ධම්මානුපස්සනා නිද‍්දෙසො
461. කථං ච භික‍්ඛු අජ‍්ඣත‍්තං ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සී විහරති: ඉධ භික‍්ඛු සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං කාමච‍්ඡන්‍දං අත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං කාමච‍්ඡන්‍දො’ති පජානාති. අසන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං කාමච‍්ඡන්‍දං නත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං කාමච‍්ඡන්‍දො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස පාහනං හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච පහීනස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස ආයතිං අනුප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති.
461. කිසෙයින් මහණ තමාගේ (නීවරණාදි) ධර්‍මයන්හි ධර්‍මානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ කාමච්ඡන්‍ද නීවරණය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි කාමච්ඡන්‍දනීවරණය ඇතැ’ යි දැනගනි. අධ්‍යාත්මයෙහි අවිද්‍යමාන වූ හෝ කාමච්ඡන්‍දය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි කාමච්ඡන්‍දය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම්, එය ද දැනගනි. උපන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ ප්‍රහාණය යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනී. ප්‍රහීණ වූ කාමච්ඡන්‍දයාගේ මතු නො ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එකරුණ ද දැනගනි.
සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං ව්‍යාපාදං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං ථිනමිද‍්ධං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං උද‍්ධච‍්චකුක‍්කුච‍්චං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං විචිකිච‍්ඡා අත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං විචිකිච‍්ඡා’ති පජානාති. අසන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං විචිකිච‍්ඡං නත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං විචිකිච‍්ඡා’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නාය විචිකිච‍්ඡාය උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නාය විචිකිච‍්ඡාය පහානං හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච පහීනාය විචිකිච‍්ඡාය ආයතිං අනුප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති.
අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ ව්‍යාපාද නීවරණය ... අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ ථීනමිද්ධනීවරණය ... අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ උද්ධච්චකුක්කුච්ච නීවරණය ... අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ විචිකිච්ඡානීවරණය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි විචිකිච්ඡානීවරණය ඇතැ’ යි දැනගනි. අධ්‍යාත්මයෙහි අවිද්‍යමාන වූ හෝ විචිකිච්ඡානීවරණය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි විචිකිච්ඡානීවරණය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් විචිකිච්ඡානීවරණයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එ කරුණ ද දැනගනි. උපන් විචිකිච්ඡානීවරණයාගේ ප්‍රහාණය යම් කරුණෙකින් වේ නම් එ කරුණ ද දැනගනි. ප්‍රහීණ වූ විචිකිච්ඡානීවරණයාගේ මතු නො ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එ කරුණ ද දැනගනී.
462. සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං අත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. අසන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං නත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ‍්ච පජානාති.
462. අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ඇතැ’ යි දැනගනි. අධ්‍යාත්මයෙහි අවිද්‍යමාන වූ හෝ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගයාගේ උත්පාදය, යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගයාගේ භාවනායෙන් පරිපූර්‍ණ වීම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි.
සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං ධම‍්මවිචයසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං විරියසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං පීතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං පස‍්සද‍්ධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං සමාධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං අත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගොති පජානාති. අසන‍්තං වා අජ‍්ඣත‍්තං උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං නත්‍ථි මෙ අජ‍්ඣත‍්තං උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ‍්ච පජානාති. සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙති. සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවිත්‍වා භාවෙත්‍වා බහුලීකරිත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙත්‍වා බහිද‍්ධා ධම‍්මෙසු චිත‍්තං උපසංහරති.
අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ ධර්‍මවිචයසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ වීර්‍ය්‍යසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ ප්‍රීතිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ ප්‍රශ්‍රබ්ධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය . . අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ සමාධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... අධ්‍යාත්මයෙහි විද්‍යමාන වූ හෝ උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි උපේක්‍ෂා සම්බෝධ්‍යඞ්ගය ඇතැ’ යි දැනගනි. අධ්‍යාත්මයෙහි අවිද්‍යමාන වූ හෝ උපේක්‍ෂා සම්බෝධ්‍යඞ්ගය ‘මාගේ අධ්‍යාත්මයෙහි උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගයාගේ භාවනායෙන් පරිපූර්‍ණ වීම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. හෙතෙම ඒ ධර්‍මනිමිත්ත ආසේවනය කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, බහුල කෙරෙයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරේ. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කොට භාවනා කොට පුනපුනා වඩා මැනැවින් නිශ්චය කොට බාහිරධර්‍මයන්හි සිත එළවයි.
463. කථඤ‍්ච භික‍්ඛු බහිද‍්ධා ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සී විහරති: ඉධ භික‍්ඛු සන‍්තං වා’ස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දං අත්‍ථි’ස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දො’ති පජානාති. අසන‍්තං වාස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දං නත්‍ථිස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස පහානං හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච පහීනස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස ආයතිං අනුප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති.
463. කිසෙයින් මහණ මෙරමාගේ (නීවරණාදී) ධර්‍මයන්හි ධර්‍මය අනුව බලමින් වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ කාමච්ඡන්‍දය ‘ඔහුගේ කාමච්ඡන්‍දය ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ කාමච්ඡන්‍දය ‘ඔහුගේ කාමච්ඡන්‍දය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එ කරුණ ද දැනගනි. උපන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ ප්‍රහාණය යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනී. ප්‍රහීණ වූ කාමච්ඡන්‍දයාගේ මතු නො ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි.
සන‍්තං වාස‍්ස ව්‍යාපාදං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස ථිනමිද‍්ධං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස උද‍්ධච‍්චකුක‍්කුච‍්චං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස විචිකිච‍්ඡං අත්‍ථි’ස‍්ස විචිකිච‍්ඡා’ති පජානාති, අසන‍්තං වා’ස‍්ස විචිකිච‍්ඡං නත්‍ථි’ස‍්ස විචිකිච‍්ඡා’ති පජානාති යථා ච අනුප‍්පන‍්නාය විචිකිච‍්ඡාය උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නාය විචිකිච‍්ඡාය පහානං හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච පහීනාය විචිකිච‍්ඡාය ආයතිං අනුප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති.
විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ ව්‍යාපාදනීවරණය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ ථීනමිද්ධ නීවරණය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ විචිකිච්ඡානීවරණය ‘ඔහුගේ විචිකිච්ඡානීවරණය ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යාමාන වූ හෝ ඔහුගේ විචිකිච්ඡානීවරණය ‘ඔහුගේ විචිකිච්ඡානීවරණය නැතැ’යි දැනගනී. නූපන් විචිකිත්සාවගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනී. උපන් විචිකිත්සාවගේ ප්‍රහාණය යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. ප්‍රහීණ විචිකිත්සාවගේ මතු නො ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනී.
සන‍්තං වා’ස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං අත්‍ථි’ස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. අසන‍්තං වා’ස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං නත්‍ථි’ස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ‍්ච පජානාති. සත‍්තං වා’ස‍්ස ධම‍්මවිචයසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස විරියසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස පීතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස පස‍්සද‍්ධි සම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස සමාධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා’ස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං අත්‍ථි’ස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. අසන‍්තං වා’ස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං නත්‍ථි’ස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ‍්ච පජානාති. සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙති, සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවිත්‍වා භාවෙත්‍වා බහුලීකරිත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙත්‍වා අජ‍්ඣත‍්තබහිද‍්ධා ධම‍්මෙසු චිත‍්තං උපසංහරති.
විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ‘ඔහුගේ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ‘ඔහුගේ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගයාගේ භාවනායෙන් පරිපූර්‍ණ වීම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ ධර්‍මවිචයසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ වීර්‍ය්‍යසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ ප්‍රීතිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ ප්‍රශ්‍රබ්ධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ සමාධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ උපේක්‍ෂා සම්බෝධ්‍යඞ්ගය ‘ඔහුගේ උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යමාන වූ හෝ ඔහුගේ උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය‘ඔහුගේ උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගයාගේ භාවනායෙන් පරිපූර්‍ණ වීම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි, හෙතෙම ඒ ධර්‍මනිමිත්ත ආසේවනය කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, පුනපුනා වඩයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරේ. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කොට භාවනා කොට පුනපුනා වඩා මැනැවින් නිශ්චය කොට තමාගේ හා මෙරමාගේ (නීවරණාදි) ධර්‍මයන්හි සිත එළවයි.
464. කථඤ‍්ච භික‍්ඛු අජ‍්ඣත‍්තබහිද‍්ධා ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සී විහරති: ඉධ භික‍්ඛු සන‍්තං වා කාමච‍්ඡන්‍දං අත්‍ථි කාමච‍්ඡන්‍දො’ති පජානාති. අසන‍්තං වා කාමච‍්ඡන්‍දං නත්‍ථි කාමච‍්ඡන්‍දො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස පාහනං හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච පහීනස‍්ස කාමච‍්ඡන්‍දස‍්ස ආයතිං අනුප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති.
464. කිසෙයින් මහණ කලෙකැ තමාගේ ද කලෙකැ මෙරමාගේ ද (නීවරණාදි) ධර්‍මයන්හි ධර්‍මානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම විද්‍යමාන වූ හෝ කාමච්ඡන්‍දය ‘කාමච්ඡන්‍දය ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යමාන වූ හෝ කාමච්ඡන්‍දය ‘කාමච්ඡන්‍දය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් කාමච්ඡන්‍දයාගේ ප්‍රහාණය යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. ප්‍රහීණ වූ කාමච්ඡන්‍දයාගේ මතු නො ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි.
සන‍්තං වා ව්‍යාපාදං -පෙ- සන‍්තං වා ථිනමිද‍්ධං -පෙ- සන‍්තං වා උද‍්ධච‍්චකුක‍්කුච‍්චං -පෙ- සන‍්තං වා විචිකිච‍්ඡං අත්‍ථි විචිකිච‍්ඡා’ති පජානාති. අසන‍්තං වා විචිකිච‍්ඡං නත්‍ථි විචිකිච‍්ඡා’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නාය විචිකිච‍්ඡාය උප‍්පාදො හොති තං ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නාය විචිකිච‍්ඡාය පහානං හොති තඤ‍්ච පජානාති, යථා ච පහීනාය විචිකිච‍්ඡාය ආයතිං අනුප‍්පාදො හොති තං ච පජානාති.
විද්‍යමාන වූ හෝ ව්‍යාපාදය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ථීනමිද්ධය ... විද්‍යමාන වූ හෝ උද්ධච්චකුක්කුච්චය ... විද්‍යමාන වූ හෝ විචිකිත්සාව ‘විචිකිත්සාව ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යමාන වූ හෝ විචිකිත්සාව ‘විචිකිත්සාව නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් විචිකිත්සාවගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් විචිකිත්සාවගේ ප්‍රහාණය යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. ප්‍රහීණ වූ විචිකිත්සාවගේ මතු නො ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි.
465. සත‍්තං වා සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං අත්‍ථි සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති, අසන‍්තං වා සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං නත්‍ථි සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ‍්ච පජානාති.
465. විද්‍යමාන වූ හෝ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ‘ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යමාන වූ හෝ ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය ‘ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් ස්මෘතිසම්බොධ්‍යඞ්ගයාගේ භාවනායෙන් පරිපූර්‍ණ වීම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි.
සන‍්තං වා ධම‍්මවිචයසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා විරියසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා පීතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා පස‍්සද‍්ධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා සමාධිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං -පෙ- සන‍්තං වා උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං අත්‍ථි උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති. අසන‍්තං වා උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගං නත්‍ථි උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප‍්පන‍්නස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස උප‍්පාදො හොති තඤ‍්ච පජානාති. යථා ච උප‍්පන‍්නස‍්ස උපෙක‍්ඛාසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගස‍්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ‍්ච පජානාති. එවං භික‍්ඛු අජ‍්ඣත‍්තබහිද‍්ධා ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සී විහරති ආතාපී සම‍්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ‍්ඣාදොමනස‍්සං.
විද්‍යමාන වූ හෝ ධර්‍මවිචයසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ වීර්‍ය්‍යසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ප්‍රීතිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ ප්‍රශ්‍රබ්ධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ සමාධිසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ... විද්‍යමාන වූ හෝ උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ‘උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ඇතැ’ යි දැනගනි. අවිද්‍යමාන වූ හෝ උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය ‘උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගය නැතැ’ යි දැනගනි. නූපන් උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගයාගේ ඉපැද්ම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. උපන් උපේක්‍ෂාසම්බෝධ්‍යඞ්ගයාගේ භාවනායෙන් පරිපූර්‍ණ වීම යම් කරුණෙකින් වේ නම් එය ද දැනගනි. මෙසෙයින් මහණ තෙම කෙලෙස් තවන වැර ඇති ව සම්‍යග්ඥාන ඇති ව සිහි ඇති ව ධර්‍ම සඞ්ඛ්‍යාත ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව හා දොම්නස දුරු කොට තමාගේ හා මෙරමාගේ (නීවරණාදි) ධර්‍මයන්හි ධර්‍මානුදර්ශී ව වෙසේ.
466. අනුපස්සී’ති තත්‍ථ කතමා අනුපස්සනා: යා පඤ‍්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම‍්මවිචයො සම‍්මාදිට‍්ඨි, අයං වුච‍්චති අනුපස්සනා. ඉමාය අනුපස‍්සනාය උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උප‍්පන‍්නො සමුප‍්පන‍්නො සමන‍්නාගතො. තෙන වුච‍්චති අනුපස‍්සීති.
466. ‘අනුපස්සී’ යනු: එහි ‘අනුපස්සනා’ කවර යත්: යම් ප්‍රඥාවක් ප්‍රජානනාකාරයෙක් ... අමෝහයෙක් ධර්‍මවිචයයෙක් සම්‍යග්දාෂ්ටියක් වේ ද, මේ ‘අනුපස්සනා’ යි කියනු ලැබේ. මේ අනුපස්සනායෙන් යුක්ත වූයේ සමුපේත වූයේ එළඹසිටියේ මොනොවට එළඹසිටියේ නො වෙන් වූයේ පිරිපුන් වූයේ සමන්‍විත වූයේ වේ. එහෙයින් ‘අනුපස්සී’ යි කියනු ලැබේ.
විහරතී’ති ඉරීයති වත‍්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච‍්චති විහරතී’ති.
‘විහරති’ යනු: ඉරියවු පවත්වයි, ඉරියවු උපදවයි, ඉරියවු රකියි, යපනය කෙරෙයි, යාපනය කෙරෙයි, හැසිරෙයි, වෙසෙයි. එහෙයින් ‘විහරති’ යි කියනු ලැබේ.
ආතාපී’ති. තත්‍ථ කතමං ආතප‍්පං: යො චෙතසිකො විරියාරම‍්භො -පෙ- සම‍්මාවායාමො, ඉදං වුච‍්චති ආතප‍්පං. ඉමිනා ආතප‍්පෙන උපෙතො හොති -පෙ- සමන‍්නාගතො. තෙන වුච‍්චති ආතාපී’ති.
‘ආතාපී’ යනු: එහි ‘ආතප්ප’ කවරෙ යත්: යම් චෛතසික වීර්‍ය්‍යාරම්භයෙක් ... සම්‍යග්ව්‍යායාමයෙක් වේ ද, මේ ‘ආතප්ප’ යි කියනු ලැබේ. මේ ආතප්පයෙන් යුක්ත වූයේ ... සමන්‍වාගත වූයේ වෙයි. එහෙයින් ‘ආතාපී’ යි කියනු ලැබේ.
සම‍්පජානො’ති තත්‍ථ කතමං සම‍්පජඤ‍්ඤං: යා පඤ‍්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම‍්මවිචයො සම‍්මාදිට‍්ඨි, ඉදං වුච‍්චති සම‍්පජඤ‍්ඤං. ඉමිනා සම‍්පජඤ‍්ඤෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො -පෙ- සමන‍්නාගතො තෙන වුච‍්චති සම‍්පජානො’ති.
‘සම්පජානෝ’ යනු: එහි ‘සම්පජඤ්ඤ’ කවරෙ යත්: යම් ප්‍රඥාවක් ප්‍රජානනාකාරයෙක් ... අමෝහයෙක් ධර්‍මවිචයයෙක් සම්‍යග්ෂ්ටියක් වේ ද, මේ ‘සම්පජඤ්ඤ’ යි කියනු ලැබේ. මේ සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූයේ සමුපේත වූයේ ... සමන්‍වාගත වූයේ වෙයි. එහෙයින් ‘සම්පජාන’ යි කියනු ලැබේ.
සතිමා’ති තත්‍ථ කතමා සති: යා සති අනුස‍්සති -පෙ- සම‍්මාසති. අයං වුච‍්චති සති. ඉමාය සතියා උපෙතො හොති සමුපෙතො -පෙ- සමන‍්නාගතො. තෙන වුච‍්චති සතිමා’ති.
‘සතිමා’ යනු: එහි ‘සති’ කවර යත්: යම් ස්මෘතියක් අනුස්මෘතියක් ... සම්‍යක්ස්මෘතියක් වේ ද, මේ ‘සති ’ යි කියනු ලැබේ. මේ සතියෙන් යුක්ත වූයේ සමුපේත වූයේ ... සමන්‍වාගත වූයේ වෙයි. එහෙයින් ‘සතිමා’ යි කියනු ලැබේ.
විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ‍්ඣාදොමනස‍්ස’න‍්ති. තත්‍ථ කතමො ලොකො: තෙ’ව ධම‍්මා ලොකො, පඤ‍්ච’පි උපාදානක‍්ඛන්‍ධා ලොකො. අයං වුච‍්චති ලොකො.
‘විනෙය්‍ය ලෝකෙ අභිජ්ඣාදෝමනස්සං’ යනු: එහි ‘ලෝක’ කවරෙ යත්: එම ධර්‍මයෝ ‘ලෝක ’ ය, පඤ්චෝපාදානස්කන්‍ධයෝ ම ලෝක යි. මේ ‘ලෝක’ යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමා අභිජ්ඣා: යො රාගො සාරාගො -පෙ- චිත‍්තස‍්ස සාරාගො. අයං වුච‍්චති අභිජ්ඣා.
එහි ‘අභිජ්ඣා’ කවර යත්: යම් රාගයෙක් බලවත් රාගයෙක් ... චිත්තයාගේ බලවත් රාගයෙක් වේ ද, මේ ‘අභිධ්‍යා’ යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමං දොමනස‍්සං: යං චෙතසිකං අසාතං චෙතසිකං දුක‍්ඛං චෙතො සම‍්ඵස‍්සජං අසාතං දුක‍්ඛං වෙදයිතං චෙතො සම‍්ඵස‍්සජා අසාතා දුක‍්ඛා වෙදනා, ඉදං වුච‍්චති දොමනස‍්සං. ඉති අයඤ‍්ච අභිජ්ඣා ඉදඤ‍්ච දොමනස‍්සං, ඉමම‍්හි ලොකෙ විනීතා හොන‍්ති පටිවිනීතා සන‍්තා සමිතා වූපසන‍්තා අත්‍ථඞ‍්ගතා අබ‍්භත්‍ථඞ‍්ගතා අප‍්පිතා බ්‍යප‍්පිතා සොසිතා විසොසිතා බ්‍යන‍්තීකතා. තෙන වුච‍්චති ‘විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣා දොමනස‍්ස’න‍්ති.
එහි ‘දෝමනස්ස’ කවරෙ යත්: යම් චෛතසික වූ අසාතයෙක් චෛතසික වූ දුඃඛයෙක් චේතෝසම්ඵස්සයෙන් උපන් අසාතදුඃඛවේදයිතයෙක් චේතෝසම්ඵස්සයෙන් උපන් අසාතදුඃඛවේදනාවක් වේ ද, මේ ‘දෝමනස්ස’ යි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ අභිධ්‍යාව ද මේ දොම්නස ද මේ ධර්‍ම සඞ්ඛ්‍යාත ලෝකයෙහි දුරු කරන ලද්දාහු වෙසෙසින් දුරු කරන ලද්දාහු සන්හුන්නාහු සන්හිඳුවන ලද්දාහු ව්‍යුපශම කරන ලද්දාහු නිරෝධ සඞ්ඛ්‍යාත අස්තයට ගියාහු වෙසෙසින් අස්තයට ගියාහු නසන ලද්දාහු වෙසෙසින් නසන ලද්දාහු වියළන ලද්දාහු මොනොවට වියළන ලද්දාහු විගතාන්ත කරන ලද්දාහු වෙත්. එහෙයින් කියනු ලැබෙයි ‘විනෙය්‍ය ලෝකෙ අභිජ්ඣාදෝමනස්සං’ යි.