භවචක‍්කකථා

භවචක්කකථා

යම්හෙයකින් වනාහි මෙහි ශෝක ආදිය අවසන්හි කියන ලද්දේද, එහෙයින් යම් ඒ අවිද්‍යාවක් වේද, එය ‘අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා” යනුවෙන් මේ භවචක්‍රයෙහි මුලින්ම කියන ලදි. එය:-

සොකාදීහි අවිජ්ජා - සිද්ධා, භවචක්කමවිදිතාදිමිදං කාරක වෙදක රහිතං - ද්වාදසවිධ සුඤ්ඤතා සුඤ්ඤං

නිරන්තරයෙන් අඛණ්ඩව පවත්නේයයි දතයුතුය.

මෙහි කෙසේනම් ශෝකාදියෙන් අවිද්‍යාව සිද්ධ වේද? කෙසේ නම් මේ භවචක්‍රයෙහි ආරම්භය නොදතහැකි වේද? කරන්නකු හෝ විඳින්නකු නැති වනුයේ කෙසේද? ද්වාදශවිධ ශුන්‍යතායෙන් ශූන්‍ය වනුයේ කෙසේද? මෙහි වනාහි, ශෝක, දෞර්මනස්‍ය, උපායාස යන මොහු අවිද්‍යාවෙන් තොරව පැවතිය නොහැකිය; පරිදේවය (වැලපීම) ද මුළාවූවහුටම වේ; ඒ ශෝකාදිය පළමුව සිද්ධ වූ පසු අවිද්‍යාවද සිද්ධ වේ; තවද, ‘ආසව සමුදයා අවිජ්ජා සමුදයො’ (ආශ්‍රවයන් හට ගැනීමෙන් අවිද්‍යාව හටගනී)යි කියන ලදි. මේ ශෝකාදිය ආශ්‍රවයන්ගෙන්ම හටගනියි.

කෙසේද යත්:- පළමුකොට වස්තුකාම වියෝගයෙහිදී ඇති වන ශෝකය කාමශ්‍රවයෙන් හටගනියි. එහෙයින් කීහු:-

තස්ස චෙ කාමයමානස්ස ඡන්‍දජාතස්ස ජන්තුනො, තෙ කාමා පරිහායන්ති සල්ල විද්ධො’ව රුප්පති.

මෙසේද කීහු:- ‘කාමතො ජායතී සොකො’ (කාමය හේතු කොට ගෙන ශෝකය උපදියි) යනුයි.

මේ සියල්ලම දිට්ඨාසව හේතුවෙන් හටගනියි. එහෙයින් කීහු:-

“මම රූපය වෙමි, මේ මාගේ රූපයයි’’ යනුවෙන් උදම් වන ඕහට එම රූපය විපරිණාම හේතුවෙන් වෙනස් වන විට සෝක-පරිදේව- දුක්ඛ-දෝමනස්ස-උපායාසයෝ උපදිත්” යනුයි.

දිට්ඨාසවයන් සෙයින්ම භවාසවයෝද හට ගනිති. එහෙයින් කීහු:-

‘‘දීර්ඝායුෂ්ක වූ, වර්ණාසම්පන්න වූ, සුඛ බහුල වූ යම් මේ දෙවි කෙනෙක් උත්තුංග විමානයන්හි ඉතා දිගුකලක් ජීවත් වෙත්ද, ඔහු පවා තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා භයට, සන්ත්‍රාසයට, සංවේගයට පත් වෙති” යනුවෙන් පස් පෙර නිමිති දැක භයින් තැතිගත් දෙවියන් සෙයිනි.

භවාසවයන් හටගැනීම යම් සේද අවිජ්ජාසවයන් හටගැනීමද එසේම වේ. එහෙයින් කීහු:-

“මහණෙනි ඒ අන්‍ධබාල තෙමේ ඉහාත්ම භාවයෙහිදීම තුන්වැදෑරුම් දුක් දොම්නස් විදින්නේ වේ” යනුයි.

මෙසේ යම් හෙයකින් මේ (ශෝකාදී) ස්වභාවයෝ ආශ්‍රවයනට හේතුවෙන්ද, එහෙයින් ඔහු සිදුවන්නාහු, අවිද්‍යාවට හේතු භූත වූ ආශ්‍රවයන්ද උපදවති. ආශ්‍රවයන් සිද්ධ වූ කල්හි ප්‍රත්‍යයභාවය සිද්ධ වන හෙයින් අවිද්‍යාවද සිද්ධ වූයේම වේ. මෙසේ පළමුකොට මෙහි ශෝකාදිය හේතුකොට ගෙන අවිද්‍යාව සිද්ධ වෙති’යි දතයුතුය.

යම් හෙයකින් වනාහි, මෙසේ ප්‍රත්‍යයභාවය ඇති වීමෙන් අවිද්‍යාව සිද්ධ වූ කල්හි, නැවත “අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං” යනුවෙන් මෙසේ හේතුඵල - පරම්පරාවෙහි කෙළවරක් නැත. එහෙයින් හේතුඵල සම්බන්ධ වශයෙන් පවත්නා දොළොස් අංගයෙකින් යුත් ඒ භවචක්‍රය ‘අවිතාදි’ (ආරම්භයක් දත නොහැකි) නම් වෙතැයි යනු සිද්ධය.

එසේ වෙතොත්, ‘අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා’ යනුවෙන් මෙසේ ආදිමාත්‍ර කථනය (ආරම්භය පමණක් කීම) විරෝධ නොවේද යත්: මේ ආදිමාත්‍රකථනයක් නොවේ; මේ ප්‍රධාන සාධකය දැක්වීමයි. (කර්ම, ක්ලේශ, විපාක) යන ත්‍රිවිධ වට්ටයටම අවිද්‍යාව ප්‍රධාන වේ; අවිද්‍යාව ගැනීමෙන් සෙසු කෙලෙස් වටයද, කර්මාදියද අඥානයා පෙළයි; සර්පයකුගේ හිස අල්වාගත් විට ඉතිරි සර්ප ශරීරය බාහුව වෙළාගන්නා සේය. අවිද්‍යාව සිඳලූ කල්හි වනාහි, ඒ කෙලෙස්වට ආදියෙන් විමෝක්‍ෂය (මිදීම) සිදුවේ. සර්පයාගේ හිස සිඳලූ කල්හි (සර්ප ශරීරයෙන්) වෙළා ගන්නා ලද බාහුව මිදෙන සේය. එහෙයින් කීහ. “අවිජ්ජායත්‍වෙව අස්සෙ විරාග නිරොධා සඞ්ඛාර නිරොධො’ (අවිද්‍යාව නිරවශේෂයෙන් නිරුද්ධ වීමෙන් සංඛාර නිරෝධය වේ) යන ආදියයි. මෙසේ යම් (ධර්මයක්) ගන්නාහට බන්‍ධනයද මුදාහරින්නාහට මෝක්‍ෂයද වේ නම්, එම ප්‍රධාන ධර්මය ගැන කීමෙකි; ආදිමාත්‍රකථනයක් නොවේ. මෙසේ මේ භවචක්‍රය දත නොහැකි ආරම්භය ඇත්තෙකැ’යි දතයුතුය.

ඒ මේ භවචක්‍රය වූකලී අවිද්‍යාදී හේතූන්ගෙන් ඇති වන සංඛාරාදී ඵලයන්ගේ පැවැත්මයි; එහෙයින් ඉන් බැහැර වූ බ්‍රහ්ම, මහාබ්‍රහ්ම, ශ්‍රේෂ්ඨ, සංජිත යන ආදි වශයෙන් මෙසේ පරිකල්පනය කරනු ලබන සංසාර කාරකයකු හෝ ‘මේ වනාහි මාගේ ආත්මයයිද, එය කථා කරන්නෙකැයිද, විඳින්නෙකැයිද පරිකල්පිත, සුවදුක් විඳින ආත්මයක් හෝ නැත. මෙසේ කරන්නකු හෝ විඳින්නකු නොමැති (කාරක වේදක රහිතං) යයි දතයුතුය.

මෙහි වනාහි යම් හෙයකින් අවිද්‍යාව ඇතිව නැතිවී යන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ හෙයින් නිත්‍ය භාවයෙන්ද, කිලටිවූද කෙලසන සුලුවූද ස්වභාව ඇති හෙයින් ශුභභාවයෙන්ද, උදයව්‍යය යන දෙකින් පෙළන හෙයින් සුඛභාවයෙන්ද, ප්‍රත්‍යයනට අයත් පැවතුම් ඇති හෙයින් තමා වශයෙහි පවත්වා ගත හැකි ආත්මභාවයෙන්ද ශූන්‍ය (තොර) වේද, සංඛාරාදී වූ අංගයෝද එසේ වෙති. යම් හෙයකින් අවිද්‍යාව ආත්මය නොවේද, ආත්මයට අයත් වූවක් හෝ නොවේද, ආත්මය තුළ වූවක් හෝ නොවේද, ආත්ම සහිත වූවක් හෝ නොවේද සංඛාරාදී වූ අංගයෝද එසේම වෙති. එහෙයින් මේ භවචක්‍රය දොළොස් වැදෑරුම් ශූන්‍යතායෙන් ශූන්‍ය වූවෙකි’යි දතයුතුය.

මෙසේද දැන යලිදු:-

තස්සාවිජ්ජා තණ්හා මූල මතීතාදයො තයො කාලා ද්වෙ අට්ඨ ද්වෙ එවච සරූපතො තෙසු අඞ්ගානි

ඒ භවචක්‍රයෙහි වනාහි අවිද්‍යා තෘෂ්ණා යන දෙක මූලයයි දතයුතුය. එයින් මේ වේදනාවෙන් අවසන් වන අවිද්‍යා මූලය පූර්වාන්තයෙහි සිට ගෙන එන හෙයින්ද, ජරාමරණයන්ගෙන් අවසන් වන තෘෂ්ණා මූලය අපරාන්තය හා සමග සම්බන්‍ධ කරන හෙයින්දැයි දෙ-ආකාර වේ. එයින් පළමුවැන්න දෘෂ්ටි චරිත වශයෙන්ද, දෙවැන්න තෘෂ්ණා චරිත වශයෙන්ද කියන ලදි; දෘෂ්ටි චරිතයනට අවිද්‍යාවද, තෘෂ්ණා චරිතයනට තෘෂ්ණාවද සංසාරය කරා මෙහෙයවයි. පළමුවැන්න උච්ඡේද දෘෂ්ටිය උපුටා දැමීම සඳහා දේශනා කරන ලදී. (සංඛාර, විඤ්ඤාණ ආදී) ඵලයන් ඉපැදවීමට හේතු වූ අවිද්‍යාදිය නොසිඳී පවත්නා බව ප්‍රකාශ වන හෙයිනි. දෙවැන්න ශාස්වත දෘෂ්ටිය උපුටා දැමීම සඳහා හෝ දේශනා කරන ලදි; උපන්නවුන්ගේ ජරාමරණයන් ප්‍රකාශ වන හෙයිනි. නොහොත් පළමුවැන්න (අවිද්‍යාමූලය) ශබ්භසෙය්‍යක (හෙවත් ජලාබුජ) සත්‍වයන් සඳහා කියන ලදි; (හේතුඵල) පිළිවෙළ නොසිඳී පවත්නා බව ප්‍රකාශවන හෙයිනි; දෙවැන්න (තෘෂ්ණා මූලය) ඕපපාතික සත්ත්‍වයන් සඳහා දේශනා කරන ලදි; (උත්පත්තිය හා ස්කන්‍ධයන්) එකවිට ඉපැදීම ප්‍රකාශ වන හෙයිනි.

ඒ භවචක්‍රයෙහි අතීතය, ප්‍රත්‍යුත්පන්නය, අනාගතයයි කාලත්‍රයයක් වේ; ඔවුනතුරෙන් පෙළෙහි ස්වරූපයට අනුව ආ පරිදි අවිජ්ජා, සංඛාර යන අංග දෙක අතීත කාලයයිද, විඤ්ඤාණයෙන් පටන් ගෙන භවයෙන් අවසන් වන අංග අට ප්‍රත්‍යුත්පන්න කාලයයිද, ජාති හා ජරාමරණ යන අංග දෙක අනාගත කාලයයිද දතයුතුය.

තවද:

හේතුඵල හේතුපුබ්බක - තිසන්‍දි චතුභේද සංගහඤ්චෙතං, වීසති ආකාරාරං - තිවට්ටමනවට්ඨිතං භවති ඉතිපි වෙදිතබ්බං

එහි, සංඛාරයන් හා ප්‍රතිසන්‍ධි විඤ්ඤාණය අතර ‘හේතුඵල සන්‍ධි’ නම් එක් සන්‍ධියෙකි; වේදනා හා තණ්හා යන දෙක අතර ‘ඵලහේතු සන්‍ධි’ නම් එක් සන්‍ධියෙකි, භව-ජාති යන දෙක අතර නැවත ‘හේතු-ඵල සන්‍ධි’ නම් එකෙකැ’යි මෙසේ මේ හේතු-ඵල-හේතු පූර්වක සන්‍ධි තුන දතයුතුය.

සන්‍ධීන් පිළිබඳ මුල-අග නියම කිරීම් වශයෙන් මෙහි සංග්‍රහ (පිඬු කිරිම්) සතරෙක් වේ. ඒ මෙසේයි:- අවිජ්ජා-සංඛාර යන දෙක එක් සංග්‍රහයෙකි; විඤ්ඤාණ - නාමරූප - සළායතන - ඵස්ස - වේදනා යන පස දෙවැන්නයි; තණ්හා - උපාදාන - භව යන තුන තෙවැන්නයි; ජාති - ජරා - මරණ සංග්‍රහය සිවුවැන්නයි. මෙසේ මේ මෙහි චතුභේද - සංග්‍රහයයි දතයුතුය.

අතීතෙ හෙතවො පඤ්ච ඉදානි ඵලපඤ්චකං ඉදානි හෙතවො පඤ්ච ආයතිං ඵල පඤ්චකන්ති.

මේ විංශද් ආකාර සංඛ්‍යාත අරයන් හේතුකොට ගෙන (භව චක්‍රය) වීසති ආකාර - අර නම් වෙති’යි දතයුතුය. එහි ‘අතීතෙ හේතවො පඤ්ච’ යනු, පළමුකොට, අවිජ්ජා - සංඛාර යන දෙක කියන ලද්දේමය. යම් හෙයකින් වනාහි, අඥාන තෙමේ තෘෂ්ණාවෙන් මඩිනු ලබයිද, එසේ මඩනා ලද්දේ, (තෘෂ්ණාවෙන්) දැඩිව අල්වා ගනියිද, ඔහුට එම උපාදානය හේතු කොට ගෙන භවය වේ; එහෙයින් තණ්හා, උපාදාන, භව යන තුනද ගන්නා ලද්දේ වේ. එහෙයින් කීහු - “පුරිම කම්ම - භවස්මිං මොහො අවිජ්ජා - ආයුහනා සඞ්ඛාරා - නිකන්ත තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවොති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා පුරිමකම්මභවස්මිං ඉධ පටිසන්‍ධියා පච්චයා” (පූර්ව කර්මභවයෙහි, මෝහ හෙවත් අවිද්‍යාවය, ආයූහන (රැස් කිරීම) හෙවත් සංඛාරය, ඇලීම් සංඛ්‍යාත තෘෂ්ණාවය, දැඩිව අල්වා ගැනීම වන උපාදානය, චේතනා හෙවත් භවයයි යන ධර්ම පංචකය මෙම භවයෙහි ප්‍රතිසන්‍ධිය පිණිස ප්‍රත්‍යය වේ).

එහි, ‘පුරිමකම්මභවස්මිං’ යනු, පූර්වකර්මභවයෙහි, පෙර ජාතියෙහි කර්මයන් රැස් කරන කල්හිය යන අර්ත්‍ථය ‘මොහො අවිජ්ජා’ යනු, එකල දුක්ඛ ආදී විෂයයෙහි යම් මූළාවෙක් වීද, යම් හෙයකින් මූළාවට පත්ව කර්මයන් රැස් කෙරේද, එය අවිද්‍යාවයි. ‘ආයූහනා සඞ්ඛාරා’ යනු, ඒ කර්මය කරන්නහුට යම් පූර්ව චේතනාවක් වේද, ඒ මෙසේයි:- ‘දානයක් දෙමි’යි යන සිත උපදවා ගෙන මාසයක් හෝ අවුරුද්දක් හෝ දානෝපකරණ සම්පාදනය කරන්නකුට උපදිනුයේ පූර්ව චේතනායි; ප්‍රතිග්‍රාහකයන් අත දානය තබන්නකුට ඇතිවන චේතනා ‘භව’ යයි කියනු ලැබේ. නොහොත්, එක් ආවර්ජනයක් තුළ වූ ජවන් සිත් සයෙක්හි රැස්වන චේතනා සංඛාර නම්වේ; සත්වැන්න ‘භව’ නම් වේ. යම් හෝ චේතනාවක් ‘භව’ වේද, එය හා සම්ප්‍රයුක්ත ආයූහනය (රැස් කිරීම) ‘සංඛාර’ නම් වේ. ‘නිකන්ති තණ්හා’ යනු, කර්මයක් කරන්නහුට එහි ඵලය වූ උත්පත්ති භවය කෙරෙහි යම් කැමැත්තක්, පැතීමක් වේනම්, එය තණ්හා නමි; ‘උපගමනං උපාදානං’ යනු කර්මභවයට ප්‍රත්‍යය වූ යම් මේ කර්මයක් කොට, අසුවල් තැන (ඉපිද) කාමයන් සේවනය කරන්නෙමියි, නැතහොත්, සිඳලන්නෙමි’යි යන ආදි නයින් පැවති යම් එල්බ ගැනීමක්, ග්‍රහණයක්, පරාමර්ශනයක් වෙතොත්, මෙය ‘උපාදාන’ නම් වේ; ‘චේතනා භවො’ යනු, ආයුහනය අවසන්හි කියන ලද චේතනා භවයයි මෙසේ මෙහි අර්ත්‍ථය දතයුතුය.

ඉක්බිති, ‘ඵලපඤ්චකං’ යනු, විඤ්ඤාණය පටන් වේදනාව තෙක් පෙළෙහි ආ ඵල පඤ්චකයයි; එහෙයින් කීහු:- “ඉධ පටිසන්‍ධි විඤ්ඤාණං, ඔක්කන්ති නාමරූපං, පසාදො ආයතනං, ඵුට්ඨො ඵස්සො, වෙදයිතං වෙදනා ඉති ඉමෙ පඤ්චධම්මා ඉධූපපත්ති භවස්මිං පුරෙ කතස්ස කම්මස්ස පච්චයා’’ (මේ භවයෙහි, විඤ්ඤාණං යනු, ප්‍රතිසන්‍ධියයි; ‘නාමරූපං’ යනු, (මව්කුස) වැද ගැනීමයි; ‘ආයතනා’ යනු, චක්‍ඛු ආදී වූ පසාද පංචකයයි, ‘ඵස්ස’ යනු, අරමුණු සමග ගැටීමයි; ‘වෙදනා’ යනු, විඳිනු ලැබීමයි;) මෙසේ මේ උත්පත්ති භවයට අයත් ධර්ම පංචකය පූර්වභවයෙහි කළ කර්මය ප්‍රත්‍යය කොට ගෙන සිදුවේ) යනුයි. එහි ‘පටිසන්‍ධි විඤ්ඤාණං’ යනු, යමක් භවාන්තර ප්‍රතිසන්‍ධි වශයෙන් උපන් හෙයින් ප්‍රතිසන්‍ධි යයි කියනු ලැබේද, එම විඤ්ඤාණයයි; ‘ඔක්කන්ති නාම රූපං’ යනු, රූපා-රූප ධර්මයන් (මව්බසට) වැදගැනීම, අවුත් පිවිසීම වැනි යමක් සිදුවේද, එය නාමරූපයි; ‘පසාදො ආයතනං’ යනු, මෙය චක්‍ෂුරාදී පංචායතන වශයෙන් කියනලදි; ‘ඵුට්ඨො ඵස්සො’ යනු, යමක් අරමුණ හා ගැටුණේද, ගැටෙමින් උපන්නේද, එය ඵස්සයයි; ‘වෙදයිතං වෙදනා’ යනු, ප්‍රතිසන්‍ධි විඤ්ඤාණය සමග හෝ ෂඩායතන ප්‍රත්‍යය කොට ගෙන හෝ ඵස්සය සමග උපන්නේද, යම් විපාක වින්‍දනයක් වේද, එය වේදනාවයි; යනුවෙන් මෙසේ අර්ත්‍ථය දතයුතුය.

‘ඉදානි හෙතවො පඤ්ච’ යනු, තණ්හාව ආදි කොට පෙළෙහි ආ තණ්හා, උපාදාන, භව යන මොහුද, - භවය ගත් කල එයට පෙරටු වූ, නැතහොත්, එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඛාරයෝ ගන්නා ලද්දාහුමය; තණ්හා, උපාදාන යන දෙක ගැනීමෙන් ඔවුන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝද ගැනෙති, යමක් හේතු කොට ගෙන මුළාවට පත්ව කර්මයන් රැස් කෙරේද, ඒ අවිද්‍යාව ගන්නා ලද්දේම වේ යනුවෙන් මෙසේ වර්තමාන හේතු පංචකය ගැනේ. එහෙයින් කීහු:- ‘ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනානං මොහො අවිජ්ජා, ආයූහනා සඞ්ඛාරා, නිකන්ති තණ්හා, උපගමනං උපාදානං, චෙතනා භවො, ඉති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ඉධ කම්මභවස්මිං ආයතිං පටිසන්‍ධියා පච්චයා” (මේ භවයෙහිදී ආයතනයන් මුහුකුරා ගිය හෙයින්, මෝහ (මුළාව) සංඛ්‍යාත අවිද්‍යාවය, ආයූහන (රැස් කිරීම) සංඛ්‍යාත සංඛාරය, නිකන්ති (කැමැත්ත) යයි කියනු ලබන තණ්හාවය, උපගමන (ඉතා ළං වීම) සංඛ්‍යාත උපාදානය, චේතනා සංඛ්‍යාත භවය යන මේ කර්මභවයට අයත් පංච ධර්මයෝ අනාගත ප්‍රතිසන්‍ධියට ප්‍රත්‍යය වෙති යනුයි. ‘ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනානං’ යනු, මූකළ ආයතන සහිතව කර්මයන් රැස් කරන කාලයෙහි වූ මුළාව දක්වන ලදි; සෙස්ස පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

‘ආයතිං ඵල පඤ්චකං’ යනු, විඤ්ඤාණය ආදිකොට ඇති (මතු භවයෙහි) ඵලපඤ්චකයයි; ඒවා ‘ජාති’ ශබ්දග්‍රහණයෙන්ම කියන ලද්දේය. ‘ජරාමරණං’ යනු, (මතු භවයෙහි වන) එම ඵලපඤ්චකය පිළිබඳ ජරා-මරණයි. එහෙයින් කීහු:- “ආයතිං පටිසන්‍ධි - විඤ්ඤාණං, ඔක්කන්ති නාම රූපං, පසාදො ආයතනං, ඵුට්ඨො ඵස්සො, වෙදයිතං වෙදනා’ (මතු භවය පිළිබඳ) ‘විඤ්ඤාණා’ යනු, ප්‍රතිසන්‍ධියයි; ‘නාමරූපං’ යනු, (මව්කුස) වැදගැනීමයි; ‘ආයතනං’ යනු, චක්‍ඛු ආදී පසාද පංචකයයි; ‘ඵස්සො’ යනු, අරමුණු සමග ගැටීමයි; ‘වෙදනා’ යනු, විඳිනු ලැබීමයි.) මෙසේ මේ පංචධර්මයෝ අනාගත උත්පත්ති භවයට මේ භවයෙහිදී කරන ලද කර්මයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති’යි මේ විසිආකාර අර ඇති (භවචක්‍රය) සිදුවේ.

‘තිවට්ටමනවට්ඨිතං භවති’ යනු, මෙහි වනාහි ‘සංඛාරභව’ යන දෙක ‘කම්මවට්ට’ නමි; අවිජ්ජා, තණ්හා. උපාදාන යන තුන ‘කිලේසවට්ට’ නමි; විඤ්ඤාණ, නාමරූප, සළායතන, ඵස්ස, වේදනා යන පස ‘විපාක වට්ට’ නමි. මෙසේ මෙම වට තුන හේතුකොට ගෙන ‘තිවට්ට’ නම් වූ මේ භවචක්‍රය, යම්තාක් කිලේසවට්ටය නොසිඳී පවත්නේද, ඒතාක් නොසිඳෙන ප්‍රත්‍යය ඇති හෙයින් නොනැවතී යලි යලිදු කැරකෙමින් භ්‍රමණය වන්නේයයි දතයුතුය.

මෙසේ භ්‍රමණය වන ඒ මේ භවචක්‍රය වූකලී:

සච්චප්පභවතො කිච්චා වාරණා උපමාහිච ගම්භීරනය භේදා ච විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං

එහි, යම් හෙයින් කුසල-අකුසල කර්මය අවිශේෂයෙන් සමුදය සත්‍යය වෙති’යි සච්චවිභඞ්ගයෙහි කියන ලද්දේද, එහෙයින් ‘අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා’ යනුවෙන් අවිද්‍යා ප්‍රත්‍යයෙන් ඇති වන සංඛාරය ද්විතීය (සමුදය) සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති ද්විතීය සත්‍යයයි; සංඛාර ප්‍රත්‍යයෙන් ඇති වන විඤ්ඤාණය ද්විතීය සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති ප්‍රථම (දුඃඛ) සත්‍යයයි; විඤ්ඤාණාදියෙන් ඇති වන, විපාක වේදනාව අවසාන කොට ඇති නාමරූපාදිය ප්‍රථම සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති ප්‍රථම සත්‍යයයි; වේදනාවෙන් ඇති වන තණ්හාව ප්‍රථම සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති ද්විතීය සත්‍යයයි; තණ්හාවෙන් ඇතිවන උපාදානය ද්විතීය සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති ද්විතීය සත්‍යයයි; උපාදානයෙන් ඇති වන භවය ද්විතීය සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති ප්‍රථම හා ද්විතීය සත්‍යද්වයයයි; භවයෙන් ඇති වන ජාතිය ද්විතීය සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති ප්‍රථම සත්‍යයයි; ජාතියෙන් ඇති වන ජරාමරණය ප්‍රථම සත්‍යය ප්‍රභව කොට ඇති වන ප්‍රථම සත්‍යයයි. මෙසේ පළමුකොට මෙය සත්‍යප්‍රභව වශයෙන් සුදුසු පරිදි දතයුතුය.

යම් හෙයකින් මේ භවචක්‍රයෙහි අවිද්‍යාව වස්තූන් විෂයයෙහි සත්ත්‍වයන් මුළා කෙරේද, සංඛාරයන් පහළ වීම පිණිසද ප්‍රත්‍යය වේද, එසේම සංඛාරයෝ සහජාත සංඛාරයන් රැස් කෙරෙත්ද, විඤ්ඤාණයටද ප්‍රත්‍යය වෙත්ද, විඤ්ඤාණය වස්තූන් හඳුනා ගනීද, නාමරූපයනටද ප්‍රත්‍යය වෙත්ද, නාමරූපයෝද එකිනෙකට උපස්තම්භ වෙත්ද, සළායතනයනටද ප්‍රත්‍යය වෙත්ද, සළායතනයෝද ස්වවිෂයෙහි පවතිත්ද, ඵස්සයටද ප්‍රත්‍යය වෙත්ද, එයද අරමුණු ස්පර්ශ කෙරේද, වේදනාවටද ප්‍රත්‍යය වේද, වේදනාවද අරමුණු රස විඳීද, තණ්හාවටද ප්‍රත්‍යය වේද, තණ්හාවද ඇලීමට සුදුසු වස්තූන් කෙරෙහි ඇලේද, උපාදානයටද ප්‍රත්‍යය වේද, උපාදානයද එල්බ ගත හැකි ධර්මයන් කෙරෙහි එල්බේද, භවයටද ප්‍රත්‍යය වේද, භවයද නානාගතීන් තුළ විසිරෙයිද, ජාතියටද ප්‍රත්‍යය වේද, ජාතියද ස්කන්‍ධයන් ඉපැදවීමේ ස්වභාව ඇති හෙයින් එම ස්කන්‍ධයන් දනවයිද, ජරාමරණයනටද ප්‍රත්‍යය වේද, ජරාමරණයෝද ස්කන්‍ධයන්ගේ බිහිකිරීම හා බිඳීයාම තීරණය කෙරෙත්ද, ශෝකාදිය තීරණය කිරීම් වශයෙන්, භවාන්තරයෙහි පහළ වීමටද ප්‍රත්‍යය වෙත්ද, එහෙයින් සියලු පදයන්හි දෙපරිද්දෙකින් පැවතීම වෙති’යි කෘත්‍ය වශයෙන්ද මෙය සුදුසු පරිදි දතයුතුය.

තවද, මෙහි යම් හෙයකින්, ‘අවිජ්ජා පච්චයා සංඛාරා’ යන මෙය (ඊශ්වරාදී) කාරකයකු (හෙවත් නිර්මාපකයකු) පිළිබඳ දෘෂ්ටිය වලකයිද, ‘සඞ්ඛාර පච්චයා’ යන මෙය ආත්ම සංක්‍රාන්ති (ආත්මය භවයෙන් භවයට සංක්‍රමණය වෙති’යි යන) දෘෂ්ටිය වලකයිද, ‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං’ යන මෙය ආත්මයයි පරිකල්පිත වස්තූන් නාමරූප වශයෙන් විග්‍රහකොට දැක්වීමෙන් ආත්මය පිළිබඳව පවත්නා ඝනසංඥාව නිවාරණය කරයිද, ‘නාමරූප පච්චයා සළායතනං’ යන ආදිය ‘ආත්මය තෙමේ දකියි -පෙ- ස්පර්ශ කරයි, විඳියි, ඇලුම් කරයි, එල්බගනියි, වෙයි, උපදියි, දිරයි, මැරෙයි’ යන මේ ආදී දෘෂ්ටීන් වාරණය කරයිද, එහෙයින් මෙකී මිථ්‍යාදෘෂ්ටීන් වැලකීම් වශයෙන්ද මේ භව චක්‍රය සුදුසු පරිදි දතයුතුය.

යම්හෙයකින් වනාහි මෙහි (මේ භවචක්‍ර විෂයයෙහි), ස්වලක්‍ෂණ, සාමාන්‍ය ලක්‍ෂණ වශයෙන් වස්තුස්වභාවයන් නොදැකීමෙන් අවිද්‍යාව අන්‍ධයකු වැනි වේද, ‘අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා’ යනු අන්‍ධයාගේ පැකිලීම වැනි වේද, ‘සඞ්ඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං’ යනු, පැකිලීම නිසා වැටීම වැනි වේද, ‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං’ යනු, වැටුණාහුගේ සිරුරෙහි ගඩක් හටගැනීම වැනි වේද, ‘නාමරූප පච්චයා සළායතනං’ යනු, ගඩ බිඳීමෙන් නැගුණ වනයක් වැනි වේද, ‘සළායතන පච්චයා ඵස්සො’ යනු, ගඩින් හටගත් වනය යමක ගැටීම වැනි වේද, ‘ඵස්ස පච්චයා වෙදනා’ යනු, ගැටීමෙන් ඇති වන දුඃඛ වේදනාව වැනි වේද, ‘වෙදනා පච්චයා තණ්හා’ යනු, දුකට ප්‍රතිකාර ලබාගැනීමේ කැමැත්ත වැනි වේද, ‘තණ්හා පච්චයා උපාදානං’ යනු, ප්‍රතිකාරාභිලාෂයෙන් අසත්ප්‍රාය ප්‍රතිකාර ලැබීම වැනි වේද, ‘උපාදාන පච්චයා භවො’ යනු, ලබාගත් අසත්ප්‍රාය බෙහෙත් ගැල්වීම වැනි වේද, ‘භව පච්චයා ජාති’ යනු, අසත්ප්‍රාය ලේපනයෙන් ගඩෙහි අසාධ්‍ය ලක්‍ෂණ පහළ වීම වැනි වේද, ‘ජාති පච්චයා ජරාමරණං’ යනු, ගඩ උත්සන්න වී පැලීයාම වැනි වේද, නොහොත්, යම් හෙයකින් මෙහි අවිද්‍යාව දුෂ්ප්‍රතිපත්ති, මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්ති වශයෙන්, පටලයක් ඇස් මැඩලන්නා සේ සත්ත්‍වයන් මැඩලයිද, එම අවිද්‍යාව විසින් මැඩලන ලද අඥාන තෙමේ පුනර්භවය ඇති කරන සංඛාරයන්ගෙන්, කෝෂකාර කෘමියා (පටපණුවා) කෝෂය සෑදෙන හුයෙන් තමාම වෙළා ගන්නා සේ, වෙළා ගනීද, සංඛාරයන්ගෙන් පෝෂණය ලද විඤ්ඤාණය, පරිණායික (ආරක්‍ෂක) ඇමැතියාගේ උපකාරයෙන් රජකුමරකු රාජ්‍යයෙහි පිහිටන්නා සේ, (පංචවිධ) ගතිය තුළ පිහිටීම ලබයිද, උත්පත්ති නිමිති පරිකල්පනය කිරීම් වශයෙන් විඤ්ඤාණය, ඉන්‍ද්‍රජාලිකයකු ඉන්‍ද්‍රජාලයන් නිපදවන්නා සේ, ප්‍රතිසන්‍ධි විෂයයෙහි අනේකප්‍රකාර නාමරූපයන් නිපදවයිද, නාමරූප විෂයයෙහි පිහිටි සළායතනය, සරු බිමෙක පිහිටි වන ලැහැබක් සේ, වෘද්ධියට, සවිමත් බවට, මහත් බවට පැමිණේද, ආයතනයන්ගේ ගැටීමෙන්, ගිනි ගානා දඬු එකට ගැටීමෙන් ගිනි උපදින්නා සේ, ස්පර්ශය උපදීද, ස්පර්ශයන්ගේ පහස ලද්දහුට, ගිනිරැස් පහස ලද්දහුට දැවිල්ල හටගන්නා සේ, වේදනාව පහළ වේද, (වේදනා) විඳීම ලබන්නහුට, ලුණු දිය බොන්නහුට පිපාසය වැඩෙන්නා සේ, තෘෂ්ණාව වැඩෙයිද, තෘෂ්ණා සහිත වූයේ, පිපාසිතයකු ජලයට අභිලාෂ කරන්නා සේ, භවයන් කෙරෙහි අභිලාෂ කෙරේද, ඉක්බිති ඔහුට උපාදානය ඇති වේද, උපාදානයෙන් භවය, අහර ලොබින් මසකු බිලිය ඩැහැගන්නා සේ, දැඩිලෙස ගැනීම ඇති කරයිද, බීජයක් ඇතිකල අංකුරය හට ගන්නා සේ භවය ඇති කල ජාතිය ඇති වේද, හටගත් ගසෙහි වැටීම සිදු වන්නා සේ උපන්නහුට නියත වශයෙන්ම ජරා-මරණ සිදු වේද, එහෙයින් උපමා වශයෙන්ද මේ භවචක්‍රය සුදුසු පරිදි දත යුතුය.

තවද යම්හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අර්ත්‍ථ වශයෙන්ද, ධර්ම වශයෙන්ද, දේශනා වශයෙන්ද, ප්‍රතිවේධ වශයෙන්ද ගැඹුරු බවින් යුක්ත වූ හෙයින්, “ගම්භීරොචායං ආනන්‍ද පටිච්චසමුප්පාදො, ගම්භීරාවභාසොච” (ආනන්‍දය, මේ පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරුය, ගැඹුරු ලෙසින්ම වැටහේ) යයි වදාරණ ලද්දේද, එහෙයින් මේ භවචක්‍රය ගම්භීර භේදාදි වශයෙන්ද සුදුසු-පරිදි දතයුතුය.

එහි, යම් හෙයකින් ඉපදීම හේතු කොටගෙන ජරාමරණ නොවනුයේ නොවේද, ඉපදීමෙන් විනා අනෙකෙකින් (ජරාමරණ) නොවනුයේ වේද. තවද මෙසේ ඉපැදීමෙන්ම හටගනිති’යි යනුවෙන් ජාතිප්‍රත්‍යයෙන් හටගනිති’යි යන අර්ත්‍ථය දුරවබෝධ වන හෙයින් ජරාමරණයන් ජාතිය ප්‍රත්‍යය කොට ගෙන හට ගනිති’යි, එය සමගම එති’යි යන අර්ත්‍ථය ගැඹුරු වූයේද, එසේම ඉපදීම (ජාතිය) භවය ප්‍රත්‍යයකොට ගෙන -පෙ- සංඛාරයන් අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යය කොට ගෙන හටගනිති’යි, එය හා සමගම එති’යි යන අර්ත්‍ථය ගැඹුරු වූයේද, එහෙයින් මේ භවචක්‍රය අර්ත්‍ථ වශයෙන් ගැඹුරු වෙති’යි පළමුකොට මෙහි අර්ත්‍ථ ගම්භීරතාව වේ. හේතුවකින් ලැබෙන ඵලය අර්ත්‍ථය’යි කියනු ලැබේ; එහෙයින් හේතු ඵල විෂයයෙහි වූ ඥානය ‘අත්‍ථ පටිසම්භිදාය’යි කියන ලදි.

යම් හෙයකින් වනාහි, අවිද්‍යාව යම් අවස්ථාවෙක යම් ආකාරයෙකින් සංඛාරයනට ප්‍රත්‍යය වේද, එය දුරවබෝධ වන හෙයින් සංඛාරයනට අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යය වෙතැ’යි යන අර්ත්‍ථය ගැඹුරු වූයේද, එසේම (අවිද්‍යාව) සංඛාරයනට -පෙ- ඉපැදීම ජරාමරණයට ප්‍රත්‍යය වෙතැ’යි යන අර්ත්‍ථය ගැඹුරු වූයේද, එහෙයින් මේ භවචක්‍රය ධර්ම වශයෙන් ගැඹුරු වෙතැ’යි යන මේ අර්ත්‍ථය ධර්ම ගම්භීරතාව වේ. ‘ධම්ම’ යනු හේතුවට නමෙකි, එහෙයින් හේතුව පිළිබඳ දැනීම ‘ධම්ම පටිසම්භිදා’ යයි කියනලදි.

තවද යම් හෙයකින් (මේ භවචක්‍රය) පිළිබඳව, ඒ ඒ කාරණයෙන්, ඒ ඒ ආකාරයෙන් පැවැත්විය යුතු වන හෙයින් දේශනාවද ගැඹුරු වූයේද, එහිදී සර්වඥතාඥානය මිස අන් ඥානයක් ප්‍රතිෂ්ඨා නොලබාද, - ඒ එසේමැයි, කිසියම් සූත්‍රයෙක්හි අනුලෝම වශයෙන් (මුල පටන් අග දක්වා) ද, කිසියම් තැනෙක්හි ප්‍රතිලෝම වශයෙන් අග පටන් මුල දක්වා) ද, කිසියම් තැනෙක්හි අනුලෝම-ප්‍රතිලෝම වශයෙන්ද කිසියම් සූත්‍රයෙක්හි මධ්‍යභාගයෙහි සිට අනුලෝම හෝ ප්‍රතිලෝම වශයෙන්ද, කිසියම් සුත්‍රයෙක්හි සන්‍ධි තුනෙකින් යුත් කොටස් සතරෙක සංක්‍ෂේපයක් වශයෙන්ද, කිසියම් සූත්‍රයෙක්හි සන්‍ධි දෙකකින් යුත් කොටස් තුනෙක සංක්‍ෂේපයක් වශයෙන්ද, කිසියම් සූත්‍රයෙක්හි එක් සන්‍ධියෙකින් යුත් කොටස් දෙකෙක සංක්‍ෂේපයක් වශයෙන්ද, දේශනා කරන ලද්දේ ද - එහෙයින් මේ භවචක්‍රය දේශනා වශයෙන්ද ගැඹුරු වෙතැ’යි යනු දේසනා ගම්භීරතා’යි.

තවද යම් හෙයකින් මේ භවචක්‍ර විෂයයෙහි අවිද්‍යාදීන්ගේ යම් ඒ (අවිපරීත) ස්වභාවයෙක් වේද, එම ස්වභාවය ප්‍රතිවේධ කළහු විසින් අවිද්‍යාදිය ස්වලක්‍ෂණ වශයෙන් මනා කොට ප්‍රතිවේධ කරන ලද්දේ වේද, එය (කෙනකුට) අවබෝධ කළ නොහැකි තරම් ගැඹුරු වේද, එහෙයින් මේ භවචක්‍රය ප්‍රතිවේධ වශයෙන් ගැඹුරු වේ. ඒ එසේමැයි: මෙහි අවිද්‍යාව පිළිබඳ අඥානාර්ත්‍ථය, අදර්ශනාර්ත්‍ථය හා සත්‍යයන් කෙරෙහි අනවබෝධාර්ත්‍ථය ගැඹුරුය; සංඛාරයන් පිළිබඳ අභිසංඛරණ (කර්මයන් සකස් කිරීමේ) අර්ත්‍ථය, ආයූහන (රැස් කිරීමේ) අර්ත්‍ථය හා (අපුඤ්ඤාභිසංඛාර වශයෙන්) සරාගාර්ත්‍ථයද (පුඤ්ඤාභිසංඛාර වශයෙන්) විරාගාර්ත්‍ථයද ගැඹුරුය; විඤ්ඤාණය පිළිබඳ (ආත්ම වශයෙන්) ශුන්‍යාර්ත්‍ථය, අව්‍යාපාරාර්ත්‍ථය, අසංක්‍රමණාර්ත්‍ථය හා ප්‍රතිසන්‍ධි වශයෙන් ප්‍රාදුර්භාව (පහළ වීමේ) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය; නාමරූපයන් පිළිබඳ ඒකෝත්පාද (එක්ව ඉපදීමේ) අර්ත්‍ථය, විනිර්භෝග (නාමරූප යන දෙක අමිශ්‍රව පැවතීමේ) හා අවිනිර්භෝග (නාමයන් නාමයන් හා සමග මිශ්‍රව පැවතීමේ) අර්ත්‍ථයද, නමනා (නාමයන් පිළිබඳ අරමුණු වෙත යොමු වීමේ) අර්ත්‍ථයද රුප්පන (රූපයන් පිළිබඳ විනාශ වීමේ) අර්ත්‍ථයද ගැඹුරුය, සළායතනයන් පිළිබඳ (දර්ශනාදී විෂයයෙහි) අධිපති බවය, ලෝක බවය, ද්වාර බවය, ක්‍ෂේත්‍ර බවය, විෂයී බවය යන මේ අර්ත්‍ථ ගැඹුරුය; ඵස්සය පිළිබඳ ස්පර්ශන (ස්පර්ශ වීමේ) අර්ත්‍ථය, සංඝට්ටන (ගැටීමේ) අර්ත්‍ථය, සංගමන (එක්වීමේ) අර්ත්‍ථය හා සන්නිපාත (රැස්වීමේ) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය; වේදනාව පිළිබඳ ආලම්බන රසානුභවන (අරමුණු රස විඳීමේ) අර්ත්‍ථය, සුඛ-දුඃඛමධ්‍යස්ථභාව (සුවදුක් දෙකෙහි මැදහත් බව) අර්ත්‍ථය, නිජ්ජීව (සත්‍වයකු නොවීමේ) අර්ත්‍ථය හා වින්‍දන (විඳීමේ) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය; තණ්හාව පිළිබඳ අභිනන්‍දිත (අරමුණෙහි පිනවනු ලබන බව) අර්ත්‍ථය, අජ්ඣෝසාන (එල්බගන්නාබව) අර්ත්‍ථය, සරිතා-ලතා- නදී-තණ්හා (තෘෂ්ණාව හොයක්, ලතාවක්, මහනදියක් වැනිය යන) අර්ත්‍ථය හා සමුද්ද දුප්පූර (මුහුද මෙන් පිරිවිය නොහැකිය යන) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය, උපාදානය පිළිබඳ ආදානග්ගහණ (දැඩි ලෙස ගැනීමේ) අර්ත්‍ථය, අභිනිවේස (එල්බ ගැනීමේ) අර්ත්‍ථය, පරාමාස (අරමුණ සමග වෙළී සිටීමේ) අර්ත්‍ථය හා දුරතික්කම (ඉක්මවා ලිය නොහැකිය යන) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය, භවය පිළිබඳ ආයූහන (කර්මයන් රැස් කිරීමේ) අර්ත්‍ථය, අභිසංඛරණ (සකස් කිරීමේ) අර්ත්‍ථය, යෝනි-ගති-ස්ථිති- සත්‍වාවාසයන්හි ඛිපන (බහාලීමේ) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය; ජාතිය පිළිබඳ සංජාති (ඉපැදීමේ) අර්ත්‍ථය, ඔක්කන්ති ආයතනයන්ගේ පහළවීමේ) අර්ත්‍ථය, නිබ්බත්ති (මව්කුස වැද ගැනීමේ) අර්ත්‍ථය හා පාතුභව (ස්කන්‍ධයන්ගේ ප්‍රකට වීමේ) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය; ජරාමරණයන් පිළිබඳ ඛය (ක්‍ෂය වීමේ) අර්ත්‍ථය, වය (වැය වීමේ) අර්ත්‍ථය භේද (බිඳීයාමේ) අර්ත්‍ථය හා විපරිණාම (වෙනස් බවට පත්වීමේ) අර්ත්‍ථය ගැඹුරුය යන මෙය පටිවේධ ගම්භීරතායි.

යම්හෙයකින් වනාහි මෙහි (සමාන භාවය වූ) ඒකත්‍වනයය, (අසමාන භාවය වූ) නානත්‍වනයය, (නිරුත්සාහ භාවය වූ) අව්‍යාපාරනයය, (ධර්මයන්ගේ යථා ස්වභාවය වූ) ඒවං ධම්මතානයයයි අර්ත්‍ථය පිළිබඳ නය සතරෙක් වේද, එහෙයින් නය භේද වශයෙන්ද මේ භවචක්‍රය සුදුසු පරිදි දතයුතුය.

එහි “අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාර පච්චයා විඤ්ඤාණං’’ යනුවෙන් මෙසේ බීජය අංකුරයක් වී රුකක් බවට පත්වීම මෙන් පිළිවෙළ නොසිඳ පැවතීම ඒකත්‍වනය නම් වේ. එම ඒකත්‍වනයය මනා කොට දක්නේ හේතුඵල සම්බන්‍ධයන් පිළිබඳ නොසිඳ පැවැත්ම අවබෝධ කිරිමෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ කරයි. එයම විපරීත කොට (වැරදි ලෙස) දක්නේ හේතු-ඵල සම්බන්‍ධය මත පවත්නා පිළිවෙළ නොසිඳ පැවැත්ම ඒකත්‍වයයි ගැනීමෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටිය දැඩි කොට ගනියි.

අවිද්‍යාදීන්ගේ ස්ව-ලක්‍ෂණයන් තත්වූ පරිදි විනිශ්චය කොට ගැනීම ‘නානත්‍වනය’ නම් වේ. එය මනාකොට දක්නේ නව නව ධර්මයන්ගේ ඉපදීම දැකීමෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටිය හරියි. එය විපරීත කොට දක්නේ එක්ම සන්තානයෙක්හි හේතු-ඵල සමූහය භින්න සන්තානයකට අයත් සේ නානත්‍වයෙන් ගැනීමෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය දැඩි කොට ගනියි.

‘මා විසින් සංඛාරයන් ඉපැදවිය යුතුය’යි අවිද්‍යාවට හෝ, අප විසින් විඤ්ඤාණය ඉපැදවිය යුතුයයි සංඛාරයනට හෝ මෙසේ මේ ආදී ව්‍යාපාරයක් නැතැ’යි යනු අව්‍යාපාරනය නම් වේ. එය මනා කොට දක්නේ කාරකයකු නැති බව අවබෝධ කිරිමෙන් ආත්ම දෘෂ්ටිය හරියි. විපරීත කොට දක්නේ උත්සාහයක් නැති කල්හිදු අවිද්‍යාදිය පිළිබඳ ස්වභාව සිද්ධ වූ යම් හේතුභාවයෙක් වේද, එය නොපිළිගැනීමෙන් අකිරිය දෘෂ්ටියෙහි එල්බ ගනියි.

කිරි ආදියෙන් දී ආදිය සෙයින්ම, අවිද්‍යාදී හේතූන්ගෙන් සංඛාරාදීන්ගේ හටගැනීම සිදුවනමුත් අන් දෙයක් හටගැනීම නොවෙති’යි යන මෙය ‘ඒවං ධම්මතානය’ නම්වේ. එය මනා කොට දක්නේ ප්‍රත්‍යයට අනුකූල වන සේ ඵලය අවබෝධ කිරීමෙන් අහේතුක දෘෂ්ටියද අකිරිය දෘෂ්ටියද හරියි. එයම විපරීත ලෙසින් දක්නේ ප්‍රත්‍යයට අනුරූප වන ලෙස ඵලයෙහි පැවැත්ම වටහා නොගෙන, කවර හෝ දෙයකින් කවර හෝ දෙයක් හටගැනීම නොවෙති’යි වටහා නොගැනීමෙන් අහේතුක දෘෂ්ටියද, නියතවාදයද දැඩි ලෙස ගනියි. මෙසේ මේ භවචක්‍රය:-

සච්චප්පභවතො කිච්චා වාරණා උපමාහි ච ගම්භීරනය භෙදා ච විඤ්ඤාතබ්බං යථාරහං

මෙය වනාහි

ගම්භීරතො අගාධං නානානය ගහණතො දූරතියානං ඤාණාසිනා සමාධිප්පවරසිලායං සුනිසිතෙන

භවචක්කමපදාළෙත්‍වා අසනි විචක්කමිව නිච්ච නිම්මථනං සංසාරභයමතීතො න කොචි සුපිනත්තරෙප්‍යත්‍ථි

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය දේශනා කරන ලදමැයි:- “ගම්භීරො චායං ආනන්‍ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසොච, එතස්සචානන්‍ද ධම්මස්ස අඤ්ඤාණා අනනුබෝධා අප්පටිවෙධා එවමයං පජා තත්තාකුලකජාතා ගුළාගුණ්ඨික ජාතා මුඤ්ජබබ්බජභූතා අපාය දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති”ති (ආනන්‍දය, මේ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය වනාහි ගැඹුරුය, එහි වැටහීමද ගැඹුරුය, ආනන්‍දය, මේ ධර්මය නොදැනීමෙන්, අවබෝධ නොකිරීමෙන්, විනිවිද නොදැකීමෙන්, මෙසේ මේ සත්ත්‍වයා අවුල් වූ හූ-වටක් මෙන්, පැටලුණ නූල් රොදක් මෙන්, මුදුතණ - බබුස් තණ පඳුරක් මෙන් වෙළී පැටලී අපායවූ දුර්ගති වූ විනිපාත වූ සංසාරය නො-ඉක්මවයි) එහෙයින් තමාගේ හෝ වේවා, මෙරමාගේ හෝ වේවා, හිත සුව පිණිස පිළිපන්නේ සෙසු කටයුතු පසෙක තබා,

ගම්භීරෙ පච්චයාකාරප්පභෙදෙ ඉධ පණ්ඩිතො, යථා ගාධං ලභෙථෙවමනූයුඤ්ජෙ සදා සතො

සාධුජන ප්‍රමෝදය සඳහා කළ විශුද්ධි මාර්ගයෙහි, පඤ්ඤභාවනාධිකාරයෙහි, පඤ්ඤාභූමි නිද්දේස නම් සතළොස්වන පරිච්ඡේදය මෙතෙකින් නිමියේයි.