නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනකථා

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන කර්මස්ථානය වඩනු කැමැති යෝගාවචරයා විසින් (ආවජ්ජන සමාපජ්ජනාදී පෙරකී) පස් ආකාරයෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි බෝකල් හුරු පුරුදු වූ හෙයින්, ‘මේ සමාපත්තිය සමීපව සිටි විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ප්‍රතිපක්‍ෂකොට ඇත්තේය, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය තරම් ශාන්තද නොවේය’යි හෝ, ‘සංඥාව රෝගයක් වැනිය, සංඥාව ගඬක් වැනිය, සංඥාව හුලක් වැනිය, යම් මේ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාවක් වේද, එය ශාන්තය, එය ප්‍රණීතය’යි හෝ මෙසේ ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි ආදීනවද, මතු (සිවුවැනි ආරූප්‍ය) ධ්‍යානයෙහි ආනිසංසද සලකා ආකිඤ්චඤ්ඤායතයෙහි අභිරුචිය හැර නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහිකොට, (ආකාසානඤ්චායතන-විඤ්ඤාණයෙහි) අභාවය අරමුණු කොට පවත්වන ලද එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියම ‘ශාන්තය, ශාන්තය’යි නැවත නැවතත් ආවර්ජන කළයුතුය. මෙනෙහි කළයුතුය, ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කටයුතුය, තර්කයට විතර්කයට භාජන කළයුතුය.

මෙසේ එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නිමිත්තෙහි නැවත නැවත සිත හසුරුවන ඔහුගේ නීවරණයෝ යටපත් වෙති, සිහි මනාසේ පිහිටයි, උපචාර සමාධියෙන් සිත සමාධිගත වෙයි. හේ තෙමේ එම නිමිත්ත නැවත නැවතත් සේවනය කරයි, වඩයි, පුරුදු පුහුණු කරයි. මෙසේ පුරුදු කරනවිට විඤ්ඤාණාපගමයෙහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සෙයින්ම, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්ති සංඛ්‍යාතවූ (නාම) ස්කන්‍ධ සතරෙහි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනචිත්තය අර්පණාගත වෙයි, මෙහි අර්පණානය යටකී ලෙසින්ම දතයුතුය. මෙපමණෙකින්ම මේ භික්‍ෂු තෙමේ, ‘සියලු ආකාරයෙන්ම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා නේවසඤ්ඤා-නාසඤ්ඤායතනයට පැමිණ විහරණය කෙරේ” යයි කියනු ලැබේ.

මෙහිද සබ්බසො (සියලු ආකාරයෙන්) යනු යටකී නයමැයි. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම (ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ඉක්මවා) යන මෙහිද පෙරකී නයින්ම ධ්‍යානයද අරමුණද යන දෙකම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන යනුයි. අරමුණද පෙරකී නයින්ම ආකිඤ්චඤ්ඤ වූයේද එම, තුන්වැනි අරූපධ්‍යානයට අරමුණු හෙයින්, දෙවියනයට ‘දෙවායතන’ යනු මෙන් ප්‍රතිෂ්ඨානාර්ත්‍ථයෙන්, ආයතන වූයේද එමැ’යි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ. එසේම ආකිඤ්චඤ්ඤ වූයේද එම, එම ධ්‍යානයට උත්පත්තිස්ථානවූ හෙයින්, ‘කාම්බෝජ දේශය අශ්වයනට ආයතන වේ’ යන ආදිය සෙයින් නිජබිමැ’යි යන අරුතින්, ආයතන වූයේද එමැ’යි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන නම් වේ. මෙසේ, යම්හෙයකින් මේ ධ්‍යානයද අරමුණද යන දෙකම නොපැවැත්ම ඇති කිරීමෙන්, මෙනෙහි නොකිරීමෙන්, මනාකොට ඉක්මවාම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය උපදවා විහරණය කළ යුතුවේද, එහෙයින් මේ දෙකම එක්කොට ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය මනාකොට ඉක්මවා’යි යන මෙය කියන ලදැයි දතයුතුය.

නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං යන මෙහි, යම් සංඥාවක් ඇතිවීමෙන් එය නෙවසඤ්ඤා-නාසඤ්ඤායතනයයි කියනු ලැබේද, නිසිසේ පිළිපන්නහුට එම සංඥාව වේද, එම සංඥාව ගෙනහැර දක්වනු පිණිස ‘නෙව සඤ්ඤී නාසඤ්ඤී’ යනුවෙන් මතුකොට දක්වමින්, ‘තඤ්ඤෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරොති සංඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙති තෙන වුච්චති නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී” (එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයම ශාන්ත වශයෙන් ගෙන මෙනෙහි කරයි, සංඛාරාවසේසමාපත්තිය වඩයි, එහෙයින් නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීයයි කියනු ලැබේ) යනුවෙන් පවසන ලදි.

එහි, සන්තතො මනසිකරොති යනු, යම් සමාපත්තියක් තුළ වනාහි (විඤ්ඤාණය පිළිබඳ) නැතිබව අරමුණුකොට සිටීද, මේ සමාපත්තිය ඒකාන්තයෙන් ශාන්ත වේයයි මෙසේ ශාන්ත අරමුණු ඇති හෙයින් එය ශාන්තයයි මෙනෙහි කරයි. ඉදින් ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහිකෙරේ නම්, සමතික්‍රමණය කෙසේ සිදුවේද? නොසමවදිනු කැමැතිවීමෙනි. ඒ යෝගාවචර තෙමේ එම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ශාන්ත වශයෙන් මෙනෙහිකරනුමුත්, ඔහුට ‘මම මේ සමාපත්තිය ආවර්ජනය කෙරෙමි, සමවදිමි, ඉටා ගනිමි, එයින් නැඟෙමි, ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කෙරෙමි’යි යන මේ (පස් ආකාර) වින්‍දනය, යොමුවීම, මනස්කාරය ඇති නොවේ. කවර හෙයින්ද යත්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට වඩා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ශාන්තද ප්‍රණීතද වන හෙයිනි.

යම්සේ රජෙක් තෙමේ මහත් වූ රාජානුභාවයෙන් මඟුලැතු පිට නැගී නුවර වීථි සංචාරය කරනුයේ ඇත්දත් කැටයම්කරුවන් ආදී ශිල්පීන් එක් වස්ත්‍රයක් තදකොට හැඳ අනෙක් වස්ත්‍රයෙකින් හිස වෙළාගෙන දළසුණු ආදියෙන් වැඩුණු සිරුරු ඇතිව ඇත්දළ ආදියෙන් නොයෙක් ආකාර ඇති කැටයම් කරනු දැක “කොල, මේ ආචාර්යයෝ ඉතා දක්‍ෂයහ, මේ මේ ආකාර කර්මාන්ත කෙරෙති”යි මෙසේ ශිල්පීන්ගේ දස්කම් දැක සතුටු වේ, එහෙත් “මටද රාජ්‍යය හැරදමා මෙවන් ශිල්පියකු වන්නට ඇත්නම්” යන මෙවන් අදහසෙක් නම් පහළ නොවේ. කවර හෙයින්ද යත්, රාජ්‍යශ්‍රීය මහත් අනුසස් ඇති හෙයිනි, ඔහු ශිල්පීන් ඉක්මවා යන හෙයිනි. එසේම මෙම යෝගාවචර තෙමේ එම සමාපත්තිය ශාන්ත වශයෙන් ගෙන මෙනෙහි කරනුයේ නමුදු, ඔහුට “මම මේ සමාපත්තිය ආවර්ජන කෙරෙමි, සමවදිමි, ඉටා ගනිමි, එයින් නැගී සිටිමි, ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කෙරෙමි”යි යන මේ වින්‍දනය, මේ යොමුවීම, මේ මනස්කාරය ඇති නොවේ,

හේ තෙමේ එය ශාන්ත වශයෙන් ගෙන මෙනෙහි කරනුයේ පෙරකී නයින් එය අතිශයින් සියුම්වූ අර්පණාවට පත් (චතුර්ත්‍ථ ආරූප්‍යධ්‍යාන) සංඥාවට පැමිණේ, එම සංඥාව හේතුකොටගෙන හේ තෙමේ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී නම් වේ, සංඛාරාවසේස සමාපත්තිය වඩති’යි කියනු ලැබේ. සංඛාරාවසෙසසමාපත්ති යනු ඉතා සියුම් බවට පත් සංඛාර ඇති සිවුවැනි අරූපාවචර සමාපත්තියයි.

දැන් මෙසේ අධිගතවූ සංඥා වශයෙන් යම් ඒ සමාපත්තියක් නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’ යයි කියනු ලැබේද, එය අර්ත්‍ථ වශයෙන් දක්වනු පිණිස, “නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං” යනු, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සමවන්නහුගේ හෝ පැමිණියහුගේ හෝ එම දෘෂ්ටධර්මසුඛවිහරණ ඇත්තහුගේ හෝ චිත්තචෛතසික ධර්මයෝය’යි කියනලදි. එම (ත්‍රිවිධ) චිත්තචෛතසික ධර්මයන් අතුරෙන්, මෙම සමාපත්තියට සමවන්නහුගේ චිත්තචෛතසික ධර්මයෝ මෙහිලා අභිප්‍රේතයහ. මෙහි වචනාර්ත්‍ථ නම්: ඔළාරිකවූ සංඥා නැති හෙයින්ද, සූක්‍ෂ්ම සංඥා ඇති හෙයින්ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිතවූ මෙම ධ්‍යානයට සංඥාවක් නැතැ’යි, (සංඥාවක්) නැත්තේද නැතැ’යි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා නම් වේ. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ වූයේද එම, මනායතන ධම්මායතනයනට ඇතුළත්වූ හෙයින් ආයතන වූයේද එමැ’යි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන නම් වේ. නොහොත්, මෙහි යම් සංඥාවෙක් ඇත්නම්, එය ප්‍රකට ලෙස සංඥාකෘත්‍යය කරනු නොසමත්වන හෙයින් නෙවසඤ්ඤා නම්ද, සංඛාර වශයෙන් ශේෂව සියුම් ලෙසින් පවත්නා හෙයින් නාසඤ්ඤා නම්ද වෙති’යි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ නම් වේ. ‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤ’ වූයේද එම ශේෂවූ ධර්මයනට ප්‍රතිෂ්ඨා වූ අර්ත්‍ථයෙන්, ‘ආයතන’ වූයේද එමැ’යි නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන නම් වේ.

මෙම ධ්‍යානයෙහි හුදෙක් සංඥාව පමණක් මෙසේ වූයේ නොවේ. වේදනාවද, නෙවවෙදනා-නාවෙදනා’ යනුවෙන් වේ. චිත්තයද, ‘නෙවචිත්තං නාචිත්තං’ යනුවෙන් වේ, ඵස්සයද, ‘නෙව ඵස්සො නාඵස්සො’ යනුවෙන් වේ, සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් කෙරෙහිද මෙම නයයි. මේ දේශනාව වනාහි ‘සඤ්ඤා’ යන ශීර්ෂයෙන් කරන ලදැ’යි දතයුතුය. පත්තමක්ඛනතෙල (පාත්‍රයෙහි ගැල්වූතෙල්) ආදී උපමා මඟින් මෙම අර්ත්‍ථය පැහැදිලි කළයුතුය:

සාමණේර කෙනෙක් පාත්‍රයෙහි තෙල් ගල්වා තැබූහ, තෙරණුවෝ කැඳ බොන අවස්ථාවෙහි, ‘පාත්‍රය ගෙනෙව’යි කීහ. සාමණේරයෝ “ස්වාමීනි, පාත්‍රයෙහි තෙල් ඇතැ’යි කීහ, ඉක්බිති, “සාමණේරය, තෙල් ගෙනෙව, නාළිකාව පුරවා තබන්නෙමු’යි කී කල්හි, ‘ස්වාමීනි, තෙල් නැතැ’යි කීහ. එහිදී, යම්සේ ඇතුළත වැකී තුබුණ හෙයින් කැඳ හා සමග නොයෙදේ යන අදහසින් තෙල් ඇතැ’යි කීමද, නාළිකාව පුරවන තරම් නැති හෙයින් ‘නැතැ’යි කීමද වේ. මෙසේම, එම සංඥාවද ප්‍රකට ලෙස සංඥාකෘත්‍යය කරනු නොසමත්වන අරුතින් ‘නෙවසඤ්ඤා’ නමි. සංඛාර වශයෙන් ශේෂව සියුම් බවින් යුතුව විද්‍යාමාන වන හෙයින් ‘නාසඤ්ඤ’ නමි.

මෙහි ‘සංඥාකෘත්‍ය’ යනු කිමෙක්ද යත්: අරමුණ හඳුනා ගැනීමද, විදර්ශනාවට විෂයබවට පැමිණ නිර්වේදය ඉපැදවීමද යන මේය. ඇල්මැරූ දියෙහි දහනකෘත්‍යය මෙන් තෙජොධාතුව හඳුනාගැනීමේ කෘත්‍යය පවා ප්‍රකට කිරීමට මෙම සංඥාව නොසමත් වේ. සෙසු සමාපත්තීන් කෙරෙහි වූ සංඥාව මෙන් විදර්ශනාවට විෂයබවට පැමිණ නිර්වේදජනනය කිරීමට පවා මෙය නොසමත්වේ. අනෙක් ස්කන්‍ධයන් කෙරෙහි නොකරන ලද විදර්ශනා අරමුණු ඇති භික්‍ෂු තෙමේ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන ස්කන්‍ධයන් සම්මර්ශනය කොට නිර්වෙදයට පැමිණීමට සමත් නොවේමය. වැලිදු, ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍රස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රකෘතියෙන්ම විදර්ශනාවට නැඹුරු වූවාහුය, මහාප්‍රඥා ඇත්තාහුය, ශාරීපුත්‍රස්ථවිරයන් හා සමානවූ කෙනෙක්ම (නෙවසඤ්ඤායතනස්කන්‍ධයන් සම්මර්ශනයකොට නිර්වේදයට පැමිණීමට) සමත් වන්නාහුය. උන්වහන්සේ පවා, ‘මෙසේ මේ ධර්මයෝ පවත්නා බවට නොපැමිණ හටගන්නාහුය, හටගෙන විනාශ වන්නාහුය’යි කලාප සම්මර්ශන වශයෙන් මිස අනුපද (වෙන් වෙන්ව ගෙන) සම්මර්ශන වශයෙන් නොසමත් වන්නාහුය. මෙම සමාපත්තිය මෙතරම්ම සියුම්බවට ගියේවේ.

‘පත්තමක්ඛණතෙල’ උපමාවෙන් මෙන්ම ‘මග්ගූදක’ උපමාවෙන්ද මෙම අර්ත්‍ථය පැහැදිලි කළයුතුය. මඟට පිළිපන් තෙරණු කෙනෙකුන්ගේ ඉදිරියෙන් යන සාමණේර කෙනෙක් මඳ දියත්තක් දැක, ‘ස්වාමීනි, දිය ඇත, වහන් ගැලවුම මැනවැ’යි කීහ. එවිට තෙරුන් විසින්, ‘ඉදින් දිය ඇත්නම් නහනකඩ ගෙනෙව, නහන්නෙමි’යි කී කල්හි, ‘ස්වාමීනි, නැතැ’යි කීහ. එහි වහන් තෙමෙන තරම්ය යන අරුතින් දිය ඇතැ’යිද, නහන තරම්ය යන අරුතින් නැතැ’යි යනුද වේ. එසේම මෙම සමාපත්තිය ප්‍රකට ලෙස සංඥාකෘත්‍යයන් කරනු නොසමත්වන හෙයින් ‘නෙවසඤ්ඤා’ නම්වේ. සංඛාර වශයෙන් ශේෂව සියුම් ලෙස විද්‍යාමාන වූ සංඥා ඇති හෙයින් ‘නාසඤ්ඤා’ නම් වේ.

හුදෙක් මේ උපමා මඟින් පමණක් නොව, අන්‍යවූද සුදුසු උපමා මඟින් මෙම අර්ත්‍ථය පැහැදිලි කළ යුතුවේ. උපසම්පජ්ජ විහරති යන මෙය පළමුකීනයම වේ.

මේ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය පිළිබඳ විස්තර කථායි.