විපස‍්සනුපක‍්කිලෙසකථා

විපස්සනුපක්කිලෙසකථා

ඉක්බිත්තෙන් මේ තරුණ විදර්ශනායෙන් විදර්ශනාව ආරම්භ කළ යෝගියාහට දශ විදර්ශනෝපක්ලේශයෝ උපදනාහ. විදර්ශනෝපක්ලේශයෝ වනාහි ප්‍රතිවේධයට පත් ආර්ය ශ්‍රාවකයාට මෙන්ම ශීල විපත්ති ආදියෙන් නොමගට පිළිපන්, කර්මස්ථානයෙන් ගිලිහුණු, කුසීත පුද්ගලයාහටද නො-උපදිති. නිසිමගට පිළිපන්, සැදී පැහැදී විදර්ශනාව ආරම්භ කළ කුලපුත්‍රයාහටම උපදිති.

ඒ දශ උපක්ලේශයෝ කවරහුද යත්:- ඕභාසය, ඥානය, ප්‍රීතිය, පස්සද්ධිය, සුඛය, අධිමොක්ඛය, පග්ගහ (වීර්ය) ය, උපට්ඨාන (ස්මෘති) ය, උපේක්‍ෂාය, නිකන්තිය යන මොහුය. කියන ලදමැයි:-

“කෙසේනම් ධර්ම-ඖද්ධත්‍යයෙන් (මාර්ග-ඵලාවබෝධයට ප්‍රථම ඇති වන සිත් කැළඹීමෙන්) ගන්නා ලද මනස ඇති වේද යත්: අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නහුට ඕභාසය උපදී, එම ඕභාසය (මාර්ග) ධර්මය’යි වැරද ගෙන එය (ඕභාසය) ආවර්ජනය කරයි, එයින් ඇති වන (මානසික) නොසන්සුන්කම ‘උද්ධච්ච’ නමි, එම උද්ධච්චය විසින් මඩනා ලද මනස් ඇති යෝගාවචර තෙමේ අනිත්‍ය වශයෙන් වැටහීම තතු ලෙස නොදනී, දුඃඛ වශයෙන් -පෙ- අනාත්ම වශයෙන් වැටහීම තතු ලෙස නොදනී;

එසේ අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නහුට ‘ඥානය’ උපදී -පෙ- ප්‍රීති’ය -පෙ-, ‘පස්සද්ධිය’, -පෙ-, සුඛය’, -පෙ- ‘අධිමොක්ඛය’ -පෙ- ‘පග්ගහ’ය, -පෙ- ‘උපට්ඨානය, -පෙ- උපේක්‍ෂාව’, -පෙ- නිකන්ති’ය උපදී, -පෙ- නිකන්තිය ධර්ම මාර්ගය’යි වැරද ගෙන එම ‘නිකන්තිය ආවර්ජනය කරයි; එයින් ඇතිවන වික්ඛේපය ‘උද්ධච්ච’ යයි. එම උද්ධච්චයෙහි මඩනා ලද සිත් ඇත්තේ අනිත්‍ය වශයෙන් වැටහීම තතු ලෙස නොදනී, දුඃඛ වශයෙන් -පෙ- අනාත්ම වශයෙන් වැටහීම තතු ලෙස නොදනී” යනුයි.

එහි ‘ඕභාස’ යනු, විදර්ශනෝභාසයයි, එය උපන් කල යෝගාවචර තෙමේ, “මින් පෙර මට ඒකාන්තයෙන් මෙවන් අවභාසයක් (ආලෝකයක්) නොවූ විරූය, ඒකාන්තයෙන් මාර්ගයට පැමිණියේ වෙමි, ඵලයට පැමිණියේ වෙමි”යි මාර්ග නොවන්නක්ම මාර්ගයයි, ඵල නොවන්නක්ම ඵලයයි වරදවා ගනියි; අමාර්ගය මාර්ගයයි, අඵලය ඵලය’යි ගන්නහුට විදර්ශනාවීථිය නොමගට වැටුණා නම් වේ. හේ තෙමේ තමාගේ මුල් කර්මස්ථානය හැර-පියා ඕභාසයම ආස්වාදනය කෙරෙමින් හිඳියි:

ඒ මේ ඕභාසය වනාහි ඇතැම් භික්‍ෂු කෙනකුට පර්යංකස්ථානය පමණක් ආලෝකවත් කෙරෙමින් උපදියි, ඇතැමකුට ඇතුළු ගබ පමණද, ඇතැමකුට පිට ගබද, ඇතැමකුට මුළු විහාරයමද, ගව්වක් පමණද, අඩ යොදුනක් පමණද, යොදුනක් පමණද දෙ-තුන් යොදුනක් පමණද, කිසිවකුට පොලෝතෙලෙහි පටන් අකනිටා බඹලොව දක්වාද ඒකාලෝක කරමින් පහළ වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වනාහි දසදහසක් ලෝකධාතුව බඹලවමින් පහළ විය.

මෙසේ අවභාව විවිධත්‍වය දක්වනු සඳහා මේ කථා වස්තුවෙකි: සිතුල්පවු වෙහෙරෙහි, දෙබිති ගෙයක් (ගර්භ භික්තිය හා ආලින්දය වටා පිහිටි භික්තිය සහිත කුටියක්) තුළ තෙරුන් දෙනමක් හුන්නාහ. දවසද කළුවර දෙපෝදා දිනයෙක් විය; දිශාවෝ ද වළාපටලයෙන් වැසී ගත්හ, රාත්‍රිභාගයෙහි චතුරංග සමන්නාගත අන්‍ධකාරය පවතියි; එවේලෙහි එක් තෙර නමක්, “ස්වාමීනි, මට සෑ-මළුවෙහි ඇති සිංහාසනයෙහි (සිංහ රූප සහිත මලසුනෙක්හි) පස් පැහැ ඇති මල් පෙනේය’යි කීය; අනෙක් තෙර නම, “ඇවැත්නි, එය පුදුමයක් නොවේ, මට දැන් මහ මුහුදෙහි යොදුනක් පමණ තන්හි මස්-කැස්බෝ පෙනෙති’යි කීය.

මේ විදර්ශනෝපක්ලේශය වනාහි බොහෝ සෙයින් සමථ විදර්ශනා ලාභියාහට උපදී; හේ තෙමේ සමවතින් යටපත් වූ ක්ලේශයන්ගේ නොපැළඹීමේ හේතුවෙන් “මා රහත් වූ වනැ”යි යන සිත උපදවයි. උච්චවාලිකවාසී මහානාග තෙරුන්ද, හංකනවාසී මහාදත්ත තෙරුන්ද, සිතුල් පව්වෙහි නිකපෙනෙක පධානඝරවාසී චුල්ලසුමන තෙරුන්ද මෙනි.

එහිලා මේ එක් කථා වස්තුවක් ගෙන හැර දැක්වීමයි:- තලංගරවාසී ධම්මදින්න නම් සිවුපිළිසිඹියා පත් මහ රහත් තෙර කෙනෙක් බොහෝ වූ භික්‍ෂු සංඝයාහට අවවාද දෙමින් වැඩ සිටියහ. එක් දවසක් උන්වහන්සේ ස්වකීය දිවාස්ථානයෙහි හිඳ “අපගේ ආචාර්ය උච්චවාලිකවාසී මහානාග ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මහණකම මුදුන් පත් වූයේ දෝ-හෝ”යි බලන්නාහු, ඔවුන් වහන්සේ තවමත් පෘථග්ජන භාවයෙහි සිටි බව දැක, ‘මා එහි නොගියහොත් පෘථග්ජනයකුව සිටියදීම කාලක්‍රියා කරන්නාහුය’යි දැන සෘද්ධි බලයෙන් අහසට නැග දිවාස්ථානයෙහි හුන් තෙරුන් සමීපයෙහි බැස, වැඳ වත්පිළිවෙත් දක්වා, එකත් පසෙක හුන්නාහුය. “ඇවැත්නි, ධම්මදින්නයෙනි, කවර හෙයින් අකාලයෙහි ආවහුදැ’යි විචාළ කල්හි, “ස්වාමීනි, ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට ආවෙමි”යි කීහ. “ඇවැත්නි, අසනුය, දනිතොත් කියම්හ”යි පැවසූ කල්හි පැන දහස් ගණනක් විචාළහ.

තෙරුන් වහන්සේ ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්න සියල්ල නොපැකිලව විසඳූහ. ඉක්බිති. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ (ධර්ම) ඥානය අතිතීක්‍ෂණ (ඉතා තියුණු) ය; කවරදාක ඔබවහන්සේ විසින් මේ ධර්මය අවබෝධ කරන ලද්දේදැ’යි විමසූ කල, “ඇවැත්නි, මෙයින් සැට මසකට පෙරය’’යි පැවසූහ. “ස්වාමීනි, සමාධියටද සමවදනා සේක්දැ”යි කීකල, “ඇවැත්නි, එය අපට බැරෑරුම් දෙයක් නොවේ” යයි පැවසූහ; “එසේ නම් ස්වාමීනි, ඇතකු මවනු මැනව”යි කීහ; තෙරණුවෝ සුදුවන් සියලු අඟ-පසඟ ඇති ඇතකු මැවූහ; “ස්වාමීනි, දැන් මේ ඇතු කන් නිසල කොට ගෙන, වලිගය දික් කොට සොඬ මුව තුළ රුවා ගෙන බිහිසුණු ලෙස කුංචනාද කෙරෙමින් ඔබ වහන්සේ වෙත එන සේ කරනු මැනව”යි කීහ; තෙරණුවෝ එසේ කොට වේගයෙන් එන ඇතුගේ බිහිසුණු විලාශය දැක නැඟිට පලායාමට සැරසුණහ. එවිට රහත් තෙර නම අත දිගුකොට උන්වහන්සේගේ සිවුරු කොණ ගෙන, “ස්වාමීනි, රහතුනට තැති ගැනීමෙක් ඇත්දැ’යි විචාළහ.

එවිට උන්වහන්සේ තමා පෘථග්ජනයකු බව දැන, “ඇවැත්නි ධම්මදින්නයෙනි, මට පිහිටවනු මැනව”යි පාමුල උත්කුටිකයෙන් හිඳ ගත්හ. “ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේට පිහිට වන්නෙමි’ යන අදහසින්ම මෙහි පැමිණියෙමි, නහමක් සිතනු මැනව’යි කියා කමටහන් කීහ. තෙරණුවෝ කමටහන් ගෙන සක්මන් මලුවට නැග තෙවන පියවර තුබූ කෙණෙහි අග්‍රඵලය වූ රහත් බවට පත්වූහ. තෙරණුවෝ ද්වේෂ චරිත ඇති කෙනෙක් වූහ; එවන් භික්‍ෂූහු ඕභාසයෙහි කම්පා වෙති.

‘ඤාණ’ යනු විදර්ශනා ඥානයයි; රූපාරූප ධර්මයන් තුලනය කරන, තීරණය කරන යෝගාවචරයාහට මුදාහළ ඉන්‍ද්‍ර වජ්‍රය (සෙණයක්) සෙයින් නොනැසෙන වේග ඇති, තියුණු වූ, ශූර වූ, ඉතා පැහැදිලි වූ ඥානය උපදී.

“පීති” යනු, විදර්ශනා ප්‍රීතියයි. එකල ඒ යෝගියාහට ඛුද්දකය, ඛණිකය, ඔක්කන්තිකය, උබ්බේගය, ඵරණය යන පස්වණක් ප්‍රීතිය මුළු සිරුර පුරවාලමින් උපදියි.

“පස්සදිධි” යනු විදර්ශනා පස්සද්ධිය (කායික මානසික සන්සුන් බව)යි. එසමයෙහි, රාත්‍රි ස්ථානයෙහි හෝ දිවා ස්ථානයෙහි හුන් යෝගාවචරයාහට, කා-සිත් දෙකෙහි විඩාවක්, බර බවක්, රළු බවක්, මොට බවක්, ගිලන් බවක්, වංක බවක් නොවේද, එවිට ඔහුගේ කාසිත් දෙක සන්සුන් වූයේ, සැහැල්ලු වූයේ, මොලොක් වූයේ, කර්මණ්‍ය වූයේ, පැහැදිලි වූයේ සරල වූයේම වේ. හේ තෙමේ ප්‍රශ්‍රබ්ධාදියෙන් මෙහෙයුම් ලද කා-සිත ඇත්තේ, එසමයෙහි ‘අමානූසී රති’ නම් සුවය අනුභව කෙරෙයි. ඒ සඳහා කියනලදි:-

සුඤ්ඤාගාරං පවිට්ඨස්ස සන්තචිත්තස්ස භික්‍ඛුනො, අමානුසී රති හොති සම්මා ධම්මං විපස්සතො.

යතො යතො සම්මසති ඛන්‍ධානං උදයබ්බයං ලභති පීති පාමොජ්ජං අමතං තං විජානතං’

මෙසේ ඒ යෝගියාහට මෙකී අමානුෂ රතිය ගෙනදෙමින් ලහුතාදියෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ පස්සද්ධිය (සන්සුන් බව) ඇතිවේ.

‘සුඛ’ යනු, විදර්ශනා සුඛයයි; එකල්හි ඒ යෝගියාහට මුළු සිරුරම තෙමමින් මෙන් ඉතා ප්‍රණීත වූ සුවයෙක් උපදියි.

‘අධිමොක්ඛ’ යනු, ශ්‍රද්ධාවයි, එම යෝගියාගේ විදර්ශනාසම්ප්‍රයුක්ත වූ චිත්ත චෛතසිකයන් අතිශය ප්‍රසාදයට පත් කරවන බලවත් ශ්‍රද්ධාව උපදියි.

‘පග්ගහ’ යනු, වීර්යයි; විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත වූම, ඉතා දැඩි නොවූ (එහෙත්) මනා කොට ගන්නා ලද වීර්යය උපදියි.

‘උපට්ඨාන’ යනු, ඒ යෝගියාහට විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත වූම, මැනවින් එළඹ සිටි, මනාසේ පිහිටුවන ලද, මනාසේ හිඳුවන ලද, මහ පව්වක් සෙයින් නිසසල සිහිය උපදියි. හේ තෙමේ යම් යම් තැනක් ආවර්ජනය කෙරේද, ස්මරණය කෙරේද, මෙනෙහි කෙරේද, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේද, ඒ ඒ තැන මෑත් වී, විවර වී, දිවැස් ඇත්තකුට පරලොව සෙයින් සිහියට එළඹේ.

‘උපෙක්ඛා’ යනු, විදර්ශනා - උපේක්‍ෂාව මෙන්ම ආවර්ජන - උපේක්‍ෂාවයි; එසමයෙහි ඔහුට සියලු සංස්කාර විෂයයෙහි මධ්‍යස්ථව පවත්නා විදර්ශනෝපේක්‍ෂාවද, මනෝද්වාරයෙහි ආවර්ජනෝපේක්‍ෂාවද බලවත්ව උපදියි; ඒ යෝගියා ඒ ඒ තැන් ආවර්ජනය කරන විට මුදාහළ ඉන්‍ද්‍රවජ්‍රයක් (සෙන පහරක්) සෙයින්ද, (වියලි) කොළ ගොටුවෙක බහාලූ රත්වූ යහුලක් සෙයින්ද, ශූරව තීක්‍ෂ්ණව පවතී.

‘නිකන්ති’ යනු, විදර්ශනා නිකන්ති යයි; ඔහුට ඕභාසාදියෙන් සමන්විත විදර්ශනා විෂයයෙහි ඇලුම් ඇති කරවන, සියුම් වූ, ශාන්ත ආකාර සහිත නිකන්තිය (නැඹුරුව) උපදියි; එම නිකන්තිය ක්ලේශයෙකැ’යි ගැනීමටද - නොහැකි වේ.

මෙසේ ඕභාස පිළිබඳව (යට කියන ලද) පරිදිම සෙසු කිසියම් උපක්ලේශයක් උපන් විටද යෝගාවචර තෙමේ, “ඒකාන්තයෙන් මට මින් පෙර මෙවන් ඥානයක් නො-උපන් විරූය, -පෙ- මෙවන් ප්‍රීතියක්, -පෙ- පස්සද්ධියක් -පෙ- සුඛයක් -පෙ- අධිමෝක්‍ෂයක්, -පෙ- ප්‍රග්‍රහයක්, -පෙ- උපට්ඨානයක්, -පෙ- උපේක්‍ෂාවක් -පෙ- නිකන්තියක් නො-උපන් විරූය; ඒකාන්තයෙන් මාර්ගයට පිවිසියේ වෙමි, ඵලයට පිවිසියේ වෙමි”යි අමාර්ගයම මාර්ගයයිද, අඵලයම ඵලයයිද ගන්නා ඔහුගේ විදර්ශනාවීථිය උක්කන්ත (නොමඟ ගිය) නම් වේ. හේ තෙමේ තමාගේ මුල් කමටහන් හැර පියා මෙම නිකන්තියම ආස්වාදනය කෙරෙමින් හිඳියි.

මෙහි වනාහි ඕභාස ආදිය උපක්ලේශයනට වස්තු වන හෙයින් ‘උපක්ලේශ’ යයි කියන ලද මුත් අකුසල වශයෙන් ගෙන නොවේ, නිකන්තිය වනාහි උපක්ලේශයක් මෙන්ම, උපක්ලේශයනට වස්තුද වේ. මේ ඕභාස ආදිය වස්තු වශයෙන්ම දසයෙකි. ‘ගාහ’ වශයෙන් වනාහි සම තිසෙකි. කෙසේද යත්, “මට ඕභාසය උපනැ”යි ගන්නහුට දෘෂ්ටිග්‍රාහය (සක්කාය දිට්ඨිය) ඇති වේ; “මනා වූ ඕභාසයක් උපනැ”යි ගන්නහුට මානගාහය (මාන වශයෙන් ගැනීම) ඇති වේ; ඕභාසය ආස්වාදනය කරන්නහුට තණ්හාගාහය (තෘෂ්ණා ග්‍රාහය) වේ. මෙසේ ඕභාසයෙහි දෘෂ්ටි, මාන, හා තෘෂ්ණා වශයෙන් ග්‍රාහත්‍රයයක් වේ; එසේම සෙසු ප්‍රීති ආදියෙහිද එලෙසින්ම වේ. මෙසේ ග්‍රාහ වශයෙන් උපක්ලේශයෝ සම-තිසෙක් වෙති. ඒ උපක්ලේශයන්ගේ අනුසාරයෙන්, කුශල නොවූ, ව්‍යක්ත නොවූ යෝගාවචර තෙමේ ඕභාසාදියෙහිදී කම්පා වේ, වික්‍ෂිප්ත වේ. ඕභාසාදියෙහි එකක් එකක් ‘මෙය මගේය’, ‘මේ මම් වෙමි’, ‘මේ මාගේ ආත්මයයි’ යනුවෙන් දකියි. එහෙයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ

ඔභාසෙ චේව ඤාණෙ පීතියා ච විකම්පති, පස්සද්ධියා සුඛෙ චෙව යෙහි චිත්තං පවෙධති

අධිමොක්‍ඛෙච පග්ගාහෙ උපට්ඨානෙ ච කම්පති, උපෙක්‍ඛාවජ්ජනායං ච උපෙක්‍ඛාය නිකන්තියා