්වෙක පැවැත්ම වැඩිවීමෙන් ආයුසංස්කාරය සිඳී යන්නේය, මේ ජීවිතය ශීත උෂ්ණයන්ගේ සමපැවතුම් ලබමින්ම පවත්නේය, අධික උෂ්ණයෙන් හෝ අධික ශීතයෙන් හෝ මඩනා ලද්දහුගේ ජීවිතය විපතට පත්වේ. මහාභූතයන්ගේද සම පැවතුම් ලබමින්ම ජීවිතය පවත්නේය. පඨවීධාතුව හෝ ආපො ධාතු ආදිය හෝ එකක් එකක් කිපීමෙන් බලසම්පන්න පුද්ගලයකු පවා හාත්පසින් දරදඬුව ගිය සිරුරු ඇත්තෙක්ව හෝ අතීසාරාදී රෝග වැළදීමෙන් කිලිටිව කුණුවී ගිය සිරුරු ඇත්තෙක්ව හෝ අධික දාහයෙන් පෙළෙන්නෙක්ව හෝ සිඳිනු ලබන සන්දිපත් ඇත්තෙක්ව හෝ ජීවිතක්‍ෂයට පත් වන්නේය. කබලිංකාරාහාරයද සුදුසු කල්හි ලබන්නහුගේම ජීවිතය පවත්නේය, නොලබන්නහුගේ ජීවිතය ක්‍ෂය වී යන්නේයයි මෙසේ ආයුදුබ්බලතා වශයෙන් මරණය ගැන සිහිකළ යුතුය.

අනිමිත්තතො යනු නියමයක් කළ නොහැකි හේතුවෙනි, පිරිසිදීමක් නැති හේතුවෙනියි යන අර්ත්‍ථයි. සත්ත්‍වයන්ගේ වනාහි -

ජීවිතං ව්‍යාධි කාලො ච දෙහනික්‍ඛෙපනං ගති පඤ්චතෙ ජීවලොකස්මිං අනිමිත්තා න ඤායරෙ.

එහි, ජීවිතය: මෙතෙක් කල්ම ජීවත්විය යුතුය, මෙයින් මතු ජීවත්විය නොහැකිය’යි මෙසේ නියමයක් කළ නොහැකි හෙයින් අනිමිත්ත නම් වේ, සත්ත්‍වයෝ කලල අවස්ථාවෙහිද නැසෙති, අබ්බුද-ඝන-පේසී අවස්ථාවලදී ද, එක් මස්, දෙමස් තෙමස්, සිවුමස්, පස්මස්, දසමස් කාලයෙහිදී ද, මව්කුසින් බිහිවූ කල්හිද, එතැන් පටන් සියක් වසක් ඇතුළතදී හෝ ඉකුත්වූ කල්හිද නැසෙත්මය. ව්‍යාධියද, සත්ත්‍වයෝ මෙනම් ව්‍යාධියෙන්ම නැසෙති, අනෙකෙකින් නොනැසෙති’යි මෙසේ නියමයක් කළ නොහැකි හෙයින්ද අනිමිත්ත නම් වේ, සත්ත්‍වයෝ ඇස් රෝගයෙන්ද කර්ණ රෝගාදිය අතුරෙන් කිසියම් රෝගයෙකින්ද නසිති. කාලයද: මෙනම් කාලයෙහිම නැසිය යුතුය. අන් කාලයෙක නොනැසිය යුතුය’යි නියමයක් කළ නොහැකි හෙයින් අනිමිත්ත නම් වේ, සත්ත්‍වයෝ පෙරවරුවෙහිද, මද්දහන ආදී අන් කිසියම් කාලයෙක්හිද නසිති. දේහනික්‍ෂේපනයද, මැරෙනවුන්ගේ දේහයන් මෙහිම බැහැවිය යුතුය, අන් තැනෙක නොබැහැවිය යුතුයයි නියමයක් කළ නොහැකි හෙයින්ද අනිමිත්ත නම් වේ. ගම තුළ උපන්නවුන්ගේ ආත්මභාවය ගමෙන් පිටතද, ගමෙන් පිටත උපන්නවුන්ගේ ආත්මභාවය ගම ඇතුළතද වැටෙයි. එසේම ගොඩ උපන්නවුන්ගේ දේහය ජලයෙහිද, ජලයෙහි උපන්නවුන්ගේ දේහය ගොඩද වැටෙතැ’යි මෙසේ නොයෙක් ලෙසින් විස්තර කළ හැකිය.

ගතියද: මෙතැනින් චුතවී මෙතැන ඉපැදිය යුතුයයි නියමයක් නොකළහැකි හෙයින්ද අනිමිත්ත නම් වේ. දෙව්ලොවින් ඉකුත්වූවාහු මිනිස් ලොවද, මිනිස්ලොවින් ඉකුත් වූවාහු දෙව්ලොව ආදී කිසියම් තැනෙකද උපදිති’යි මෙසේ යන්ත්‍රයෙක යොදන ලද ගොනකු සෙයින් (නරකාදී) ගති පසක් ඇති ලෝකයෙහි කැරකෙති’යි මෙසේ අනිමිත්ත වශයෙන් මරණය ගැන සිහිකළ යුතුය.

අද්ධානපරිච්ඡෙදතො යනු, මනුෂ්‍යයන්ගේ ජීවිතයට වර්තමානයෙහි කාලපරිච්ඡේදය සීමිතය. යමකු දීර්ඝ කාලයක් ජීවත් වෙතොත් හෝ සියක් වසක් හෝ මඳක් අඩුවෙන් හෝ වැඩියෙන් ජීවත් වෙයි. එහෙයින් වදාළහ: “මහණෙනි, මනුෂ්‍යයන්ගේ ආයුෂ අල්ප වේ, පරලෝ ගමන යායුතු වේ. එහෙයින් කුසල් රැස්කළ යුතුය. බඹසර රැකිය යුතුය, උපන්නහුට නොමැරීමෙක් නැත, මහණෙනි, යමෙක් බොහෝ කල් ජීවත් වන්නේ නම් හේ සියක් වසක් හෝ මඳක් අඩු හෝ වැඩි කලක් ජීවත් වේ.”

අප්පමායු මනුස්සානං හීලෙය්‍ය නං සුපොරිසො චරෙය්‍යාදිත්තසීසොව නත්‍ථි මච්චුස්ස නාගමො’

“මහණෙනි, යටගිය දවස අරක නම් ශාස්තෘවරයෙක් වීය”යි අනෙකුදු සූත්‍රයක් වදාළහ. උපමා සතෙකින් අලංකෘත වූ සියලු අරක සූත්‍රය මෙහිලා විස්තර කටයුතුය.

අනෙකුදු සූත්‍රයක් වදාළහ, “මහණෙනි, යම් මේ මහණෙක් තෙමේ ‘මම් තවත් එක් දිවා රාත්‍රියක් ජීවත්වන්නෙමි නම් යෙහෙකි, එම දිවාරාත්‍රිය තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදය මෙනෙහි කරන්නට ලැබේ නම් මවිසින් බොහෝ මහණදම් කරන ලද්දේ වන්නේය’යි මෙසේ මරණසතිය වඩනුයේද, තවද මහණෙනි, යම් මේ මහණෙක් තෙමේ, ‘මම් තවත් එක් දහවලක් ජීවත් වන්නෙම් නම් යෙහෙකි, එම දහවල තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදය මෙනෙහි කරන්නට ලැබේ නම් මවිසින් බොහෝ මහණදම් කරන ලද්දේ වන්නේය’යි මෙසේ මරණසතිය වඩනුයේද, තවද මහණෙනි, යම් මේ මහණෙක් තෙමේ “මම් තවත් එක් පිණ්ඩපාතයක් වළඳන තෙක් ජීවත් වන්නෙම් නම් යෙහෙකි, එම කාලය තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදය මෙනෙහි කරන්නට ලැබේ නම් මවිසින් මහණදම් පුරන ලද්දේ වන්නේය’යි මෙසේ මරණසතිය වඩනුයේද, තවද මහණෙනි, යම් මේ මහණෙක් තෙමේ ‘මම් තවත් අහර පිඬු සතරක් පහක් සපා ගිලින තුරු ජීවත් වන්නෙම් නම් යෙහෙකි, එම කාලය තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදය මෙනෙහි කරන්නට ලැබේ නම් මවිසින් බොහෝ මහණදම් කරන ලද්දේ වන්නේය’යි මෙසේ මරණසතිය වඩනුයේද, මහණෙනි, මෙකී මහණහු ප්‍රමාදව වෙසෙති’යි, ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කරනු පිණිස මරණ සතිය ලිහිල්ව වඩති’යි කියනු ලබති. මහණෙනි, යම් මේ මහණෙක් තෙමේ, ‘මම් තවත් එක් අහර පිඬක් සපා ගිලින තුරු ජීවත් වන්නෙම් නම් යෙහෙකි, එම කාලය තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදය සිහි කරන්නෙම් නම් මවිසින් බොහෝ මහණදම් කරන ලද්දේ වන්නේය’යි මෙසේ මරණසතිය වඩනුයේද, තවද මහණෙනි, යම් මේ මහණෙක් තෙමේ, ‘මම් තවත් එක් වරක් ආශ්වාස කොට ප්‍රශ්වාස කරන තෙක්, නැතහොත් ප්‍රශ්වාස කොට ආශ්වාස කරන තෙක් ජීවත් වන්නෙම් නම් මැනවි, එම කාලය තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදය මෙනෙහි කරන්නට ලැබේ නම් මවිසින් බොහෝ මහණදම් කරන ලද්දේ වන්නේය’යි මෙසේ මරණසතිය වඩනුයේද, මහණෙනි මෙකී මහණහු අප්‍රමාදව වෙසෙතියි, ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරීම පිණිස මරණසතිය දැඩිව වඩති’යි කියනු ලැබෙති. මෙසේ අහර පිඬු හතරක් පහක් වළඳන තෙක් පමණ හෝ විශ්වාස කළ නොහැකි නොහැකි තරම් ජීවිත කාලය කෙටිවේය’යි අද්ධාන පරිච්ඡේද වශයෙන් මරණය සිහිකළ යුතුය.

ඛණපරිත්තතො යනු - පරමාර්ත්‍ථ වශයෙන් ගතහොත් සත්ත්‍වයන්ගේ ජීවිතක්‍ෂණය ඉතා කෙටිවේ, එක් චිත්තක්‍ෂණයක් පවත්නා කාලය වේ. යම්සේ වනාහි රථචක්‍රය කැරකෙනවිට නිම්වලල්ලෙහි එක්ම පෙදෙසකින් කැරකෙන්නේද, නිශ්චලව සිටිනවිටද එක්ම නිම් පෙදෙසකින් සිටින්නේද, එසේම සත්ත්‍වයන්ගේ ජීවිතය එක් චිත්තක්‍ෂණමාත්‍රයෙකි. එම චිත්තක්‍ෂණය ඉකුත්වූ පමණින් සත්ත්‍වයා මළේයයි ඉකුත් වූයේය’යි කියනු ලැබේ. යම්සේ කියන ලද්දේ ද:- “චිත්තක්‍ෂණය ඉකුත්වූ විට ජීවත්වූයේ වේ, (දැන්) ජීවත් වන්නේ හෝ (මතු) ජීවත් වන්නේ නොවේ. චිත්තක්‍ෂණය නොඑනතෙක් ජීවත්වූයේ හෝ (දැන්) ජීවත්වන්නේ නොවේ, (මතු) ජීවත්වන්නේ වේ. චිත්තක්‍ෂණය පවත්නාවිට ජීවත්වූයේ නොවේ, (දැන්) ජීවත්වන්නේ වේ, (මතු) ජීවත්වන්නේද නොවේ.

ජීවිතං අත්තභාවො ච සුඛදුක්‍ඛා ච කෙවලා එකචිත්තසමායුත්තා ලහුසො වත්තතෙ ඛණො.

යෙ නිරුද්ධා මරන්තතස්ස තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ සබ්බෙපි සදිසා ඛන්‍ධා ගතා අප්පටිසන්‍ධියා.

අනිබ්බත්තෙන න ජාතො-පච්චුප්පන්නෙන ජීවති. චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො-පඤ්ඤත්ති පරමත්‍ථියා

මෙසේ ඛණපරිත්ත වශයෙන් මරණය ගැන මෙනෙහි කළ යුතුය.

මෙසේ මේ අට ආකාරයන් අතුරෙන් එක් එක් ආකාරයක් සිහි කරන්නහුට නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් සිත ආසේවනය (හෙවත් එකමුතුබව) ලබයි, මරණය අරමුණු කොට ඇති සිහිය මොනවට පිහිටයි, නීවරණයෝ යටපත් වෙති, ධ්‍යානාංගයෝ පහළ වෙති. ස්වභාවධර්ම හෙයින්ද සංවේග දනවන හෙයින්ද අරමුණ අර්පණාවට නොපැමිණ උපචාරයටම පැමිණි ධ්‍යානය වේ. ලෝකෝත්තර ධ්‍යානයද, දෙවන සිවුවන අරූපධ්‍යාන දෙකද ස්වභාවධර්ම වූයේ නමුදු භාවනා විශේෂයෙන් අර්පණාවට පැමිණේ. ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය විශුද්ධි භාවනා පිළිබඳ අනුක්‍රම වශයෙන් අර්පණාවට පැමිණේ. අරූපධ්‍යානය ආරම්මණ අතික්‍රම (අරමුණු ඉක්මවීම්) භාවනා වශයෙන් අර්පණාවට පැමිණේ. එහිදී අර්පණාවට නොපැමිණි ප්‍රථම හෝ තෘතීය ධ්‍යානයෙහිම අරමුණු ඉක්මවීම පමණක් සිදුවේ. මෙහිදී වනාහි ඒ දෙකම සිදුනොවේ. එහෙයින් උපචාරයටම පැමිණි ධ්‍යානය වේ. ඒ මේ ධ්‍යානය ස්මෘති බලයෙන් උපන් හෙයින් මරණසති යනුවෙන්ම ව්‍යවහාරයට යෙයි.

මේ මරණානුස්මෘතියෙහි යෙදුණු භික්‍ෂු තෙමේ නිරතුරුව අප්‍රමාද වූයේ වේ, සියලු භවවිෂයෙහි අනභිරත සංඥාව (නො-ඇලීම පිළිබඳ හැඟීම) ලබයි, ජීවිතාශාව හරියි, පාපයට නිග්‍රහ කරනුයේ, බොහෝ රැස් කිරීම් රහිත වූයේ, පිරිකර විෂයෙහි පහවූ මසුරුමල ඇත්තේ වේ. ඔහුට අනිත්‍ය සංඥාවද පුරුදුබවට යෙයි, ඒ අනුසාරයෙන්ම දුඃඛ සංඥාවද අනාත්ම සංඥාවද වැටහේ. යම්සේ මරණානුස්මෘතිය නොවැඩූ සත්ත්‍වයෝ මරණාසන්න වූ විට ව්‍යාලමෘග, යක්‍ෂ, සර්ප, චෝර, වධක ආදීන් විසින් මඩනා ලද්දවුන් මෙන් දැඩිලෙස තැතිගැනීමට, සිහිමුළාවට පත් වෙත්ද, එසේ (තැතිගැනීමට සිහිමුළාවට) නොපැමිණ, නොබියව, නොමුළාව, කලුරිය කරයි, ඉදින් මේ ජන්මයෙහිම නිවන් අවබෝධ නොකළහොත් මරණින් මතු සුගතියෙහි උපත ලබයි.

තස්මා හවෙ අප්පමාදං කයිරාථ සුමෙධසො එවං මහානුභාවාය මරණානුස්සතිය සදා.

මේ මරණානුස්සති භාවනාවෙහි විස්තර කථායි.