භඞ‍්ගානුපස‍්සනාඤාණකථා

භඞ්ගානුපස්සනා ඤාණය

මේ ආකාරයෙන් සලකමින්, යලි යලිදු “අනිත්‍යය, දුඃඛය, අනාත්මය’යි රූපාරූප ධර්මයන් තුලනය කරමින්, තීරණය කරන විට, විදර්ශනාඥානය තියුණු වීමෙන් සංස්කාරයෝ යුහුව වැටහෙයි. විදර්ශනාඥානය තියුණුව පවත්නා කල, සංස්කාරයන් යුහුව වැටහෙන කල, ඉපදීම හෝ, ස්ථිතිය හෝ, පැවැත්ම හෝ නිමිත්ත හෝ සිහියට නොනැඟෙයි; හුදෙක්, ක්‍ෂය-ව්‍යය භේද සහිත නිරෝධයෙහිම සිහිය පිහිටයි. ‘‘සංස්කාරයන් මෙසේ ඉපිද, මෙසේ නිරුද්ධ වෙති’යි දක්නා ඒ යෝගාවචරයාහට මේ අවස්ථායෙහිදී ‘භඞ්ගානුපස්සනා’ නම්වූ විදර්ශනා ඥානය උපදී. එම ඥානය සඳහා කියනලදි:-

‘අරමුණු මෙනෙහි කොට භංගය (බිඳීම) අනුව බැලීමෙන් උපන් ප්‍රඥාව විදර්ශනා ඥානය නම් වනුයේ කෙසේද? රූපය අරමුණු කොට උපන් සිත ඉපිද බිඳීයයි; ඉක්බිති එම අරමුණ (ක්‍ෂය-ව්‍යය වශයෙන්) මෙනෙහි කරමින්, එය බිඳී යාම අනුව බලයි, බලනුයේ කෙසේ බලාද? නිත්‍ය වශයෙන් නොව අනිත්‍ය වශයෙන් බලයි. සුඛ වශයෙන් නොව දුඃඛ වශයෙන් බලයි, ආත්ම වශයෙන් නොව අනාත්ම වශයෙන් බලයි. කලකිරෙනු මිස තුටු නොවෙයි; දුරුවනු මිස නො-ඇලෙයි; නිරුද්ධ කරනු මිස නො-උපදවයි; අත්හරිනු මිස නො-ඇදගනියි:

අනිත්‍ය වශයෙන් බලනුයේ නිත්‍යසංඥාව හරියි; දුඃඛ වශයෙන් බලනුයේ සුඛ සංඥාව හරියි, අනාත්ම වශයෙන් බලනුයේ ආත්මසංඥාව හරියි; කලකිරෙනුයේ නන්‍දි (රාග)ය හරියි; නො-ඇලෙනුයේ ආදානය හරියි.

වේදනාව අරමුණු කොට උපන් සිත -පෙ-, සඤ්ඤාව අරමුණු කොට උපන් සිත -පෙ-, සංඛාරය අරමුණු කොට උපන් සිත -පෙ- විඤ්ඤාණය අරමුණු කොට උපන් සිත -පෙ-, ඇස අරමුණු කොට -පෙ- ජරාමරණයන් අරමුණු කොට උපන් සිත ඉපිද බිඳීයයි. -පෙ- නො-ඇලෙනුයේ ආදානය හරියි.’’

වත්‍ථු සඞ්කමනා චෙව පඤ්ඤාය ච විවට්ටනා ආවජ්ජනා බලඤ්චෙව පටිසඞ්ඛා විපස්සනා

ආරම්මණන්‍වයෙනාපි උභො එක වවත්‍ථානා, නිරොධෙ අධිමුත්තතා වය ලක්‍ඛණ විපස්සනා

ආරම්මණඤ්ච පටිසඞ්ඛා භඞ්ගඤ්ච අනුපස්සති සුඤ්ඤතො ච උපට්ඨානං අධිපඤ්ඤා විපස්සනා

කුසලො තීසු අනුපස්සනාසු චතස්සො ච විපස්සනාසු තයො උපට්ඨානෙ කුසලතා නානාදිට්ඨිසු න කම්පති

දන්නා ලදැ’යි යන අර්ත්‍ථයෙන් ‘ඤාණ’ නමි; ප්‍රජානන (මනාකොට දනිති’යි යන) අර්ත්‍ථයෙන් ‘පඤ්ඤා’ නමි. එහෙයින් ‘ආරම්මණ පටිසඞ්ඛා භඞ්ගානු පස්සනෙ පඤ්ඤා විපස්සනෙ ඤාණං” (අරමුණු මෙනෙහි කොට භංගයට අනුව බැලීමෙන් ලබාගත් ප්‍රඥාව විදර්ශනා ඥානයයි) කියනු ලැබේ.

එහි “ආරම්මණ පටිසඞ්ඛා” යනු, යම්කිසි රූපාදී අරමුණක් මෙනෙහි කොට දැන, ක්‍ෂය වශයෙන්ද ව්‍යය වශයෙන්ද දැකැ’යි යන අර්ත්‍ථයි. “භඞ්ගානුපස්සනෙ පඤ්ඤා” යනු, ඒ යෝගාවචරයාහට ක්‍ෂය වශයෙන්ද, ව්‍යය වශයෙන්ද අරමුණු මෙනෙහි කොට උපන් ඥානය බිඳී යාම අනුව බැලීමේදී යම් ප්‍රඥාවක් වේද, එය විදර්ශනා ඥානය’යි කියන ලදි. එය කෙසේ වේදැ’යි යන මෙය කියනු කැමැතිව, මෙසේ පළමුකොට ප්‍රශ්න කිරීමයි. (අරමුණු මෙනෙහි කොට භංගය අනුව බැලීමෙන් උපන් ප්‍රඥාව විදර්ශනා ඥානය වනුයේ කෙසේද?” යනුවෙන් ප්‍රශ්න කිරීමේ අර්ත්‍ථය එය විස්තර කොට කියනු කැමැත්තයි). ඉක්බිති එය කෙසේ වේදැ’යි දක්වනු පිණිස ‘රූපාරම්මණතා’ ආදිය කියන ලදි.

එහි ‘‘රූපය අරමුණු කොට උපන් සිත ඉපිද බිඳීයයි” යනු රූපය අරමුණු කොට ඇති වූ සිත ඉපිද බිඳී යයි’’ යන අර්ත්‍ථයි. “තං ආරම්මණං පටිසඞ්ඛා’’ (එම අරමුණ මෙනෙහි කොට) යනු, එම රූපාලම්බනය මෙනෙහි කොට දැන, ක්‍ෂය වශයෙන්ද ව්‍යය වශයෙන්ද දැකැ’යි යන අර්ත්‍ථයි. “තස්ස චිත්තස්ස භඞ්ගං අනුපස්සති” (අනතුරුව එම සිතෙහි බිඳී යාමද බලයි) යනු, යම් සිතෙකින් එම රූපාලම්බනය ක්‍ෂය වශයෙන්ද, ව්‍යය වශයෙන්ද දක්නා ලද්දේද, එම සිතද වෙනත් සිතෙකින් බිඳී යාම දකී යන අර්ත්‍ථයි. එහෙයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ:- “ඤාතඤ්ච ඤාණඤ්ච උභො විපස්සති” (ඥාත හෙවත් දන්නා ලද දෙයද, ඥානය හෙවත් දැනීමද යන දෙකම දකියි” යනුවෙනි.

මෙහි, ‘අනුපස්සති’ යනු, යලි යලිදු බලයි, ත්‍රිලක්‍ෂණ වශයෙන් නැවත නැවතත් නොයෙක් ආකාරයෙන් බලයි’ යන අර්ත්‍ථයි. එහි ‘අනුපස්සති’යි කීහු; කෙසේ අනුව බලාද? අනිත්‍ය වශයෙන් යනාදිය වේ.

එහි, යම් හෙයකින් භංගය අනිත්‍යතාවෙහි අන්තිම කෙළවර වේද, එහෙයින් භංගය අනුව බලන යෝගාවචර තෙමේ සියලු සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් බලනු විනා නිත්‍ය වශයෙන් නොබලයි. ඉක්බිති අනිත්‍යය දුඃඛද වන හෙයින් හා දුඃඛය අනාත්මද වන හෙයින්, එයම දුඃඛ වශයෙන් මිස සුඛ වශයෙන් නොබලයි; අනාත්ම වශයෙන් නොව ආත්ම වශයෙන් නොබලයි.

යම් හෙයකින් වනාහි යමක් අනිත්‍යද, දුඃඛද, අනාත්මද වෙතොත් එය තොස් විය යුතු දෙයක් නොවේ; යමක් තොස් විය යුතු දෙයක් නොවෙතොත් එය ඇලුම් කළ යුතු දෙයක් නොවේ. එහෙයින් (මේ සංස්කාරයන්) භංගය අනුව බැලීම් වශයෙන් අනිත්‍යය, දුඃඛය, අනාත්මය’යි දුටු කල්හි එම සංස්කාරයන් කෙරෙහි කලකිරෙයි, තොස් නොවෙයි, නො-ඇලෙයි, ඇලුම් නොකරයි, හේ තෙමේ මෙසේ නො-ඇලෙනුයේ, පළමුකොට ලෞකික වූ ඥානයෙන්ම රාගය වලක්වයි, නො-උපදවයි, සමුදය (ඉපදවීම) නොකරයි? යන අර්ත්‍ථයි.

නොහොත්, යමෙක් තෙමේ මෙසේ රාගරහිත වූයේ දක්නාලද සංස්කාරයන් යම් සේද, එසේම නොදක්නා ලද සංස්කාරයද අන්‍වයඥාන වශයෙන් වලක්වයි, නො-උපදවයි, නිරෝධ වශයෙන්ම මෙනෙහි කරයි, නිරෝධයම මිස සමුදයය නොබලයි යන අර්ත්‍ථයි.

මෙසේ පිළිපන් හේ තෙමේ ‘බැහැර කරයි, ආදානය (ඇදගැනීම) නොකරයි. කුමක් කියන ලද්දේද යත්, මේ අනිත්‍යාදී අනුපස්සනාව ස්කන්‍ධඅභිසංස්කාරයන් හා සමග ක්ලේශයන් තදඞ්ග වශයෙන් පහ කරන හෙයින් ‘පරිච්චා පටිනිස්සග්ග’ යයිද, සංස්කාර දෝෂයන් දක්නා හෙයින් හා (එම ස්කන්‍ධාදියට) විපරීත වූ නිර්වාණය වෙතට නැඹුරු වූ හෙයින් ‘පක්ඛන්‍ධන පටිනිස්සග්ග’ යයි ද කියනු ලැබේ. එහෙයින් එම අනුපස්සනාවෙන් සමන්විත භික්‍ෂු තෙමේ, මෙකී නයින් ක්ලේශයන්ද පහකරයි, නිවණ කරාද නැඹුරු වෙයි, ඉපැදීම් වශයෙන් ක්ලේශයන් නොඇදගනියි, දොස් නොදැකීම් වශයෙන් සංස්කාර-ආලම්බනයන් නොගනියි. එහෙයින් ‘පටිනිස්සජති’ (බැහැර කරයි) ‘නො ආදියති’ (වෙතට නො-ඇදගනියි) යයි කියනු ලැබේ.

ඉක්බිති, ඒ යෝගාවචරයාගේ එම (අනිත්‍යානුපස්සනා ආදී) ඥානයන් මගින් ප්‍රහීණ වන ක්ලේශ ධර්මයන් දක්වනු පිණිස, “අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති (අනිත්‍ය වශයෙන් බලනුයේ නිත්‍ය සංඥාව බැහැර කරයි) යන ආදිය කියන ලදි. එහි ‘නන්‍දි’ යනු, සප්‍රීතික (ප්‍රීති සහිත) තෘෂ්ණාවයි. සෙස්ස යට කී නයම වේ.

(යට සඳහන් ‘වත්‍ථුසඞ්කමනා’ ආදී) ගාථාවල ‘වනාහි වත්‍ථුසඞ්කමනා’ යනු, රූපයෙහි බිඳී යාම දැක, නැවත, යම් සිතෙකින් එම බිඳී යාම දක්නා ලද්දේද, එම සිතෙහිද භංගදර්ශන වශයෙන් පූර්ව වස්තුව කෙරෙන් අපර වස්තුව වෙතට සංක්‍රමණයයි. ‘පඤ්ඤාය ච විවට්ටනා’ යනු, උදයය (උපත) හැර ව්‍යය විෂයයෙහිම විදර්ශනා ප්‍රඥාව මනාව පිහිටීමයි. ‘ආවජ්ජනා බලඤ්චෙව’ යනු, රූපයෙහි බිඳීයාම දැක, නැවත එම බිඳීයාම අරමුණු කළ සිතෙහිද බිඳී යාම දකිනු පිණිස අනතුරුවද ආවර්ජනය කිරීමේ සමත්බවය. ‘පටිසඞ්ඛාවිපස්සනා’ යනු, මේ අරමුණු මෙනෙහි කිරීමේ විපස්සනාව භංගානුපස්සනා නම්වේ.

“ආරම්මණාන්‍වයෙන උභො ඒකවවත්‍ථානා’ යනු, ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වශයෙන් දක්නා ලද අරමුණු පිළිවෙළ අනුව යාමෙන්, (වර්තමානයෙහි මෙන්ම අතීතයෙහිද සංස්කාරයෝ බිඳී ගියහ, අනාගතයෙහිද බිඳෙන්නාහයි මෙසේ (දුටුනොදුටු යන) උභය ස්කන්‍ධයන් එක සමානයයි විනිශ්චය කිරීමය’ යන අර්ත්‍ථයි.

කියන ලද මැයි පුරාණාචාර්යයන් විසින්:-

සංවිජ්ජමානම්හි විසුද්ධදස්සනෙ තදන්‍වයං නෙති අතීතනාගතෙ සබ්බෙපි සංඛාරගතා පලොකිනො උස්සාව බින්‍දු සූරියෙව උග්ගතෙ

‘නිරොධෙ අධිමුත්තතා’ යනු, මෙසේ (දුටු-නොදුටු) උභය සංස්කාරයන් භංග වශයෙන් එක සමාන වෙති’යි ව්‍යවස්ථාන කොට, එම භංගසංඛ්‍යාත නිරුද්ධ වීම වෙතට හුරු වූ බවය, බර වූ බවය, නැමුණු බවය, යොමු වූ බවය, නැඹුරු වූ බවය යන අර්ත්‍ථයි. ‘වයලක්‍ඛණ විපස්සනා’ යනු, මෙය ‘වයලක්ඛණ විපස්සනා’ නම් වෙති’යි කී නියායි.

‘ආරම්මණඤ්ච පටිසංඛා’ යනු රූපාදී වූ පෙර අරමුණු දැන, ‘භඞ්ගඤ්ච අනුපස්සති’ යනු, එම අරමුණු බිඳී යාමද දැක, එය අරමුණු කළ සිතෙහිද බිඳීයාම දකියි. ‘සුඤ්ඤතො ච උපට්ඨානං’ යනු, මෙසේ භංගය අනුව බලන ඒ යෝගාවචරයාහට, “සංස්කාරයෝම බිඳීයති, මරණය නම් ඒ සංස්කාරයන්ගේ බිඳී යාමයි. එය හැර (ආත්ම ආදී වූ) අන් කිසිවක් නැතැ’යි ශුන්‍ය වශයෙන් වැටහීම සිදුවේ.

එහෙයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ:-

ඛන්‍ධා නිරුජ්ඣන්ති න චත්‍ථි අඤ්ඤො ඛන්‍ධාන භෙදො මරණන්ති වුච්චති තෙසං ඛයං පස්සති අප්පමත්තො ඛණිං ව විජ්ඣං වජිරෙන යොනිසො’ති.

‘අධිපඤ්ඤා විපස්සනා’ යනු, මෙකී ආරම්මණ පටිසංඛා, භංගානු පස්සනා, සුඤ්ඤතො උපට්ඨාන යන තුන ‘අධිපඤ්ඤාවිපස්සනා’ නම් වෙති’යි කී නියායි.

‘කුසලො තීසු අනුපස්සනාසු’ යනු, අනිත්‍යය අනුව බැලීම් ආදී ත්‍රිවිධ අනුපස්සනාවෙහි දක්‍ෂ භික්‍ෂු තෙමේ; ‘චතස්සො ච විපස්සනාසු’ යනු, නිබ්බිදා (කලකිරීම) ආදී චතුර්විධ විදර්ශනා විෂයයෙහි, “තයෙ උපට්ඨනෙ කුසතා’ යනු, ක්‍ෂය වශයෙන්ද, ව්‍යය වශයෙන්ද, ශූන්‍ය වශයෙන්දැ’යි යන මේ ත්‍රිවිධ උපට්ඨාන (වැටහීම්) විෂයයෙහි කුශල බැවිනි. ‘නානාදිට්ඨිසු න කම්පති’ යනු, ශාස්වතාදී අනේකප්‍රකාර දෘෂ්ටීන් විෂයයෙහි නොසැලේ;

මෙසේ නොසැලෙනුයේ, නිරුද්ධ නොවූවක්ම නිරුද්ධ වෙති’යි, නොබිඳුණක්ම බිඳී යති’යි යනුවෙන් පැවැති මනස්කාර ඇත්තේ, දුබල බඳුනක් බිඳෙන විට මෙන්ද, සියුම් දූවිල්ලක් විසිරෙන විට මෙන්ද, තල බදිනු ලබන විට මෙන්ද, සියලු සංස්කාරයන්ගේ උත්පාද ස්ථිති-ප්‍රවෘත්ති (පැවැත්ම) පිළිබඳ නිමිති දුරහැර භේදය (බිඳීයාම) ම බලයි. හේ තෙමේ, යම්සේ ඇස් ඇති පුරුෂයෙක් පොකුණු තෙරෙක හෝ ගං තෙරෙක සිටියේ මහත් පොද ඇති වැස්සක් වසින විට දිය මතුපිට මහත් මහත් බුබුලු සෑදෙමින් වහ වහා බිඳී යනු දකීද, එසේම සියලු සංස්කාරයන් බිඳී බිඳීයෙති’යි දකියි. මෙවන් යෝගාවචරයා සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලදි:-

යථා බුබ්බුලකං පස්සෙ යථා පස්සෙ මරීචිකං, එවං ලොකං අවෙක්‍ඛන්තං මච්චුරාජා න පස්සති

මෙසේ “සියලු සංස්කාරයෝ බිඳී බිඳී යති’’ යනුවෙන් නිරතුරු දක්නා ඒ යෝගාවචරයාගේ ආනිසංස අටක් පිරිවර කොට ඇති භංගානුපස්සනා-ඤාණය බලවත් වෙයි. එහි ආනිසංස අට නම්:- භව (ශාස්වත) දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ වීම, ජීවිතාශාව පහවීම, සැම කල්හි (භාවනා සඳහා) සැදී පැහැදී සිටින බව, පිරිසුදු ආජීව ඇති බව, (ලෞකික) උත්සුකතාවන් පහ වූ බව, දුරුවූ භය ඇති බව, ඉවසීම හා මුදුගුණය ලද බව උකටලී බවින් හා කාමයෙහි ඇලීමෙන් තොර වූ බවය යන මේ’ය.

එහෙයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ:-

ඉමානි අට්ඨග්ගුණමුත්තමානි දිස්වා තහිං සම්මසතී පුනප්පුනං, ආදිත්ත චෙල සසිරසූපමො මූනි භඞ්ගානුපස්සී අමතස්ස පත්තියා

භඞ්ගානුපස්සනා ඤාණය නිමි