ආජීවපාරිසුද‍්ධිසීලං

ආජීව පාරිසුද්ධිශීලය

ඉක්බිති ඉන්‍ද්‍රියසංවරශීලයට පසුව දක්වන ලද ආජීව-පාරිශුද්ධි ශීලයෙහි: ආජීවය හේතුකොට පනවනලද ශික්‍ෂාපද සයෙහි යනු, ‘ජීවිකා හේතුවෙන්, ජීවිකාව නිසා ලාමක අදහස් ඇතිව, තෘෂ්ණාවට වසඟව, තමා කෙරෙහි අවිද්‍යාමාන වූ, නොවූවිරූ, උතුරුමිනිස්දම් ඇතැයි ප්‍රකාශ කෙරේද, ඔහුට පාරාජිකාපත්තිය වන්නේය, ජීවිකා හේතුවෙන්, ජීවිකාව නිසා, සංචරණ භාවයට (ස්ත්‍රී පුරුෂයන් අතර පණිවුඩ ගෙනයන්නකු බවට) පත්වේද, ඔහුට සංඝාදිසේස ආපත්තිය වන්නේය. ජීවිකා හේතුවෙන්, ජීවිකාව නිසා, ‘ඔබගේ විහාරයෙහි වෙසෙන භික්‍ෂුතෙමේ රහත් කෙනෙකි’යි එම වාක්‍යයෙහි අර්ත්‍ථය දන්නකුට පවසාද, ඔහුට ථුල්ලච්චය නම් ආපත්තිය වන්නේය. ජීවිකා හේතුවෙන්, ජීවිකාව නිසා, මහණෙක් තෙමේ නොගිලන්ව ප්‍රණීත භෝජනයක් තමා පිණිස ඉල්වාගෙන පරිභෝග කෙරේද, ඔහුට පාචිත්තිය නම් ආපත්තිය වන්නේය. ජීවිකා හේතුවෙන්, ජීවිකාව නිසා මෙහෙණියක් තොමෝ නොගිලන්ව ප්‍රණීත භෝජනයක් තමා පිණිස ඉල්වාගෙන පරිභෝග කරයිද ඇයට පාටිදෙසනීය නම් ආපත්තිය වන්නේය, ජීවිකා හේතුවෙන්, ජීවිකාව නිසා, නොගිලන්ව සූපයක් හෝ බත් තම පිණිස ඉල්වාගෙන පරිභෝග කෙරේද (ඒ මෙහෙණියට) දුක්කටාපත්තිය වන්නේය’යි මෙසේ පනවන ලද ශික්‍ෂාපද සයෙහිය.

‘කුහනා’ යන ආදියෙහි පෙළ මෙසේය: එහි කුහනා යනු කිමෙක්ද? ලාභ සත්කාර කීර්ති විෂයෙහි ගිජු වූ, ලාමක අදහස් ඇති, ආශාවෙන් මඩනා ලද්දහු විසින් කුහක ලෙස සිවුපසය පිළිකෙව් කිරීම් වශයෙන් හෝ ළංවී කියන රැවටිලිබස් වශයෙන් හෝ යම් ඉරියවු නොපැවැත්වීමක් හෝ පැවැත්වීමක්, තබන ආකාරයක්, සකසා තැබීමක්, බැම හැකිලීමක්, හකුලුවන ආකාරයක්, හකුලුවන බවක්, විස්මය දැනවීමක්, විස්මය පැවැත්වීමක්, කුහක බවක් වේනම් මේ කුහනායයි කියනු ලැබේ.

එහි ලපනා යනු කිමෙක්ද? ලාභසත්කාර කීර්ති විෂයෙහි ගිජුවූ, ලාමක අදහස් ඇති, ආශාවෙන් මඩනා ලද්දහු විසින් අනුන්හට යම් පළමුව බිණීමක්, පසුව බිණීමක්, මිහිරකොට බිණීමක්, උසස්කොට බිණීමක්, සැම අතින්ම උසස් කොට බිණීමක්, නැවත නැවත බැඳගැනීමක්, සැම අතින්ම බැඳ ගැනීමක්, උසස්කොට හැඟවීමක්, සැම අතින්ම උසස්කොට හැඟවීමක්, පිය තෙපුල් බිණීමක්, ඉච්චාබස් බිණීමක් සැබෑ නොසැබෑ මුසු බස් බිණීමක්, දරුවන් නැළවීම් වැනි ක්‍රියාවක් වේනම්, මේ ලපනායයි කියනු ලැබේ.

එහි නෙමිත්තිකතා යනු කිමෙක්ද? ලාභසත්කාර කීර්ති ප්‍රශංසා විෂයෙහි ගිජුවූ, ලාමක අදහස් ඇති තෘෂ්ණාවෙන් මඩනා ලද්දහු විසින් අනුන්හට ඉඟිකොට යම් නිමිති බස් බිණීමක්, ඉඟි කිරීමක්, අවහාසයක් (එළියක්), අවහාස ඇතිවන ක්‍රියාවක්, අදහස ආශ්‍රයෙන් ඇවටිලි බස් කීමක්, කරුණ වටා වචන කීමක් වේනම් මේ නෙමිත්තිකතා යයි කියනු ලැබේ.

එහි නිප්පේසිකතා යනු කිමෙක්ද? ලාභ සත්කාර කීර්ති විෂයයෙහි ගිජුවූ, ලාමක අදහස් ඇති තෘෂ්ණායෙන් මඩනා ලද්දාහු විසින් මෙරමාහට යම් ආක්‍රෝශ කිරීමක්, නින්‍දා කිරීමක්, ගැරහීමක්, උසස්කොට බිණීමක්, සැම අතින්ම උසස්කොට තැබීමක්, සිනා ගැන්වීමක්, සෑම අතින්ම සිනා ගැන්වීමක්, ගුණ ගැයීමක්, සෑම අතින්ම ගුණ ගැයීමක්, නුගුණ පැතිරවීමක්, ළඟ නැති විට නුගුණ කීමක් වේ නම් මේ නිප්පේසිකතා යයි කියනු ලැබේ.

එහි ලාභෙන ලාභං නිජිගිංසනතා යනු කිමෙක්ද? ලාභ සත්කාර කීර්ති විෂයෙහි ගිජුවූ, ලාමක අදහස් ඇති, තෘෂ්ණායෙන් මඩනා ලද්දේ මෙතැනින් ලත් ආමිෂය එතැනට ගෙනගොස් දෙයි, එතැනින් ලත් ආමිෂය මෙතැනට ගෙනවුත් දෙයි, මෙබඳුවූ ආමිෂය සෙවීමක්, ගවේෂණයක් නැවත නැවත සෙවීමක් වේනම් මේ ‘ලාභෙන ලාභං නිජිගිංසනතා’ (ලාභයෙන් ලාභ සෙවීම) යයි කියනු ලැබේ.’

මෙම පෙළෙහි අරුත් වනාහි මෙසේ දතයුතුය. පළමුකොට කුහනා නිද්දේසයෙහි පටන් පිළිවෙළින් ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සිතස්ස යනු, ලාභයද සත්කාරයද, කීර්තිඝෝෂයද කෙරෙහි ගිජුවූවහුගේ, පතන්නහුගේයි යන අර්ත්‍ථයි. පාපිච්ඡස්ස යනු, තමා කෙරෙහි ඇති ගුණ පහළ කරනු කැමැත්තහුගේ, ඉච්ඡාපකතස්ස යනු, තෘෂ්ණායෙන් මඩනා ලද්දහුගේයි, ආජීවෝපද්‍රවයට පත්වූවහුගේයි යන අර්ත්‍ථයි.

මෙතැන් පටන්, යම්හෙයකින් සිවුපස පිළිකෙව කිරීම් ළංව සිට කරුණ වටා තෙපලීම්, ඉරියව් මඟින් ඇඟවීම් වශයෙන් මහානිද්දෙසයෙහි ත්‍රිවිධ වූ කුහන වස්තුවෙක් ආයේද, එහෙයින් මෙම ත්‍රිවිධ වූ කුහන වස්තුව දක්වනු පිණිස ‘පච්චයපටිසෙධන සංඛාතෙන වා’ යන මේ ආදිය ආරබ්ධයි. එහි චීවරාදියෙන් නිමන්ත්‍රණය කරන ලද කල්හි පිළිගනු රිසිය ඇතිව පවා, ලාමක අදහස් හේතුකොටගෙන පිළිකෙව් කිරීමෙන්, එම දායක ගෘහපතියන් තමා කෙරෙහි පිහිටි දැඩි ශ්‍රද්ධා ඇත්තවුන්බව දැන, නැවත ඔවුන් ‘විස්මයෙකි! ආර්යයන් වහන්සේ අල්පේච්ඡයහ, කිසිවක් පිළිගනු නොරිසියහ, සුලුයමක් හෝ පිළිගන්නාහුනම් අපට මහත් ලාභයෙක් වන්නේය’යි නොයෙක් උපායෙන් ප්‍රණීත වූ චීවරාදිය එළවන කල්හි, හුදෙක් ඔවුනට අනුග්‍රහ කිරීමේ කැමැත්තම අඟවා පිළිගැනීමෙන් එතැන් පටන් ගැල්බරින් පවා එළවීමට හේතුවන සේ විස්මයපත් කරවීම ප්‍රත්‍යය ප්‍රතිශේධන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුවයයි දතයුතුය. මහානිද්දේසයෙහි කියනලදුයේමැයි:

‘ප්‍රත්‍යයප්‍රතිසේධන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව නම් කවරේදයත්, මෙහි දායක ගෘහපතියෝ චීවර-පිණ්ඩපාත-සේනාසන, ගිලානප්පච්චය, භෙසජ්ජපරික්‍ඛාරයෙන් භික්‍ෂුවකට නිමන්ත්‍රණය කෙරෙති, ඒ භික්‍ෂුතෙමේ ලාමක අදහස් ඇතිව, ආශාවෙන් මඩනාලදුව චීවරාදී පරිෂ්කාරයන් ලබනු කැමැතිව පවා වැඩි වැඩියෙන් ලබන රිසියෙන් චීවර-පෙ-පරිෂ්කාරයන් ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි, හේ මෙසේ පවසයි, ‘ශ්‍රමණයකුට මහඟු සිවුරෙකින් පල කිම? ඉදින් ශ්‍රමණ තෙමේ සොහොන් බිමින් හෝ කසල ගොඩින් හෝ සල්පිල් දොරින් හෝ රෙදි කැබැලි අවුලාගෙන සඟළ සිවුරුකොට දරන්නේනම් එයම සුදුසු වන්නේය, ශ්‍රමණයකුට මහඟු පිණ්ඩපාතයෙන් කම් කිම? ඉදින් ශ්‍රමණ තෙමේ ගෙපිළිවෙළින් පිඬුසිඟා ගොස් ලබන පිණ්ඩපාත ආහාරයෙන් ජීවිකාව කෙරේ නම් එයම සුදුසු වන්නේය, ශ්‍රමණයකුට මහඟු සේනාසනයෙන් කම් කිම? ඉදින් ශ්‍රමණතෙමේ රුක්මුල්හි වසන්නෙක් හෝ අභ්‍යවකාශයෙහි වසන්නෙක් වන්නේනම් එයම සුදුසු වන්නේය, ශ්‍රමණයකුට මහඟු ගිලන්පස, බෙහෙත් පිරිකරින් කම් කිම? ඉදින් ශ්‍රමණතෙමේ ගෝමූත්‍රයෙන් හෝ අරළු කැබැල්ලෙකින් බෙහෙත් කරන්නේනම් එයම සුදුසු වන්නේය. හේ එතැන් පටන් දළ සිවුරු දරයි, කටුසර බොජුන් වළදයි, දළ සෙනසුන් පරිභෝග කරයි, දළ ගිලන්පස, බෙහෙත් පිරිකර ගනියි. ගෘහස්ථ දායක ජනයා ඔහු මෙසේ හැඳිනගනිති: මේ ශ්‍රමණතෙමේ අපිස් ගුණයෙන් යුක්තය, සතොස් ගුණයෙන් යුක්තය, විවේකයෙහි ඇලුණේය, කුලයා කෙරෙහි ගණයා කෙරෙහි නොඇලුණේය, ඇරඹි වීර්යය ඇත්තේය, ධුතංගගුණ පවසන්නේයයි වැඩි වැඩියෙන් සිවුරු-පෙ-බෙහෙත් පිරිකරින් පවරති. ඒ ශ්‍රමණතෙමේ මෙසේ කියයි: ‘කරුණු තුනක් එක් වීමෙන් සැදැහැවත් කුලපුත්තෙමේ බොහෝ පින් රැස් කරයි, දීමට සුදුසු දානවස්තු -පෙ- දක්‍ෂිණාව ලැබීමට සුදුසු ප්‍රතිග්‍රාහකයන් හමුවීමෙන් සැදැහැවත් කුලපුත් තෙමේ පෙ-පින් රැස්කරයි, ඔබට මෙකී ශ්‍රද්ධාව ඇත, දීමට සුදුසු දාන වස්තුද ඇත, මමද සුදුසු ප්‍රතිග්‍රාහකයෙක් වෙමි, ඉදින් මම් නොපිළිගන්නෙම් නම් ඔබ පිනට අහිමි වන්නාහුය, මට නම් මෙයින් පලෙක් නැත, එතෙකුදු වුවත් ඔබ කෙරෙහි අනුකම්පායෙන්ම පිළිගන්නෙමි’යි එතැන් පටන් බොහෝ සිවුරුද, පිළිගන්නේය, බොහෝ පිණ්ඩපාතයද පිළිගන්නේය, -පෙ-බෙහෙත් පිරිකරද පිළිගන්නේය. මේ ආකාර වූ යම් බැම හැකිලීමක්, මුහුණ හැකිලවීමක්, විස්මය දැනවීමක්, විස්මය පැවැත්වීමක්, විස්මයට පත්කරවීමේ ස්වභාවයක් වේනම්, මෙය සිවුපස පිළිකෙව් කිරීම් සංඛ්‍යාත කොහොන් වතයයි කියනු ලැබේ.’

ලාමක අපේක්‍ෂා ඇත්තහුගේම වනාහි උතුරුමිනිස්දම් අවබෝධකොට ඇතැ’යි හැඟවෙන වචනයෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් විස්මය පත්කරවීම සාමන්තජප්පන සංඛ්‍යාත කොහොන්වතයයි දතයුතුය. යම්සේ කියනලදද:

‘සාමන්තංජප්පන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව නම් කවරේද? මේ ශාසනයෙහි ලාමක අපේක්‍ෂා ඇති, තෘෂ්ණාවට වසඟවූ කිසිවෙක් ගරුබුහුමන් ලැබීමේ අභිලාෂයෙන්, ‘ජනයා මෙසේ මා වෙත ගරු බුහුමන් කරන්නාහුය’යි ආර්යධර්මය හා සම්බන්‍ධකොට වචන භාවිත කෙරෙයි, ‘යමෙක් මෙවන් සිවුරු දරානම් ඒ ශ්‍රමණ තෙමේ මහේශාඛ්‍යයයි කියයි, යමෙක් මෙවන් පාත්‍රයක් -පෙ- ලොහොතලියක්-පෙ-ඩබරාවක්-පෙ- පෙරහනක්-යතුරුමුදුවක්-පෙ-කාබහනක්-පෙ-වහන්සඟලක් දරානම් ඒ ශ්‍රමණ තෙමේ මහේශාඛ්‍යයයි කියයි. යමකුට මෙවන් උපාධ්‍යාය කෙනෙක් -පෙ-ආචාර්ය කෙනෙක්-පෙ-එක්ම උපාධ්‍යායයන් ඇත්තෙක් -පෙ-එක්ම ආචාර්යයන් ඇත්තෙක්-පෙ-මිත්‍රයෝ-පෙ-දුටුමතින් මිතුරු වූවෝ-පෙ-බැතිමත් මිතුරෝ-පෙ-සහායකයෝ වෙත්නම් ඒ ශ්‍රමණතෙමේ මහේශාඛ්‍යයයි කියයි. යමෙක් මෙවන් විහාරයෙක්හි වෙසේනම් නම් ඒ ශ්‍රමණ තෙමේ මහේශාඛ්‍යයයි කියයි. යමෙක් මෙවන් අඩ්ඪයෝග (දිගටි සෙවෙනි ඇති) පහයෙක්හි-පෙ-සිවුරැස් ගෙයෙක්හි-පෙ-සඳලු සහිත ගෙයෙක්හි-පෙ-ගුහායෙක්හි-පෙ-ලෙණෙක්හි-පෙ-කුටියෙක්හි-පෙ-කුළුගෙයෙක්හි-පෙ-උස්ගෙයෙක්හි-පෙ-මාලකයෙක්හි-පෙ-දීර්ඝ ශාලාවෙක්හි-පෙ-උවටැන් හලෙක්හි-පෙ- මණ්ඩපයෙක්හි-පෙ-රුක් මුලෙක්හි වෙසේනම් ඒ ශ්‍රමණතෙමේ මහේශාඛ්‍යයයි කියයි. නැතහොත් හැඟීම් බරින් බොහෝසෙයින් හැකිලෙමින්, බොහෝසෙයින් බැම හකුලුවමින්, බොහෝසෙයින් විස්මයට පත්වෙමින් බොහෝසෙයින් දොඩමලුවෙමින්, ප්‍රශංසාවචන කියමින්, ‘මේ ශ්‍රමණතෙමේ විහාරසමාපත්ති ලාභියෙකැ’යි තමන් උදෙසාම, එවැනි ගැඹුරු, සැඟවුණු, වැසුණු, ලොවුතුරු, නිවන්මඟ පිළිබඳ කථා බෙණෙයි. මෙබඳුවූ යම් බැම හැකිලවීමක්, බැම හැකිලවීමේ ආකාරයක් විස්මය දැනවීමක්, විස්මය පත්කරවීමක්, විස්මය පත්කරවන ආකාරයක් වේනම් එය සාමන්තජප්පන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුවයයි කියනු ලැබේ.’

ලාමක අපේක්‍ෂා ඇත්තහුගේම වනාහි ගරුබුහුමන් ලැබීමේ අභිලාෂයෙන් කරන ලද ඉරියවු මඟින් විස්මය පත්කරවීම ඉරියවු සබඳකොට ඇති කොහොන්වතයයි දතයුතුයි යම්සේ කියනලදද: ‘ඉරියාපථ සංඛ්‍යාත කුහනවස්තු නම් කවරේද යත්, මේ ශාසනයෙහි ලාමක අපේක්‍ෂා ඇති තෘෂ්ණාවෙන් මඩනාලද කිසිවෙක් ගරුබුහුමන් ලැබීමේ අභිලාෂයෙන්, ‘මෙසේවූ කල ජනයා ගරු බුහුමන් කෙරෙති’යි ගමන් පිහිටුවති, සිටීම් පිහිටුවති, හිඳිම් පිහිටුවති, හෙවීම් පිහිටුවති, මනාකොට පිහිටුවාගෙන ගමන් කරති, මනාකොට පිහිටුවාගෙන සිටිති, මනාකොට පිහිටුවාගෙන හිඳිති, මනාකොට පිහිටුවාගෙන හොවිති, අභිමුඛයෙහි ධ්‍යාන ලාභියකු මෙන් හැසිරෙති, මෙබඳුවූ යම් ඉරියවු පිහිටුවීමක්, තැබීමක්, මනාකොට තැබීමක්, බැම හැකිලවීමක්, බැම හකුලුවන ආකාරයක්, විස්මයට පත්වීමක්, විස්මය පත්කරවීමක්, විස්මය පත්කරවන ආකාරයක් වේනම්, මෙය ඉරියාපථසංඛ්‍යාත කුහනවස්තුයයි කියනු ලැබේ.’

එහි පච්චයපටිසෙධනසංඛාතෙන යනු, සිවුපස පිළිකෙව් කිරීමයයි කියන ලද කොහොන් වතිනි. සාමන්තජප්පිතෙන යනු, (කාරණයට) ළංව සිට බිණීමෙනි. ඉරියාපථස්ස වා යනු, සිවු ඉරියවු පිළිබඳ, ආඨපනා යනු, පළමුකොට පිහිටුවීමයි, ආදරයෙන් පිහිටුවීම හෝ වේ. ඨපනා යනු පිහිටුවන ආකාරයයි, සණ්ඨපනා යනු, මනාකොට පිහිටුවීමයි- පැහැදීම ඇතිවනසේ සැදීමයයි කීසේයි. භාකුටිතා යනු, වීර්ය වැඩීමෙන් මිරිකුණුබව දැක්වෙන සේ බැම හැකිලීමයි. මුහුණ හැකිලවීමයයි කීසේයි. බැම හැකිලවීම ස්වභාවකොට ඇත්තේනුයි භාකුටික නමි. භාකුටික ස්වභාවය භාකුටිය නමි. කුහනා යනු, විස්මයට පත්වීමයි, විස්මය පැවැත්වීම කුහායන නමි. විස්මාපිත ස්වභාවය කුහිතත්ත නමි.

ලපනා නිද්දේස කිරීමෙහි: ආලපනා යනු, විහාරයට පැමිණ ජනයා දැක, ‘පින්වත්හු කුමක් පිණිස ආහුද? භික්‍ෂූන් නිමන්ත්‍රණය කිරීම පිණිසද? එසේනම් යනු මැනවි, මම් පසුව එමි’යි පළමුකොටම කීමයි. නැතහොත්, තමා ඉදිරිපත් කරමින් ‘මම් තිස්ස නම් වෙමි. රජතෙමේ මා කෙරෙහි ප්‍රසන්නය, අසුවල් අසුවල් රජ ඇමැතිවරු මා කෙරෙහි ප්‍රසන්නයහයි මෙසේ තමා උදෙසා කීම ආලපනා නමි. ලපනා යනු, පිළිවිසින ලදුව මෙකී අයුරු පැවසීමයි. සල්ලපනා යනු, [missing trans] සැම අතින්ම උසස්කොට බිණීමයි.

සමුන්නභනා යනු, ‘උපාසකවරුනි, පෙර මෙවන් කාලයෙහි අගසස් දන් දෙන්නහුය, දැන් කවරහෙයින් නොදෙන්නහුදැ’යි මේ ආකාරයෙන්, ‘ස්වාමීනි, දෙන්නමෝය, එයට අවසරයක් නොලබම්හ’යි යන ආදිය කියනතුරු යලි යලිදු අල්වා බැඳීමයි, වෙළීමයයි කී නියායි. නැතහොත්, උක් ගෙනයන්නකු දැක, උපාසකය, කොයින් ගෙන අවුදැ’යි පිළිවිසියි, ‘ස්වාමීනි, උක්කෙතෙනි,’ ‘කිම එහි උක් මිහිරිද?’, ‘ස්වාමීනි කා බලා දතයුතුය’, ‘උපාසකය, උක්දෙව’යි කියනු භික්‍ෂුවකට නොසුදුසුය. මේ ආදී වශයෙන් ගැලවී යනු කැමැත්තකු පවා යලි යලිදු අල්වා බැඳීමේ කථා උන්නහනා නමි. සෑම අතින්ම යලි යලි බැඳීමයි. සමූන්නහනා

උක්කාචනා යනු, අසුවල් ගෙහි ඇත්තෝ මා මෙසේ මෙසේ දන්නාහුය, එහි දෙනුමනා දෙයක් වෙතොත් මටම දෙති’යි මෙසේ ඔසවා තැබීම උක්කාචනා නමි, අතිශයෝක්තියෙන් කීමයයි පැවසූ සේයි. මෙහිලා තෙලකන්‍දරිකාවගේ වත සඳහන් කළ යුතුය. සැම අතින්ම යලියලිදු ඉහළින් තබා වර්ණනා කිරීම සමුක්කාචනා නමි.

අනුප්පියභාණිතා යනු, සත්‍යයට හෝ ධර්මයට අනුකූලදැයි නොවිමසා යලි යලිදු ප්‍රිය වචනම කථා කිරීමයි. චාටුකම්‍යතා යනු, යටත් පහත් පැවතුම් ඇතිබවයි, තමා පහළින් පහළින් තබා හැසිරීමයි, මුග්ගසුප්‍යතා යනු, මුඟු ඇට සූපයක් වැනිබවයි, යම්සේ මුං පිසනු ලබන කල සමහර ඇට නොපැසී තිබියදී සෙසු ඇට පැසේද, එසේ කිසියම් පුද්ගලයකුගේ වචන අතුරෙන් සුලු ප්‍රමාණයක් සත්‍යද සෙස්ස අසත්‍යද වේනම්, මෙබඳු පුද්ගලයා මුග්ගසුප්පයයි කියනු ලැබේ. එවැන්නහුගේ ස්වභාවය මුග්ගසුප්‍යතා නමි. පාරිභට්ටතා යනු, දරුවන් වැඩීම කරන බවයි, යම් කිසිවෙක් කිරිමවක මෙන් ප්‍රත්‍යය දායකයන්ගේ දරුවන් ඇකයෙන් හෝ කරින් දරත්නම්, ඔවුන්ගේ ඒ ක්‍රියාව පාරිභට්ට නමි. පාරිභට්ටභාවය පාරිභට්ටතා නමි.

නෙමිත්තිකතා නිද්දේසයෙහි: නිමිත්තං යනු, අන්‍යයන් තුළ, ප්‍රත්‍යයදානය පිළිබඳ හැඟීම දනවනු පිණිස කයින් හෝ වචනයෙන් කරනු ලබන යම් කිසි ක්‍රියාවෙකි. නිමිත්තකම්මං යනු, කැවිලි වෙසෙසක් ගෙන යන්නකු දැක, ‘කිමෙක්ද? කැවිලි ලැබුණේද?’ ආදි වශයෙන් කරනු ලබන කථා නිමිත්තකම්ම නමි. ඔභාසො යනු, ප්‍රත්‍යය පිළිබඳව කරනු ලබන කථායි. ඔභාසකම්මං යනු, වස්සන් රක්නවුන් දැක, ‘කිමෙක්ද? මේ කිරිදෙනුන්ගේ වස්සෝද? නැතහොත් මෝරු, දෙනුන්ගේ වස්සෝදැ’යි විචාරා ‘ස්වාමීනි කිරිදෙනුන්ගේ වස්සෝය’යි කීකල්හි, ‘කිරිදෙනුන්ගේ වස්සන් විය නොහැකිය, ඉදින් කිරි දෙනුන්ගේ වස්සන් වෙතොත් භික්‍ෂූන්ටද කිරි ලැබිය යුතුය’ මේ ආදි වශයෙන් එම ගොපලු දරුවන් ලවා මාපියන්හට දැනගන්නට සලස්වා කිරි දෙන්නට පෙළඹවීම ආදිය ඕභාසකරණ නමි. සාමන්තජප්පා යනු, ඉච්ඡිත වස්තූන් පිළිබඳව සමීපකොට බිණීමයි. මෙහිලා කුලුපග භික්‍ෂුවගේ කථා වස්තුව සඳහන් කළ යුතුය.

කුලුපග භික්‍ෂු තෙමේ වනාහි වළදනු කැමතිව ගෙයකට පිවිස හුන්නේය. ඒ දැක දෙනු නොරිසි ගෘහිණී තොමෝ සහල් නැතැ’යි කියමින් සහල් සෙවීමට යන ලෙසක් පා අසල ගෙයකට ගියාය. භික්‍ෂු තෙමේ ඇතුළු ගෙයට වැද, පිරික්සනුයේ කවුළු කොන්හි උක්ගසක්ද, බදුනෙක ලූ සකුරුද, පැසෙක්හි බහා තුබූ ලුණුමස් පලුවක්ද, සැලෙක්හි තුබූ සහල්ද, කළයක බහාලූ ගිතෙල් ද දැක නික්ම පෙරළා අවුත් හුන් තැනම හුන්නේය. ගෘහිණී තොමෝද සහල් නොලදිමියි කියමින් පෙරළා පැමිණියාය. භික්‍ෂු තෙමේ, ‘උපාසිකාවෙනි, අද භික්‍ෂාව නොලැබෙන බවට පෙරමඟදීම නිමිති දිටිමි’යි කීය. ‘ස්වාමීනි, කවර නිමිත්තෙක්දැයි විචාළ කල්හි, ‘කවුළු කොන්හි ඇති උක්දඬුව වැනි සර්පයකු දිටිමි, උහුට ගසමි’යි බලන විට බඳුනෙහි ඇති සිකුරු කැට වැනි කැට කැබැලිතිද, පැසෙහි තබා ඇති ලුණුමස් පෙති සෙයින් පහර ලත් සර්පයාගේ පෙණයද, සැළෙහි බහා ඇති සහල් සෙයින් කැබැලිති ඩැහැගනු රිසි සර්පයාගේ දත්ද, ඉක්බිති කළයෙහි තබා ඇති ගිතෙල් සෙයින් කුපිත වූ සර්පයාගේ මුවින් නික්මුණු විෂ මුසු කෙළද දිටිමි’යි කීය. ඕ තොමෝ ‘මේ මුඩු මහණ රැවටිය නොහැකැ’යි උක්දඬු දී බත්පිස ගිතෙල්, සකුරු, මස් හා සමඟ දුන්නීය. මෙසේ රිසි දෙයට ළංකොට බිණීම සාමන්තජප්පන මැ’යි දතයුතුයි. පරිකථා යනු, තමා රුචිකරන දෙය ලැබෙන ආකාරයට පෙරළ පෙරළා බිණීමයි.

නිස්පේසිකතා නිද්දේස කිරීමෙහි: අක්කොසනා යනු, දශ ආක්‍රෝශ වස්තුවෙන් බැණවැදීමයි. වම්භනා යනු, නින්‍දාකොට බිණීමයි. ගරහනා යනු, ‘සැදැහැ නැත්තෙහිය, ප්‍රසාද නැත්තෙහිය,’ ආදි වශයෙන් ගැරහීමයි. උක්‍ඛෙපනා යනු, ‘මේ දෙය මෙහි නොකියව’යි වදන් කියා නෙරපීමයි, සැම අතින්ම සාක්‍ෂ්‍ය සහිතකොට, හේතු සහිතකොට නෙරපීම සමුක්‍ඛෙපනා නමි. නොහොත්, නොදෙන්නහු දැක ‘ඔහෝ දානපතිය’ යන ආකාරයෙන් උපහාස කිරීම උක්‍ඛෙපනායි, ‘මහාදානපතිය’යි මෙසේ මහත්සේ උපහාස කිරීම සමුක්‍ඛෙපනායි. ඛිපනා යනු, ‘බිජුවට කන මොහුගේ ජීවිතයෙන් පල කිමැ’යි මෙසේ දැඩිලෙස උපහාස කිරීමයි. සඞ්ඛිපනා යනු, ‘මොහු නොදෙන්නෙකැ’යි කවර හෙයින් කියවුද? නිතරම සැමටම ‘නැත’ යන වචනය දෙන්නේයයි මෙසේ අතිශයින් උපහාස කිරීමයි. පාපනා යනු, නොදෙන්නකුබවට, නැතහොත් නුගුණ ඇත්තකු බවට පත්කිරීමයි. සෑම අතින්ම එසේ පැමිණවීම සම්පාපනායි. අවණ්ණහාරිතා යනු, මෙසේ නුගුණ කියනුවට බියෙන් හෝ දෙන්නේ යයි ගෙන්ගෙට, ගමින්ගමට, ජනපදයෙන් ජනපදයට නුගුණ ගෙනයාමයි. පරපිට්ඨිමංසිකතා යනු, අභිමුඛයෙහි මිහිරි බස් කියා අනභිමුඛයෙහි නුගුණ කීමයි. මේ වනාහි අභිමුඛයෙහිදී බලන්නට පවා නොහැකිව අනභිමුඛයන්ගේ පිට මස් කෑම හා සමාන වේ, එහෙයින් පරපිට්ඨිමංසිකතායි කියනලදි. අයං වුච්චති නිප්පෙසිකතා යනු, මෙය වනාහි උණ පතුරෙන් කළ පිස්නාවක් සිරුරෙහි ගල්වනලද අඟරාවක් පිසිනාසේ මෙරමා ගුණ පිසලන්නේ වේද, සුවඳ ජාතියක් සුනුකොට සුවඳ සොයන්නාසේ මෙරමා ගුණ සුණුකොට ලාභ සොයන්නේ වේද, එහෙයින් නිප්පේසිකතායයි කියනු ලැබේ යන අර්ත්‍ථයි.

ලාභෙන ලාභං නිජිගිංසනතා නිද්දේස කිරීමෙහි: නිජිගිංසනතා යනු, සොයා යාමයි. ඉතො ලද්ධං යනු, මෙහෙයින් ලද දෙයයි, අමුත්‍ර යනු අර ගෙහි, එට්ඨි යනු පැතීමයි, ගවෙට්ඨි යනු, සොයා යාමයි, පරියෙට්ඨි යනු, නැවත නැවත සොයා යාමයි. මුලපටන් ලදලද දෑ ඒ ඒ ගෙහි කුලදරුවනට දී අවසන කිරිකැඳ ලැබ ගිය භික්‍ෂුවගේ වත මෙහිලා සඳහන් කළ යුතුය. ‘එසනා’ යන ආදිය ‘එට්ඨි’ යන ආදියට පර්යාය වචනයි. එහෙයින් ‘එට්ඨි’ යනු එසනා වශයෙන්ද, ‘ගවෙට්ඨි’ යනු ‘ගවෙසනා’ වශයෙන් ද, ‘පරියෙට්ඨි’ යනු ‘පරියෙසනා’ වශයෙන්ද, මෙහි යෙදීම දත යුතුයි. මේ කුහනා යන ආදියෙහි අරුති.

දැන් එවමාදීනඤ්ච පාපධම්මානං යනු, මෙහිලා ආදි ශබ්දයෙන්, යම්සේ ඇතැම් පින්වත් මහණ බමුණු කෙනෙක් සැදැහැයෙන් දෙනලද බොජුන් වළඳා අංගලක්‍ෂණ විද්‍යාය, නිමිත්ත ශාස්ත්‍රය, උල්කාපාත විද්‍යාය, ස්වප්න විද්‍යාය, ලක්‍ෂණ විද්‍යාය, මූෂිකච්ඡින්න විද්‍යාය, අග්නි හෝමය, දර්වී හෝමය, යන මේ ආදී තිරශ්චීන විද්‍යායයි දක්වන ලද මෙවන් මිථ්‍යාජීවයෙන් ජීවිකාව කෙරෙත්දැ’යි ආදි වශයෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි කියනලද නොයෙක් පාපස්වභාවයන්ගේ ග්‍රහණය දතයුතුය. මෙසේ යම් මේ ආජීව හේතුවෙන් පනවනලද සිකපද සය ඉක්මවීම් වශයෙන්ද, කුහනා, ලපනා, නෙමිත්තකතා, නිප්පෙසිකතා, ලාභෙන ලාභං නිජිගිංසනතා යන මේ ආදී පාපස්වභාවයන්ගේ වශයෙන්ද පවත්වනලද මිථ්‍යා ආජීවයෙක් වේද, ඒ සකලාකාර මිථ්‍යා ආජීවයෙන් වෙන්වීම මේ ආජීව පාරිසුද්ධිසීලයයි. මේ එහි වචනාර්ත්‍ථයි: මෙයට පැමිණ ජීවත්වෙත්නුයි ‘ආජීව’ නමි. ඒ කවරේද? ප්‍රත්‍යය සොයා යෑමේ ව්‍යායාමයයි. ‘පාරිසුද්ධි’ යනු පිරිසුදුබවයි, ආජීවයෙහි පිරිසුදුබව ආජීව පාරිසුද්ධි නමි.