චතුධාතුවවත්‍ථානභාවනා

චතුධාතුවවත්‍ථාන භාවනාව

ආහාරෙ පටික්කූලසඤ්ඤා භාවනාවට අනතුරුව ‘එකං වවත්‍ථානං’ යනුවෙන් මෙසේ දක්වනලද චතුධාතුවවත්‍ථානය පිළිබඳ වූ භාවනා නිර්දේශය පිළිවෙළින් පැමිණියේය. එහි ‘වවත්‍ථානං’ යනු, ස්වභාව උපලක්‍ෂණ වශයෙන් සනිටුහන් කිරීමයි, සිවු ධාතුන්ගේ වවත්‍ථානය “චතුධාතුවවත්‍ථාන’ නමි. ‘ධාතුමනසිකාර’, ‘ධාතුකම්මට්ඨාන’, ‘චතුධාතුවවත්‍ථාන’ යන තුනම අර්ත්‍ථ වශයෙන් එකෙකි. ඒ මේ චතුධාතුවවත්‍ථානය සංක්ෂෙප වශයෙන්ද විස්තර වශයෙන්දැ’යි දෙපරිද්දෙකින් ආයේය. මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි සංක්ෂෙප වශයෙන්ද, මහාහත්‍ථිපදොපම, රාහුලෝවාද සූත්‍රයන්හි හා ධාතුවිභංගයෙහි විස්තර වශයෙන්ද ආයේය. එය වනාහි,

“මහණෙනි යම්සේ දක්‍ෂ වූ ගවඝාතකයෙක් හෝ ගවඝාතකන්තෙවාසිකයෙක් හෝ ගවදෙනක මරා සිවුමංසලෙක කොටස් වශයෙන් වෙන්කොට හුන්නේ වේද, එසේම මහණෙනි, භික්‍ෂු තෙමේ මෙම කය සිටි සැටියෙන්ම පිහිටි සැටියෙන්ම ගෙන ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කෙරේ. මේ කයෙහි පෘථිවිධාතුව ඇත. ආපොධාතුව ඇත, තෙජොධාතුව ඇත, වායොධාතුවද ඇතැ”යි

මෙසේ තීක්‍ෂණ ප්‍රඥා ඇති ධාතුකර්මස්ථානිකයාගේ වශයෙන් මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි සංක්ෂෙප වශයෙන් ආයේය.

එහි අර්ත්‍ථය මෙසේයි: යම්සේ දක්‍ෂ වූ ගවඝාතකයෙක් හෝ ඔහුගේම බත් වැටුප් ලබන අතවැස්සෙක් හෝ දෙනක මරා කඩ කඩ කොට කපා, සිවු දිගට විහිදුණු මහ මඟෙහි මධ්‍යස්ථානයයි කියනු ලබන සිවුමංසලෙහි තබා කොටස් කොට හුන්නේ වේද, එසේම භික්‍ෂු තෙමේ සිවු ඉරියවු අතුරෙන් කිසියම් ඉරියව්වෙකින් සිටි හෙයින් ‘යථාඨිත’ වූ, ‘යථාඨිත’ වූ හෙයින්ම ‘යථාපණිහිත’ වූ කය, ‘මේ කය තුළ පඨවිධාතුව -පෙ-වායොධාතුවද ඇතැ’යි මෙසේ ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරයි.

කුමක් කී-නියාද යත්: යම්සේ ගවඝාතකයා දෙන පෝෂණය කරනවිට හෝ, ඝාතන ස්ථානයට ගෙන එනවිට හෝ, ගෙනවුත් එහි බැඳ සිටිනවිට හෝ, ඝාතනය කරනවිට හෝ, ඝාතනය කොට මළ දෙන දෙස බලනවිට හෝ, එම ගවදෙන කපා කොටස් කොට බෙදනතුරු එම ගවඝාතකයාහට ගවදෙනකැ’යි යන හැඟීම නොමැකේ. කොටස් කොට බෙදා හුන්විට වනාහි දෙනකැ’යි යන හැඟීම මැකී ගොස් මස්’ය යන හැඟීම පහළ වේ. කඩ කඩ කොට බෙදීමෙන් පසු ඔහුට “මම දෙන විකුණමි, මොවුහු දෙන ගෙනයති”යි යන හැඟීම ඇති නොවේ, එවිට “මම මස් විකුණමි, මොවුහු මස් ගෙනයති”යි යන හැඟීමම ඇතිවේ. එසේම මේ මහණහටද, පෙර අඥානවූ පෘථග්ජන අවධියෙහිදී ගිහියකු වශයෙන් වේවා, පැවිද්දකු වශයෙන් වේවා, යම්තාක් සමූහ වශයෙන් ඝනව (එක්රැස්ව) සිටි මේ කය සිටි ලෙසින්ම, පිහිටි ලෙසින්ම ගෙන මෙනෙහි කෙරේද, ධාතු වශයෙන් විග්‍රහකොට මෙනෙහි නොකෙරේද, ඒතාක් ‘සතෙකි’යි හෝ ‘පුරුෂයෙකි’යි හෝ ‘පුද්ගලයෙකි’යි යන හැඟීම නොමැකේ. ධාතු වශයෙන් මෙනෙහි කරනවිට වනාහි ‘සතෙකි’යි යන හැඟීම නැතිවේ, ධාතුවශයෙන්ම සිත පිහිටයි. එහෙයින් වදාළහ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ: මහණෙනි, යම්සේ දක්‍ෂ වූ ගවඝාතකයෙක් හෝ-පෙ- හුන්නේ වේද, එසේම මහණෙනි, භික්‍ෂු තෙමේ-පෙ- වායොධාතුයයි ගනී.”

මහාහත්‍ථිපදොපම සූත්‍රයෙහි වනාහි, “ඇවැත්නි, අජ්ඣත්තික පඨවිධාතු නම් කවරේද? යම් ධාතු කොටසක් තමා තුළම වූයේද, තමා කෙරෙහිම වූයේද, රළු වූයේද, පරුෂ වූයේද, තමාගේ යයි ගන්නා ලද්දේ ද, කවර නම් ධාතු කොටසක්ද යත්: කෙස්ය, ලොම්ය, නියය, දත්ය-පෙ-නොපැසුණු අහරය, පැසුණු අහරය යන ආදිය හෝ අන් කිසියම් හෝ ධාතු කොටසක් තමා තුළ වේද, තමා කෙරෙහිම වේද, රළුවේද, දැඩිවේද, තමාගේ’යයි ගන්නා ලද්දේ ද, ඇවැත්නි, මෙය අජ්ඣත්තික පඨවීධාතුයයි කියනු ලැබේ.

අජ්ඣත්තික ආපොධාතු නම් කවරේද? තමා තුළ වූ තමා කෙරෙහිම වූ යම් ධාතු කොටසක් දියර වූයේද, දියරබවට ගියේද, තමාගේයයි ගන්නා ලද්දේ ද, කවර නම් ධාතු කොටසක්ද යත්, පිත්ය -පෙ-මූත්‍රය යන ආදිය හෝ අන් කිසි හෝ යම් ධාතු කොටසක් තමා වෙත වේද, තමාගේයයි ගන්නා ලද්දේ ද, ඇවැත්නි, මෙය අජ්ඣත්තික ආපොධාතුයයි කියනු ලැබේ.

ඇවැත්නි අජ්ඣත්තික තේජෝධාතු නම් කවරේද? යම් ධාතු කොටසක් තමා වෙතම වූයේද, තමා උදෙසාම වූයේද, තාප’යයි, තාප ගුණ’යයි ගන්නා ලද්දේ ද, කවර නම් ධාතු කොටසක්ද යත්, යමක් හේතුකොටගෙන තවනු ලැබේද, දිරාපත් වේද, යමක් හේතුකොටගෙන පරිදාහ ඇතිවේද, යමක් හේතුකොටගෙනම බුදිනලද බොනලද කනලද, උරනලද ආහාර මනාකොට පරිපාකයට යේද, අන්කිසි හෝ යම් ධාතු කොටසක් තමා කෙරෙහි වූයේද, තමා උදෙසා වූයේද, තාපය’යි තාපගුණය’යි ගන්නා ලද්දේ ද, ඇවැත්නි, මෙය අජ්ඣත්තික තෙජොධාතුයයි කියනු ලැබේ,

ඇවැත්නි, අජ්ඣත්තික වායොධාතු නම් කවරේද? යම්ධාතු කොටසක් තමා වෙත වූයේද, තමා උදෙසා වූයේද, වායුයයි වායුගුණයයි ගන්නා ලද්දේ ද, කවර නම් වායුවක්ද යත්, උඩු අතට යන වාතය, යටි අතට යන වාතය, කුස තුළ පවත්නා වාතය, අතුණුවල පවත්නා වාතය, අඟපසඟ පුරා සැරිසරන වාතය, ආශ්වාස වාතය, ප්‍රශ්වාස වාතය යන මේ ධාතු කොටස් හෝ, අන් කිසි හෝ යම් ධාතු කොටසක් තමා වෙත වූයේද, තමා උදෙසා වූයේද, තමාගේයයි ගන්නා ලද්දේ ද, ඇවැත්නි, මෙය අජ්ඣත්තික වායොධාතුය’යි කියනු ලැබේ.”

මෙසේ ඉතා තියුණු නොවූ ප්‍රඥා ඇති ධාතු කර්මස්ථානිකයාගේ වශයෙන් සවිස්තරව ආයේය. මෙහි යම්සේද, රාහුලොවාද සූත්‍ර, ධාතුවිභංග යන දෙක්හිද එසේමය.

එහි අප්‍රකට පද වර්ණනාව, මෙසේයි: අජ්ඣත්තං පච්චත්තං යනු මේ පද දෙකම ‘නියක’ හෙවත් තමා පිළිබඳවූ දෙයට අධිවචනයි. නියකං යනු, “තමා කෙරෙහි හටගත්තේය, ස්වසන්තානයෙහි අන්තර්ගත වූයේයි” යන අර්ත්‍ථයි. ඒ මේ ‘නියකය’, යම්සේ ලෝකයෙහි ස්ත්‍රීන් පිළිබඳ කථා ‘අධිත්‍ථි’යයි කියනු ලැබේද, එසේම තමා කෙරෙහි පැවැති හෙයින් ‘අජ්ඣත්ත’ නමි. තමා උදෙසා පැවති හෙයින් ‘පච්චත්ත’ යයි කියනු ලැබේ. කක්‍ඛලං යනු කැකුලුය හෙවත් දැඩිය. ඛරිගතං යනු, රළුය, එහි පළමුවැන්න ලක්‍ෂණය හඟවන වචනයි, දෙවැන්න ආකාරය හඟවන වචනයි. පඨවිධාතුව දැඩි ස්වභාව ඇත්තේය. රළුවූ ආකාර ඇත්තේය, එහෙයින් එය ‘ඛරිගත’ යයි කියනු ලැබේ. උපාදින්නං යනු, තදින් අල්වා ගන්නා ලද්දේය, ‘මමය, මාගේ’යයි මෙසේ දැඩිව ගන්නා ලද්දේය, අල්වා ගන්නා ලද්දේය යන අර්ත්‍ථයි. සෙය්‍යථිදං යනු, නිපාතයි, ‘ඒ කවරේද?’ යනු එහි අර්ත්‍ථයි. ඉක්බිති එය ගෙනහැර දක්වමින් කෙසා, ලොමා යන ආදිය කීහ. මෙහි ‘මත්‍ථලුඞ්ග’ (හිස්මොළ) යනු අට්ඨිමිඤ්ජා (ඇටමිදුලු) යන්නෙහිම සංග්‍රහකොට විසි ආකාරයෙකින් පඨවිධාතුව දක්වන ලදැ’යි දතයුතුය. යං වා පන අඤ්ඤං කිඤ්චි (ඉන් බැහැර වූ යමක් ඇත්නම් එය) යනු සෙසු ආපො ආදී කොටස් තුනෙහි ඇති පඨවිධාතුව සංග්‍රහ කරනලදි.

වෑහෙන ස්වභාවයෙන් ඒ ඒ තැන පැතිරෙති’යි, පැමිණෙති’යි ආපො නම්වේ. කම්මසමුට්ඨාන (ක්‍රියාවෙන් හටගත්) ආදී වශයෙන් නන් වැදෑරුම් ආපයෙහි අන්තර්ගතයයි යන අර්ත්‍ථයෙන් ‘ආපොගත’ නමි. ඒ කිමෙක්ද? ආපොධාතුවෙහි ඇති බැදීම් ස්වභාවයයි.

තාප වශයෙන් තෙජො නම් වේ. කියනලද නයින්ම, තෙජො ධාතුවෙහි අන්තර්ගතයයි, තෙජොගත නමි. ඒ කිමෙක්ද? උෂ්ණත්‍ව ලක්‍ෂණයයි. යෙන ච යනු, කිපුණාවූ යම් තෙජොධාතුවක් හේතුකොටගෙන මේ කය තාපයට පත්වේද, ඒකාහික ජීවර (එක්දා උණ) ආදී ස්වභාවයෙන් උණුසුම්බවට පත්වේද, යම් තෙජොධාතුවක් හේතුකොටගෙන දිරාපත්වීම වේද, මේ කය ජරාවට පත්වීම වේද, ඉන්‍ද්‍රිය විකලත්‍වයට, බෙලහීනතාවට, ඇඟ රැළිවැටීම්, හිසකේ පැසීම් ආදී ස්වභාවයට පත්වේද, යෙන ච පරිඩය්හති යනු, කිපුණාවූ යම් ධාතුවක් හේතුකොට මේ කය දාහයට පත්වේද, එසේ දාහයට පත් පුද්ගලයා ‘දැවෙමි, දැවෙමි’යි හඬ නඟමින් සියක්වර දෙවීමද ගිතෙල් සුදු සඳුන් ආලේප කිරීමද, විජිනි පවන්ද පතන්නේද වේ. යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති යනු, යම් ධාතුවක් හේතුකොටගෙන, බුදින ලද බත් ආදිය හෝ බොනලද පාන ආදිය හෝ කනලද පිටිකැවිලි ආදිය හෝ ලොවිනලද විලිකුන් අඹරස මී පැණි ආදිය හෝ මනාකොට පැසවීමට යේද, රස ලේ ආදී වශයෙන් පදම් වන්නේදැයි යන අර්ත්‍ථයි. මෙහිලා පළමුව සඳහන් තාපන, ජීරණ දහන යන තෙජෝ ධාතු තුන (කර්ම, චිත්ත, ඍතු, ආහාර යන) සතරින්ම හටගනී. අවසන්හි සඳහන් පක්වාග්නිය කර්මයෙන්ම හටගනී.

වායන (හැමීම්) වශයෙන් වායු නමි. කියනලද නයින්ම වායු බවට ගියේය’යි වායොගත නමි. ඒ කුමක්ද යත්, පිම්බෙන ස්වභාවයයි. උද්ධඞ්ගමා වාතා යනු, ඕක්කාර, හික්කා ආදී වශයෙන් පවත්නා උඩට නඟින වාතයෝය. අධොගමාවාතා යනු, මල මුත්‍රාදිය නික්මවන යටට බස්නා වාතයෝය, කුච්ඡිසයා වාතා යනු, අතුණුවලින් පිටත සිටි වාතයෝය, කොට්ඨසයා වාතා යනු, අතුනු ඇතුළත සිටි වාතයෝය, අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා යනු, ධමනීජාලානුසාරයෙන් මුළු සිරුර පුරා අඟපසඟ තුළ පැතිර සිටි හැකිලීම්, දික් කිරීම් පවත්වන වාතයෝය. අස්සාසො යනු, ඇතුළට පිවිසෙන නාසිකාවාතයයි, පස්සාසො යනු, පිටතට නික්මෙන නාසිකාවාතයයි. මෙහි මුලින් සඳහන් පස (කර්ම, චිත්ත, ඍතු, ආහාර) යන සතරින්ම හටගනී. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සිතින් හටගනිත් මැයි. සියලු තන්හි, යං වා පන’ඤ්ඤම්පි කිඤ්චි යන මේ පදයෙන් සෙසු ධාතු කොටස්හි ආපො ආදී ධාතු සංග්‍රහ කරනලදි.

මෙසේ පඨවිධාතුව විසි ආකාරයෙකින්ද, ආපොධාතුව දොළොස් ආකාරයෙකින්ද, තෙජොධාතුව සතර ආකාරයෙකින්ද, වායොධාතුව ස-ආකාරයෙකින්දැයි දෙසාළිස් ආකාරයෙකින් ධාතු සතර විස්තර කරන යන මේ මෙහි පෙළ වර්ණනාවයි.

මෙම භාවනා ක්‍රමයෙහි වනාහි, තියුණු නුවණැති භික්‍ෂු කෙනකුට ‘කෙස් පඨවිධාතුය, ලොම් පඨවිධාතුය’යි මෙසේ විස්තර වශයෙන් ධාතුන් ගැනීම ප්‍රපඤ්චයක් (කල්මැරීමක්) වශයෙන් වැටහේ. ‘යමක් දැඩි වූ ස්වභාව ඇත්තේද, එය පඨවිධාතුය, යමක් බැදීම් ස්වභාව ඇත්තේද, එය ආපොධාතුය, යමක් පැසවීම් ස්වභාව ඇත්තේද එය තෙජොධාතුය, යමක් පැතිරීම් ස්වභාව ඇත්තේද, එය වායොධාතුය’යි මෙසේ මෙනෙහි කරනවිට කමටහන ප්‍රකටව වැටහෙයි. ඉතා තියුණු නොවූ නුවණ ඇත්තහුට වනාහි මෙසේ මෙනෙහි කරනවිට අඳුරක් මෙන් අප්‍රකට වේ. පළමු නයින් සවිස්තරව මෙනෙහි කරනවිට ප්‍රකට වේ.

කුමක් මෙන්ද යත්, යම්සේ බොහෝ පෙය්යාල සහිත පෙළ පිරිවහන භික්‍ෂූන් දෙනමක් අතුරින් තීක්‍ෂ්ණප්‍රඥා ඇති භික්‍ෂු තෙමේ එක් වරක් හෝ දෙවරක් හෝ පෙය්යාලමුඛය විස්තර කොට ඉන් මතු ආදි අන්ත යන දෙකෙළවර පමණක් පිරිවහමින් යේද, එවිට තියුණු නොවූ ප්‍රඥා ඇති භික්‍ෂු තෙමේ, ‘කවර නම් සජ්ඣායනයෙක්ද? මේ තෙමේ තොල ගැටෙන තරම්වත් ඉඩක් නොදේ, මෙසේ සජ්ඣායන කළහොත් කවරදාක පෙළ ප්‍රගුණ වේදැ’යි කියන්නේය. හේ තෙමේ පැමිණි පැමිණි පෙය්යාලය විස්තර වශයෙන් කියමින්ම සජ්ඣායනා කරන්නේය. අනෙක් භික්‍ෂු තෙමේ, කවර නම් සජ්ඣායනයෙක්ද? මේ තෙමේ මෙය අවසන් කරන්නට නොදේ මෙසේ සජ්ඣායන කළහොත් කවරදාක පෙළ අවසනට යන්නේදැ’යි කියයි. මෙසේම තියුණු නුවණ ඇත්තහුට කේසාදී වශයෙන් විස්තර සහිතව ධාතු පරිග්‍රහය ප්‍රපංචයක් ලෙසින් වැටහේ. “යමක් දැඩිවූ ස්වභාව ඇත්තේද, එය පඨවී ධාතුය” යන ආදී වශයෙන් සංක්ෂේප වශයෙන් මෙනෙහි කරනවිට කමටහන ප්‍රකට වේ. අනෙකාහට එසේ මෙනෙහි කරනවිට අඳුරක් ලෙසින් අප්‍රකට වේ. කේසාදී වශයෙන් විස්තර සහිතව මෙනෙහි කරනවිට ප්‍රකට වේ.

එහෙයින් මෙම කර්මස්ථානය වඩනු කැමැති තියුණු නුවණ ඇත්තාහු විසින් හුදෙකලාව, විවේකීව, තමාගේ මුළු රූපකාය (භෞතික ශරීරය) ආවර්ජන කොට, ‘මේ කයෙහි යම් දැඩිබවක්, රළු බවක් ඇත්නම්, මේ පඨවිධාතුය, යම් බැඳෙනබවක්, දියරබවක් ඇත්නම් මේ අපොධාතුය, යම් පැසෙනබවක්, උණුසුම් බවක් ඇත්නම්, මේ තෙජොධාතුය, යම් පැතිරෙනබවක් සැලෙනබවක් ඇත්නම්, මේ වායොධාතුය’යි මෙසේ සංක්ෂෙප වශයෙන් ධාතු පරිග්‍රහණය කොට නැවත නැවතත් ‘පඨවි ධාතුය, ආපොධාතුය’යි ධාතුමාත්‍ර වශයෙන්, ‘සත්ත්‍වයකු නොවේ’ යයි ‘ජීවියකු නොවේ’යයි ගෙන ආවර්ජන කළයුතුය, ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කළයුතුය, මෙනෙහි කළයුතුය. මෙසේ වීර්ය වඩන ඔහුට නොබෝ කලෙකින්ම ධාතූන් පිළිබඳ විශේෂ ලක්‍ෂණ ප්‍රකට කරන ඥානය සහිතවූ, ස්වභාවධර්මය අරමුණුකොට ඇති හෙයින් අර්පණාවට නොපැමිණියාවූ උපචාරමාත්‍ර සමාධිය උපදී.

නැතහොත් චතුර්මහාභූතයන් පිළිබඳ නිස්සත්තභාවය (සත්ත්‍වයන් නොවනබව) දක්වනු පිණිස දම්සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන් විසින්, “ඇට නිසාද, නහර නිසාද, මස් නිසාද, සම නිසාද අවට පිරිවරා සිටි ආකාශය රූපයමයි යන ව්‍යවහාරයට යෙයි” යනුවෙන් යම් මේ සතර කොටසෙක් කියන ලද්දේ ද, ඒ කොටස් අතුරෙන්, ඒ ඒ කොටස් අතරතුර පවත්නා ඥාන නමැති අතින් ඒ ඒ කොටස වෙන් වෙන් වශයෙන් ගෙන, “මේ ධාතුන් අතර යම් දැඩිබවෙක් හෝ රළු බවෙක් වේනම්, මේ පඨවී ධාතුය’යි පෙරකී නයින්ම ධාතුන් වෙන්කොටගෙන නැවත නැවතත් ‘පඨවිධාතුය’, ‘ආපොධාතුය’යි ධාතුමාත්‍ර වශයෙන්, නිස්සත්‍ව වශයෙන්, නිජ්ජීව වශයෙන්, ආවර්ජන කළයුතුය, මෙනෙහි කළයුතුය, ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කළයුතුය. මෙසේ වීර්ය කරන ඕහට නොබෝ කලෙකින්ම ධාතුන් පිළිබඳ ප්‍රභේදය ප්‍රකට කරන ඥානය සහිතවූ, ස්වභාව ධර්මය අරමුණු කොට පවත්නා හෙයින් අර්පණාවට නොපැමිණියාවූ, උපචාරමාත්‍රවූ, සමාධිය උපදී. මේ සංක්ෂේප වශයෙන් ආ චතුධාතුවවත්‍ථානය පිළිබඳ භාවනා නයයි.

විස්තර වශයෙන් ආ චතුධාතුවවත්‍ථානයෙහි භාවනා ක්‍රමය මෙසේ දතයුතුය. මෙම කර්මස්ථානය වඩනු කැමැති, ඉතා තියුණු නොවූ ප්‍රඥා ඇති යෝගාවචරයා විසින් ආචාර්යයන් සමීපයෙහි දෙසාළිස් ආකාරයෙන් විස්තර වශයෙන් ධාතූන් උගෙන යටකී ආකාර ඇති සෙනසුනෙක්හි වාසය කෙරෙමින්, සියලු කටයුතු නිමකොට, හුදෙකලාව, විවේක සුවයෙන් යුක්තව, සසම්භාරසංඛෙප වශයෙන්ද, සසම්භාරවිභක්ති වශයෙන්ද, සලක්ඛණසංඛෙප වශයෙන්ද, සලක්ඛණවිභක්ති වශයෙන්දැයි මෙසේ සිවු ආකාරයෙකින් කර්මස්ථානය වැඩියයුතුය.

එහි සසම්භාරසංඛෙප වශයෙන් වඩනුයේ කෙසේද යත්, මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ කේශාදී විසි කොටස් කෙරෙහි වූ දැඩි ස්වභාවය පඨවිධාතුයයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි, පිත්තාදී දොළොස් කොටසෙහි දියර බවට ගිය උදකය යන ව්‍යවහාරයට පත් බැඳීම් ස්වභාවය ආපොධාතුයයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි, පැසවීම් ආදී සිවු කොටසෙහි පැසවීම ඇති කරන තාපගුණය තෙජොධාතුයයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි, උද්ධංගමාදී සකොටසෙහි පැතිරීම් ස්වභාවය වායොධාතුයයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. මෙසේ ව්‍යවස්ථාපන කරනවිට, ඕහට ධාතූහු ප්‍රකට වෙයි. එම ධාතූන් නැවත නැවතත් ආවර්ජනය කරනවිට, යටකී නයින්ම උපචාර සමාධිය උපදී.

යමකුහට මෙසේ වඩනවිට කමටහන සඵල නොවේනම්, ඔහු විසින් සසම්භාරවිභක්ති වශයෙන් වැඩියයුතුය. කෙසේදයත්, ඒ භික්‍ෂුව විසින්, කායගතාසතිකම්මට්ඨානනිද්දෙසයෙහි යමක් සත් ආකාර උග්ගහකොසල්ල යනුවෙන්ද, දශ ආකාර මනසිකාරකොසල්ල යනුවෙන්ද කියන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ල දෙතිස් ආකාර කොටස් කෙරෙහි නොපිරිහෙලා, තචපංචක ආදියෙහි අනුලොම ප්‍රතිලොම වශයෙන් සජ්ඣායනාදිය කරමින් එහි කියන ලද සියලු විධානය කළයුතුය. මෙයම එහි විශේෂයයි: එම කායගතාසති භාවනාවෙහිදී, වණ්ණසණ්ඨාන-දිසා-ඔකාස-පරිච්ඡෙද වශයෙන් කෙස් ආදිය මෙනෙහිකොට පිළිකුල් වශයෙන් සිත පිහිටුවිය යුතුවේ. මෙහිදී වනාහි ධාතු වශයෙන් සිත පිහිටුවිය යුතුවේ. එහෙයින් වර්ණ ආදි වශයෙන් පස් පස් ආකාරයෙන් කෙස් ආදිය මෙනෙහිකොට අවසන්හි මෙසේ මනස්කාරය පැවැත්විය යුතුය:

මේ කෙසා (කෙශයෝ) නම් හිස් කබල වසා සිටි සමෙහි හටගත්තාහු වෙති, එහි යම්සේ තුඹස් මුදුනෙක ඉලුක් තණ හටගත් කල, එම තුඹස්මුදුන ‘මා වෙත ඉලුක් තණ හටගත්තේය’යි නොදනීද, එම ඉලුක් තණද ‘අපි තුඹස් මුදුනෙහි උපන්නෝ වෙමු’යි නොදනීද, එසේම හිස් කබල වසාසිටි සම ‘මා කෙරෙහි කෙශයෝ හටගත්තාහුය’යි නොදනී, කෙසේද ‘අපි හිස්කබල වසා සිටි සමෙහි උපන්නෝ වෙමු’යි නොදනී. සමය, කෙස්ය යන මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කිරීමෙන් තොර වූවාහුය. මෙසේ කෙස් නම් මේ ශරීරය තුළ විශේෂවූ කොටසෙකි, එය චෙතනාරහිතය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

ලොමා (රෝමයෝ) සිරුර වසා සිටි සමෙහි හටගත්තාහුය. එහි, යම්සේ පාලු ගම් පියසෙක්හි හීතණ හටගත් කළ, ‘මාතුළ හීතණ හටගත්තේය’යි එම පාලුගම්පියස නොදනී, ‘අපි පාලුගම් පියසෙක්හි උපන්නෝ වෙමු’යි හීතණද නොදනී. එසේම සිරුර වසා සිටි සම ‘මා කෙරෙහි ලොම් හටගත්තේය’යි නොදනියි, ‘අපි සිරුර වසා සිටි සම මත උපන්නෝ වෙමු’යි ලොම්ද නොදනී. මෙසේ ලොම්ද සමද යන මේවා එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිත ධර්මයෝය. මෙසේ ලොම් නම් මේ කයෙහි වූ එක්තරා විශේෂ කොටසෙකි. එය අචෙතනිකය, විවරණකළ නොහැකිය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවිධාතුය.

නඛා (නිය) ඇඟිලි අග හටගත්තේය, යම්සේ බාල දරුවන් මී ඇට දඬුවලින් විද ක්‍රීඩා කරන විට ‘අප වෙත මී ඇට තබන ලදැ’යි දඬු නොදනීද, ‘අපි දඬු මත තබන ලද්දමෝය’යි මී ඇට නොදනීද, එසේම ‘අපගේ අග්හි නිය හටගත්තේය’යි ඇඟිලි නොදනී, ‘අපි ඇඟිලි අග හටගත්තෙමු’යි නියද නොදනිය. මේ ධර්මයෝ එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ නිය නම් මේ කයෙහි එක් විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, විවරණ කළනොහැකිය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

දන්තා (දත්) හනු ඇටෙහි හටගත්තේය. යම්සේ වඩුවන් විසින් ගල්වණෙහි කිසියම් ලහටු වෙසෙසෙකින් බැඳ ටැම් සිටුවූ කල්හි, ‘අප කෙරෙහි ටැම් සිටටියහ’යි ගල්වණ නොදනීද, ‘අපි ගල්වණෙහි සිටිමු’යි ටැම් නොදනීද, එසේම ‘අප කෙරෙහි දත් හටගත්හ’යි හනුඇට නොදනියි, ‘අපි හනු ඇටෙහි උපන්නෙමු’යි දත්ද නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ දත් නම් මේ කය තුළ ඇති එක් විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

තචො (සම) මුළු සිරුර වසා සිටියේය. යම්සේ අමු ගෙරිසමෙකින් මහාවීණාවක් වෙලන ලද කල්හි, ‘මම අමු ගෙරිසමෙකින් වෙළන ලදිමි’යි මහාවීණාව නොදනීද, ‘මම මහාවීණාව වෙළා සිටිමි’යි ගෙරිසම නොදනීද, එසේම ‘මම සමින් වසන ලදිමි’යි සිරුර නොදනියි, ‘මා විසින් සිරුර වසන ලදැ’යි සමද නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ සම නම් මේ සිරුරෙහිවූ එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

මංසං (මස්) ඇට සැකිල්ල (බදාමක් මෙන්) අනුලේපනය කොට සිටියේය. යම්සේ මහ මැටි බිත්තියෙක අනුලේපනය කළ කල්හි, ‘මම මහමැටියෙන් ආලේපනය කරන ලදිමි’යි බිත්තිය නොදනීද, ‘මා විසින් බිත්තිය අනුලේපනය කරන ලදැ’යි මහමැටි නොදනීද, එසේම ‘මම නව සියයක් ප්‍රභේද ඇති මසින් අනුලේපනය කරන ලදිමි’යි ඇටසැකිල්ල නොදනී. ‘මවිසින් ඇට සැකිල්ල අනුලේපනය කරන ලදැ’යි මස්ද නොදනී. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ මස් නම් මේ සිරුර තුළ එක්තරා විශේෂ වූ කොටසකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

නහාරූ (නහර) සිරුර තුළ ඇට සම්බන්‍ධ කෙරෙමින් සිටියේය. යම්සේ බිත්තියට සිටුවනලද වඩිති ලී වැලින් බඳනාලද කල්හි, ‘අප වැලින් වෙළන ලදහ’යි වඩිති ලී නොදනීද, ‘අප විසින් වඩිති ලී බඳනා ලදහ’යි වැල් නොදනීද, එසේම ‘අපි නහරින් බඳනා ලබමු’යි ඇට නොදනී, ‘අප විසින් ඇට වෙළන ලදහ’යි නහරද නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ නහර නම් මේ සිරුර තුළ ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචේතනය, අව්‍යාකෘතය ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

අට්ඨිසු (ඇට අතුරෙන්) විළුම් ඇටය ගොප් ඇටය ඔසවාගෙන සිටියේය, ගොප් ඇටය කෙණ්ඩා ඇටය ඔසවාගෙන සිටියේය. කෙණ්ඩා ඇටය කලවා ඇටය ඔසවාගෙන සිටියේය, කලවා ඇටය උකුල් ඇටය ඔසවාගෙන සිටියේය, උකුල් ඇටය පිටකටුව (කොඳු ඇටය) ඔසවාගෙන සිටියේය, පිටකටුව ගෙල ඇටය ඔසවාගෙන සිටියේය, ගෙල ඇටය හිස්කබල ඔසවාගෙන සිටියේය, හස්කබල් ඇට ගෙල ඇටයෙහි පිහිටියේය, ගෙල ඇටය පිටකටුවෙහි පිහිටියේය. පිටකටුව උකුල් ඇටයෙහි පිහිටියේය, උකුල් ඇටය කලවා ඇටයෙහි පිහිටියේය. කලවා ඇටය කෙණ්ඩා ඇටයෙහි පිහිටියේය. කෙණ්ඩා ඇටය ගොප් ඇටයෙහි පිහිටියේය, ගොප් ඇටය විළුම් ඇටයෙහි පිහිටියේය.

එහි, යම්සේ උළු (පිලිස්සීමට ගන්නා) දර, ගොමරිටි ආදී ද්‍රව්‍ය සම්භාරයෙහි යටින් යටින් සිටි ද්‍රව්‍යයෝ ‘අපි මතුමත්තෙහි ද්‍රව්‍යයන් ඔසවාගෙන සිටියෙමු’යි නොදනිත්ද, මතු මත්තෙහි ද්‍රව්‍යයෝ අපි යටින් යටින් සිටි ද්‍රව්‍යයන් මත සිටියෙමු’යි නොදනිත්ද, එසේම විළුම් ඇටය, ‘මම ගොප් ඇටය ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි, ගොප් ඇටය ‘මම කෙණ්ඩා ඇටය ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි, කෙණ්ඩා ඇටය ‘මම කලවා ඇටය ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි, කලවා ඇටය ‘මම උකුල් ඇටය ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි, උකුල් ඇටය ‘මම පිටකටුව ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි. කෙණ්ඩා ඇටය ‘මම කලවා ඇටය ඔසවා ගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි, කලවා ඇටය, ‘මම උකුල් ඇටය ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනි’යි, උකුල් ඇටය මම පිටකටුව ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි, ගෙල ඇටය ‘මම හිස් ඇටය ඔසවාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි, හිස් ඇටය ‘මම ගෙල ඇටයෙහි පිහිටියෙමි’යි නොදනියි, ගෙල ඇටය ‘මම පිටකටුවෙහි පිහිටියෙමි’යි නොදනියි, පිටකටුව ‘මම උකුල් ඇටයෙහි පිහිටියෙමි’යි නොදනියි, උකුල් ඇටය ‘මම කලවා ඇටයෙහි පිහිටියෙමි’යි නොදනියි, කලවා ඇටය ‘මම කෙණ්ඩා ඇටයෙහි පිහිටියෙමි’යි නොදනියි. කෙණ්ඩා ඇටය ‘මම ගොප් ඇටයෙහි පිහිටියෙමි’යි නොදනියි, ගොප් ඇටය ‘මම විළුම් ඇටයෙහි පිහිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ ඇට නම් මේ සිරුර තුළ සිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

අට්ඨිමිඤ්ජං (ඇට මිදුළු) ඒ ඒ ඇට ඇතුළත සිටියේය. යම්සේ හුණ පුරුක් ආදිය තුළ තැම්බූ වේබඩ ආදිය බහාලූ කල, හුණ පුරුක් ආදිය ‘අප තුළ වේබඩ ආදිය බහාලන ලදහ’යි නොදනියිද, වේබඩ ආදියද ‘අපි හුණපුරුක් ආදිය තුළ සිටියෙමු’යි නොදනීද, එසේම ඇට ‘අප තුළ මිදුළු සිටියහ’යි නොදනියි, මිදුළුද ‘අපි ඇට තුළ සිටියෙමු’යි නොදනියි. මේ වස්තහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ ඇටමිදුළු නම් මේ සිරුර තුළ පිහිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

වක්කං (වකුගඩුව) ගලවළුවෙහි සිට නිකුත් එක් මුලෙකින් මද තැන් ගොස් දෙකක්ව බෙදුණු මහ නහරයෙකින් බැඳී හෘදයමාංශය වටකොට සිටියේය. එහි, යම්සේ අඹපල දෙකක් එක් නටුවෙකින් බැඳී සිටි කල්හි, ‘මවිසින් අඹපල දෙක එක්ව බැඳුණහ’යි නටුව නොදනියිද, ‘අපි නටුවෙන් බැඳුණෙමු’යි අඹපල දෙක නොදනීද, එසේම, ‘මවිසින් වකුගඩු දෙක එක්කොට බඳනා ලදහ’යි මහනහරය නොදනී, ‘අපි මහනහරයෙන් බැඳුණෙමු’යි වකුගඩුද නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණයෙන් තොරවූවෝය. මෙසේ වකුගඩු නම් මේ සිරුර තුළ සිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචේතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

හදය (හෘදයවස්තුව) සිරුර ඇතුළත පපුඇට මැදිරිය මැද ඇසුරුකොට සිටියේය. එහි, යම්සේ දිරාපත් රිය කූඩුවක් තුළ මස් පිඬුවක් එල්වා තැබූ කල්හි, රිය කුඩුව ‘මා නිසා මස් පිඬුව සිටියහ’යි නොදනීද, මස් පිඬුවද ‘මම දිරාපත් රිය නිසා එල්බ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම පපුඇට මැදිරිය ‘මා නිසා හෘදයවස්තුව එල්බ සිටියහ’යි නොදනියි, හෘදයවස්තුවද ‘මම පපුඇට මැදිරිය නිසා එල්බ සිටියෙමි’යි නොදනියි, මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ හෘදයවස්තුව නම් මේ සිරුරෙහි සිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

යකනං (අක්මාව) සිරුර තුළ දෙතන අතර දකුණු පසට නැඹුරුව සිටියේය. එහි, යම්සේ සැළිකබලෙක දෙපසින් මස් පිඬු යුවලක් එල්බ සිටි කල, එම සැළි කබල ‘මා වෙත මස්පිඬු යුවලක් එල්බ සිටියහ’යි නොදනීද, මස්පිඬු යුවලද ‘අපි සැළිකබලෙහි එල්බ සිටියෙමු’යි නොදනීද, එසේම දෙතන අතර දකුණුපස ‘මා නිසා අක්මාව සිටියහ’යි නොදනියි, අක්මාවද ‘මම දෙතන අතර දකුණුපස ඇසුරුකොට සිටියෙමි’යි නොදනියි, මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ අක්මාව නම් මේ සිරුර තුළ එක්තරා විශේෂවූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යකෘතය, ශුන්‍යය, නිස්සත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

කිලොමක (දලබු) අතුරෙන් සැඟවුණු දලබුව හෘදයද වකුගඩුද පිරිවරා සිටියේය, නොසැඟවුණු දලබුව මුළු සිරුරෙහි සමට යටින් මස වසා සිටියේය. එහි, යම්සේ මසක් රෙදි කඩෙකින් වෙළූ කල්හි එම මස ‘මම රෙදි කඩෙකින් වෙළන ලදිමි’යි නොදනීද, රෙදි කඩද මවිසින් මස වෙළන ලදහ’යි නොදනීද, එසේම වකුගඩු හා හදවතද මුළු සිරුර පුරා ඇති මසද, ‘අප දලබුවෙන් වසන ලදිමු’යි නොදනී, දලබුවද ‘මවිසින් වකුගඩු හා හෘදයද, මුළු සිරුරෙහි මස්ද වසන ලදහ’යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය, මෙසේ දලබුව නම් මේ සිරුරෙහි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

පිහක (බඩදිව) හෘදයට වම්පසින් උදර පටලයෙහි උඩුපස ඇසුරුකොට සිටියේය. එහි, යම්සේ වී ගුලෙක මුදුනෙහි ගොමපිඬක් එල්බනලද කල, එම වීගුල් මුදුන ‘මා නිසා ගොම පිඬ එල්බ සිටියහ’යි නොදනීද, ගොම පිඬද ‘මම වීගුල් මුදුන එල්බ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම උදර පටල මුදුනත ‘මා නිසා බඩදිව එල්බ සිටියහ’යි නොදනී, බඩදිවද ‘මම උදර පටල මුදුනත නිසා එල්බ සිටියෙමි’යි නොදනී. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ බඩදිව නම් මේ සිරුර තුළ එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නි:සත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

පප්ඵාස (පපුමස) සිරුර ඇතුළත දෙතන අතර හෘදයද අක්මාවද වසාගෙන එල්බෙමින් සිටියේය. එහි, යම්සේ දිරාපත් වීගුලක් තුළ ලිහිණි කැදැල්ලක් එල්බෙමින් සිටියේ නම්, එම දිරාපත් වීගුල ‘මාවෙත ලිහිණි කැදැල්ලක් එල්බෙමින් සිටියහ’යි නොදනියිද, එම ලිහිණි කැදැල්ලද ‘මම දිරාපත් වීගුල ඇතුළත එල්බ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම සිරුර ඇතුළත ‘මාවෙත පපුමස එල්බ සිටියහ’යි නොදනියි, පපුමසද ‘මම මෙවන් සිරුර ඇතුළත එල්බෙමින් සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ මේ පපුමස නම් මේ සිරුරෙහි එක්තරා විශේෂවූ කොටසෙකි, එය අචෙතනිකය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

අන්ත (අතුණු) ගෙලවළුව පටන් මල මාර්ගය කෙළවරකොට සිරුර ඇතුළත සිටියේය. එහි, යම්සේ ලේ ඔරුවක් තුළ හිස්සුන් ගැරඬි කුණක් දරණ ගසා තබනලද කල්හි, එම ලේ ඔරුව ‘මා වෙත හිස් සුන් ගැරඬි කුණක් සිටියහ’යි නොදනීද, එම ගැරඬි කුණද ‘මම ලේ ඔරුවක් තුළ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම සිරුරු ඇතුළ ‘මා වෙත අතුණු සිටියහ’යි නොදනියි, අතුණුද ‘මම සිරුර ඇතුළත සිටියෙමි’යි නොදනී. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ අතුණු නම් මේ සිරුර තුළ වූ එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය. එහෙයින් පඨවීධාතුය.

අන්තගුණ (අතුණුබහන්) අතුණු අතරතුර දරණු විසිඑකකින් යුත් එම අතුණ බැඳගෙන සිටියේය, එහි යම්සේ පාපිස්නා බිස්සක් වියාගෙන රැහැන් සිටි කල්හි, එම පාපිස්නා බිස්ස ‘රැහැන් මා බැඳගෙන සිටියහ’යි නොදනීද, රැහැන්ද ‘අපි පාබිස්ස බැඳගෙන සිටියෙමු’යි නොදනීද, එසේම අතුණ ‘අතුණු බහන් මා බැඳගෙන සිටියහ’යි නොදනී, අතුණුබහන්ද ‘අපි අතුණ බැඳගෙන සිටියෙමු’යි නොදනී. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ අතුණුබහන් නම් මේ සිරුර තුළ වූ එක්තරා විශේෂවූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද ගුණයෙන් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

උදරීය නම් උදරය තුළ සිටි බුදිනලද, බොනලද, කනලද ලොවිනලද නොපැසුණු ආහාරයි. එහි යම්සේ බලු පැන් ඔරුවෙක්හි, බලු වමනයක් තිබෙන කල්හි එම බලු ඔරුව ‘මා තුළ බලු වමනයක් සිටියහ’යි නොදනීද, බලු වමනයද ‘මම බලු ඔරුවෙක්හි සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම උදරය ‘මා තුළ නොපැසුණු අහර සිටියහ’යි නොදනියි, නොපැසුණු අහරද ‘මම උදරය තුළ සිටියෙමි’යි නොදනී, මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ උදරිය නම් මේ සිරුර තුළ ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද බවින් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

කරීස (මල) පක්‍වාශයයි කියනලද අටඟුලක් පමණ වූ හුණ පුරුකක් වැනි අතුණු කෙළවරයි. එහි, යම්සේ හුණ පුරුකක් තුළ සිනිදු පඬුවන් මැටි අඹරා බහාලූ කල, එම උණ පුරුක ‘මා තුළ පඬුවන් මැටි සිටියහ’යි නොදනීද, පඬුවන් මැටිද ‘මම උණ පුරුකක් තුළ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම පක්‍වාශය ‘මාතුළ මල සිටියහ’යි නොදනීයි, මලද ‘මම පක්‍වාශය තුළ සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ මල නම් මේ සිරුර තුළ ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, තද බවින් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

මත්‍ථලුඞ්ග (හිස්මොළ) හිස් කබල තුළ සිටියේය. එහි, යම්සේ පරණ ලබු කබලෙක පිටි පිඬක් බහාලූ කල්හි, එම ලබු කබල ‘මා තුළ පිටි පිඬක් සිටියහ’යි නොදනීද, පිටි පිඬද මම ‘ලබු කබලෙක්හි සිටියෙමි’යි නොදනියිද, එසේම හිස් කබල ‘මාතුළ හිස්මොළ සිටියහ’යි නොදනියි, හිස්මොළද ‘මම හිස්කබල තුළ සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ හිස්මොළ නම් මේ සිරුර තුළ ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නි:සත්‍වය, තද බවින් යුක්තය, එහෙයින් පඨවීධාතුය.

පිත්ත (පිත්) අතුරෙන් නොබැඳුණු පිත ජීවිතේන්‍ද්‍රිය හා බැඳී මුළු සිරුර පුරා පැතිර සිටියේය, බැදුණු පිත පිත්තාශයයෙහි රැදී සිටියේය. එහි යම්සේ කැවුමක් තුළ පැතිර තෙල් සිටි කල්හි, කැවුම ‘මාතුළ පැතිරී තෙල් සිටියහ’යි නොදනීද, තෙල්ද ‘මම කැවුම තුළ පැතිර සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම ශරීරය ‘මාතුළ නොබැඳුණු පිත පැතිර සිටියහ’යි නොදනියි, නොබැඳුණු පිතද ‘මම සිරුර පුරා පැතිර සිටියෙමි’යි නොදනී. යම්සේ වැටකොලු කොෂය වැසිදියෙන් පිරී සිටි කල්හි, එම වැටකොලු කොෂය ‘මා තුළ වැසිදිය සිටියහ’යි නොදනීද, වැසිදියද ‘මම වැටකොලු කොෂය තුළ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම පිත්තාශය ‘මා තුළ බැඳුණු පිත සිටියහ’යි නොදනියි, බැඳුණු පිතද ‘මම පිත්තාශය තුළ සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආවර්ජන ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ පිත නම් මේ සිරුර තුළ ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, දියාරුය, බැඳෙන සුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

සෙම්හ (සෙම) එක් පාත්‍රයක් පිරෙන තරම් වූයේ උදර පටලයෙහි සිටියේය. එහි, යම්සේ ගවර වළෙක්හි මතුපිට පෙණ පටලයක් හටගත්විට, ගවරවළ ‘මා තුළ පෙණපටලයක් සිටියහ’යි නොදනීද, පෙණ පටලයද ‘මම ගවරවළෙහි සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම උදර පටලය ‘මාතුළ සෙම සිටියහ’යි නොදනියි, සෙමද ‘මම උදර පටලය තුළ සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ සෙම නම් මේ සිරුර තුළ සිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, දියාරුය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

පුබ්බ (පූයාව) නිබඳව සිටි තැනෙක් නැත. යම් යම් සිරුරු පෙදෙසක කණු, කටු, අවි, ගිනිදැල් ආදියෙන් පහරනලදුව ලේ එකතුවී පැසවාද, ගඬු පිළිකාදිය හෝ උපදීද, ඒ ඒ තැන සිටියේය. එහි, යම්සේ පොරෝපහර ආදී හේතුවෙන් ගසෙකින් යුස වැහෙන කල, එම කැඩුණු බිඳුණු රුක් පෙදෙස් ‘අප කෙරෙහි යුස සිටියහ’යි නොදනීද, යුසද ‘මම කැඩීබිඳී ගිය රුක්පෙදෙස්හි සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම සිරුරෙහි කණු කටු ආදියෙන් පෑරුණු පෙදෙස් ‘අප වෙත පූයාව සිටියහ’යි නොදනියි, පූයාවද ‘මම ඒ ඒ සිරුරු පෙදෙස්හි සිටියෙමි’යි නොදනීයි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ පූයාව නම් මේ සිරුරෙහි ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශූන්‍යය, නිඃසත්‍වය, දියාරුය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

ලොහිත (ලෙහෙ) අතුරෙන් සැරිසරන ලෙය පිත මෙන්ම මුළු සිරුර පුරා ව්‍යාප්තව සිටියේය, තැන්පත් ලෙය අක්මාව පිහිටි තැන පහළ කොටස පුරා, වකුගඩු, හදවත, අක්මාව පපුමස ආදිය තෙමමින් එක් පාත්‍රයක් පිරෙන තරම් සිටියේය. එහි, සැරිසරන ලෙය පිළිබඳ විනිශ්චය නොබැඳුණු පිත බඳුම වේ. තැන්පත් ලෙය, එහි, යම්සේ දැදුරුවී ගිය කබලෙක්හි වැසි දිය වට කල යට කැබැලිති කැට ආදිය තෙමෙන කල එම කැබැලි කැට ‘අපි ජලයෙන් තෙමෙමු’යි නොදනීද, ජලයද ‘මම කැබැලිති කැට ආදිය තෙමමි’යි නොදනීද, එසේම අක්මාවෙහි පහළ කොටස හෝ වකුගඩු ආදිය හෝ ‘මා වෙත ලෙය සිටියහ’යි නැතහොත් ‘අප තෙමමින් සිටියහ’යි නොදනියි, ලෙයද ‘මම අක්මාව පහළ කොටස පුරවා වකුගඩු ආදිය තෙමමින් සිටිමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ ලෙය නම් මේ සිරුර තුළ සිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, දියාරුය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

සෙද (ඩහදිය) ගිනි හිරුරැස් ආදියෙන් තැවෙන කල්හි කෙස් ලොම් සිදුරු විවර පුරවා සිටියි. වැගිරෙයි. එහි, යම්සේ නෙළුඹල, නෙළුඹුදැලි, කුමුදු නල කලබ් ආදිය ජලයෙන් පිටට ගත් කල, එම නෙළුඹල කලබ් ආදියෙහි සිදුරු ‘අප කෙරෙන් ජලය වැගිරෙති’යි නොදනීද, එම නෙළුඹල කලබ් ආදියෙහි සිදුරුවලින් වැහෙන ජලයද, ‘මම නෙළුඹල කලබ් ආදියෙහි සිදුරු වලින් වැගිරෙති’යි නොදනීද, එසේම කෙස් ලොම් සිදුරු ‘අප කෙරෙන් ඩහදිය වැගිරෙති’යි නොදනියි, ඩහදියද ‘මම කෙස් ලොම් සිදුරුවලින් වැගිරෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ ඩහදිය නම් මේ සිරුරෙහි ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, ද්‍රව වූයේය, බැඳෙනසුලුය. එහෙයින් ආපොධාතුය.

මෙද (මේදය) ස්ථූල වූවහුගේ මුළු සිරුර පුරාද, කෘශ වූවහුගේ කෙණ්ඩා මස්ගොබ ආදියෙහිද සිටි ඝනවූ තෙලයි. එහි යම්සේ මස් පිඬක් කසාවන් රෙදි කඩෙකින් වසනලද කල්හි, එම මස්පිඬ ‘මා ඇසුරුකොට කසාවන් රෙදිකඩ සිටියහ’යි නොදනීද, කසාවන් රෙදි කඩද ‘මම මස්පිඬ ඇසුරුකොට සිටිමි’යි නොදනීද, එසේම මුළු සිරුර පුරා නැතහොත් කෙණ්ඩා ආදියෙහිවූ මස් ‘මා ඇසුරු කොට මේදය සිටියහ’යි නොදනියි, මේදයද ‘මම මුළු සිරුර පුරා, නැතහොත් කෙණ්ඩා ආදියෙහිවූ මස් ඇසුරු කොට සිටිමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ මේදය නම් මේ සිරුරෙහි ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, බැඳෙනසුලු උකු දියරයෙකි. එහෙයින් ආපොධාතුය.

අස්සු (කඳුළු) යම්කලෙක හටගනීද, එකල ඇස් කෙළවර කඳුළුවළ පුරවා සිටියි, නැතහොත් වැගිරෙයි. එහි, යම්සේ තල්ගොබොලු සිදුරු තුළ ජලය පිරුණු කල එම තල්ගොබොලු ‘අප තුළ ජලය සිටියහ’යි නොදනීද, ජලයද ‘මම තල්ගොබලු විවර තුළ සිටිමි’යි නොදනීද, එසේම ඇස් කෙළවර කඳුළුවළ ‘මාතුළ කඳුළු සිටියහ’යි නොදනී, කදුළුද ‘මම ඇස් කෙළවර කඳුළුවළ තුළ සිටිමි’යි නොදනී. මේ ධර්මයෝ අන්‍යොන්‍ය ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ කඳුළු නම් මේ සිරුරෙහි ඇති විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශූන්‍යය, නිඃසත්‍වය, දියාරුය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

වසා (වුරුණුතෙල්) ගිනි රැසින් අවුරැසින් තැවෙන කල අතුල් පිටිඅතුල්, පතුල්, පිටිපතුල්, නහස්පිඬු, නළල්තල, දසරු ආදියෙහි සිටි තුනී තෙලයි. එහි, යම්සේ හුළුකැදෙහි තෙල් බහාලූ කල එම හුළුකැද ‘මා මත වැතිරගෙන තෙල් සිටියහ’යි නොදනීද, තෙල්ද ‘මම හුළුකැඳ තුළ වැතිරගෙන සිටිමි’යි නොදනීද, එසේම අතුල් ආදී පෙදෙස් ‘මා තුළ වැතිර වුරුණුතෙල සිටියහ’යි නොදනියි, වුරුණුතෙලද “මම අතුල් ආදියෙහි වැතිරගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ වුරුණු නම් මේ සිරුරෙහි ඇති විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, ද්‍රවාකාරය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

ඛෙල (කෙළ) ඉනීමට සුදුසු හේතුවක් ඇති කල දෙකොපුල් පසින් බැස දිව මත සිටියි. එහි, යම්සේ ගංතෙරෙක කණිනලද නොනැවතී දිය උනන ලිඳෙක්හි ලිංතලය ‘මා වෙත දිය සිටිති’යි නොදනීද, දියද, ‘මම ලිංතලෙහි සිටිමි’යි නොදනීද, එසේම දිව්තලය ‘දෙකොපුල් පෙදෙසින් බැස මා වෙත කෙළ සිටියහ’යි නොදනියි, කෙළද මම දෙකොපුල් පෙදෙසින් බැස දිව්තෙලෙහි සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ කෙළ නම් මේ සිරුරෙහි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, දියාරුය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

සිංඝාණිකා (සොටු) යම් විටෙක උපදීද, එවිට නහස්පුඩු පුරා සිටියි, නැතහොත් වැගිරෙයි. එහි, යම්සේ බෙලි කටුවෙක්හි පිළුණු දී පිරවූ කහි, එම බෙලිකටුව ‘මා තුළ පිළුණු වී සිටියහ’යි නොදනීද, පිළුණු දීද ‘මම බෙලිකටුව තුළ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම නහස්පුඩු ‘අප තුළ සොටු පිරී සිටියහ’යි නොදනියි. සොටුද ‘මම නහස්පුඩුවල සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ සොටු නම් මේ සිරුරෙහි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශූන්‍යය, නිඃසත්‍වය, වැගිරෙන සුලුය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

ලසිකා (සඳමිඳුලු) ඇට සන්‍ධීන් අභ්‍යංජනය කෙරෙමින්, (ලිහිසි කෙරෙමින්) එක්සිය අසූවක් සන්‍ධීන්හි සිටියේය. එහි, යම්සේ අක්‍ෂයෙක්හි ලිහිසි තෙල් ගැල්වූවිට එම අක්‍ෂය ‘මා ගල්වමින් තෙල් සිටියහ’යි නොදනීද, තෙල්ද ‘මම අක්‍ෂය ගල්වමින් සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම එක්සිය අසූවක් සන්‍ධීහු සඳමිඳුලු අප ගල්වමින් සිටියහ’යි නොදනිති, සඳමිඳුලුද ‘මම එක්සිය අසූවක් සන්‍ධීන් ගල්වාගෙන සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ සඳමිඳුලු නම් මේ සිරුර තුළ සිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, ද්‍රවාකාරය, බැඳෙන සුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

මුත්ත (මූත්‍රය) වස්තිකෝෂය තුළ (මුත්‍රාශය තුළ) සිටියේය. එහි, යම්සේ ගවරවළෙක්හි යවනඝටයක් (බොරදිය පෙරාගැනීම පිණිස යොදාගන්නා මැටි බඳුනක්) යටිකුරු කොට බහා තැබූ කල්හි, එම යවනඝටය ‘මා තුළ ගවරවළ දිය සිටියහ’යි නොදනීද, ගවරවළ දියද ‘මම යවනඝටය තුළ සිටියෙමි’යි නොදනීද, එසේම මුත්‍රාශය ‘මා තුළ මුත්‍ර සිටියහ’යි නොදනියි, මුත්‍රයද ‘මම මුත්‍රාශය තුළ සිටියෙමි’යි නොදනියි. මේ වස්තූහු එකිනෙක ආභොග (සංලක්‍ෂණ) ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂණ රහිතයෝය. මෙසේ මූත්‍රය නම් මේ සිරුර තුළ ඇති එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශූන්‍යය, නිඃසත්‍වය, ද්‍රවාකාරය, බැඳෙනසුලුය, එහෙයින් ආපොධාතුය.

මෙසේ කේශාදියෙහි මනස්කාරය පවත්වා ඉක්බිති යමක් හේතුකොටගෙන තාපය ඇතිවේද, මෙය මේ සිරුර තුළ ඇති එක්තරා විශේෂයෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, මුහුකුරුවන ආකාර ඇත්තේය, එහෙයින් තෙජොධාතුය. යමක් හේතුකොටගෙන දිරාපත්වේද, යමක් හේතුකොටගෙන දාහය නැඟේද, යමක් හේතුකොටගෙන බුදිනලද, බොනලද, කනලද, ලොවිනලද අහර මනාසේ පරිණාමයට යේද, මෙය මේ සිරුරෙහි ඇති එක්තරා විශේෂයකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නි:සත්‍වය, මුහුකුරුවන ස්වභාව ඇත්තේය, එහෙයින් තෙජොධාතුයයි මෙසේ තෙජොධාතු කොටස් කෙරෙහි මනස්කාරය පැවැත්විය යුතුය.

ඉක්බිති උද්ධංගම වාතයන් උඩට නැඟීම් වශයෙන් ගෙන, අධොගම වාතයන් යටට බැසීම් වශයෙන්ද, කුච්ඡිසය වාතයන් කුස තුළ පැවතීම් වශයෙන්ද, කොට්ඨසය වාතයන් අතුණු තුළ සිටීම් වශයෙන්ද, අංගමංගානුසාරී වාතයන් අභපසඟ අනුව සැරිසැරීම් වශයෙන්ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතයන් ඇතුළට පිවිසීම් පිටතට නික්මීම් වශයෙන්ද ගෙන, උද්ධංගම වාතයෝ නම් මේ සිරුර තුළ වූ එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි. එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, පිම්බීම් ආකාර ඇත්තේය, එහෙයින් වායොධාතුය. අධොගම වාතයෝ නම්, කුච්ඡිසය වාතයෝ නම්, කොට්ඨාසය වාතයෝ නම්, අංගමංගානුසාරී වාතයෝ නම්, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතයෝ නම්, මේ සිරුර තුළ සිටි එක්තරා විශේෂ වූ කොටසෙකි, එය අචෙතනය, අව්‍යාකෘතය, ශුන්‍යය, නිඃසත්‍වය, පිම්බීම් ආකාර ඇත්තේය, එහෙයින් වායොධාතුයයි මෙසේ වායොධාතු කොටස් කෙරෙහි මනස්කාරය පැවැත්විය යුතුය. මේ ආකාරයෙන් මනස්කාරය පවත්වන යෝගාවචරයාහට ධාතුහු ප්‍රකට වෙයි. එම ධාතුන් නැවත නැවතත් ආවර්ජනය කරනවිට, යටකී නයින්ම උපචාර සමාධිය උපදී.

යම් කෙනකුට මේ ආකාරයෙන් වඩනවිටද කමටහන සඵල නොවේනම්, ඔහු විසින් ස්වලක්‍ෂණ සංක්‍ෂෙප වශයෙන් වැඩියයුතුය. කෙසේදයත්: විසි වැදෑරුම් පඨවි කොටස් කෙරෙහි තද ස්වභාවය පඨවීධාතු යයි ව්‍යවස්ථාපනය කළයුතුය, එහිමවූ බැඳෙනසුලු ගුණය ආපොධාතුයයිද, පැසවීම් ස්වභාවය තෙජොධාතුයයිද, පිම්බීම් ස්වභාවය වායොධාතුයයිද ව්‍යවස්ථාපනය කළ යුතුය.

දොළොස් වැදෑරුම් ආපො කොටස් කෙරෙහි වූ බැඳීමේ ස්වභාවය ආපොධාතුයයි නිගමනය කළයුතුය, එහිම පැසවීම් ස්වභාවය තෙජොධාතුයයිද, පිම්බීමේ ස්වභාවය වායොධාතුයයිද, තද ස්වභාවය පඨවීධාතු යයිද නිගමනය කළයුතුය.

සිවුවැදෑරුම් තෙජොධාතු කොටස් කෙරෙහි ඇති පැසවීමේ ලක්‍ෂණය තෙජොධාතුයයි ව්‍යාවස්ථාපනය කළයුතුය. එම තෙජොධාතු කොටස් කෙරෙන් වෙන් කළ නොහැකි පිම්ඹීම් ස්වභාවය වායොධාතුයයිද, තද ස්වභාවය පඨවීධාතුයයිද, බැඳීම් ස්වභාවය ආපොධාතුයයිද, ව්‍යවස්ථාපනය කළයුතුය.

සවැදෑරුම් වායොධාතු කොටස් කෙරෙහි වූ පිම්බීමේ ස්වභාවය වායොධාතුයයිද, තද ස්වභාවය පඨවීධාතුයයිද, බැඳීම් ස්වභාවය ආපොධාතුයයිද පැසවීම් ස්වභාවය තෙජොධාතුයයිද ව්‍යවස්ථාපනය කළ යුතුය. මෙසේ ව්‍යවස්ථාපනය කරන විට ඔහුට ධාතූහු ප්‍රකට වෙයි. එම ධාතූන් නැවත නැවතත් ආවර්ජනය කරනවිට, මෙනෙහි කරනවිට, යටකී නයින්ම උපචාර සමාධිය උපදී.

මේ ආකාරයෙන් වඩන විදසුන් ඇති යම් කෙනෙකුහට කමටහන සිද්ධ නොවේනම්, ඔහු විසින් ස්වලක්‍ෂණ සංක්‍ෂෙප වශයෙන් වැඩියයුතුය. කෙසේදයත්, යටකී නයින්ම කෙස් ආදිය ගෙන කෙස්හි ඇති තද ස්වභාවය පඨවීධාතුයයිද, එහිම ඇති බැඳීම් ස්වභාවය ආපොධාතුයයිද, පැසවීම් ස්වභාවය තෙජොධාතුයයිද, පිම්ඹීම් ස්වභාවය වායොධාතුයයිද යන මේ ආකාරයෙන් සියලු කොටස් අතුරෙන් එක් එක් කොටස ගෙන එහි ඇති සිවුවැදෑරුම් ධාතූන් ව්‍යවස්ථාපනය කළයුතුය. එසේ ව්‍යවස්ථාපනය කරන විට ඔහුට ධාතූහු ප්‍රකට වෙති. එම ධාතූන් නැවත නැවතත් ආවර්ජන කරනවිට මෙනෙහි කරනවිට පළමුකී නයින්ම උපචාර සමාධිය උපදී.

තවද, වචනාර්ත්‍ථ වශයෙන්ද, කලාප වශයෙන්ද, චූර්ණ වශයෙන්ද, ලක්‍ෂණාදිය වශයෙන්ද, සමුට්ඨාන වශයෙන්ද, නානත්‍ව එකත්‍ව වශයෙන්ද. විනිර්භොග අවිනිර්භොග වශයෙන්ද, සභාග විසභාග වශයෙන්ද, අභ්‍යන්තර බාහිර විශේෂ වශයෙන්ද, සංග්‍රහ වශයෙන්ද, ප්‍රත්‍යය වශයෙන්ද, අසමන්නාහාර වශයෙන්ද, ප්‍රත්‍යයවිභාග වශයෙන්දැයි යන මේ ආකාර වශයෙන් ධාතූන් මෙනෙහි කළයුතුය.

එහි වචනත්‍ථතො (වචනාර්ත්‍ථ වශයෙන්) මෙනෙහි කරන්නහු විසින් පතළ හෙයින් පඨවි නමි, ගලාබසී, බොනු ලැබෙයි, වැඩෙයි හෝ ආපො නමි, තවති’යි තෙජො නමි. හමති’යි වායො නමි. අවිශේෂයෙන් වනාහි ස්වලක්‍ෂණයන් දරති’යි, දුක් ගෙනදෙති’යි දුක් දරති’යි හෝ ධාතු නමි’යි මෙසේ විශේෂ වශයෙන්ද, සාමාන්‍ය වශයෙන්ද වචනාර්ත්‍ථ වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

කලාපතො (කලාප වශයෙන්) යනු, යම් මේ පඨවිධාතුව කෙස්, ලොම් ආදී නයින් විසි ආකාරයෙකින්ද, ආපොධාතුව පිත් සෙම් ආදි වශයෙන් දොළොස් ආකාරයෙකින්ද දක්වන ලද්දේ ද එහි යම් හෙයකින්,

වණ්ණො ගන්‍ධො රසො ඔජා චතස්සො චාපි ධාතුයො අට්ඨධම්මසමොධානා හොති කෙසාති සම්මුති තෙසං යෙව විනිබ්භොගා නත්‍ථි කෙසාති සම්මුති.

එහෙයින් කෙස්ද මේ අෂ්ටධර්මයන්ගේ එක්වීමෙක් පමණි, ලොම් ආදියද එසේය. මෙහිලා ක්‍රියාවෙන් හටගත් කොටසක් වේද, එය ජීවිතෙන්‍ද්‍රියය, භාවය යන මේ දෙක හා සමග ගෙන ‘දශධර්ම කලාප’ නම්ද වේ. අධිකතා වශයෙන් වනාහි ‘පඨවිධාතුය’, ‘ආපොධාතුය’ යන ව්‍යවහාරයට ගියේය. මෙසේ කලාප වශයෙන් ගෙන මෙනෙහි කළයුතුය.

චුණ්ණතො (චූර්ණ වශයෙන්) යනු, මේ (මිනිස්) සිරුරෙහි වනාහි, මධ්‍යම ප්‍රමාණයෙන් ගතහොත්, පරමාණු පමණට බිඳීමෙන් සුණුවූ සියුම් දූවිලි බවට පත් පඨවිධාතුව ද්‍රොණයක් (කුරුණියක්) පමණ වන්නේය. එම පඨවිධාතු කොටසින් අඩක් පමණ වූ ආපොධාතුවෙන් පිඬු බවට පත්ව, තෙජොධාතුවෙන් ආරක්‍ෂා කරන ලදුව, වායොධාතුවෙන් පුඹුවනලදුව නොවිසිරී, විනාශයට පත්නොවී පවතියි. නොවිසිරෙමින්, විනාශයට පත්නොවෙමින් නානා ආකාර ස්ත්‍රී-පුරුෂ-ලිංග-භාව විශේෂයනට පැමිණේ. කුදු මහත්-දික්-කොට-තිර-තද ආදී භාවයන්ද ප්‍රකාශ කරයි.

මේ සිරුර තුළ ද්‍රවභාවයට ගිය බැදීම් ආකාර ඇති, ආපොධාතුව පඨවිධාතුවෙහි පිහිටා, තෙජොධාතුවෙන් රක්නාලදුව, වායොධාතුවෙන් පුඹුවනලදුව නොවැගිරෙයි, නොවෑහෙයි. නොවැගිරෙමින්, නොවෑහෙමින් පින පිනා සිටින බවක් දක්වයි.

මේ සිරුර තුළ ආහාරපානාදිය පැසවන, ඌෂ්මාකාර ඇති, උෂ්ණත්‍ව ලක්‍ෂණ ඇති තෙජොධාතුව පඨවිධාතුවෙහි පිහිටා, ආපොධාතුවෙන් පිඬු කරනලදුව, වායොධාතුවෙන් පුඹුවන ලදුව මේ කය මුහුකුරුවයි, එහි වර්ණ සම්පත්තියද එළවයි. එම තෙජොධාතුවෙන් පරිපාකයට පමුණුවන ලද මේ කය පිළිකුල්බව නොදක්වයි.

මේ කයෙහි අඟපසඟ තුළ පැතිර පවත්නා, සැලීම් පැතිරවීම් ස්වභාවයෙන් යුත් වායෝධාතුව පඨවීධාතුව මත පිහිටා අපොධාතුවෙන් පිඬුකරන ලදුව, තෙජොධාතුවෙන් රක්නාලදුව මේ කය පුඹුවාලයි. එම (විත්‍ථම්භන ලක්‍ෂණ ඇති) වායොධාතුවෙන් පුඹුවනලද මේ කය නොවැටී පවතියි, සෘජුව සිටියි. අනෙක් (සමුදීරණ ලක්‍ෂණ ඇති) වායොධාතුවෙන් මෙහෙයවන ලද මේ කය යාම, සිටීම, හිඳීම, හෙවීම යන ඉරියවු කෙරෙහි විඥප්තිය (හැඟවීම) දක්වයි, හැකිලීම්, දිගහැරීම්, අත් පා සෙලවීම් කරවයි. මෙසේ මේ ස්ත්‍රී පුරුෂාදීභාවයෙන් අඥාන ජනයා රවටන මායාරූපයක් බඳු ධාතු යන්ත්‍රය පවතීයයි මෙසේ චූර්ණ (පරමාණු) වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය.

ලක්‍ඛණාදිතො (ලක්‍ෂණාදී වශයෙන්) යනු, පඨවීධාතුව කුමක් ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේද? කුමක් රස (කෘත්‍ය) කොට ඇත්තේද? කුමක් වැටහීම්කොට ඇත්තේදැයි මෙසේ ධාතූන් සතරම ආවර්ජනය කොට, පඨවිධාතුව දැඩිබව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, ප්‍රතිෂ්ඨානය (දරා සිටීම) රස (කෘත්‍ය) කොට ඇත්තේය, (සෙසු ධාතූන්) පිළිගැනීම වැටහීම්කොට ඇත්තේය. ආපොධාතුව වැගිරීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, වැඩීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය, පිඬුකිරීම වැටහීම්කොට ඇත්තේය, තෙජොධාතුව උෂ්ණත්‍වය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, පැසවීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය, මුදුබව ගෙනදීම වැටහීම්කොට ඇත්තේය. වායොධාතුව පැතිරීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. සැලීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය, ඒ මේ අත ගෙනයාම වැටහීම්කොට ඇත්තේය. මෙසේ ලක්‍ෂණාදී වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය.

සමුට්ඨානතො (සමුට්ඨාන වශයෙන්) යනු, පඨවීධාතු ආදිය විස්තර වශයෙන් දැක්වීම් වශයෙන් කෙස් ආදී වූ යම් මේ දෙසාළිස් කොටසක් දක්වන ලද්දේ ද, එම කොටස් අතුරින් උදරිය (නොපැසවුණු අහර) කරීස (පැසවුණු අහර) ය, පූයාවය, මුත්‍රය යන මේ කොටස් සතර සෘතු හේතුවෙන්ම හටගත්තේය. කඳුලුය, ඩහදියය, කෙළය, සොටුය යන මේ සතර ඍතු චිත්ත යන දෙකින්ම හටගත්තේය, ආහාරාදිය පැසවන තෙජොධාතුව කර්මයෙන්ම හටගත්තේය. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ චිත්තයෙන්ම හටගත්තාහුය, සෙසු සියලු කොටස් (කර්ම, චිත්ත, සෘතු ඔජා යන) සමුට්ඨාන සතරින්ම හටගත්තේයයි මෙසේ සමුට්ඨාන වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය.

නානත්තෙකත්තතො (නානත්‍ව එකත්‍ව වශයෙන්) යනු, සියලු ධාතූන් පිළිබඳ ස්වලක්‍ෂණාදී වශයෙන් ඇති නානත්‍වය එකෙකි, පඨවීධාතුව පිළිබඳ ලක්‍ඛණ, රස, පච්චුපට්ඨානාදිය එකෙකි, ආපොධාතුව පිළිබඳ ලක්‍ෂණාදිය අනෙකෙකි, මෙසේ ලක්‍ෂණාදී වශයෙන්ද කම්මසමුට්ඨානාදී වශයෙන්ද නානා ආකාර ඇත්තාවූද මේ ධාතූන්ගේ රූප, මහාභූත, ධාතු, ධම්ම, අනිච්චතා යන මේ ආදී වශයෙන් ඒකත්‍වය (ඒකාකාරබව) වේ. සියලු ධාතුහු රුප්පන (විනාශවීම්) ලක්‍ෂණය නොඉක්මවූ හෙයින් රූප නම් වෙති, මහත්තපාතුභාවාදී හේතුවෙන් මහාභූත නම් වෙති.

මහත්තපාතුභාවාදියෙන් යනු, මේ ධාතුහු මහත්සේ පහළවීම් වශයෙන්ද, මහාභූතයන් හා සමග සැසඳෙන හෙයින්ද, මහත් පරිහාර ඇති හෙයින්ද, මහත් විකාර ඇති හෙයින්ද, මහත්බවින් හා විද්‍යමානබවින්දැයි යන මේ කරුණු අතින් මහාභූතයයි කියනු ලබයි.

එහි මහත්තපාතුභාවතො යනු, මේ මහාභූතයෝ අනුපාදින්න සන්තානයෙහිද, උපාදින්න සන්තානයෙහිද මහත්වූ ප්‍රාදූර්භාව ඇත්තාහුය, ඔවුනතුරෙන් අනුපාදින්න සන්තාන විෂයෙහි (ග්‍රහණය නොකළ පැවැත්මෙහි):

දුවෙ සතසහස්සානි චත්තාරි නහුතානි ච එත්තකං බහලත්තෙන සඞ්ඛාතා’යං වසුන්‍ධරා.

යන ආදී නයින් මහත්වූ ප්‍රාදූර්භාව ඇත්තේයයි යට බුද්ධානුස්මෘති නිර්දේශයෙහි කියන ලද්දේමය.

උපාදින්නසත්තාන විෂයෙහිද (ග්‍රහණය කළ පැවැත්මෙහිද) මත්ස්‍ය, කැසුබ්, දෙව, අසුර ආදී ශරීර වශයෙන් මහත් ලෙසින්ම පහළවීම් ඇත්තේය. කියන ලදමැයි: “මහණෙනි, මහාසමුද්‍රයෙහි යොදුන් සියයක් තරම්වූද ආත්මභාවයෝ (ප්‍රාණීහු) ඇත්තාහ” යන ආදියයි.

මහාභූතසාමඤ්ඤතො (මහාභූතයන්ගේ සමානත්‍ව වශයෙන්) යනු, මේ භූතයෝ වනාහි, යම්සේ ඉන්‍ද්‍රජාලිකයෙක් මැණික් නොවූ ජලය මැණික්කොට දක්වාද, රන් නොවූ කැටකැබිලිති රන් කොට දක්වාද,

තවද යම්සේ යක්‍ෂයකු නොවූ, යක්‍ෂිණියක නොවූ තමා යක්‍ෂයකු ලෙසින්, යක්‍ෂිණියක ලෙසින් දක්වාද, එසේම (මහාභූතයෝ) තුමූ නීලවර්ණ නොවූවාහුම නීලවර්ණ උපාදාරූප දක්වති, පීතවර්ණ නොවූවාහුම, ලොහිතවර්ණ නොවූවාහුම, අවදාතවර්ණ නොවූවාහුම-පෙ-අවදාත වර්ණ උපාදාරූප ද වෙති’යි ඉන්‍ද්‍රජාලියකයන්ගේ හා මහාභූතයන්ගේ සමානත්‍ව වශයෙන් මහාභූත නම් වෙති.

තවද යම්සේ යක්‍ෂාදී මහාභූත කෙනෙක් යම් පුද්ගලයකු ග්‍රහණය කෙරෙත්ද, එවිට ඒ මහාභූතයන් සිටි තැනක් එම පුද්ගලයාගේ ඇතුළතද පිටතදැ’යි දැනගත නොහැකි වේද, ඔහු ඇසුරුකොට නොසිටියාහුද නොවෙත්ද, එසේම මේ සතර මහාභූතයෝද ඔවුනොවුන්ගේ ඇතුළත හෝ පිටත සිටිත්දැ’යි දැනගත නොහැකි වේ, ඔවුනොවුන් ඇසුරුකොට නොසිටින්නාහුද නොවෙති’යි මෙසේ සිටින තැන සිතාගත නොහැකිවන හෙයින් යක්‍ෂාදී මහාභූතයන් හා සමානවන හෙයින්ද මහාභූත නම් වෙති. තවද යම්සේ යක්‍ෂිණී’ යයි හැඳින්වෙන මහාභූත කෙනෙක් මනවඩන පැහැපත් බවින්ද, කඩවසමින්ද, අඟපසඟ සැලීමෙන්ද තමන්ගේ බියකරුබව වසන්කොට සත්ත්‍වයන් රවටත්ද, එසේම මෙම සතර මහාභූතයෝද ස්ත්‍රී පුරුෂ ශරීරාදියෙහි මනවඩන පැහැපත් බවින්ද, මනවඩන අඟපසඟ කඩවසමින්ද මනවඩන අත්-පා-ඇඟිලි බැම හැසිරවීමෙන්ද තමන්ගේ රළු බව ආදී විශේෂ ඇති ස්වාභාවික ලක්‍ෂණ වසන්කොට අඥාන ජනයා රවටති’යි, තමන්ගේ සැබෑ ආකාරය දැක ගන්නට නොදෙති’යි යන වංචක ස්වභාවය හේතුකොටගෙන යක්‍ෂිණීයයි හඳුන්වනු ලබන මහාභූතයන් හා සමානවන හෙයින්ද, මහාභූත නම් වෙති.

මහාපරිහාරතො (මහාපරිහාර) ඇති හෙයින් යනු, බොහෝ ප්‍රත්‍යයයන් පරිහරණය කළ යුතු හෙයින් මහාභූතයෝ වනාහි දවස දවස එළවිය යුතු බැවින් බොහෝවූ අහර පිළී ආදියෙන් පවත්වන (නඩත්තු කරන) ලද්දාහු’යි මහාභූත නම් වෙති. භූතයෝ මහත් පරිහාර ඇත්තාහු’යි හෝ මහාභූත නම් වෙති.

මහාවිකාරතො (මහත් විකාර ඇති හෙයින්) යනු, මේ සතර මහාභූතයෝ උපාදින්න (ග්‍රහණය කළා) වූද, අනුපාදින්න (ග්‍රහණය නොකළා) වූද, මහත් විකාර ඇත්තාහු වෙති. එහි, අනුපාදින්න භූතයන්ගේ විකාර මහත්‍වය කල්ප විනාශයෙහිදී ප්‍රකට වේ. උපාදින්නයන්ගේ විකාර මහත්‍වය ධාතූන් කැළඹි කල්හි ප්‍රකට වේ. ඒ එසේමැයි:

භූමිතො වුට්ඨිතො යාව බ්‍රහ්මලොකා විධාවති. අච්චි අච්චිමතො ලොකෙ ඩය්හමානම්හි තෙජසා,

කොටිසතසහස්සෙකං චක්කවාළං විලීයති. කුපිතෙන යදා ලොකො සලිලෙන විනස්සති,

කොටිසතසහස්සෙකං චක්කවාළං විලීයති. වායො ධාතුප්පකොපෙන යදා ලොකො විනස්සති,

පත්‍ථද්ධො භවතී කායො දට්ඨො කට්ඨමුඛෙන වා. පඨවිධාතුප්පකොපෙන හොති කට්ඨමුඛෙව සො,

පූතිකො භවතී කායො දට්ඨො පුතිමුඛෙන වා. ආපො ධාතුප්පකොපෙන හොති පූතිමුඛෙව සො,

සන්තත්තො භවතී කායො දට්ඨො අග්ගිමුඛෙන වා. තෙජොධාතුප්පකොපෙන හොති අග්ගිමුඛෙව සො,

සඤ්ඡින්නො භවති කායො දට්ඨො සත්‍ථමුඛෙන වා. වායොධාතුප්පකොපෙන හොති සත්‍ථමුඛෙව සො,

මෙසේ භූතයෝ මහත් විකාර ඇත්තාහු’යි මහාභූත නම් වෙති.

මහත්තා භූතත්තා (මහත් බැවින්ද විද්‍යාමාන බැවින්ද) මහත් වෑයමින් අවබෝධ කළයුතු හෙයින් මොවුහු ‘මහත්’ නම් වෙති, විද්‍යමානවන හෙයින් ‘භූත’ නම් වෙති, මහත් බැවින්ද විද්‍යාමාන බැවින්ද මහාභූත නම් වෙති.

මෙසේ මේ සියලු ධාතූහු මහත් ප්‍රාදූර්භාව ආදී කරුණු අනුව මහාභූත නම් වෙති.

ස්වලක්‍ෂණයන් දරන හෙයින්ද, දුක් ගෙනදෙන හෙයින්ද, දුක් දරා සිටින හෙයින්ද, ධාතු ලක්‍ෂණයන් නොඉක්මවූ හෙයින්ද සියලුම භූතයෝ ධාතු නම් වෙති. ස්වලක්‍ෂණයන් දැරීමෙන්ද, තමන්ගේ ක්‍ෂණයට අනුරූපව දැරීමෙන්ද ධම්ම නම් වෙති, විනාශවීම් අර්ත්‍ථයෙන් අනිච්චා (අනිත්‍ය) නම් වෙති, භය ගෙනදීමේ අර්ත්‍ථයෙන් දුක්‍ඛ (දුඃඛ) නම් වෙති, අසාරය යන අර්ත්‍ථයෙන් අනත්ත (අනාත්ම) නම් වෙති.

මෙසේ රූප, මහාභූත, ධාතු, ධම්ම, අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් සියලුම ධාතූන්ගේ ඒකත්‍වය වෙති’යි යන මේ ආකාරයෙන් නානත්‍ව ඒකත්‍ව වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය.

විනිබ්භොග (වෙන්කළ හැකිබව,) අවිනිබ්භොග (වෙන්කළ නොහැකි බව) වශයෙන් විනිබ්භොගාවිනිබ්භොගතො යනු, සහජාතව හටගත් මේ ධාතූහු සියල්ලන්ම අන්තිමවූ (ඉතා කුඩා) එක් එක් ශුද්ධාෂ්ටක කලාපයෙක්හි ප්‍රදේශ වශයෙන් වෙන් නොකරන ලද්දාහුය. (වෙන්කළ නොහැකිය). ලක්‍ෂණ වශයෙන් වනාහි වෙන් කරන ලද්දාහුය. (වෙන් කළ හැකිය). මෙසේ විනිබ්භොග අවිනිබ්භොග වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

සභාගවිසභාගතො (සභාග විසභාග වශයෙන්) යනු, මෙසේ වෙන් නොකළ හැක්කාවූද මේ ධාතූන් අතුරෙන් පළමු (පඨවී, ආපො යන) දෙක ගුරු බැවින්ද, එසේම පසු (තෙජො, වායො යන) දෙක ලුහු බැවින්ද එකිනෙකට සමාන වේ. පළමු දෙක පසු දෙකටද, පසු දෙක පළමු දෙකටද අසමාන වේය’යි මෙසේ සභාග විසභාග වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

අජ්ඣත්තිකබාහිරවිසෙසතො (අභ්‍යන්තර බාහිර විශේෂ වශයෙන්) යනු, අජ්ඣත්තික (අභ්‍යන්තර) ධාතූහු චක්ඛු විඤ්ඤාණාදී පසටද, විඤ්ඤත්ති දෙකටද, ඉන්‍ද්‍රියයනටද නිශ්‍රය වෙති, ඔවුහු ඉරියවු සහිත වූවාහු, චතුසමුට්ඨානිකද වෙති. බාහිර ධාතූහු මෙම ප්‍රකාරයට වෙනස් ප්‍රකාර ඇත්තාහුයයි මෙසේ අභ්‍යන්තර බාහිර විශේෂ වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

සංගහතො (සංග්‍රහ වශයෙන්) යනු, කම්මසමුට්ඨානවූ පඨවීධාතුව කම්මසමුට්ඨාන වූ අන්‍ය ධාතූන් හා සමජාතික බැවින් එකට සංග්‍රහ වේ, සමුට්ඨාන වශයෙන් නොවෙනස් වන හෙයිනි. එසේම චිත්තසමුට්ඨානිකාදී ධාතුහු චිත්තසමුට්ඨානිකාදී ධාතූන් හා එකට සංග්‍රහ වෙති. මෙසේ සංග්‍රහ වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය.

පච්චයතො (ප්‍රත්‍යය වශයෙන්) යනු, පඨවීධාතුව ආපොධාතුව විසින් කැටිකොට ගන්නාලදුව, තෙජොධාතුව විසින් රක්නාලදුව, වායොධාතුව විසින් පුඹුවනලදුව සෙසු මහාභූත තුනට ප්‍රතිෂ්ඨා බවට පත්වීමෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. ආපොධාතුව පඨවීධාතුව තුළ පිහිටා, තෙජොධාතුව විසින් රක්නාලදුව, වායොධාතුව විසින් පුඹුවනලදුව, සෙසු මහාභූත තුන එක්කොට බැඳවීමෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. තෙජොධාතුව පඨවීධාතුවෙහි පිහිටා ආපොධාතුව විසින් කැටිකොට ගන්නාලදුව වායොධාතුව විසින් පුඹුවන ලදුව සෙසු මහාභූත තුනට පරිපාකය ගෙනදෙමින් ප්‍රත්‍යය වේ. වායොධාතුව පඨවීධාතුවෙහි පිහිටා, ආපොධාතුව විසින් කැටිකොට ගන්නාලදුව තෙජොධාතුව විසින් පරිපාකයට පමුණුවන ලදුව, සෙසු මහාභූත තුනට පිම්බීම ගෙනදෙමින් ප්‍රත්‍යය වේය’යි මෙසේ ප්‍රත්‍යය වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

අසමන්නාහාරතො (අසමන්නාහාර) වශයෙන් යනු, මෙහි පඨවීධාතුව ‘මම් පඨවීධාතු වෙමි’යි හෝ ‘සෙසු ධාතු තුනට ප්‍රතිෂ්ඨා වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙමි’යි නොදනියි, සෙසු ධාතු තුනද අපට ‘පඨවීධාතුව ප්‍රතිෂ්ඨා වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති’යි නොදනියි. සියලු තන්හි මෙම නයයි, මෙසේ අසමන්නාහාර වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය.

පච්චයවිභාගතො (ප්‍රත්‍යය විභාග වශයෙන්) යනු, ධාතූන්හට වනාහි කර්ම, චිත්ත, ආහාර, සෘතු යන මොහු ප්‍රත්‍යය වෙති. එහි කර්මයෙන් හටගත් ධාතූන්හට කර්මයම ප්‍රත්‍යය වේ, චිත්තාදිය ප්‍රත්‍යය නොවේ. චිත්ත ආදියෙන් හටගත් ධාතුන්හට චිත්ත ආදියට ප්‍රත්‍යය වේ. සෙසු කර්ම ආදිය ප්‍රත්‍යය නොවේ. කර්මයෙන් හටගත් ධාතූන්හට කර්මය ජනක ප්‍රත්‍යය වේ, සෙසු ධාතූන්හට පරියාය වශයෙන් උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය වේ. චිත්ත සමුට්ඨානිකයනට චිත්තය ජනක ප්‍රත්‍යය වේ, සෙසු ධාතූන්හට පච්ඡාජාත (පසුව උපන්) ප්‍රත්‍යයද, අස්තිප්‍රත්‍යයද, අවිගතප්‍රත්‍යයද වේ. ආහාරසමුට්ඨානික ධාතූන්හට ආහාරය ජනක ප්‍රත්‍යය වේ, සෙසු ධාතූන්හට ආහාර ප්‍රත්‍යයද, අස්තිප්‍රත්‍යයද, අවිගත ප්‍රත්‍යයද වේ. සෘතුසමුට්ඨානික ධාතූන්හට සෘතුවම ජනකප්‍රත්‍යය වේ, සෙසු ධාතුන්හට අස්ති ප්‍රත්‍යයද, අවිගත ප්‍රත්‍යයද වේ. කම්මසමුට්ඨානික මහාභූතය කම්මසමුට්ඨානික මහාභූතයනට ප්‍රත්‍යය වේ. චිත්තාදි සමුට්ඨානික මහාභූතයනටද චිත්තය ප්‍රත්‍යය වේ, එසේම චිත්තසමුට්ඨානික-පෙ-ආහාරසමුට්ඨානික-පෙ-උතුසමුට්ඨානික මහාභූතය උතුසමුට්ඨානික මහාභූතයනටද, කම්මාදි සමුට්ඨානික මහාභූතයනටද ප්‍රත්‍යය වේ.

එහි කම්මසමුට්ඨානික පඨවීධාතුව කම්මසමුට්ඨානිකවූ සෙසු ධාතූන්හටද සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ, නිස්සය, අත්‍ථි, අවිගත වශයෙන් හා ප්‍රතිෂ්ඨා වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය වේ, ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍යය නොවේ. (චිත්ත-ආහාර උතු යන) තුන සමුට්ඨානකොට ඇති මහාභූතයනට නිස්සය, අත්‍ථි, අවිගත වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. ප්‍රතිෂ්ඨා වශයෙන්ද, ජනක වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය නොවේ. මෙහි, ආපොධාතුවද සෙසු ධාතුත්‍රයයට සහජාතාදී වශයෙන්ද ආබන්‍ධන වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය වේ, ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍යය නොවේ. (චිත්ත ආදී තුන) සමුට්ඨානකොට ඇති සෙසු ධාතූන්හට නිස්සය, අත්‍ථි, අවිගත වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ, ආබන්‍ධන වශයෙන්ද, ජනක වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය නොවේ. මෙහි තෙජොධාතුවද සෙසු ධාතුත්‍රයට සහජාතාදී වශයෙන්ද, පරිපාචන වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය වේ. ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍යය නොවේ. (උතු -චිත්ත-ආහාර යන) තුන සමුට්ඨානකොට ඇති සෙසු මහාභූතයනට නිස්සය, අත්‍ථි, අවිගත වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ, පරිපාචන වශයෙන්ද, ජනක වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය නොවේ. මෙහි වායො ධාතුවද සෙසු ධාතුත්‍රයට සහජාතාදී වශයෙන්ද, විත්‍ථම්භන වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය වේ, ජනක වශයෙන් ප්‍රත්‍යය නොවේ. (උතු චිත්ත-ආහාර යන) තුන සමුට්ඨාන කොට ඇති සෙසු මහාභූතයනට නිස්සය, අත්‍ථි, අවිගත වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ, විත්‍ථම්භන වශයෙන්ද, ජනක වශයෙන්ද ප්‍රත්‍යය නොවේ. චිත්ත-ආහාර-උතු යන තුන සමුට්ඨාන කොට ඇති පඨවීධාතු ආදියෙහිද මෙම නයයි.

මෙසේ සහජාතාදී ප්‍රත්‍යය වශයෙන් පවත්වන්නාවූ මේ ධාතූන් අතර,

එකං පටිච්ච තිස්සො චතුධා තිස්සො පටිච්ච එකො ච, ද්වෙ ධාතුයො පටිච්ච ද්වෙ ඡද්ධා සම්පවත්තන්ති.

පඨවී ආදී ධාතුන් අතර එක් එක් ධාතුවක් නිසා සෙසු ධාතූන් තුනක් තුනක්යයි මෙසේ එක් ධාතුවක් නිසා සෙසු ධාතු තුන සතර ආකාරයෙකින් පවතියි, එසේම පඨවීධාතු ආදිය අතුරෙන් එක් එක් ධාතුවක් සෙසු ධාතුන් තුනක් තුනක් නිසා වෙතැ’යි මෙසේ ධාතූන් තුනක් නිසා ඉතිරි එක් ධාතුවක්දැ’යි සිවුආකාරයෙකින් පවතියි. පළමු දෙක නිසා පසු දෙකද, පසු දෙක නිසා පළමු දෙකද, පළමුවන තුන්වන දෙක නිසා දෙවන සිවුවන ධාතු දෙකද දෙවන සිවුවන ධාතු නිසා පළමුවන තුන්වන ධාතු දෙකද, පළමුවන සිවුවන ධාතු නිසා දෙවන තුන්වන ධාතුද, දෙවන තුන්වන ධාතු නිසා පළමුවන සිවුවන ධාතුන්දැ’යි මෙසේ ධාතු දෙකක් නිසා ධාතු දෙකක්දැ’යි සය ආකාරයෙකින් පවතියි.

එම ධාතුන් අතර පඨවීධාතුව යාම් ඊම් ආදිය කරනවිට පීඩනයට (තල්ලුවට) ප්‍රත්‍යය (උපකාරී) වෙයි, එම පඨවීධාතුවම ආපොධාතුවට අනුගත වූ විට පා තැබීමට ප්‍රත්‍යය වේ, පඨවීධාතුවට අනුගතවූ ආපොධාතුව පා යටට හෙළීමට ප්‍රත්‍යය වේ. වායො ධාතුවට අනුගතවූ තෙජොධාතුව පා උඩට නැඟීමට ප්‍රත්‍යය වේ, තෙජොධාතුවට අනුගතවූ වායොධාතුව පා ඉදිරියට හා සරසට යැවීමට ප්‍රත්‍යය වේය’යි මෙසේ ප්‍රත්‍යය විභාග වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය.

මේ ආකාරයෙන්, වචනාර්ත්‍ථ ආදී වශයෙන් මෙනෙහි කරනවිට, එක් එක් මාතෘකා මාර්ගයෙන් ධාතූහු ප්‍රකට වෙති, එම ධාතූන් නැවත නැවතත් ආවර්ජනය කරනවිට, මෙනෙහි කරනවිට, පෙරකී නයින්ම උපචාර සමාධිය උපදී, එම සමාධිය සිවුධාතූන් ව්‍යවස්ථාපනය කරන ඥානයෙහි අනුභාවයෙන් උපදින හෙයින් ‘චතුධාතුවවත්‍ථාන’ යනුවෙන්ම ව්‍යවහාරයට පත්වෙයි.

මෙම චතුධාතුවවත්‍ථාන භාවනාවෙහි නියුතු වූ භික්‍ෂු තෙමේ ශුන්‍යතාව අවබෝධ කරයි, සත්ත්‍වයෙකැ’යි යන හැඟීම නසාලයි, සත්ත්‍වසංඥාව නසන ලද හෙයින් ඒ යෝගාවචර තෙමේ ව්‍යාලමෘග යක්‍ෂ රාක්‍ෂසාදී උපද්‍රවයකට නොපැමිණෙනුයේ, බිය හා බියකරු හැඟීම් ඉවසනු සමත්වේ. (කුශල විෂයෙහි) අරතියද, (පංචකාමවිෂයෙහි) රතියද මැඩලන්නේ වේ, ඉටු අනිටු අරමුණෙහි උදම්වීමට හෝ පසුබැසීමට නොපැමිණේ, මහාප්‍රඥා ඇත්තේද වේ, අවසන්හි නිවන් දක්නේ හෝ සුගතිපරායණ හෝ වන්නේය.

එවං මහානුභාවං යොගීවරසහස්සකීළිතං එතං, චතුධාතුවවත්‍ථානං නිච්චං සෙවෙථ මෙධාවී.

මේ චතුධාතුවවත්‍ථානය පිළිබඳ භාවනා නිර්දේශයයි.

සමාධිය පිළිබඳ විස්තරය හා භාවනා ක්‍රමය දක්වනු පිණිස සමාධි නම් කිමෙක්ද? කවර අරුතෙකින් සමාධි නම් වේද? ආදි නයින් යම් ප්‍රශ්නකර්මයක් කරන ලද්දේ නම්, එහි ‘කෙසේ වැඩිය යුතුදැ?’යි යන මේ පදයට කළ අර්ත්‍ථවර්ණනාව මෙතෙකින් සර්වප්‍රකාරයෙන් සමාප්ත වූයේය.

මෙහි අභිප්‍රේත වූ එම සමාධිය උපචාරය, අර්පණායයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි (බුද්ධානුස්සති ආදී) දස කමටහන්හිද, අර්පණාවට පෙරාතුව පහළවන චිත්තොත්පාදයන්හිද ඇතිවන එකාග්‍රතාව උපචාර සමාධියයි. සෙසු කමටහන්හිදී ඇතිවන චිත්තෛකාග්‍රතාව අර්පණා සමාධියයි. ඒ කර්මස්ථානයන් වඩනාලද හේතුවෙන් ද්විප්‍රකාරවූම එම සමාධිය වඩනා ලද්දේ වේ. එහෙයින් ‘කෙසේ වැඩිය යුතුදැ?’යි යන මේ පදයෙහි අර්ත්‍ථ වර්ණනාව සර්වප්‍රකාරයෙන් සමාප්තය’යි කියනලදී.