චිත්තානුපස්සනා නිද‍්දෙසො
459. කථඤ‍්ච භික‍්ඛු අජ‍්ඣත‍්තං චිත‍්තෙ චිත‍්තානුපස‍්සී විහරති: ඉධ භික‍්ඛු සරාගං වා චිත‍්තං සරාගං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතරාගං වා චිත‍්තං වීතරාගං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සදොසං වා චිත‍්තං සදොසං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතදොසං වා චිත‍්තං වීතදොසං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සමොහං වා චිත‍්තං සමොහං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතමොහං වා චිත‍්තං වීතමොහං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සංඛිත‍්තං වා චිත‍්තං සංඛිත‍්තං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වික‍්ඛිත‍්තං වා චිත‍්තං වික‍්ඛිත‍්තං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. මහග‍්ගතං වා චිත‍්තං මහග‍්ගතං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අමහග‍්ගතං වා චිත‍්තං අමහග‍්ගතං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සඋත‍්තරං වා චිත‍්තං සඋත‍්තරං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අනුත‍්තරං වා චිත‍්තං අනුත‍්තරං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සමාහිතං වා චිත‍්තං සමාහිතං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අසමාහිතං වා චිත‍්තං අසමාහිතං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. විමුත‍්තං වා චිත‍්තං විමුත‍්තං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අවිමුත‍්තං වා චිත‍්තං අවිමුත‍්තං මෙ චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙති. සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවිත්‍වා භාවෙත්‍වා බහුලීකරිත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙත්‍වා බහිද‍්ධා චිත‍්තෙ චිත‍්තං උපසංහරති.
459. කිසෙයින් මහණ තමාගේ චිත්තයෙහි චිත්තානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම රාග සහිත වූ හෝ චිත්තය ‘මාගේ චිත්තය රාග සහිත ය’ යි දැනගනි. වීතරාග වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතරාග ය’ යි දැනගනි, සදෝස වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සදෝස ය’ යි දැනගනි, වීතදෝස වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතදෝස ය’ යි දැනගනි, මෝහ සහිත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත මෝහ සහිත ය’ යි දැනගනි, විගතමෝහ වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත වීතමෝහ ය’ යි දැනගනි, (ථීනමිද්ධ වශයෙන්) හැකුළුණු හෝ සිත ‘මාගේ සිත හැකිළිණැ’ යි දැනගනි, (උද්ධච්ච වශයෙන්) විසුරුණ වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත විසිරිණැ’ යි දැනගනි, මහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත මහද්ගත ය’ යි දැනගනි, අමහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අමහද්ගත ය’ යි දැනගනි, සඋත්තර වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සඋත්තර ය’ යි දැනගනි, අනුත්තර වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අනුත්තර ය’ යි දැනගනි, සමාධියට පැමිණියා වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත සමාහිත ය’ යි දැනගනි, අසමාහිත වූ හෝ සිත ‘මාගේ සිත අසමාහිත ය’ යි දැනගනි, (තදඞ්ග විෂ්කම්භණ විසින්) විමුක්ත හෝ සිත ‘මාගේ සිත විමුක්ත ය’ යි දැනගනි, අවිමුක්ත හෝ සිත ‘මාගේ සිත අවිමුක්ත ය’ යි දැනගනි. හෙතෙම ඒ (භාවනා) නිමිත්ත ආසේවනය කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, පුනපුනා වඩයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කොට භාවනා කොට පුනපුනා වඩා මැනැවින් නිශ්චය කොට මෙරමාගේ සිත්හි (තමාගේ) සිත එළවයි.
කථඤ‍්ච භික‍්ඛු බහිද‍්ධා චිත‍්තෙ චිත‍්තානුපස‍්සී විහරති: ඉධ භික‍්ඛු සරාගං වාස‍්ස චිත‍්තං සරාගමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතරාගං වාස‍්ස චිත‍්තං වීතරාගමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සදොසං වාස‍්ස චිත‍්තං සදොසමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතදොසං වාස‍්ස චිත‍්තං වීතදොසමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සමොහං වාස‍්ස චිත‍්තං සමොහමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතමොහං වාස‍්ස චිත‍්තං වීතමොහමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සංඛිත‍්තං වාස‍්ස චිත‍්තං සංඛිත‍්තමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වික‍්ඛිත‍්තං වාස‍්ස චිත‍්තං වික‍්ඛිත‍්තමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. මහග‍්ගතං වාස‍්ස චිත‍්තං මහග‍්ගතමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අමහග‍්ගතං වාස‍්ස චිත‍්තං අමහග‍්ගතමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සඋත‍්තරං වාස‍්ස චිත‍්තං සඋත‍්තරමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අනුත‍්තරං වාස‍්ස චිත‍්තං අනුත‍්තරමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සමාහිතං වාස‍්ස චිත‍්තං සමාහිතමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අසමාහිතං වා’ස‍්ස චිත‍්තං අසමාහිතම’ස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. විමුත‍්තං වා’ස‍්ස චිත‍්තං විමුත‍්තමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අවිමුත‍්තං වා’ස‍්ස චිත‍්තං අවිමුත‍්තමස‍්ස චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවති, භාවෙති, බහුලීකරොති, ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙති. සො තං නිමිත‍්තං ආසෙවිත්‍වා භාවෙත්‍වා බහුලීකරිත්‍වා ස‍්වාවත්‍ථිතං වවත්‍ථපෙත්‍වා අජ‍්ඣත‍්තබහිද‍්ධා චිත‍්තෙ චිත‍්තං උපසංහරති.
කිසෙයින් මහණ මෙරමාගේ චිත්තයෙහි චිත්තානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ තෙම සරාග වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සරාග’ යයි දැනගනි. වීතරාග වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වීතරාග’ යයි දැනගනි, සදෝස වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සදෝස’ යයි දැනගනි, වීතදෝස වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වීතදෝස ’ යයි දැනගනි, සමෝහ වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සමෝහ’ යයි දැනගනි, වීතමෝහ වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වීතමෝහ’ යයි දැනගනි, සංක්‍ෂිප්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සංක්‍ෂිප්ත’ යයි දැනගනි, වික්‍ෂිප්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත වික්‍ෂිප්ත’ යයි දැනගනි, මහද්ගත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත මහද්ගත’ යයි දැනගනි, අමහද්ගත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අමහද්ගත’ යයි දැනගනි, සඋත්තර වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සඋත්තර’ යයි දැනගනි, අනුත්තර වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අනුත්තර’ යයි දැනගනි, සමාහිත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත සමාහිත’ යයි දැනගනි, අසමාහිත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අසමාහිත’ යයි දැනගනි, විමුක්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත විමුක්ත’ යයි දැනගනි, අවිමුක්ත වූ හෝ ඔහුගේ සිත ‘ඔහුගේ සිත අවිමුක්ත ය’ යයි දැනගනි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කෙරෙයි, භාවනා කෙරෙයි, පුනපුනා වඩයි, මොනොවට නිශ්චය කෙරෙයි. හෙතෙම ඒ නිමිත්ත ආසේවනය කොට භාවනා කොට බහුල කොට මැනැවින් නිශ්චය කොට අධ්‍යාත්මබාහිරචිත්තයෙහි සිත එළවයි.
කථඤ‍්ච භික‍්ඛු අජ‍්ඣත‍්තබහිද‍්ධා චිත‍්තෙ චිත‍්තානුපස‍්සී විහරති: ඉධ භික‍්ඛු සරාගං වා චිත‍්තං සරාගං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතරාගං වා චිත‍්තං වීතරාගං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සදොසං වා චිත‍්තං සදොසං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතදොසං වා චිත‍්තං වීතදොසං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සමොහං වා චිත‍්තං සමොහං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වීතමොහං වා චිත‍්තං වීතමොහං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සංඛිත‍්තං වා චිත‍්තං සංඛිත‍්තං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. වික‍්ඛිත‍්තං වා චිත‍්තං වික‍්ඛිත‍්තං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. මහග‍්ගතං වා චිත‍්තං මහග‍්ගතං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අමහග‍්ගතං වා චිත‍්තං අමහග‍්ගතං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සඋත‍්තරං වා චිත‍්තං සඋත‍්තරං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අනුත‍්තරං වා චිත‍්තං අනුත‍්තරං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. සමාහිතං වා චිත‍්තං සමාහිතං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අසමාහිතං වා චිත‍්තං අසමාහිතං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. විමුත‍්තං වා චිත‍්තං විමුත‍්තං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. අවිමුත‍්තං වා චිත‍්තං අවිමුත‍්තං චිත‍්තන‍්ති පජානාති. එවං භික‍්ඛු අජ‍්ඣත‍්තබහිද‍්ධා චිත‍්තෙ චිත‍්තානුපස‍්සී විහරති ආතාපී සම‍්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ‍්ඣාදොමනස‍්සං.
කිසෙයින් මහණ කලෙකැ තමාගේ ද කලෙකැ මෙරමාගේ ද සිත්හි චිත්තානුදර්ශී ව වෙසේ ද යත්: මෙ සස්නෙහි මහණ සරාග වූ හෝ සිත ‘සරාගසිතැ’ යි දැනගනි. වීතරාග වූ හෝ සිත ‘වීතරාග සිතැ’ යි දැනගනි, සදෝස වූ හෝ සිත ‘සදෝස සිත’ යි දැනගනි, වීතදෝස වූ හෝ සිත ‘වීතදෝස සිතැ’ යි දැනගනි, සමෝහ වූ හෝ සිත ‘සමෝහ සිතැ’ යි දැනගනි, වීතමෝහ වූ හෝ සිත ‘වීතමෝහ සිතැ’ යි දැනගනි, හැකුළුණු හෝ සිත ‘හැකුළුණු සිතැ’ යි දැනගනි, විසුරුණු හෝ සිත ‘විසිරුණු සිතැ’ යි දැනගනි, මහද්ගත වූ හෝ සිත ‘මහද්ගත සිතැ’ යි දැනගනි, මහද්ගත නො වූ හෝ සිත ‘මහද්ගත නො වූ සිතැ’ යි දැනගනි, සඋත්තර වූ හෝ සිත ‘සඋත්තර සිතැ’ යි දැනගනි, අනුත්තර වූ හෝ සිත ‘අනුත්තර සිතැ’ යි දැනගනි, සමාහිත වූ හෝ සිත ‘සමාහිත සිතැ’ යි දැනගනි, අසමාහිත වූ හෝ සිත ‘අසමාහිත සිතැ’ යි දැනගනි, විමුක්ත වූ හෝ සිත ‘විමුක්ත සිතැ’ යයි දැනගනි, අවිමුක්ත වූ හෝ සිත ‘අවිමුක්ත සිතැ’ යයි දැනගනි. මෙසෙයින් මහණ කෙලෙස් තවන වැර ඇති ව සම්‍යග්ඥාන වැ සිහි ඇති ව චිත්ත සඞ්ඛ්‍යාත ලෝකයෙහි අභිධ්‍යාව හා දොම්නස දුරු කොට තමාගේ හා මෙරමාගේ සිත්හි සිත අනුව නුවණින් බලමින් වෙසේ.
460. අනුපස්සී’ති -පෙ- විහරතී’ති -පෙ- ආතාපී’ති -පෙ- සම‍්පජානො’ති -පෙ- සතිමා’ති -පෙ- විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ‍්ඣාදොමනස‍්සන‍්ති. තත්‍ථ කතමො ලොකො: තං යෙව චිත‍්තං ලොකො, පඤ‍්ච’පි උපාදානක‍්ඛන්‍ධා ලොකො.
460. අනුපස්සී යනු: .... විහරති යනු: ... ආතාපී යනු: ... සම්පජානෝ යනු: ... සතිමා යනු: ... විනෙය්‍ය ලෝකෙ අභිජ්ඣාදෝමනස්සං යනු: එහි ලෝක කවරෙ යත්: එ ම චිත්තය ‘ලෝක’ වෙයි. පඤ්චෝපාදානස්කන්‍ධයෝ ම ලෝක යි.
තත්‍ථ කතමා අභිජ‍්ඣා: යො රාගො සාරාගො -පෙ- චිත‍්තස‍්ස සාරාගො. අයං වුච‍්චති අභිජ‍්ඣා.
එහි ‘අභිධ්‍යා ’ කවර යත්: යම් රාගයෙක් බලවත් රාගයෙක් ... චිත්තයාගේ ඇල්මෙක් වේ ද, මේ ‘අභිධ්‍යා’ යි කියනු ලැබේ.
තත්‍ථ කතමං දොමනස‍්සං: යං චෙතසිකං අසාතං චෙතසිකං දුක‍්ඛං චෙතොසම‍්ඵස‍්සජං අසාතං දුක‍්ඛං වෙදයිතං චෙතොසම‍්ඵස‍්සජා අසාතා දුක‍්ඛා වෙදනා. ඉදං වුච‍්චති දොමනස‍්සං. ඉති අයඤ‍්ච අභිජ‍්ඣා ඉදඤ‍්ච දොමනස‍්සං, ඉමම‍්හි ලොකෙ විනීතා හොන‍්ති පටිවිනීතා සන‍්තා සමිතා වූපසන‍්තා අත්‍ථඞ‍්ගතා අබ‍්භත්‍ථඞ‍්ගතා අප‍්පිතා බ්‍යප‍්පිතා සොසිතා විසොසිතා බ්‍යන‍්තීකතා. තෙන වුච‍්චති විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ‍්ඣාදොමනස‍්සන‍්ති.
එහි ‘දෝමනස්ස’ කවරෙ යත්: යම් චෛතසික අසාතයෙක් චෛතසික දුඃඛයෙක් චේතෝසම්ඵස්සයෙන් උපන් අසාත – දුඃඛවේදයිතයෙක් චේතෝසම්ඵස්සයෙන් උපන් අසාත – දුඃඛවේදනාවක් වේ ද, මේ ‘දෝමනස්ස’ යි කියනු ලැබේ. මෙසේ මේ අභිධ්‍යාව ද මේ දොම්නස ද මේ චිත්ත සඞ්ඛ්‍යාත ලෝකයෙහි බැහැර කරන ලද්දාහු වෙසෙසින් බැහැර කරන ලද්දාහු සන්හිඳුණාහු සන්හිඳුවන ලද්දාහු ව්‍යුපශම කරන ලද්දාහු නිරෝධ සඞ්ඛ්‍යාත අස්තයට ගියාහු අතිශයින් අස්තයට ගියාහු නසන ලද්දාහු වෙසෙසින් නසන ලද්දාහු වියළන ලද්දාහු වෙසෙසින් වියළන ලද්දාහු විගතාන්ත කරන ලද්දාහු වෙත්. එහෙයින් ‘විනෙය්‍ය ලෝකෙ අභිජ්ඣාදෝමනස්සං’ යි කියනු ලැබේ.