නන්‍දොපනන්‍දනාගදමනකථා

නන්දොපනන්දනාගදමනකථා

එක් සමයෙක්හි අනේපිඬු සිටු තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් දහම් අසා, ‘ස්වාමීනි, හෙට පන්සියයක් භික්‍ෂූන් හා සමග අපගේ ගෙහි භික්‍ෂාව පිළිගනු මැනවැ’යි ඇරියුම් කොට ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇරියුම ඉවසා, එදවසින් ඉතිරි කාලයත් රාත්‍රි කාලයත් ඉක්මවා අළුයම් කාලයෙහි දසදහසක් ලෝකධාතුව බැලූ සේක, එවිට නන්දෝපනන්‍ද නම් නාරජු ඥානපථයට ආයේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මේ නාරජු මාගේ ඥානපථය හමුවට එයි, මොහුට උපනිශ්‍රය සම්පත් ඇත්දෝහෝ’යි ආවර්ජන කරන සේක්, ‘මේ තෙමේ මිසදිටුවෙකි, රත්නත්‍රය කෙරෙහි නොපහන්ය’යි දැක, ‘කවරෙක් නම් මොහු මිසදිටු බවින් මුදවාදැ’යි ආවර්ජන කරනසේක් මහමුගලන් තෙරුන් දුටුසේක.

ඉක්බිති රැය පහන්වූ කල්හි සිරුරු පිළිදැගුම් නිමවා ආයුෂ්මත් ආනන්‍ද තෙරුන් ඇමතූ සේක, ‘ආනන්‍දය, තථාගතයන් වහන්සේ දෙව්ලොව චාරිකාවෙහි යෙති, පන්සියයක් භික්‍ෂූන්හට සැල කරව’යි කීසේක. එදින නන්දෝපනන්‍ද නා රජුගේ ආපානභූමිය සරසන ලදි. හේ තෙමේ දිව්‍යමය සේසත් දරා ත්‍රිවිධ නාටක ජනයා විසින්ද නාපිරිස් විසින්ද පිරිවරන ලද්දේ දිව්‍යමය භාජනයන්හි එළවනු ලබන ආහාරපාන විශේෂයන් නරඹමින් දිව්‍යමය රත්නපර්යංකයෙක්හි හුන්නේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නාරජුහට පෙනෙනසේ ඔහුගේ විමානය මත්තෙන් පන්සියයක් භික්‍ෂූන් ගෙන තව්තිසා දෙව්ලොව බලා වැඩිසේක.

එසමයෙහි නන්දෝපනන්‍ද නාරජුහට මෙවන් පවිටු සිතක් පහළ විණි. ‘මේ මුඬුමහණෝ අපගේ භවනය මත්තෙන් දෙවියන්ගේ තව්තිසා භවනයට යන්නාහුද එතැනින් නික්මෙන්නාහුද වෙති, දැන් මෙයින් මතු මොවුන්හට අපගේ හිස්මත පාදූවිලි හෙලමින් යන්නට නොදෙමි’යි මෙසේ සිතා නැඟිට මේරූ පර්වතමූලයට ගොස් තමාගේ ආත්මභාවය හැර මේරූ පර්වතය සත් වරක් දරණ වැලින් වසා මුදුනෙහි පෙණය තබාගෙන යටිකුරුව නමාගත් පෙණයෙන් තව්තිසා භවනය මුවහකොට නොපෙනෙන්නට සැලැස්වීය.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් රට්ඨපාල තෙරණුවෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීහ. ‘ස්වාමීනි, පෙර මේ පියසෙහි සිට මේරු පර්වතය අවට දක්නෙමි, තව්තිසා බවන දක්නෙමි, වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය දක්නෙමි, වෛජයන්ත ප්‍රාසාද මස්තකයෙහි ධ්වජය දක්නෙමි, ස්වාමීනි, අද මේරු පර්වතය හෝ -පෙ- වෛජයන්ත ප්‍රාසාද - මස්තකයෙහි ධ්වජය හෝ නොපෙනීමට හේතු කිම?’ ‘රට්ඨපාලය, මේ නන්දෝපනන්‍දනාරජ තෙමේ ඔබ වෙත කිපී මේරූ පර්වතය සත්වරක් දරණින් වෙළාගෙන මුදුන පෙණයෙන් වසාගෙන අඳුරුකොට සිටියේය’යි කීසේක. ‘ස්වාමීනි. ඔහු දමනය කරමි’යි කීවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය නො-අනුදත්සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් භද්දිය තෙරණුවෝද, ආයුෂ්මත් රාහුල තෙරණුවෝදැයි සියලු භික්‍ෂූහු පිළිවෙළින් ඉදිරිපත් වූහ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොඅනුදත් සේක.

අවසන්හි මහමුගලන් තෙරණුවෝ, ‘ස්වාමීනි, මම ඔහු දමනය කෙරෙමි’යි කීහ, ‘මොග්ගල්ලානය, දමනය කරනු යැ’යි අනුදත්සේක. තෙරණුවෝ ආත්මභාවය හැර මහනාරජ වෙසක් මවාගෙන නන්දෝපනන්‍ද නාරජු තුදුස් වරක් දරණින් වෙළාගෙන ඔහුගේ පෙණය මත්තෙහි තමාගේ පෙණය තබාගෙන මේරු පර්වතයට තද කළහ. නාරජ තෙමේ දුමන්නට විය, තෙරණුවෝද, ‘දුම් ඇත්තේ තොපගේ සිරුරෙහි මතුනොවේ, අපගේ සිරුරෙහිද ඇත්තේය’යි දුමන්නට වූහ. නාරජුගේ දුම් තෙරුන් නොපෙළයි, තෙරුන්ගේ දුම් නාරජු පෙළයි. ඉක්බිති නාරජ තෙමේ දැල්වෙන්නට විය. තෙරණුවෝද, ‘ගිනි ඇත්තේ තොපගේ සිරුරෙහි මතු නොවේ, අපගේ සිරුරෙහිද ඇතැ’යි දැල්වෙන්නට වූහ. නාරජුගේ තේජස තෙරුන් නොපෙළයි, තෙරුන්ගේ තේජස නාරජු පෙළයි. නාරජ, ‘මේ තෙමේ මා මේරු පර්වතයට තබා තදකොට දුමන්නේද, දැල්වෙන්නේද වේ’යි සිතා. ‘පින්වත, ඔබ කවුරුදැ?’යි පිළිවිසීය. ‘නන්‍දය, මම මොග්ගල්ලාන වෙමි’යි කීහ. ‘ස්වාමීනි, ඔබගේ භික්‍ෂුවේශයෙන් සිටිනු මැනවැ’යි කීය.

තෙරණුවෝ එම වේශය හැර ඔහුගේ දකුණු කණින් නික්මුණාහ, දකුණු නාසාපුටයෙන් පිවිස වම් නාසාපුටයෙන්ද වම් නාසාපුටයෙන් පිවිස දකුණු නාසාපුටයෙන්ද නික්මුණාහ. එවිට නාරජ මුව විවර කළේය. තෙරණුවෝ මුවින් පිවිස කුස තුළ නැගෙනහිර දෙසටද, බටහිර දෙසටද, සක්මන් කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මොග්ගල්ලානය, මෙනෙහි කරනුය, මේ නාරජ මහත් සෘද්ධි ඇත්තෙකි’යි කීසේක. තෙරණුවෝ ‘ස්වාමීනි. මවිසින් සතර සෘද්ධිපාදයෝ වඩන ලද්දාහුය, පුරුදු පුහුණු කරන ලද්දාහුය, ප්‍රගුණ කරන ලද්දාහුය, පදම් කරන ලද්දාහුය, ප්‍රතිෂ්ඨාබවට පත් කරන ලද්දාහුය, අභ්‍යාස කරන ලද්දාහුය, මොනවට අරඹන ලද්දාහුය. ස්වාමීනි, මම නන්දෝපනන්‍දයා මතුනොව නන්දෝපනන්‍දයා වැනි නාරජුන් සියයක් නමුදු දහසක් නමුදු දමනය කරනු හැකි වෙමි’යි කීහ.

නාරජ තෙමේ. ‘මවිසින් පිවිසෙනු නොදක්නා ලදි. දැන් නික්මෙනවිට දළ අතර සිර කොටගෙන කා දමමි’යි සිතා ‘ස්වාමීනි, නික්මෙනු මැනවි, කුස තුළ ඔබමොබ සක්මන් කරමින් මා නොපෙළනු මැනවි’යි කීය. තෙරණුවෝ නික්ම පිටත සිටියහ. නාරජ තෙමේ දැක ‘මේ ඔහුය’යි හැඳින නාසාවාතය නිකුත් කළේය, තෙරණුවෝ චතුර්ත්‍ථධ්‍යානයට සමවන්හ. එම වාතය ඔවුන්ගේ ලොම් ගසක් හෝ සොල්වනු සමත් නොවීය. සෙසු භික්‍ෂූහු වනාහි මූල පටන් දක්වන ලද සියලු ප්‍රාතිහාර්යයන් කරනු සමත් වෙති, මෙබඳු අවස්ථාවකට පැමිණ මෙසේ ක්‍ෂණිකව සමවදිනු සමත් නොවෙති’යි දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්හට නාගරාජදමනය නොඅනුදත් සේක.

නාරජ තෙමේ, ‘මම නාසාවාතයෙන් ශ්‍රමණයාගේ රෝමකූපයක් හෝ සොල්වනු සමත් නොවීමි, මේ ශ්‍රමණයා මහර්ධි ඇත්තෙකි’යි සිතීය. තෙරණුවෝ එම වේශය හැර ගුරුළු වෙසක් මවාගෙන ගුරුළු පියා සැලුම් සහිතව නාරජු ලුහුබැන්දාහ. නාරජ තෙමේ එම ආත්මභාවය හැර මානවක වේශයක් මවාගෙන, ‘ස්වාමීනි, ඔබ සරණ යෙමි’යි කියමින් තෙරුන්ගේ පා වැඳ සිටියේය. තෙරණුවෝ ‘නන්‍දය, ශාස්තෲන් වහන්සේ පැමිණි සේක, එව, එහි යමු’යි නාරජු දමනය කොට නිර්විෂ කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණවූහ. නාරජ තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නැමඳ ‘ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ සරණ යෙමි’යි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘සුවපත් වනුය නාරජැ’යි පවසා භික්‍ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන අනේපිඬු සිටුහුගේ නිවසට වැඩිසේක.

අනේපිඬු සිටු තෙමේ, ‘ස්වාමීනි, කවර හෙයින් ඉතා දහවල්ව වැඩිසේක්දැ?යි කීය. මොග්ගල්ලාන, නන්දෝපනන්‍ද යන දෙදෙනාගේ සංග්‍රාමයෙක් වීය’යි කීසේක. ‘ස්වාමීනි, ජය කාහටද පරාජය කාහටදැ’යි කීය. මොග්ගල්ලානයනට ජයද නන්දෝපනන්‍දයනට පරාජයද වීය’යි කීසේක. අනේපිඬු සිටු තෙමේ, ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ නිවසෙහි පිළිවෙළින් නොකඩවා සත්දිනක් භික්‍ෂාව ඉවසන සේක්වා, තෙරුන්හට සත්දිනක් උපහාර කරන්නෙමි’යි කියා බුදුපාමොක් පන්සියයක් භික්‍ෂූන්හට මහත් සත්කාර කළේය. මෙසේ මෙම නන්දෝපනන්‍ද දමනයෙහි කරන ලද මහත්වූ ආත්මභාවය සඳහා ‘යදා මහන්තං අත්තභාවං කරොති තදා මහන්තං හොති මහාමොග්ගල්ලානත්‍ථරස්ස විය’ (යම් කලෙක මහත්වූ ආත්මභාවයක් මවාගනීද, එකල මහත් වේ) යි යන මෙය කියන ලදී. මෙසේ කී කල්හිද භික්‍ෂූහු උපාදින්නකං නිස්සාය අනුපාදින්නකමෙව වඩ්ඪති (ග්‍රහණය කරන ලද දෙය නිසා ග්‍රහණය නොකළ දෙය වැඩේ) යි කීහ. මෙහිලා මෙයම යුතුවේ.

හේ (යෝගී) තෙමේ මෙසේ කොට හුදෙක් චන්‍ද්‍ර සූර්යයන් අල්ලනුද මතු නොවේ. ඉදින් කැමැත්තේ නම්, පාපුටුවක් බවට හරවා පා තබයි, පුටුවක් බවට හරවා හිඳගනියි, ඇඳක් බවට හරවා වැතිරෙයි, ඇඳි පුවරුවක් බවට හරවා හොවියි. එක් කෙනකු මෙසේ කරනවිටම අන් කෙනෙක්ද මෙසේ කරති, නොයෙක් සුවහස් ගණන් භික්‍ෂූන් මෙසේ කරනවිට පවා ඔවුන් එක් එක් කෙනකුහට එකසේම (ප්‍රතිහාර්යය) සිද්ධ වේ. චන්‍ද්‍රසූර්යයන්ගේ ගමනයද ආලෝකකරණයද ඒ ආකාරයෙන්ම වේ. යම්සේ දිය පිරූ දහස් ගණන් පළි අතුරෙන් සෑම තළියකම චන්‍ද්‍රමණ්ඩලය දිස්වේද, චන්‍ද්‍රයාගේ ගමනය හා ආලෝකකරණය සිදුවේද, මේ ප්‍රාතිහාර්යයද එය හා සමාන වේ.

යාවබ්‍රහ්මලොකාපි යනු බ්‍රහ්මලෝකය දක්වාද, කායෙන වසං වත්තති යනු, බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහිද කයින් තමා වසඟයෙහි පවත්වයි. එහි අර්ත්‍ථය පෙළ අනුව ගොස් දත යුතුය. මෙහි පෙළ මෙසේයි:-

‘යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති’ (බ්‍රහ්මලෝකය දක්වාද කයින් තමා වසඟයෙහි පවත්වයි) යනුයි. ඉදින් ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ චිත්තවශීතාවට පැමිණියේ බ්‍රහ්ම ලෝකයට යනු කැමැතිව දුරෙහි වුවද සමීපයෙහි වේවා’යි අධිෂ්ඨාන කෙරේද, එවිට සමීපයෙහි වෙයි, සමීපයෙහි වුවද දුරෙහි වේවා’යි අධිෂ්ඨාන කෙරේද, එවිට දුරෙහි වෙයි. බොහෝ වුවද මඳ වේවා’යි අධිෂ්ඨාන කෙරේද, එවිට මඳ වෙයි. මද වුවද බොහෝ වේවා’යි අධිෂ්ඨාන කෙරේද, එවිට බොහෝ වෙයි. දිවැසින් බ්‍රහ්මයාගේ රූපය දකියි. දිව කණින් බ්‍රහ්මයාගේ ශබ්දය අසයි, චේතෝපරියඤාණයෙන් බ්‍රහ්මයාගේ සිත දනියි. ඉදින් චිත්තවශීතාවට පත් ඒ සෘද්ධිමත් තෙමේ දෘශ්‍යමාන වූ කයින් යුක්තව බ්‍රහ්මලෝකයට යනු කැමැති වේද, එවිට කයට අනුව සිත වඩවයි, කයට අනුව සිත හැරෙන සේ අධිෂ්ඨාන කරයි, කයට අනුව සිත වඩවා කයට අනුව සිත හැරෙන සේ අධිෂ්ඨානකොට සුඛසංඥාවටද ලඝුසංඥාවටද බැස දෘශ්‍යමාන කයින් යුතුව බ්‍රහ්මලෝකයට යයි. ඉදින් චිත්තවශීතාවට පත් ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ අදෘශ්‍යමානවූ කයින් යුතුව බ්‍රහ්මලෝකයට යනු කැමැති වේද, එවිට සිතට අනුව කය වඩවයි, සිතට අනුව කය හැරෙන සේ අධිෂ්ඨාන කරයි. සිතට අනුව කය වඩවා, සිතට අනුව හැරෙන සේ අධිෂ්ඨාන කොට සුඛසංඥාවටද ලඝුසංඥාවටද, බැස අදෘශ්‍යමාන ශරීරයෙන් යුක්තව යයි. හේ තෙමේ ඒ බ්‍රහ්මයා අභිමුඛයෙහි සියලු අඟපසඟ සහිත නො-අඩු ඉඳුරන් සහිත මනෝමය රූපයක් මවාගනියි, ඉදින් ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ සක්මන් කෙරේද, මවන ලද රූපයද එහි සක්මන් කරයි, ඉදින් ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ සිටීද-පෙ-හිඳීද -සයනය කෙරේද -පෙ මවනලද රූපයද -පෙ- සයනය කරයි. ඉදින් ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ දුමන්නේද, දැල්වෙන්නේද, දහම් දෙසන්නේද, ප්‍රශ්න විචාරන්නේද, ප්‍රශ්න විචාරන ලඳුව විසඳන්නේද, මවනලද රූපයද එහිදී -පෙ- ප්‍රශ්න විචාරනලදුව විසඳයි. ඉදින් ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ ඔහු සමඟ හමුව සිටීද, සල්ලාපයෙහි යෙදේද, සාකච්ඡා කෙරේද, මවනලද රූපයද එහිදී ඒ බ්‍රහ්මයා සමඟ හමුව සිටියි. සල්ලාපයෙහි යෙදෙයි, සාකච්ඡා කරයි. ඒ සෘද්ධිමත් තෙමේ යම් යම් දෙයක් කෙරේද, මවන ලද රූපයද ඒ ඒ දෙයම කරයි.

එහි, ‘දුරෙපි සන්තිකෙ අධිට්ඨාති’ (දුරෙහි සිටි දෙයද ළඟ සිටින සේ අධිෂ්ඨාන කරයි) යනු, පාදකධ්‍යානයෙන් නැගී දුර සිටි දෙව්ලොව හෝ බඹලොව හෝ ළඟ සිටීවායි ආවර්ජනකොට, පිරියම්කොට, නැවත සමවැද ළග සිටීවායි ඥානයෙන් අධිෂ්ඨාන කරයි, එවිට ළඟ සිටියි. සෙසු පදවලද මේ නයම වේ.

එහිලා කවුරු නම් දුර සිටි දෙය ගෙන ළග සිටිනසේ කළාහුද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි යමාමහ පෙළහර අවසන්හි දෙව්ලොවට යන සේක් යුගන්‍ධර පර්වතයද මේරු පර්වතයද ළඟ සිටිනසේ කොට පොළෝ තෙලෙහි සිට එක් පියවරක් යුගන්‍ධර පර්වතයෙහි තබා දෙවන පියවර මේරු පර්වත මස්තකයෙහි තැබූ සේක. අන් කවරෙක් එසේ කළාහුද? මහමුගලන් තෙරණුවෝය. තෙරණුවෝ වනාහි සැවැත් නුවරදී බත්කිස නිමවා නික්මුණු දොළොස් යොදුන් පමණ වූ පිරිස සංකස්ස නුවරට යන තිස් යොදුන් මඟ හකුලුවා එකෙණෙහිම එහි පැමිණවුහ.

තවද තම්බපණ්ණි දිවයිනෙහි චූළසමුද්ද තෙරණුවෝද එසේ කළාහුය. දුර්භික්‍ෂ සමයෙක්හිදී උදෑසනම සත්සියයක් භික්‍ෂූහු තෙරුන් වෙතට ආවාහුය. තෙරණුවෝ, ‘මහා භික්‍ෂු සමූහයෙකි, කොතැනක පිඬු පිණිස හැසිරීම වන්නේදැ’යි සිතන්නාහු මුළු තම්බපණ්ණි දිවයිනෙහි කිසි තැනක් නොදැක, පරතෙර පැළලුප් නුවරදී වන්නේය’යි දැක, ‘ඇවැත්නි, එනු, පිඬු පිණිස යම්හ’යි පාසිවුරු ගන්වා පොළොව හකුලුවා පැළලුප් නුවරට ගියාහුය. භික්‍ෂූහු, ‘ස්වාමීනි, පැළලුප් නුවර නම් දුර පිහිටියේය,’ ‘ඇවැත්නි, මහලු තෙරවරු දුර සිටි දෙයද ගෙන ළඟ සිටිනසේ කරති,’ ‘ස්වාමීනි, මහාසමුද්‍රය කොහිද?’ ‘ඇවැත්නි, අතරමඟ එක්තරා නිල්වන් ඇලක් පසුකොට ආවහු නොවවුද?’ ‘ස්වාමීනි, එසේය, මහාසමුද්‍රය නම් මහත්ය,’ ‘ඇවැත්නි, මහලු තෙරවරු මහත් දෙයද කුඩා කෙරෙති’යි කීහ.

මේ තෙරුන් මෙන්ම චිත්තගුත්ත නම් තෙරණුවෝද සවස් වේලෙහි නහා තනිපට සිවුර පොරවාගෙන මහාබෝධිය වඳින්නෙමි’යි සිතක් උපන් කල ළග සිටින සේ සැලැස්වූහ.

ළඟ සිටි දෙයක් දුර සිටිනසේ කළෝ කවරහුද? භාග්‍යවතුන්වහන්සේයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි තමන් ළඟ සිටි අංගුලිමාලයන් දුරින් සිටිනසේ සැලැස්වූහ.

බොහෝවූ දෙයක් නොබොහෝ කළෝ කවරහුද? මහාකාශ්‍යප තෙරණුවෝය. රජගහ නුවර නකත් දිනයෙක්හි පන්සියයක් කුමරියෝ චන්‍දපූව නම් කැවිලි වෙසෙසක් ගෙන නකත් කෙළි පිණිස යන්නාහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක කිසිවක් නොදුන්හ, නැවත පසුව එන තෙරුන් දැක, ‘අපගේ තෙරණුවෝ එන්නාහු, කැවිලි දෙම්හ’යි සියලුම කැවිලි ගෙන තෙරුන් වෙත එළඹියාහුය. තෙරණුවෝ පාත්‍රය ඇර කැවිලි සියල්ලම එක් පාත්‍රයක් පිරෙන තරම් කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන් එන තෙක් ඉදිරියෙන් වැඩහුන් සේක, තෙරණුවෝ ගෙනවුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිගැන්වූහ.

ඉල්ලීස නම් සිටුවරයාගේ කථාපුවතෙහි වනාහි මහමුගලන් තෙරණුවෝ නොබොහෝවූ දෙය බොහෝ කළාහුය. කාකවලිය කථාවස්තුවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එසේ කළසේක. මහාකාශ්‍යප තෙරණුවෝ සමවත් සුවයෙන් සත්දිනක් ඉක්මවා දිළින්දනට සංග්‍රහ කරන්නාහු කාකවලිය නම් දුප්පත් මනුෂ්‍යයකුගේ දොරකඩ සිටියාහුය. ඔහුගේ භාර්යා තොමෝ තෙරණුවන් දැක ස්වාමියා සඳහා පිසන ලද ලුණු ඇඹුල් නැති කැඳක් පාත්‍රයෙහි වත්කළාය. තෙරණුවෝ එය පිළිගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අත තැබූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය මුළු මහත් භික්‍ෂු සංඝයාට පොහොනාසේ අධිෂ්ඨාන කළසේක. එක් පාත්‍රයෙකින් ගෙනා කැඳ සියල්ලනටම පොහොනේ විය. කාකවලිය තෙමේද සත්වන දිනයෙහි සිටු තනතුරු ලද්දේය.

හුදෙක් මඳවූ දෙයක් බොහෝ කරනු මතු නොවේ, මිහිරි දෙයක් නොමිහිරි කිරීමය, නොමිහිරි දෙයක් මිහිරි කිරීමය යන ආදියෙහිද යමක් යමක් රිසිවේද, සෘද්ධිමත් පුද්ගලයාට සියල්ල සිද්ධ වේ. ඒ එසේමැයි, මහාඅනුල නම් තෙරණුවෝ බොහෝ භික්‍ෂූන් පිඬු පිණිස හැසිර වියලිබත් පමණක් ලැබ ගංතෙරෙක්හි හිඳ වළඳනු දැක ගඟදිය ගීරස බවට යේවා’යි අධිෂ්ඨානකොට සාමණේරුවරුන්හට ඇඟවූහ. ඔවුහු තලිවලින් ගෙනවුත් සංඝයාහට දුන්හ. සියල්ලෝම මිහිරි ගීරස සමඟ වැළදූහ.

දිබ්බෙන චක්‍ඛුනා යනු, මෙහිම සිට ආලෝක කසිණය වඩා ඒ බ්‍රහ්මයාගේ රූපය දකියි, මෙහිම සිට බ්‍රහ්මයා කථාකරන කටහඬ අසයි, බ්‍රහ්මයාගේ සිත දනියි. කායවසෙන චිත්තං පරිණාමෙති යනු, කරජ කායයට (භෞතික ශරීරයට) අනුව සිත වඩවයි, පාදකධ්‍යානචිත්තය ගෙන කයෙහි ආරෝපණය කරයි, කයට අනුව ලැසි ගමන් ඇතිසේ කරයි, කය වනාහි (සිත මෙන් නොව) ලැසිගමන් ඇත්තේ වේ. සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලඝුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමති යනු, පාදකධ්‍යානය අරමුණු කොට ඇති ඍද්ධිචිත්තය හා සමඟ උපන් සුඛසංඥාවටද, ලඝුසංඥාවටද බසියි. පිවිසෙයි, ස්පර්ශ කරයි, පැමිණෙයි. සුඛසංඥා නම් උපේක්‍ෂාසහගත හැඟීමයි, උපේක්‍ෂාව වූ කලී ශාන්ත වූ සුඛයෙකැයි කියනලදි. එම සංඥාවම නීවරණයන්ගෙන්ද, විතර්කාදී ප්‍රතිපක්‍ෂයන්ගෙන්ද මිදුණු හෙයින් ලඝුසංඥායයිද දතයුතුය, එයට පිවිසෙන ඍද්ධිමත්හුගේ කරජකායද පුළුන් රොදක් මෙන් සැහැල්ලු වේ. හේ තෙමේ මෙසේ සුළඟින් ඔසවන ලද පුළුන් රළක් සෙයින් සැහැල්ලු වූ දෘශ්‍යමාන වූ කයින් බ්‍රහ්මලෝකයට යයි, මෙසේ යන්නේම, ඉදින් කැමැත්තේ නම්, පඨවිකසිණ වශයෙන් අහසෙහි මාර්ගයක් මවා පාගමනින් යයි, ඉදින් කැමැත්තේ නම්, වායෝකසිණ වශයෙන් සුළඟ ලෙසින් අධිෂ්ඨානකොට පුළුන් රොදක් සෙයින් සුළඟෙහි පාවී යයි. තවද යනු-කැමැතිබවම මෙහිලා ප්‍රමාණවේ. යනු කැමැතිබව පවත්නා කල්හි, මේ ආකාරයෙන් අධිෂ්ඨාන කළවිට එම අධිෂ්ඨාන වේගයෙන් මෙහෙයවනලද ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ දුන්නෙන් නැගි ඊයක් සෙයින් දෘශ්‍යමානවම යයි.

චිත්තවසෙන කායං පරිණාමෙති යනු, කය ගෙන සිත්හි පිහිටුවයි, ශීඝ්‍ර වූ ගමන් ඇති සිතට අනුව යනසේ සලස්වයි, සිතෙහි ගමන ශීඝ්‍රවේ. “සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමති” යනු රූපීවූ කය අරමුණු කොට ඇති ඍද්ධිචිත්තය හා සමඟ උපන් සුඛසංඥාවටද, ලඝුසංඥාවටද පිවිසෙයි. සෙස්ස කියනලද නයින්ම දතයුතුයි. මේ වනාහි සිතෙහි ගමනම වේ, මේ ආකාරයෙන් අදෘශ්‍යමානවූ කයින් යුතුව යන මේ තෙමේ එම අධිෂ්ඨානචිත්තයාගේ උත්පාදක්‍ෂණයෙහි යන්නේද, නැතහොත් ස්ථිතික්‍ෂණයෙහි හෝ භංගක්‍ෂණයෙහි යන්නේදැ?යි විමසූ කල එම ක්‍ෂණත්‍රයයෙහිම යන්නේයයි තෙරණුවෝ පැවසූහ. තෙමේම යන්නේද? නැතහොත් නිර්මිත රූපය යවන්නේද? රිසි ලෙසක් කරයි, මෙහි වනාහි තමාගේම ගමන විස්තර කරන ලද්දේය.

මනොමයං යනු අධිෂ්ඨාන චිත්තයෙන් මවන ලද හෙයින් මනෝමය වේ, අහීනින්‍ද්‍රියං යනු, චක්‍ඛුසෝතාදීන්ගේ හැඩරුව වශයෙනියි කියන ලදී. නිර්මිතරූපයෙහි පසාදරූප ඇත්තේ නොවේ. ‘ඉදින් සෘද්ධිමත් තෙමේ සක්මන් කෙරේද, නිර්මිත රූපයද එහි සක්මන් කරයි’ යන ආදි සියල්ල ශ්‍රාවකනිර්මිතයන් උදෙසා කියන ලදී. බුද්ධනිර්මිතය වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමක් යමක් කරනසේක්ද, ඒ ඒ දෙයද කරයි, භාග්‍යවතුන් වහන්ගේ රුචියට අනුව අන් දෙයක්ද කරයි. මෙහිලා ඒ ඍද්ධිමත් තෙමේ මෙහිම සිට දිව ඇසින් යම් රූපයක් දකීද, දිව කණින් යම් ශබ්දයක් අසාද, පරසිත් දන්නා නුවණින් යම් සිතක් දනීද, මෙපමණෙකින් කයින් වසඟයෙහි පවත්වනුයේ නොවේ, මෙහිම සිට ඒ තෙමේ ඒ බ්‍රහ්මයා සමග සිටීද, කථා කරයිද, සාකච්ඡා කරයිද, මෙපමණෙකින්ද කයින් වසඟයෙහි පවත්වනුයේ නම් නොවේ, දුර සිටම ළග සිටිනසේ අධිෂ්ඨාන කරයි යන ආදි වශයෙන් ඔහුගේ යම් අධිෂ්ඨානයක් වේද, මෙපමණෙකින්ද කයින් වසඟයෙහි පවත්වනුයේ නම් නොවේ, ඒ තෙමේ දෘශ්‍යමාන වූ හෝ අදෘශ්‍යමාන වූ කයින් යුතුව බ්‍රහ්මලෝකයට යන්නේද, මෙපමණකින්ද කයින් වසඟයෙහි පවත්වනුයේ නම් නොවේ. යම්සේ ‘හේ තෙමේ ඒ බ්‍රහ්මයාගේ අබිමුවෙහි රූපයක් මවයි’ යන ආදී නයින් කියන ලද විධානය පැමිණේද, මෙපමණෙකින් කයින් වසඟයෙහි පවත්වනුයේ නම්වේ. සෙස්ස වනාහි මෙහි කයින් වසඟයෙහි පැවැත්වීමට පෙර අවස්ථාවන් දක්වනු පිණිස කියනලදි. මේ වනාහි අධිෂ්ඨාන ඍද්ධියයි.

විකුබ්බන ඍද්ධිය හා මනෝමය ඍද්ධිය අතර ඇති වෙනස මෙසේයි: විකුබ්බනය කරන්නහු විසින් වනාහි හේ තෙමේ ප්‍රකෘති වේශය හැර කුමාරවේශයක් හෝ දක්වයි, නාගවේශයක් හෝ දක්වයි. ගුරුළු වේශයක් හෝ දක්වයි, අසුර වේශයක් හෝ දක්වයි, ශක්‍ර වේශයක් හෝ දක්වයි, දේව වේශයක් හෝ දක්වයි, බ්‍රහ්ම වේශයක් හෝ දක්වයි, මුහුදු වේශයක් හෝ දක්වයි, පර්වත වේශයක් හෝ දක්වයි, සිංහ වේශයක් හෝ දක්වයි, ව්‍යාඝ්‍ර වේශයක් හෝ දක්වයි, ද්වීපි වේශයක් හෝ දක්වයි, ඇතකු වුවද දක්වයි, අසකු වුවද දක්වයි, රියක් වුවද දක්වයි, පාබල සෙනඟ වුවද දක්වයි, විවිධ වූ බලමුළු වුවද දක්වයි’ යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද කුමාර වේශාදිය අතුරෙන් යම් යම් වේශයක් රිසි වේද, ඒ ඒ වේශය අධිෂ්ඨාන කළයුතුය. එසේ අධිෂ්ඨාන කරන විට පඨවිකසිණ ආදිය අතුරෙන් එක්තරා අරමුණක් සහිත අභිඥාපාදකධ්‍යානයෙන් නැගී තමාගේ කුමාර වේශය ආවර්ජන කළ යුතුය, ආවර්ජනය කොට පිරියම් අවසන්හි යළිදු සමවැද එයින් නැගී, ‘මේ ආකාර ඇති කුමාරයෙක් වෙමි’යි අධිෂ්ඨාන කළයුතුය. එම අධිෂ්ඨාන චිත්තය හා සමගම කුමාරයකු බවට පත්වේ, දෙව්දත් තෙරුන් මෙනි. සියලු තන්හි මෙම නයයි.

හත්‍ථිම්පි දස්සෙති (ඇතකු වුවද දක්වයි) යන ආදිය මෙහි, බාහිර වූ ඇත් ආදීන් වුවද දැක්වීම් වශයෙන් කියනලදි. එහිදී ‘ඇතෙක් වෙමි’යි අධිෂ්ඨාන නොකොට ‘ඇතෙක් වේවා’යි. අධිෂ්ඨාන කළයුතුය. අසකු ආදී තන්හිද මෙම නයයි. මේ විකුබ්බන ඍද්ධියයි.

මනෝමය ඍද්ධිය කරනු කැමැත්තේ වනාහි පාදකධ්‍යානයෙන් නැගී පළමුකොට කය ආවර්ජනකොට කියනලද නයින්ම එම කය “රික්තයක් වේවා”යි අධිෂ්ඨාන කරයි, එවිට රික්තයක් වෙයි. ඉක්බිති තමාගේ සිරුර ඇතුළත අන් කයක් ආවර්ජනකොට පිරියම්දකොට තමාගේ කය ඇතුළත අන් කයක් වේවා’යි අධිෂ්ඨාන කරයි, හේ තෙමේ මුදුතණ පඳුරෙකින් ගොබයක් සෙයින්ද කොපුවෙන් කඩුවක් සෙයින්ද, පැසෙකින් සර්පයකු සෙයින්ද එම කය පිටතට නික්මවයි. එහෙයින් කියන ලදි: “මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂු තෙමේ මෙම කයින් රූප සහිත වූ මනෝමය වූ සියලු අඟපසඟ ඇති, නොඅඩු ඉඳුරන් සහිතවූ අන් කයක් මවයි, පුරුෂයකු මුදුතණ පඳුරෙකින් ගොබයක් නික්මවන හෙයිනි. ඔහුට මෙවන් අදහසෙක් වන්නේය. ‘මේ මුදුතණ පඳුරයි, මේ ගොබයයි, මුදුතණ පඳුර එකෙකි, ගොබය අනිකෙකි. මුදුතණ පඳුරෙන්ම ගොබය නික්මවන ලදි. මෙහිදී, යම්සේ තරුණ ගොබ ආදිය මුදුතණ ආදිය හා සමාන වේද, එසේම මනෝමය රූපය සෘද්ධිමත් පුද්ගලයා හා සමාන වෙතැයි දක්වනු පිණිස මේ උපමාවෝ කියන ලද්දාහුය. මේ මනෝමය ඍද්ධියයි.

සාධුජන ප්‍රමෝදය පිණිස කරන ලද විශුද්ධිමාර්ගයෙහි සමාධිභාවනාධිකාරයෙහි ඉද්ධිවිධ නිද්දේස නම් වූ දොළොස්වන පරිච්ඡේදය සමාප්තයි.