සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධකථා

සංස්කාර ස්කන්‍ධය

“අභිසංඛරණය (කුශලාකුශල කර්මයන් සාධනය කිරීම) ලක්‍ෂණ කොට ඇති යමක් ඇත්තේද, ඒ සියල්ල එක් කොට සංස්කාර ස්කන්‍ධයයි දතයුතුය’ යනුවෙන් ඉහත යමක් කියන ලද්දේ ද, එහි අභිසංඛරණ ලක්ඛණ නම් රැස්කිරීමේ ලක්‍ෂණයයි; ඒ කිමෙක්ද? සංස්කාරයෝමැයි; යම්සේ කියන ලදද, “මහණෙනි, සංඛතධර්මයන් සාධනය කෙරෙති’යි (රැස් කෙරෙති’ යි හෝ) ‘සංඛාර’ යයි කියනු ලැබේ එම සංඛාරයෝ අභිසංඛරණය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තාහ, ආයුහනය (එක්රැස් කොට ගැනීම) කෘත්‍ය කොට ඇත්තාහ. පැතිරීම වැටහීම ආකාරකොට ඇත්තාහ, සෙසු (නාම) ස්කන්‍ධ තුන පදනම් කොට ඇත්තාහ.

මෙසේ ලක්‍ෂණාදියෙන් ඒකවිධ වන නමුදු ජාති වශයෙන් කුසලය, අකුසලය, අඛ්‍යාකතයයි ත්‍රිවිධ වේ. එහි කුසල විඤ්ඤාණයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ කුසලයි. අකුසල විඤ්ඤාණයෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ අකුසලයි. අඛ්‍යාකත විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත වූයේ අඛ්‍යාකත සංඛාරයි.

එහි පළමුකොට කාමාවචර ප්‍රථම කුසල විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත වූ, ඒකාන්ත වශයෙන් කියන ලද ස්වරූපයෙන් (පෙළෙහි) ආ (ඵස්ස ආදී) සංඛාරයන් සත්විස්සක්ද, ‘යේවාපනක’ යන නමින් (නියත වශයෙන් හෝ අනියත වශයෙන් නො-ආ) හැඳින්වෙන සතරක්ද, අනියත වශයෙන් ආ පසක්දැයි සංඛාරයෝ සතිසක් වෙති. එහි ඵස්සය, චේතනාය, විතක්කය, විචාරය, පීතිය, විරියය, ජීවිතය, සමාධිය, සද්ධාය, සතිය, හිරිය, ඔත්තප්පය, අලෝභය, අදෝසය, අමෝහය, කාය පස්සද්ධිය, චිත්ත පස්සද්ධිය, කාය ලහුතාය, චිත්ත ලහුතාය, කාය මුදුතාය, චිත්තමුදුතාය, කාය කම්මඤ්ඤතාය, චිත්ත කම්මඤ්ඤතාය, කායපාගුඤ්ඤතාය, චිත්තපාගුඤ්ඤතාය. කායුජ්ජුකතාය, චිත්තුජ්ජුකතාය යන මොහු නියත ස්වරූපයෙන් (පෙළෙහි) ආ සත්විස්සයි, ඡන්‍දය. අධිමොක්ඛය, මනසිකාරය, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය යන සතර යේවාපනකයි, කරුණාය, මුදිතාය, කායදුච්චරිතවිරතිය, වචීදුච්චරිත විරතිය, මිච්ඡාජීව විරිතිය යන මොහු අනියත පසයි. මේ අනියත සංඛාර පස ඇතැම් විටෙක උපදියි, එහෙත් (එක්ම චිත්තයෙහි) එකවිට නො-උපදියි.

එහි, ඵස්ස යනු, (ඵුසතී’ති ඵස්සො) ස්පර්ශ කෙරෙති’යි ඵස්ස නමි, එය ස්පර්ශ කිරීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය, අරමුණ හා ගැටීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, (වස්තු, ආරම්මණ, විඤ්ඤාණ යන තුනෙහි) එක්රැස්වීම වැටහීම්කොට ඇත්තේය, ආපාථයට (හමුවට) පැමිණි විෂයය පදට්ඨාන (පදනම්) කොට ඇත්තේය. මේ ස්පර්ශය අරූපධර්මයක් වූයේම, අරමුණෙහි වැදගන්නා ආකාරයෙන්ම (ගෑවෙන්නා සේ) පවතී. ඒකදේශයකින් හෝ ගෑවීමක් නොවෙතත්, ඇස හා රූපය මෙන්ද, කණ හා ශබ්දය මෙන්ද, සිත හා අරමුණ එකිනෙක ගැටෙයි, (වස්තු ආලම්බන. විඤ්ඤාණ යන) තුනෙහි එක්වීම ඵස්සයට හේතු වශයෙන් දක්වන ලද හෙයින්, එම හේතු තුනෙහි එක්රැස්වීම පච්චුපට්ඨාන (වැටහීම්) කොට ඇත්තේය; එයට අනුරූප වූ ආවර්ජන චිත්තයෙන් හා ඉන්‍ද්‍රියයෙන් සකස් කරන ලද විෂයයෙහි බාධාරහිතව උපදනා හෙයින් (ආපාථගත විසයපදට්ඨාන) හමුවට පත් අරමුණු පදට්ඨාන (පදනම්) කොට ඇත්තේයයි කියනු ලැබේ. වේදනාවට ආධාරවන බැවින් සම ගසන ලද ගවදෙනක වැනියයි දතයුතුය.

චේතනා - සිතනු ලැබෙති’යි චේතනානම් වේ. “සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් මෙහෙයවති”යි යන අර්ත්‍ථයි. එම චේතනා ස්වභාවය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය, එක්රැස්වීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, සංවිධානය වැටහීම් ආකාර කොට ඇත්තේය. තමා සතු කාර්යය කරමින්ම අන්‍යයන්ද ඔවුන් සතු කාර්යයෙහි යොදවන දෙටුසිසු, ඇඳුරු වඩු ආදීන් සෙයිනි. අත්‍යවශ්‍ය කාර්යයන් සිහිගැන්වීම් ආදියෙහිද මෙය (චේතනාව) සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් උත්සාහවත් කරන ස්වභාවයෙන් පවතිමින් ප්‍රකට වෙයි.

විතක්ක-විචාර-පීති යන මෙහි කිවයුතු යමක් ඇත්ද, ඒ සියල්ල පඨවිකසිණ නිද්දේසයෙහි ප්‍රථම ධ්‍යාන විස්තරයෙහිදී කියන ලද්දේමය.

විරිය - නම් වීරභාවය (වීර්යය) යි. එය උත්සාහවත් කිරීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය, සහජාත ධර්මයනට උපස්තම්භ වීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, අනලස් බව වැටහීම් කාරණ කොට ඇත්තේය. ‘සංවේගයට පත් වූයේ නුවණින් පධන් (වීර්ය) වඩයි’ යන වදන් අනුව සංවේගය පදට්ඨාන (පදනම්) කොට ඇත්තේය, වීර්යාරම්භක වස්තුව හෝ පදට්ඨාන කොට ඇත්තේය; මනාකොට අරඹන ලද්දේ සියලු සැපතට මුල් වෙති’යි දතයුතුය.

ජීවිත - මෙය කරණ කොට ජීවත් වෙති’යි, තමාම ජිවත් වෙති’යි හෝ හුදෙක් ජීවත්වීමම හෝ ජීවිතයි. මෙහි ලක්‍ෂණ ආදිය රූපස්කන්‍ධ විභාගයෙහිදී ජීවිතින්‍ද්‍රියය පිළිබඳව කීනයින්ම දතයුතුය, එය රූප ධර්මයන් පිළිබඳ ජීවිතයයි, මෙය වූ කලි අරූපධර්මයන් පිළිබඳ ජීවිතයයි. මේ දෙකෙහි වෙනස එයමයි.

සමාධි - සිත සමසේ පිහිටුවනු ලැබෙති’යි, මනාකොට පිහිටුවනු ලැබෙති’ යි හෝ හුදෙක් මැනවින් දැරීමම හෝ සමාධියයි. එය නොවිසිර සිටීම, නිරවුල්ව පැවතීම හෝ ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය, සහජාත ධර්මයන් පිඬු කොට තබා ගැනිම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය නහන විට ඇඟ ගල්වන සුණු ජලය මුසුවූ කල එක්ව බැඳී සිටින්නා සේය. (ප්‍රතිපක්‍ෂ ධර්මයන්ගේ) උපශාන්ත භාවය වැටහීම් කොට ඇත්තේය. සුඛ වේදනාව පදනම් කොට ඇත්තේය. සුළං මුවාවෙක්හි පහන් සිළුවෙක මෙන් සිතෙහි නිසලබවය’යි දතයුතුය.

සද්ධා - මෙය කරණ කොට අදහති’යි, ඇදහීම සිදුවෙති’යි හෝ හුදෙක් ඇදහීමම හෝ සද්ධායි. එය ඇදහීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, අරමුණට පිවිසීම හෝ ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, පැහැදවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, ජලය පහදවන මැණිකක් සෙයිනි; සැඩ පහරෙක වේගයෙන් එතෙර වීම මෙන් අරමුණට වැදගැනීම හෝ කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, නිර්මලභාවය වැටහීම් කොට ඇත්තේය. අධිෂ්ඨානය හෝ වැටහීම් කොට ඇත්තේය. ඇදහීමට සුදුසු වස්ත්‍රාත් පදනම් කොට ඇත්තේය. සද්ධර්මශ්‍රවණාදී වූ ශ්‍රෝතාපත්ති අංගයන් හෝ පදනම්කොට ඇත්තේය. අතපත් වස්තු බීජයන් සෙයින් දැක්ක යුතුය.

සති - එය කරණ කොට සමරති’යි සැමරීම වෙති’යි හෝ හුදෙක් සැමරීමම හෝ සති නමි, එය අරමුණෙහි නො-ඉල්පෙන බව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, මුළා නොවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, රැකවරණ සහිත බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. අරමුණට යොමු බව හෝ වැටහීම් කොට ඇත්තේය. ස්ථිර සංඥාව පදට්ඨාන කොට ඇත්තේය. කායාදී සතිපට්ඨාන විෂයයන් හෝ පදට්ඨාන කොට ඇත්තේය. අරමුණෙහි දැඩිව පිහිටි හෙයින් ඒසිකා ස්තම්භයක් (ඉන්‍ද්‍රඛීලයක්) සෙයින් චක්‍ෂුරාදිය රක්නා හෙයින් දොරටුපල්ලකු සේ දැක්ක යුතුය.

හිරිඔත්තප්ප - කායදුශ්චරිතාදියෙන් හැකිලෙති’යි (පිළිකුල් කෙරෙති’ය) හිරි නමි. මෙය ලජ්ජාව හඟවන වචනයෙකි. එම කායදුශ්චරිතාදියෙන් තැති ගනිති’යි ඔත්තප්ප නමි. පවින් තැතිගැනීම හඟවන වදනෙකි. හිරි යනු ලජ්ජාකාරයෙන් පවින් වැලකීමයි. තැතිගැනීම ආකාරයෙන් පවින් වැලකීම ඔත්තප්පයි. එහි පව් පිළිකුල් කිරීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ හිරියි, පවින් තැති ගැනීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ ඔත්තප්පයි. ලජ්ජාකාරයෙන් පව් නොකිරීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේ හිරියි. තැතිගැනිම් ආකාරයෙන් පව් නොකිරීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේ ඔත්තප්පයි. මේ හිරිඔතප් දෙක කියන ලද ප්‍රකාරයෙන්ම පවින් වැළකීම වැටහීම් කොට ඇත්තේය. (පිළිවෙළින්) ආත්ම ගෞරවය හා පරගෞරවය පදනම් කොට ඇත්තේය. තමා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් කුලකාන්තාවක සේ ලජ්ජාව හේතුකොට පව් හැර දමයි; මෙරමා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් වෙසඟනක සේ ඔතප්ප හේතුකොට පවින් වලකියි. තවද මේ හිරිඔතප් දෙක ලෝකපාලක ධර්මයයිද දතයුතුය.

අලෝභ අදෝස අමෝහ - එය හේතුකොට ලෝභ නොකෙරෙති’යි, තෙමේම ලෝභ නොකෙරෙති’යි හෝ හුදෙක් ලෝභ නොකිරීමම අලෝභ නමි. අදෝස, අමෝහ යන තන්හිද මෙම නයයි; ඔවුනතුරෙන් අලෝභය අරමුණෙහි සිත ගිජු නොවීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. පියුම් පතෙහි දිය බිඳු සෙයින් නොලැඟීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුණු භික්‍ෂුවක් සෙයින් අපරිග්‍රහය (නො-ඇලීම) කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. අසූචියෙහි වැටුණු පුරුෂයකු මෙන් නො-ඇලෙන බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය,

අදෝසය නොසැඩබව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, අනුකූල (සමාන පැවතුම් ඇති) මිතුරකු සෙයින් නො-පටහැනි බව හෝ ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය, ව්‍යාපාද පීඩා දුරුකිරීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. සඳුනක් සෙයින් (වෛර) පරිදාහ දුරුකිරීම හෝ කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. පුන්සඳෙහි සෙයින් සෞම්‍ය ගුණය වැටහීම් කොට ඇත්තේය.

අමෝහය ඇති තතු වැටහීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. හුරුපුරුදු දුනුවායකු විදි හී සරයක් සෙයින් නොපැකිල වහා අවබෝධ වීම හෝ ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය; පහනක් සෙයින් අරමුණ හෙළිපෙහෙළි කිරීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, වනයෙහිදී යහපත් නියමුවකු මෙන් මුළා නොකිරිම වැටහීම් කොට ඇත්තේය; මේ (අලෝභ, අද්වේෂ, අමෝහ යන) තුන සියලු කුසලයට මුල් වෙති’යි දතයුතුය.

කායපස්සද්ධි, චිත්තපස්සද්ධි - කායපස්සද්ධි යනු, කය පිළිබඳව ඇතිවන ක්ලේශ පරිදාහ දුරලීමයි, චිත්තපස්සද්ධි යනු, සිත පිළිබඳ පරිදාහය දුරලීමයි, මෙහි ‘කාය’ යනුවෙන් වේදනාව ආදි කොට ඇති ස්කන්‍ධත්‍රයය ගැනේ, මේ කාය පස්සද්ධිය හා චිත්ත පස්සද්ධිය යන දෙකම එක් කොට (කියතොත්) කාය-චිත්ත පරිදාහයන් සන්සිඳුවීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. කාය-චිත්ත පරිදාහයන් මැඩීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. කය-සිත දෙකෙහි නිසසලබව, සිහිල්බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය, කය-සිත දෙක පදනම් කොට ඇත්තේය. කය-සිත දෙකෙහි නොසන්සුන් බව ඇති කරන උද්ධච්ච ආදී කෙලෙසුනට ප්‍රතිපක්‍ෂයහ’යි දතයුතුය.

කායලහුතා, චිත්තලහුතා - කායලහුතා යනු කය පිළිබඳ සැහැල්ලු බවයි. චිත්තලහුතා යනු, සිතෙහි සැහැල්ලු බවයි. ඒ දෙක (පිළිවෙලින්) කය-සිත යන දෙකෙහි බර මුදා හැරීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, කය-සිත යන දෙකෙහි බර බව මැඩීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, කය-සිත යන දෙකෙහි නොලැසිබව වැටහීම්කොට ඇත්තේය, කය-සිත දෙක පදනම් කොට ඇත්තේය. කය-සිත දෙක්හි බරබව ඇති කරන ථිනමිද්ධ ආදී කෙලෙසුනට ප්‍රතිපක්‍ෂයහයි දතයුතුය.

කායමුදුතා, චිත්තමුදුතා - කායමුදුතා යනු කය පිළිබඳ මුදුබවයි, චිත්ත මුදුතා යනු සිත පිළිබඳ මුදු බවයි. ඒ දෙක (පිළිවෙළින්) කය සිත දෙකෙහි දැඩිබව ශමනය කිරීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. කය-සිත යන දෙකෙහි තදබව මැඩීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය, (අරමුණෙහි) නොගැටීම වැටහීම් කොට ඇත්තේය. කය-සිත යන දෙක පදට්ඨාන කොට ඇත්තේය. කය-සිත යන දෙකෙහි දරදඬු බව ඇති කරන දිට්ඨි, මාන ආදී කෙලෙසුනට ප්‍රතිපක්‍ෂයහ’යි දතයුතුය.

කායකම්මඤ්ඤතා, චිත්ත කම්මඤ්ඤතා කාය කම්මඤ්ඤතා යනු, කය පිළිබඳ කර්මණ්‍යතාව (හුරුබුහුටි බව) යි, චිත්ත කම්මඤ්ඤතා යනු සිත පිළිබඳ කර්මණ්‍යතාවයි, ඒ දෙක (පිළිවෙලින්) කය-සිත යන දෙකෙහි අකර්මණ්‍යභාවය මැඩීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, කය-සිත දෙක පිළිබඳ අරමුණු ගැනීමේ සපල බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. කය-සිත යන දෙක පදනම් කොට ඇත්තේය. කය-සිත යන දෙක අකර්මණ්‍ය භාවයට පත් කරන සෙසු (කාමච්ඡන්‍ද ආදී) නීවරණාදියට ප්‍රතිපක්‍ෂය’යි දතයුතුය. තවද ප්‍රසාදනීය වස්තූන් කෙරෙහි ප්‍රසාදය එළවති’යිද ස්වර්ණ විශුද්ධිය මෙන් හිත වැඩෙහි යෙදිමට සමත් බව එළවති’යිද, දතයුතුය.

කාය පාගුඤ්ඤතා-චිත්ත පාගුඤ්ඤතා - කායපාගුඤ්ඤතා යනු කය පිළිබඳ ප්‍රාගුණ්‍යය (හුරුපුරුදු බව) යි, චිත්ත පාගුඤ්ඤතා නම් සිත පිළිබඳ ප්‍රාගුණ්‍යයයි. ඒ දෙක (පිළිවෙළින්) කය හා සිත පිළිබඳ නො-ගිලන් බව ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය, කය-සිත පිළිබඳ ගිලන් බව මැඩීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. ආදීනව රහිත බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. කය-සිත දෙක පදනම් කොට ඇත්තේය. කය-සිත යන දෙක ගිලන් බවට පත් කරන සැදැහැ නැතිබව ආදියට ප්‍රතිපක්‍ෂයහ’යි දතයුතුය.

කායුජ්ජුකතා, චිත්තුජ්ජුකතා - කායුජ්ජුකතා යනු කය පිළිබඳ ඍජුභාවයයි. චිත්තුජ්ජුකතා යනු සිත පිළිබඳ සෘජුභාවයයි. ඒ දෙක කය සිත යන දෙකෙහි සෘජුභාවය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. කය සිත යන දෙකෙහි කුටිල බව මැඩීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. අවංක බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. (පිළිවෙළින්) කය සිත යන දෙක පදනම් කොට ඇත්තේය. කය සිත දෙකෙහි වංක භාවය ඇති කරන මායාකාර බව කපටිබව ආදියට ප්‍රතිපක්‍ෂයහයි දතයුතුය.

ඡන්‍ද - යන මෙය කත්තුකාමතාවට (අරමුණෙහි සිත යොදනු කැමැති බවට) අධිවචනයෙකි. එහෙයින් එය කත්තුකාමතාව ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. ඡන්‍දය අරමුණු සෙවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. අරමුණු කැමැති බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. එයම පදනම් කොට ඇත්තේය. මෙය අරමුණු ගැනීමෙහිදී සිතට අත දිගු කිරීමක් බඳුයයි දත යුතුය.

අධිමොක්ඛ - යනු, නිශ්චය කිරීමයි, එය සනිටුහන් කිරීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය, අසංසප්පනය (ඒ මේ අත නොවැනීම) කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. නිශ්චය සහිත බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. සනිටුහන් කළයුතු ධර්මය පදනම්කොට ඇත්තේය. අරමුණෙහි නිශ්චලව පිහිටීම හේතුකොට ගෙන ඉන්‍ද්‍රඛීලයක් මෙනැයි දතයුතුය.

මනසිකාර - ‘කාර’ යනු ක්‍රියායි, මනසෙහි ක්‍රියාව මනසිකාරයි. පළමු මනසට වෙනස් වූ මනසක් ඇති කෙරෙති’යිද මනසිකාර නමි. ඒ මේ මනසිකාරය ආරම්මණ ප්‍රතිපාදකය, වීථිප්‍රතිපාදකය, ජවන ප්‍රතිපාදකයයි තුන් ආකාර වේ.

ආරම්මණ ප්‍රතිපාදක වූ මනසෙහි ක්‍රියාව මෙහිලා මනසිකාර නමි. එය අරමුණට අභිමුඛව හැසිරවීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි යෙදවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. අරමුණට අභිමුඛ වීම වැටහීම් කොට ඇත්තේය, අරමුණ පදනම් කොට ඇත්තේ සංස්කාර ස්කන්‍ධය බවට පත් මනසිකාරය අරමුණ ප්‍රතිපාදනය කිරීමෙන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයනට නියමුවකු බඳුයයි දතයුතුය. (මෙහි සඳහන්) වීථි ප්‍රතිපාදක මනසිකාර යන පංචද්වාරාවජ්ජන චිත්තයට අධිවචනයෙකි, ජවන ප්‍රතිපාදන මනසිකාර යනු මනෝද්වාරාවජ්ජන චිත්තයට අධිවචනයෙකි, මෙහිලා ඒ දෙක අභිප්‍රේත නොවේ.

තත්‍ර මජ්ඣත්තතා යනු චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් කෙරෙහි මධ්‍යස්ථ භාවයයි, එය චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් සමව පැවැත්වීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. ඌනාධිකභාවය (අඩු වැඩිබව) වැලැක්වීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, පක්‍ෂපාත බව නැති කිරීම හෝ කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. මධ්‍යස්ථතාව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් කෙරෙහි අධි-උපේක්‍ෂා සහිත බැවින් ආජානේය සෛන්‍ධවයන් සමව හැසිරවීමෙහි අධි-උපේක්‍ෂා සහිත සාරථි කෙනකු බඳුයයි දතයුතුය.

කරුණා, මුදිතා යන මේ දෙක යට බ්‍රහ්මවිහාර නිද්දේසයෙහි කී නයින්ම දතයුතුය. එහි කරුණා, මුදිතා යන දෙක හුදෙක් අර්පණා බවට පත් රූපාවචර ධර්මයන් වන අතර, මෙහි ඒ දෙක කාමාවචර වෙති’යි යනුම විශේෂයි.

ඇතැම් ආචාර්ය කෙනෙක් මෙත්තා, උපෙක්ඛා යන දෙකද අනියත ධර්මයන් කෙරෙහි ලා ගනු කැමැති වෙති, එහෙත් එසේ නොගත යුතුය. අර්ත්‍ථ වශයෙන් වනාහි ‘මෙත්තා’ යනු (ඉහත සඳහන්) අදෝසය මැයි, ‘උපෙක්ඛා’ යනු, තන්ත්‍ර මජ්ඣත්තතාවමැයි.

කායදුච්චරිත විරති යනු කාය දුශ්චරිතයෙන් වැලකීමයි. (වචීදුච්චරිත විරති, මිච්ඡාජීවවිරති) යන සෙසු දෙතැන්හිදු මෙම නයයි. ලක්‍ෂණාදියෙන් වනාහි මේ (කායදුච්චරිත විරති, වචීදුච්චරිත විරති, මිච්ඡාජීව විරති යන) තුනම කායදුශ්චරිතාදී එකිනෙකට අයත් වස්තූන් උල්ලංඝනය නොකිරීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. නොපෙළෙන බව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය යන අර්ත්‍ථයි. කායදුශ්චරිතාදී වස්තූන් කෙරෙන් ඉවත්වීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. එම දුශ්චරිතයන්හි නොයෙදෙන බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. සද්ධා, හිරි, ඔත්තප්ප, අප්පිච්ඡතාදී ගුණ පදනම් කොට ඇත්තේය. පාපක්‍රියාවන් කෙරෙන් සිත වැලැක්වීමයයි දතයුතුය.

මෙසේ මේ සතිස් සංස්කාරයන් ප්‍රථම කාමාවචර කුශල විඤ්ඤාණය හා සමග සම්ප්‍රයෝගයට යෙති’යි දතයුතුය. පළමුවන කාමාවචර කුසල විඤ්ඤාණය හා සමග යම්සේද දෙවැන්න (කාමාවචර කුසල විඤ්ඤාණය) හා සමගද එසේය; එහි ඇති විශේෂය (පළමුවැන්න අසංඛාරික වන අතර මෙය) සසංඛාරික වීම පමණෙකි.

තුන්වන (කාමාවචර කුසල විඤ්ඤාණය හා සමග අමෝහය හැර සෙසු සංස්කාරයන් (සම්ප්‍රයෝගයට යෙති’යි) දතයුතුය. සිවුවැන්න හා සමගද එසේය. සසංඛාරික බව පමණක් එහි ඇති විශේෂයයි.

ප්‍රථම (කාමාවචර කුසල) විඤ්ඤාණයෙහි කියනලද සංස්කාරයන් අතුරෙන් පීතිය හැර සෙසු සංස්කාරයෝ පස්වන (කාමාවචර කුසල) විඤ්ඤාණය හා සමග සංයෝගයට යෙති; පස්වැන්න හා සමග යම්සේද, සවැන්න හා සමගද එසේය, එහි ඇති විශේෂය වනුයේ සසංඛාරික බව පමණෙකි. සත්වැන්න හා සමග අමෝහය හැර සෙසු සංස්කාරයන් සම්ප්‍රයෝගයට යෙති’යි දතයුතුය; අටවැන්න හා සමගද එසේමය. විශේෂය වනුයේ සසංඛාරික බව පමණි.

පළමුවන (කාමාවචර කුසල) විඤ්ඤාණයෙහි කියනලද සංස්කාරයන් අතුරෙන් විරති තුන හැර සෙසු සංස්කාරයෝ රූපාවචර කුශලයන් අතුරෙන් පළමුවැන්න හා සමගද සම්ප්‍රයෝගයට යෙති. එයිනුදු විතක්කය හැර සෙසු සංස්කාරයෝ (රූපාවචර) දෙවැන්න හා සමගද, එයිනුදු විචාරය හැර සෙසු සංස්කාරයෝ එම තෙවැන්න හා සමගද, එයිනුදු පීතිය හැර සෙසු සංස්කාරයෝ එම සිවුවැන්න හා සමගද, එයිනුදු කරුණා, මුදිතා යන අනියත දෙක හැර සෙසු සංස්කාරයෝ එම පස්වැන්න හා සමගද සම්ප්‍රයෝගයට යෙති. එම (අටවිසි) සංස්කාරයෝම අරූපාවචර කුසල විඤ්ඤාණ සතරෙහිද සම්ප්‍රයෝගයට යෙති, මෙහි විශේෂය වනුයේ අරූපාවචර බව පමණි.

ලෝකෝත්තර විඤ්ඤාණයන් අතුරෙන් පළමුකොට ප්‍රථමධ්‍යානික මග්ග විඤ්ඤාණයෙහි ප්‍රථම රූපාවචර කුසල විඤ්ඤාණයෙහි කියන ලද නයින්ද, ද්විතීය ධ්‍යානික ආදී භේද ඇති මග්ග විඤ්ඤාණයෙහි (පිළිවෙළින්) ද්විතීය රූපාවචර විඤ්ඤාණ ආදියෙහි කියනලද නයින්ද දතයුතුය. කරුණා, මුදිතා යන දෙක (සත්‍වාලම්බන හෙයින්) නොවීමද, ඒකාන්ත විරති බව හා ලෝකෝත්තර බවද මෙහි විශේෂයි. මෙසේ කුශල සංස්කාරයන් මෙතෙකින් දතයුතුය.

අකුසල විඤ්ඤාණයන් අතුරෙන් පළමුකොට ලෝභමූලික ප්‍රථම අකුශලය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ නියත ස්වරූපයෙන් ආ තෙළෙසද, යේවාපනක වශයෙන් ආ සතරදැයි සංස්කාරයෝ සතළොසෙක් වෙති. එහි, ඵස්සය, චෙතනාය, විතක්කය, විචාරය, පීතිය, විරියය, ජීවිතය, සමාධිය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය, ලෝභය, මෝහය, මිච්ඡාදිට්ඨිය යන තෙළෙස ස්වරූප වශයෙන් ආයේය. ඡන්‍දය, අධිමෝක්ඛය, උද්ධච්චය, මනසිකාරය යන මේ සතර යේවාපනක නම්වේ.

එහි, ලජ්ජා නොවෙති’යි අහිරික නමි. අහිරිකභාවය අහිරික නම්වේ. බිය නොවෙති’යි අනොත්තප්ප නමි; මේ දෙක අතුරෙන් අහිරිකය කායදුශ්චරිතාදිය පිළිකුල් නොකිරීම නොහොත් එයට ලජ්ජා නොවීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. අනොත්තප්පය එම කායදුශ්චරිතාදියෙහි පසුබට නොවීම නොහොත් තැතිගැනීම් රහිත බව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය; මේ මෙහි සංක්‍ෂේපයයි, විස්තර හිරිඔත්තප්ප දෙක පිළිබඳව කියන ලද දෙයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් දතයුතුය.

එය හේතුකොට ගෙන ලෝභ කෙරෙති’යි, තෙමේම ලෝභ කෙරෙති’යි නොහොත් ලෝභ කිරීම් මාත්‍රයම හෝ ලෝභ නමි. එය හේතු කොටගෙන මුළා වෙති’යි තෙමේම මුළා වෙති’යි නොහොත් මුළාවීම් මාත්‍රයම හෝ මෝහ නමි. ඒ දෙක අතුරෙන් ලෝභය අරමුණු ගැනීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. වඳුරන් හසු කරගන්නා ලහටුවක් මෙනි, ඇලීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය, රත් වූ කබලෙක ලූ මස්පිඬක් මෙනි. අත් නොහැරිම වැටහීම් කොට ඇත්තේය. තෙලංජනරාගයක් (තෙල්සායමක්) මෙනි. ඇලීමට යෝග්‍ය වස්තූන් කෙරෙහි ආස්වාද දර්ශනය පදනම්කොට ඇත්තේය. තෘෂ්ණානදී භාවයෙන් වැඩෙමින් සීඝ්‍රප්‍රවාහ සහිත නදියක් මහමුහුද කරා යන ලෙස අපාය වෙතම ගෙනයති’යි දතයුතුය.

මෝහය සිතෙහි අඳබව නොහොත් නොදැනීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. මනාසේ කරුණු අවබෝධ නොකිරීම නොහොත් අරමුණෙහි යථා ස්වභාවය වසන් කිරීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. නොමනා පිළිවෙත් නොහොත් මෝහාන්‍ධකාරය වැටහීම් කොට ඇත්තේය. අයෝනිසෝ මනසිකාරය පදට්ඨාන කොට ඇත්තේය. සියලු අකුසලයනට මූලය’යි දතයුතුය.

එය හේතුකොට වරදවා දකිති’යි, වැරදි දැකීම වෙති’යි, නැතහොත් හුදෙක් වැරදි ලෙස දැකීම් මාත්‍රයම මිච්ඡාදිට්ඨි නමි. එය නුනුවණින් පිවිසීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. වැරදි ලෙස ගැනීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. වැරදි පිවිසීමම වැටහීම් කොට ඇත්තේය. ආර්යයන් නොදකිනු රිසි බව ආදිය පදනම්කොට ඇත්තේය. මහත්ම වරදයයි දතයුතුය.

උද්ධච්ච යනු සිතෙහි කැළඹුණු බවයි. එය නොසන්සුන් බව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. සුළං පහරින් සසල ජලය මෙනි. නිසලව නොපැවතීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. සුළං පහරින් සසල ධජපතාකා මෙනි. ඇලලී ගිය ස්වභාවය වැටහීම් කොට ඇත්තේය. කැට පහරින් කැළඹී නැගුණු අළු මෙනි. නොසන්සුන් සිතින් නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීම පදනම් කොට ඇත්තේය. සිතෙහි අසහනයයි දතයුතුය. සෙසු (යේවාපනක) සංස්කාරයන් කුසල සංස්කාරයන් පිළිබඳව කී නයින්ම දතයුතුය, අකුසල බවද, අකුසල වන බැවින් ලාමක බවද මෙහි ඇති විශේෂයි.

මෙසේ සතළොස් සංස්කාරයන් ප්‍රථම අකුසල විඤ්ඤාණය හා සමග සම්ප්‍රයෝගයට යෙති’යි දතයුතුය. ප්‍රථම අකුසල විඤ්ඤාණය හා සමග යම් සේද, ද්විතීය අකුසල විඤ්ඤාණය හා සමගද එසේමය. මෙහිලා සසඞ්ඛාරික බවද, ථීනමිද්ධය පිළිබඳ අනියත බවද විශේෂයි.

එහි ‘ථීන’ යනු කුසීත බවයි, ‘මිද්ධ’ යනු, කළකිරුණු ස්වභාවයයි. (පිළිවෙළින්) උත්සාහ හීන බව හා උද්යෝග රහිත බවය යන අර්ත්‍ථයි. ථීනය, මිද්ධය යන දෙක සමාස වීමෙන් ‘ථීන මිද්ධ’යි සිද්ධවේ. එහි ථීනය මන්දෝත්සාහය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. වීර්යය දුරු කිරීම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. උදාසීන බව වැටහීම් කාරණකොට ඇත්තේය. මිද්ධය අකර්මණ්‍ය බව ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්) වසා සිටීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. (අරමුණෙහි) හැකිලෙන ස්වභාවය වැටහීම් කාරණකොට ඇත්තේය. නොහොත් පචලායික නිද්දාව (හෙවත් ඇලිමැලිබව) වැටහීම් කොට ඇත්තේය. (ථීන, මිද්ධ යන) දෙකම (කුසල් කෙරෙහි) අනභිරතිය, උදාසීන බව ආදියෙහි අයෝනිසෝමනසිකාරය පදනම්කොට ඇත්තේය.

තෘතීය අකුසල විඤ්ඤාණය හා සමග, ප්‍රථම අකුසල විඤ්ඤාණයෙහි කී සංස්කාරයන් අතුරෙන් මිච්ඡාදිට්ඨිය හැර සෙසු සංස්කාරයන් වෙති’යි දතයුතුය. මෙහි වනාහි මානය අනියත වේ. මෙය විශේෂයි: ඒ මානය ඉහළට නැඹුරු බව (සෙය්‍යමානය) ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. දැඩිව ගැනීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. කේතුකම්‍යතාව (හෙවත් කොඩියක් මෙන් ඉහළින් පෙනී සිටිනු රිසිබව) වැටහීම් කොට ඇත්තේය. දිට්ඨි විප්පයුත්ත (මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන් තොර) ලෝභය පදනම්කොට ඇත්තේය. උමතුබව වැනියයි දතයුතුයි.

සිවුවන අකුසල විඤ්ඤාණය හා සමග, දෙවන අකුසල විඤ්ඤාණයෙහි කී සංස්කාරයන් අතුරෙන් මිච්ඡාදිට්ඨිය හැර සෙසු සංස්කාරයන් වෙති’යි දතයුතුය; මෙහිද මානය අනියතයන් අතර වේමය. පළමුවන අකුසල විඤ්ඤාණය පිළිබඳව කී සංස්කාරයන් අතුරෙන් පීතිය හැර සෙසු සංස්කාරයෝ පස්වන අකුසල චිත්තය හා සමගද සම්ප්‍රයෝගයට යෙති. පස්වැන්න හා සමග මෙන්ම සවැන්න හා සමගද එසේමය, මෙහිදී වනාහි සසංඛාරික බව මෙන්ම ථීනමිද්ධය පිළිබඳ අනියත බවද විශේෂයි. සත්වන අකුසල චිත්තය හා සමග, පස්වැන්න පිළිබඳව කී සංස්කාරයන් අතුරෙන් දිට්ඨිය හැර සෙසු සංස්කාරයන් සම්ප්‍රයෝගයට යෙති’යි දතයුතුය; මෙහිදී වනාහි මානය අනියත වේ. අටවන අකුසල විඤ්ඤාණය හා සමග, සවැන්නෙහි කී සංස්කාරයන් අතුරෙන් දිට්ඨිය හැර සෙසු සංස්කාරයන් වෙති’යි දතයුතුය. මෙහිදීද, මානය අනියතයන් අතර වේමය.

දෝසමුලික සිත් දෙකෙහි වනාහි පළමුකොට, නියත ස්වරූපයෙන් ආ ප්‍රථම සම්ප්‍රයුක්තයන් එකොළොසද, යේවාපනකයන් සතරද, අනියතයන් තුනක්දැ’යි සංස්කාරයෝ අටළොසෙක් වෙති. එහි, ඵස්ස, චේතනා, විතක්ක, විචාර, විරිය, ජීවිත, සමාධි, අහිරික, අනොත්තප්ප, දෝස, මෝහ, යන මේ ස්වරූපයෙන් ආ එකොළොසයි. ඡන්‍දය, අධිමොක්ඛය, උද්ධච්චය, මනසිකාරය යන මේ යේවාපනක සතරයි, ඉස්සා, මච්ඡරිය, කුක්කුච්ච යන මේ අනියත තුනයි.

එහි, එය විසින් දූෂ්‍ය කරනු ලැබෙති’යි, තමාම දූෂ්‍ය වෙති’යි හෝ හුදෙක් දූෂණ මාත්‍රයම හෝ ‘දෝෂ’ නමි. එය සැඬ බව ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. පහර ලත් සර්පයකු වැනිය, සිරුර පුරා පැතිර යාම කෘත්‍යකොට ඇත්තේය. විස පැහැරීම මෙනි; තමාට නිශ්‍රය වූ (හෘදය වස්තුව) පවා දවන සුලුය. ලැව්ගිනි මෙනි; කෙලෙසීම වැටහීම් කාරණා කොට ඇත්තේය, අවසර ලත් සතුරකු මෙනි; ද්වේෂයට හේතු වූ වස්තුව පදනම් කොට ඇත්තේය; විෂමිශ්‍ර පල් වූ මූත්‍රයක් මෙන් දැකිය යුතු වේ.

ඉස්සා යනු ඊර්ෂ්‍යා කිරීමයි, අනුන්ගේ සැපත නො-ඉවසන බව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. එයම නොරුස්නා බව කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. එහිම දොම්නස් බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. මෙරමා සම්පත් පදනම් කොට ඇත්තේය. සංයෝජනයක් සෙයින් දැක්කයුතුය.

මච්ඡරිය යනු මසුරුබවයි. එය තමාට අයත්වූ හෝ ලැබෙන්නට ඇති සැප සම්පත් සැඟවීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. එම සම්පත් පරහට පොදුවීම නො-ඉවසන සුලුබව කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. (මෙරමාගෙන්) හැකිලෙන බව (ඇසුරු කරනු නොකැමති බව) වැටහීම් කාරණා කොට ඇත්තේය. කටුකාකාර පැවැත්ම හෝ වැටහීම් කොට ඇත්තේය. තමා සතු සම්පත් පදනම් කොට ඇත්තේය. සිතෙහි විකෘත භාවයෙකි’යි දැකිය යුතුවේ.

පිළිකුල් කටයුතු ක්‍රියාව ‘කුකත’ නමි, එහි ස්වභාවය කුක්කුච්ච නම් වේ. එය පසුතැවිලි වීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. කළ නොකළ දෙය පිළිබඳව තැවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. විපිළිසරබව වැටහීම් කාරණා කොට ඇත්තේය. කළ නොපනත් කම් හෝ නොකළ යහපත් ක්‍රියා පදනම් කොට ඇත්තේය. කළ නොපනත් කම් හෝ නොකළ යහපත් ක්‍රියා පදනම් කොට ඇත්තේය. දාසත්‍වය සේ දැකිය යුතුය. සෙසු සංස්කාරයන් යට කියනලද පරිද්දෙන්ම වෙතැ’යි දතයුතුය.

මෙසේ මේ අටළොස් සංස්කාරයන් ප්‍රථම දෝසමූලික අකුසල විඤ්ඤාණය හා සමග සම්ප්‍රයෝගයට යෙති’යි දතයුතුය. ප්‍රථමය හා සමග යම්සේද ද්විතීය (දෝසමූලික) විඤ්ඤාණය හා සමගද එසේමය. සසංඛාර බවද අනියතයන් අතුරෙන් ථීන මිද්ධ සම්භවයද විශේෂයි.

මෝහමූලික අකුසල විඤ්ඤාණ දෙක අතුරින් පළමුකොට විචිකිච්ඡා සම්ප්‍රයුක්තය හා සමග ඵස්සය, චේතනාය, විතක්කය, විචාරය, විරියය, ජීවිතය, චිත්තට්ඨිතිය, අහිරිකය, අනොත්තප්පය, මෝහය, විචිකිච්ඡාය යන ස්වරූප වශයෙන් ආ එකොළසද, උද්ධච්චය, මනසිකාරය යන යේවාපනක දෙකදැයි යන මේ තෙළස යෙදේ.

එහි චිත්තට්ඨිති යනු ප්‍රවෘත්තිමාත්‍ර වූ දුර්වල සමාධියයි. පිළියම් කරනු කැමැති බවින් තොරවූහයි විචිකිච්ඡා නමි. එය සැකය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. සසල බව කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. නිශ්චය රහිත බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. නොයෙක් අතට වැනෙනසුලු බව හෝ වැටහීම් කොට ඇත්තේය. මේ විචිකිච්ඡාව අයෝනිසෝමනසිකාරය පදනම් කොට ඇත්තේය. සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියට අන්තරායකර වෙති’යි දතයුතුය. සෙසු සංස්කාරයෝ කියනලද පරිදිම වෙති.

උද්ධච්ච සම්ප්‍රයුක්ත (මෝහ මූලික චිත්ත)ය හා සමග විචිකිච්ඡා සම්පයුත්තයෙහි කියනලද සංස්කාරයන් අතුරෙන් එම විචිකිච්ඡාව හැර සෙසු දොළස යෙදේ. මෙහිදී වනාහි විචිකිච්ඡාව නොවීමෙන් අධිමොක්ඛය උපදියි. එය හා සමග තෙළසක්ම වේ. අධිමොක්ඛ සහිත බැවින් බලවත් සමාධිය වේ. මෙහි යම් උද්ධච්චයක් වේනම් එය ස්වරූප වශයෙන්ම ආයේය. අධිමොක්ඛය, මනසිකාරය යන දෙක යේවාපනක වශයෙන් ආයේය. මෙසේ අකුසල සංස්ඛාරයන් දතයුතුයි.

අබ්‍යාකත සංස්කාරයන් අතුරෙන් පළමුකොට විපාක අබ්‍යාකතයෝ අහේතුක සහේතුක භේදයන් ද්විවිධ වෙති. ඔවුනතුරෙන් අහේතුක විපාක විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත වූවාහු අහේතුකයෝය. එහි පළමුකොට කුසල අකුසල-විපාක-චක්‍ඛු විඤ්ඤාණයෙන් යුක්තවූවාහු ඵස්සය, චේතනාය, ජීවිතය, චිත්තට්ඨිතිය යන ස්වරූප වශයෙන් ආ සතරද, යේවාපනක වශයන් ආ මනසිකාරයදැ’යි පසෙක් වෙති. සෝත-ඝාණ -ජීව්හා-කාය විඤ්ඤාණයන්ගෙන් යුක්තවූවාහුද මොහුය. විපාක මනෝධාතු (සම්පටිච්ඡන) සිත් දෙකෙහි මෙකී පසද, විතක්කය, විචාරය, අධිමොක්ඛය යන තුනදැ’යි සංස්කාරයෝ අටෙක් වෙති. ත්‍රිවිධවූම අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණධාතු (සන්තීරණ) විෂයයෙහිද එසේය. මෙහි වනාහි සෝමනස්ස සහගතවූ යම් අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුවක් වේද, එය හා සමග පීතිය අධික වෙති’යි දතයුතුය.

සහේතුක විපාක විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත වූවාහු සහේතුකයෝය. ඔවුනතුරෙන් පළමුකොට, අෂ්ටකාමාවචර විපාක සහිත වූවාහු අෂ්ට කාමාවචර කුසල විඤ්ඤාණයන් හා සමග යෙදුණු සංස්කාරයන් හා සදෘශ වෙත්මය. අනියතයන් අතුරෙන් වනාහි යම් කරුණාය, මුදිතාය යන දෙකක් ඇත්ද, ඒ දෙක සත්ත්‍වයන් අරමුණු කොට ඇති හෙයින් විපාක සිත් අතර නොවෙති. කාමාවචර විපාකයෝ වූ කලී ඒකාන්ත වශයෙන් පරිත්තාරම්මණ සහිතයෝය. කරුණා-මුදිතා යන දෙක පමණක් නොව විරතීහුද විපාකයන් අතර නොවෙති. පංච ශික්‍ෂාපදයන් කුසලම වෙති’යි කියනලදී.

රූපාවචර-අරූපාවචර-ලෝකෝත්තර විපාක විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත සංස්කාරයෝ, පිළිවෙළින් එම (රූපාවචර, අරූපාවචර හා ලෝකෝත්තර) කුසල විඤ්ඤාණයන් හා සමග යෙදුණු සංස්කාරයන් හා සදෘශ වෙති.

කිරිය අබ්‍යාකත සංස්කාරයෝද අහේතුක-සහේතුක භේද වශයෙන් ද්විවිධ වෙති. ඔවුන’තුරෙන් අහේතුක කිරිය විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත වූවාහු අහේතුකයෝය. තවදු ඔවුහු කුසල විපාක මනෝධාතුය. අහේතුක මනෝවිඤ්ඤාණධාතුද්වයය යන මොවුන් හා සමග යෙදුණු සංස්කාරයන් හා සමාන වෙති. මනෝවිඤ්ඤාණධාතුද්වයයෙහි වනාහි වීර්යය අධික වේ. තවද වීර්යය පවත්නා හෙයින් බලවත්වූ සමාධියද වේ. මෙහි විශේෂයි.

සහේතුක කිරිය විඤ්ඤාණයෙන් යුක්තවූවාහු සහේතුකයෝය. ඔවුන’තුරෙන් පළමුකොට අෂ්ට කාමාවචර කිරිය චිත්තයන් හා සමග යෙදුණු සංස්කාරයෝ, චිරති තුන හැර, අෂ්ට කාමාවචර කුසල චිත්තයන් හා සමග යෙදුණු සංස්කාරයන් හා සමාන වෙති. රූපාවචර-අරූපාවචර කිරිය චිත්තයන් හා සමග යෙදුණු සංස්කාරයෝ වනාහි සකලාකාරයෙන්ම එම (රූපාවචර-අරූපාවචර) කුසල චිත්තයන් හා සමග යෙදුණු සංස්කාරයන් හා සදෘශ වෙත්මය. මෙසේ අව්‍යාකත සංස්කාරයන්ද දතයුතුය.

මේ සංස්කාර ස්කන්‍ධයෙහි විස්තර කථා මාර්ගයයි.

මේ වනාහි අභිධර්මයෙහි පදභාජනීය ක්‍රමයට අනුව ස්කන්‍ධයන් පිළිබඳ විස්තර කථාමුඛයයි:-