පභස‍්සරවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

ප්‍රභාස්වර වර්ගය

සවෙනි වර්‍ගයේ පළමුවෙනි සූත්‍රයෙහි, තං අස්සුතවා පුථුජ්ජනො යනු ශ්‍රැතවත් භාවයෙන් තොරවූ පෘථග්ජන තෙමේ ඒ භවංගසිත යනුයි. එහි ආගම අධිගම අභාවයෙන් අස්සුතවායි දතයුතුයි. යමෙක් වනාහි මේ සූත්‍රය මුලපටන් අර්‍ත්‍ථවශයෙන් සලකන්නේ මේ භවඞ්ගසිත නම් ප්‍රකෘතියෙන් පිරිසුදුවූවත් ජවන ක්‍ෂණයෙහි ලෝභාදී උපකේලෂයන්ගෙන් කිළිටිවූයේයයි ආගමවශයෙන් අධිගම වශයෙන්ද නොදනියි ද යමකුට ස්කන්‍ධ ධාතු ආයතන ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාද සතිපට්ඨානාදියෙහි උගෙනීම් විමසීම් නිශ්චයකිරීම් නොමැතිබැවින් යථාභූතඥාන ප්‍රතිවේධය (අවබෝධ) ඇතිකරන්නාවූ ආගමද නැත්තේද ප්‍රතිපත්තියෙන් අවබෝධ කළයුතුදෙය අවබෝධ නොකළබැවින් අධිගමයද නැත්තේද හෙතෙම ආගාමාධිගම අභාවයෙන් අශ්‍රැතවත්යයි දතයුතුය. ඒ මෙතෙම:-

‘බොහෝ (කෙලෙස්) ඇති කරවන්නාවූ කාරණයන්ගෙන් පුථුජ්ජන නම්වෙයි. බොහෝ දෙනා ඇතුළත් වනබැවින්ද පුථුජ්ජන හෝ නම්වෙයි’.

හෙතෙම වනාහි බොහෝවූ නානා ආකාර ඇති කෙලෙසුන් ජනනය කිරීම් ආදී හේතූන්ගෙන් පුථුජ්ජනවෙයි. යම්සේ කියනලද්දේද,

බොහෝ කෙලසුන් උපදවත්නුයි පුථුජ්ජනානම්වෙත්, බොහෝවූ විනාශ නොකරන ලද සත්කායදෘෂ්ටිකයෝයි පුථුජ්ජනා නම් වෙත්. බොහෝ ශාස්තෘවරුන්ගේ මුහුණ දෙස බලන්නාහුයි පුථුජ්ජනායි. බොහෝවූ සියලු ගතීන්ගෙන් නොනැගිටියාහුයි පුථුජ්ජනායි. බොහෝවූ නානා ආකාර කුශලාකුශලයන් රැස්කරතියි පුථුජ්ජනායි. සන්තාපයන්ගෙන් තවතැයි පුථුජ්ජනායි. බොහෝවූ නොයෙක් පරිළාභයන්ගෙන් දවතැයි පුථුජ්ජනායි. බොහෝවූ පඤ්චකාම ගුණයන්හි ඇලුණාහු ගිජුවූවාහු බැඳුණාහු තදින් ගැළුණාහු ඇතුළුවූවාහු රැඳුණාහු ගිලුණාහු එරීගියාහුයි පුථුජ්ජනායි. බොහෝවූ (වෙන් වෙන් වූ) පංච නීවරණයන්ගෙන් වට වූවාහු වසනලද්දාහු, යටපත් කරන ලද්දාහු ආවරණය කරනලද්දාහු සඟවනුලද්දාහු යටිකුරු කරනලද්දාහුයි පුථුජ්ජනායි

බොහෝවූ සංඛ්‍යාපථය ඉක්මවන ලද්දාවූ, ආර්‍ය්‍යධම්යන්හි පරාංමුඛවූ ලාමක ධර්‍මයන්හි හැසිරෙන්නාවූ ජනයන් ඇතුළත් වනබැවින්ද පුථුජ්ජනායි. වෙන්වූ හෝ මෙතෙම වෙන් වෙන්වම පළටවූයේ සීලසුතාදි ගුණයන්ගෙන් යුක්තවූ ආර්‍ය්‍යයන්ගෙන් ඈත්වූ ජනතෙමේ යනුවෙන්ද පුථුජ්ජන නම්වෙයි. මෙසේ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො යන මේ පද දෙකින් යම් ඒ පෘථග්ජනයෝ වෙත්ද?

“ආදිච්චබන්‍ධු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පුථුජ්ජනයෝ දෙදෙනෙක් දෙසන ලද්දාහුය. එකෙක් අන්‍ධපෘථග්ජනයායි. අනෙකා කල්‍යාණ පෘථග්ජනයායි. (යනුවෙන්)

පෘථග්ජනයෝ දෙදෙනෙක් කියනලදහ.” ඔවුනතුරෙන් අන්‍ධපෘථග්ජනයා (මෙහිදී) කියනලදැයි දතයුතිය.

යථාභූතං නප්පජානාති යනු මේ භවාංග සිත මෙසේ ආගන්තුකවූ කෙලෙසුන්ගෙන් කිළිටිවූයේ නම්වෙයි. මෙසේ මිඳුණේ නම්වේයයි ස්වභාවයට අනුව නොදනියි. තස්මා යනු යම්හෙයකින් නොදනියිද එහෙයිනියි. චිත්තභාවනා නත්‍ථි යනු සිත නවත්වා ගැනීමක්, සිතේ අයිතියක් නැත. නැති බැවින්ම නැතැයි කියමැයි දක්වනුලබයි.

දෙවැන්නෙහි සුතවා යනු ශ්‍රැතවත්බවින් යුක්තවූයේයි. විස්තර වශයෙන් මෙහි අස්සුතවා යන පදයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් අර්‍ත්‍ථය දතයුතුයි. අරියසාවකො යනු බුදුවරුන් හා පසේබුදුවරුන් යම්සේද එසේ වූ ශ්‍රාවක නොවන ආර්‍ය්‍යයෙක් ඇත. නොලද (සෝවාන් ආදී) ඵල ඇති ගිහියා යම්සේද එසේවූ ආර්‍ය්‍ය නොවන ශ්‍රාවකයෙක් ඇත. අන්‍යතීර්ථකයෝ යම්සේද එසේවූ ආර්‍ය්‍යනොවූද ශ්‍රාවකනොවූද අයෙක් වෙත්. පැමිණි ඵල ඇති සසුන දන්නා ශ්‍රමණ ශාක්‍ය පුත්‍රයෝ යම්සේද එසේවූ ආර්‍ය්‍යවූද ශ්‍රාවකවූද අයෙක්වෙත්. මෙහි වනාහි ගිහියෙක් හෝ වේවා! පැවිද්දෙක් හෝ වේවා! යම් කිසි සුතවා යනුවෙන් මෙහි කියනලද පදයාගේ අර්‍ත්‍ථවශයෙන් ශ්‍රැතවත්වූ මේ ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකයායි දතයුතුයි. යථාභූතං පජානාති යනු මෙසේ මේ භවාංග සිත ආගන්තුකවූ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණේ වෙයි. මෙසේ කිළිටිවූයේයි ස්වභාවය පරිද්දෙන් දනී. චිත්තභාවනා යනු සිත නවත්වා ගැනීමක්, සිතේ අයිතියක් ඇත. ඇති බැවින්ම ඇතැයි කියමැයි දක්වනු ලබයි. මෙම සූත්‍රයෙහි බලවත් විදර්‍ශනාව කියනලදී ඇතමෙක් තරුණවිදර්‍ශනාවයයි කියති.

තෙවැන්න අර්‍ත්‍ථොත්පත්තියෙහි කියනලදී. කවර අර්‍ත්‍ථොත්පත්තියකදීදයත්! අග්ගික්‍ඛවන්‍ධාපම සූත්‍රාන්ත අර්‍ත්‍ථොත්පත්තියෙහියි. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වනාහි එක් සමයෙක්හි සැවත්නුවර ඇසුරුකොට දෙව්රම් මහවෙහෙරෙහි වාසය කරනසේක. යම්කිසි තැනක වසන්නාවූ බුදුවරුන්ගේවනාහි පසු ආකාර කෘත්‍යයක් අත්නොහරින ලද්දේම පවතියි. පෙරබත්කිස, පෙරයම්කිස, මැදියම්කිස, පැසුලු යම්කිසයයි බුදුකිස පසෙකි.

එහි මේ පෙරබත් කිසයි: භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වනාහි උදෑසනින්ම නැගිට, උපස්ථායකයන්ට අනුග්‍රහා සඳහාත් ශරීරපහසුව සඳහාත් මුව දෙවීම් ආදි සිරුර පිරිසුදු කිරීම්කොට පිඬුසිඟායන වේලාව දක්වා විවේකාසනයක කල් යවා පිඬු හැසිරෙන වේලෙහි හැඳ කාබහන (සිවුරැපටිය) බැඳ සිවුර පොරවා පාත්‍රය රැගෙන කිසිවිටෙක හුදෙකලාව කිසිවිටෙක බික්සඟන පිරිවරනලදුයේ ගමය හෝ නියම්ගමට පිඬුපිණිස පිවිසෙනසේක. ඇතැම්විටෙක ප්‍රකෘතියෙන්ද ඇතැම්විටෙක පවත්වනු ලබන්නාවූ නොයෙක් පෙළහරින්ද යුතුවයි. කෙසේදයත්? පිඬු පිණිස හැසිරෙන බුදුරජාණන්වහන්සේට පෙරටුව ගොස් මෙළෙක් ගති ඇති සුළඟ පොළොව පිරිසුදු කරයි. වලාකුළු දියබිඳු හෙළමින් මගෙහි දූවිලි සංසිඳුවා මත්තෙහි වියනක් වී සිටියි. අන් සුළඟක් මල් රැගෙනවුත් මඟෙහි විසුරුවයි. උස්වූ බිම්පෙදෙස් පහත්කරයි. පහත් බිම්පෙදෙස් උස්කරයි. පා තබන විට සමබිමක් වෙයි. සුවපහස් ඇති නෙළුම්මල් හෝ දෙපා පිළිගනියි. දකුණුපස ඉන්‍ද්‍රඛීලයෙන් (නුවරදොරටුව ඉදිරියේ ඇති ස්තම්භයෙන්) ඇතුළතට තැබූ කෙණෙහි සිරුරෙන් සවණක් රැස්නික්මී පහයකුළුගෙවල් ආදිය රන්රස කලබ් මෙන්ද සිතුවම්පටකින් වටකරනලද්දාක් මෙන්ද කරමින් ඔබිමොබ විසිරෙයි. ඇත්අස් කුරැළු ආදීහු තම තමන්ගේ තැන්වල සිටියාහුම මිහිරි අයුරින් හඬනංවත් බෙර වෙණ ආදී තූර්‍ය්‍යභාණ්ඩයෝද මිනිසුන්ගේ සිරුරුගත අබරණද එසේමය. ඒ දැනීමෙන් මිනිස්සු අද භාග්‍යවතුන්වහන්සේ පිඬු පිණිස පිවිසිසේක්යයි දනිති. ඔවුහු මනාව හැඳ මනාව පොරවා සුවද මල් ආදිය ගෙන ගෙවලින් නික්ම ඇතුල්වීදියට එළඹ භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ගඳමල් ආදියෙන් මනාව පුදා වැඳ, ‘ස්වාමීනි, අපට භික්‍ෂූන් දසනමක්, අපට විසිනමක් අපට සියක් නමක් දෙනුමැනවැයි ඉල්වා භාග්‍යවතුන්වහන්සේගේද පාත්‍රය ගෙන අසුනක් පනවා සකසා පිණ්ඩපාතයෙන් ගෞරව දක්වති. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ කරනලද බත්කිස ඇත්තාහු ඔවුන්ගේ සිත් බලා යම්සේ ඇතමෙක් සරණාගමනයෙහි පිහිටත්ද ඇතැමෙක් පන්සිල්හි පිහිටත් ද ඇතැමෙක් සෝවාන් සකෘදාගාමී, අනාගාමී ඵලයන්ගෙන් යමක පිහිටත්ද ඇතැමෙක් පැවිදිව අග්‍රඵලයවූ රහත්බවෙහි පිහිටත්ද එසේ දම් දෙසනසේක. මෙසේ මහජනයාට අනුග්‍රහකොට අසුනෙන් නැඟිට විහාරයට වඩිනසේක. එහි ගන්‍ධමණ්ඩලමාලයෙහි පනවනලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි භිකෂූන්ගේ බත්කිස නිමාව බලාපොරොත්තු වෙමින් වැඩහිඳනසේක. ඉක්බිති භික්‍ෂූන්ගේ බත්කිස අවසානයෙහි උපස්ථායකයෙක් භාග්‍යවතුන්වහන්සේට සැලකරයි. අනතුරුව භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ගඳකිළියට පිවිසෙන සේක. මේ වනාහි පෙරබත් කිසයි.

ඉක්බිති මෙසේ කරනලද පෙරබත්කිස ඇති භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ගඳකිළි රැස්වීම්හලෙහි හිඳ පා දොවා පාපුටුවෙහි සිට, මහණෙනි නොපමාව (විමුක්තිය) සම්පාදනය කරවු. ලොව බුදුකෙනෙකුගේ උපත දුලබය. මිනිසත්බව ලැබීම දුලබය. ක්‍ෂණසම්පත්තිය දුලබය. පැවිද්ද දුලබය. දහම් ඇසීම දුලබයයි. බික්සඟනට අවවාද කරනසේක. එහි ඇතමෙක් භාග්‍යවතුන්වහන්සේගෙන් කමටහන් විමසති. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ඔවුන්ගේ චරිතයට ගැලපෙන සේ කමටහන් දෙනසේක. ඉක්බිති සියලු දෙනම භාග්‍යවතුන් වැඳ තමතමන්ගේ රාත්‍රිස්ථාන දිවාස්ථානයන්ට යති. කිසිවෙක් වනයටද කිසිවෙක් ගස්මුලටද කිසිවෙක් පර්‍වතාදියෙන් යමකටද කිසිවෙක් චාතුම්මහාරාජික දෙව් විමනටද -පො- කිසිවෙක් වසවත්ති දෙව්විමනටද යති. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ගඳකිළියට පිවිස ඉදින් කැමතිසේක් නම් දකුණු ඇලයෙන් සිහි ඇතිසේක් මනා දැනීම් ඇතිසේක් මොහොතක් සීහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපෙනසේක. ඉක්බිති අස්වසනලද සිරැර ඇත්තෙ නැගිට දෙවෙනි භාගයෙහි ලොව බලාවදාරණසේක. තෙවෙනි භාගයෙහි යම් ගමක් හෝ නියම්ගමක් හෝ ඇසුරුකොට වසනසේක්ද එහි ජනතාව පෙරබතෙහි දන්දී පසුබත් වේලෙහි මනාව හැඳ මනාව පොරවා සුවඳ මල් ආදිය ගෙන විහාරයට රැස්වේද ඉක්බිති භාග්‍යවතුන්වහන්සේ සැපත් පිරිසට සුදුසු පෙළහරින් ගොස් ධර්‍මසභාවෙහි පනවනලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි වැඩහිඳ කාලයට ගැලපෙන්නාවූද සමයයට සුසුදුවූද ධර්‍මයක් දෙසනසේක. ඉක්බිති කල් දැන පිරිස පිටත් කරවනසේක. මිනිස්සු භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වැඳ පිටත්ව යති. මේ පසුබත්කිසයි.

මෙසේ නිමවන ලද පසුබත්කිස ඇති බුදුරජාණන්වහන්සේ ඉදින් සිරුර සිරුර දියසනහනු කැමැතිසේක් නම් බුද්ධාසනයෙන් නැඟිට නහන කොටුවට පිවිස උපස්ථායකයෙකු විසින් පිළියෙළ කරනලද දියෙන් සිරුර සෘතුගන්වන (සනහන) සේක. උපස්ථායකයාද බුද්ධාසනය ගෙනවුන් ගඳකිළි පිරිවෙණෙහි පනවයි. භාග්‍යයවතුන්වහන්සේ රත් දෙපට සිවුරක් හැඳ කාබහන (සිවුරපටිය) බැඳ උතුරුසළුව එකස්කොට එහි අවුත් හුදෙකලාව මොහොතක් විවේකයෙන් වැඩහිඳිනාසේක. ඉක්බිති භික්‍ෂූන්වහන්සේ ඒ ඒ තැනින් අවුත් භාග්‍යවතුන් සමීපයට යති. එහි ඇතැම්හු පැන පුළුවසති ඇතැම්හු කමටහන් විමසති. ඇතැම්හු දේශනයට ආරාධනා කරති. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ඔවුන්ගේ අරමුණු සපුරමින් පළමුයම ගතකරනසේක. මෙය පෙරයම්කිසයි.

පෙරයම්කිස අවසන්හි භික්‍ෂුන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වැඳ ඉක්ම ගිය පසු සියලු දසදහසක් ලෝකධාතූන්හි දෙවිවරැ අවස්ථාව ලබන්නාහු භාග්‍යවතුන්වහන්සේ වෙත එළඹ (තමන්) පිළියෙළ කරගන්නාලද පරිද්දෙන් යටත්පිරිසෙයින් අකුරුසතරක ප්‍රශ්නයකුදු අසති. භාග්‍යවතුන්වහන්සේ ඒ දෙවිවරුන්ගේ පැන විසඳනසේක් මැඳුම්යම ඉක්මවනසේක. මේ මැඳුම්යම්කිසයි.

පැසුලුයම වනාහි තුන්කොටසක්කොට පෙරබතෙහි පටන් හිඳීමෙන් පෙළුණු සිරුරේ වෙහෙසකරබව නැතිකරනු සඳහා එක් කාලපරිච්චේදයක් සක්මනින් ගෙවනසේක. දෙවෙනි කාලපරිච්චේදයෙහි ගඳකිළියට පිවිස දකුණු ඇලයෙන් මනාසිහියෙන් මනා දැනුමෙන් සීහසෙය්‍යාව කරනසේක. තෙවෙනි කාලපරිච්චේදයෙහි යළි නැගිට හිඳ මුල්බුදුවරැන්ගේ සමීපයෙහි දානසීලාදිවශයෙන් කරනලද ප්‍රාර්‍ත්‍ථනා ඇති පුද්ගලයන් දැකීම සඳහා බුදුඇසින් ලොව බලා වදාරණසේක. මේ පැසුලුයම් කිසයි.

ඒ දිනයෙහිද භාග්‍යවතුන්වහන්සේ මෙම කිසෙහිම සිටිසේක් ලොව බලාවදාරමින් මෙය දුටුසේක: කොසොල් රටෙහි චාරිකාවෙහි හැසිරෙන මා ගිනිගොඩක් හා උපමා කොට එක් දහමක් දෙසූ කල්හි භික්‍ෂූන් සැටනමක් රහත්බවට පැමිණෙති. සැටක් පමණ භික්‍ෂූහු ගිහිබවට හැරෙති. එහි යමෙක් රහත්බවට පැමිණෙන්නහුද ඔවුහු කිසියම් දම්දෙසුමක් අසා පැමිණෙන්නාහුමය. සෙසු භික්‍ෂූන්වහන්සේට සංග්‍රහකරනු සඳහා චාරිකාවෙහි හැසිරෙනු කැමැතිසේක්වී ‘ආනන්‍දය, භික්‍ෂූන්ට සැලකරන්නැ’යි පැවසූ සේක.

තෙරුන්වහන්සේ පිරිවෙනක් පාසාගොස් ‘ඇවැත්ති, ශාස්තෘන්වහන්සේ මහජනයාට සංග්‍රහ සඳහා චාරිකාවෙහි හැසිරෙනු කැමැතිසේක! යනු කැමැත්තෝ එනු මැනවැ’යි කීහ. භික්‍ෂූහු මහාලාභයක් ලැබ මෙන් සතුටු සිත් ඇත්තාහු මහජනයාට දම්දෙසන්නාවූ බුදුන්වහන්සේගේ රන්වන් සිරුර දැකීමටයද මිහිරි දම්දෙසුමක් අසන්නටද ලබන්නෙමුයයි වැඩුණුකෙස් ඇත්තෝ කෙස් බහා, මලගැනුණු පාත්‍ර ඇත්තෝ පාත්‍ර පුළුස්සා කිලිටි සිවුරැ ඇත්තෝ සිවුරැ සෝදා ගමනට සැරසුණෝවූහ. ශාස්තෘන්වහන්සේ නොපිරිසුන් බික්සඟනින් පිරිවරන ලද සේක් කොසොල් රටට චාරිකාවෙහි නික්මෙනසේක් ගම්නියම්ගම් පිළිවෙළින් දිනකට ගව්දෙගව්, තුන්ගව් යොදුනත් පරමකොට ඇති චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නාහු එක් පෙදෙසක මහත්වූ බෙණ ඇති රුකක් ගින්නෙන් දුදිලෙනු දැක මෙයම වස්තුකොට අංගතකින් යුක්තව දම්දෙසුමක් කරන්නෙමැයි ගමන නවත්වා එක්තරා රුක්මුලකට එළඹ වැඩහිඳිනා අයුරක් දැක්වූසේක. අනඳ තෙරුන්වහන්සේ හාස්තෘන්වහන්සේගේ අදහස දැන, ඒකාන්තයෙනම් කරුණක් වන්නේය. නිකරුණේහි තථාගතවරැ ගමන නවතා නොහිඳිතියි සිවුගුණයක්කොට සඟළ සිවුර පැනවූසේක. ශාස්තෘන්වහන්සේ හිඳ භික්‍ෂූන් අමතා මහණෙනි තොප මේ මහත්වූ ගිනි කඳ නොදුටුවහුදැ’යි අග්ගික්‍ඛන්‍ධාපම සූත්‍රාන්තය දෙසූසේක.

මේ විවරණය දෙසනුලබනකල්හි සැටක් පමණ භික්‍ෂූන්ගේ සිත් අශ්‍රවයන්ගෙන් දැඩිකොට නොගෙන මිදුණේය. ඒ විවිරණයම අසා සැටක් පමණ භික්‍ෂූන්ගේ නාමකායය තැති ගත්තේය. නාමකාය තැති ගත් කල්හි කරජකාය (භෞතික-රූපකාය) තැති ගත්තේය. කරජකාය තැතිගත් කල්හි (ශරීර) නිධාන ගතවූ උණුලේ මුවින් නික්මුණේය. සැටක් පමණ භික්‍ෂූහු ‘භාග්‍යවතුන්වහන්ස දුෂ්කරය. භාග්‍යවතුන්වහන්ස, බෙහෙවින් දුෂ්කරය, බුදුසසුනෙහි දිව ඇතිතෙක් පිරිපුන් පිරිසුදු බඹසර හැසිරීමට’යයි ශික්‍ෂාප්‍රත්‍යඛ්‍යානය කොට ගිහි බවට පත්වූහ. සැටක් පමණ භික්‍ෂූහු ශාස්තෘන්වහන්සේගේ ධර්‍ම දෙශනාවට අභිමුඛව ඥානය මෙහෙයවා සිවුපිළිසිඹියා සමඟ රහත්බවලැබූහ.

එහි යමෙකුගේ මුවින් උණුලේ නික්මුණේද ඔවුහු පරිජි ඇවතට පැමිණියාහු වූහ. යමෙක් ගිහිබවට පැමිණියාහුද ඔවුහු කුඩා අණුකුඩා සිත සික පද මඬිමින් හැසුරැණාහු වූහ. යමෙක් රහත් බවට පැමිණියාහුද ඔවුහු පිරිසුදු සිල් ඇත්තෝමවූහ. ශාස්තෘන්වහන්සේගේ ධර්‍මදේශනය මේ තුන් කොටසටම සඵලවූයේමවිය. රහත්බවට පැමිණියවුනට සඵලවූබව සැබවි. සෙසු අයට කෙසේ සඵලවූයේද? ඉදින් ඔවුහුද මේ ධර්‍ම දේශනය නොඇසුවාහු නම් පමා වූවන්ට ස්ථානය අත්හරින්නට නොහැකිවන්නාහුය. එහෙයින් ඔවුන්ගේ එම පාපාය වැඩෙමින් අපායයන්හිම ගිල්වන්නේය. මේ ධර්‍මදේශනය අසා හටගත් සංවේග ඇත්තෝ (පැවති තම තත්වය) ස්ථානය අතහැර සාමණේරභූමියේ සිටියාහු දසසිල් පුරා නුවණින් මෙනෙහිකිරීමෙහි නියුතුවූවාහු ඇතැම්හු සෝවාන්වූවාහු ඇතැම්හු සකෘදාගාමීවූවාහු ඇතැම්හු අනාගාමීවූවාහුය. ඇතැම්හු දෙව්ලොව උපන්හ. මෙසේ පරිජිවූවන්ටද සඵලවිය. සෙස්සෝ මේ ධර්‍මදේශනය නොඇසුවාහු නම් කල්යත්ම සඟවෙසෙසටද පරිජියටද එළඹෙන්නාහුය. මේ දෙසුම අසා ‘අහෝ බුදුසසුන බෙහෙවින් සියුම්ය. අපවිසින් මේ පිළිවෙත දිවි ඇතිතෙක් සපිරීමට නොහැකිය. ශික්‍ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානයකොට උවසුදම් පුරා දුකින් මිදෙමුයයි ගිහීබවට එළඹුණාහුය. ඔවුහු තෙසරණෙහි පිහිටා පන්සිල් රැක උවසුදම් පුරන්නාහු ඇතැම්හු සෝවාන්වූවාහුය. ඇතැම්හු සකෘදාගාමීවූවාහුය. ඇතැම්හු අනාගාමීවූවාහුය. ඇතැම්හු දෙව්ලොව උපන්නාහුය. මෙසේ ඔවුනටද සඵලම වූයේය.

ශාස්තෘන්වහන්සේගේ මේ ධර්‍මදේශනය අසා දේවසමූහයා යමකුත් විසින් අසනලදද යමකුත් විසින් නොඅසනලදද සියල්ලන්ටම සැලකරමින්ම හැසිරුණාහුය. භක්‍ෂුහු අස අසා භවත්නි, බුදුසසුනෙහි දිවිඇති තෙක් පිරිපුන් පිරිසිදු බඹසර හැසිරීමට දුෂ්කරයයි එකෙණෙහිම භික්‍ෂූන් දසදෙනක් විසිදෙනෙක් සැටදෙනෙක් සිය දෙනෙක් දහස්දෙනෙක් ගිහිවෙත්, ශාස්තෘන්වහන්සේ කැමැති පරිද්දෙන් සැරිසරා යළි දෙව්රමටම අවුත් භික්‍ෂූන් අමතා ‘මහණෙනි, තථාගතතෙමේ චාරිකාවෙහි හැසිරෙමින් බොහෝ කලක් ගනසංගනිකායෙහි (බොහෝ දෙනාගෙන් ගැවසීගන්නා ලදුව) විසීය. මහණෙනි, මම අඩමසක් විවේක ගැනීමට කැමැත්තෙමි. පිණ්ඩපාතය ගෙන එන්නකු හැර අන් කිසිවකු විසිනුදු නොඑළඹිය යුත්තේ වෙමි’යි වදාළසේක. අඩමසක් හුදෙකලාවෙන් කල්යවා විවේකයෙන් නැගීසිටිසේක් අනඳ තෙරුන් සමඟ විහාරචාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නේ බැලූ බැලූ තන්හි තුනීවූ (අඩුවූ) භික්‍ෂූ සංඝයා දැක (කරුණු) දන්නේම, ‘ආනන්‍දය, අන් කල්හි තථාගතයන් චාරිකාවෙහි හැසිර දෙව්රමට ආකල්හි සියලු විහාරය කසාවතින් බබළන්නේ බික්සඟන පැහැස හමන සුළඟින් පරිපුන්වූයේ වෙයි. දැන් වනාහි තුනීවීගිය බික්සඟන දක්නට ලැබේ. භික්‍ෂුහුද බෙහෙවින් සුදුමැලි වූවාහුය. මේ කිමෙක්දැයි තෙරුන් විමසූසේක. ‘භාග්‍යවතුන්වහන්වන්ස, ඔබවහන්සේ අග්ගික්‍ඛන්‍ධොපම ධර්‍මදේශනාව දෙසනලද කාලයේ සිට භික්‍ෂූහු සංවේගයට පැමිණියාහු වී ඇති මේ ධර්‍මය සර්‍වප්‍රකාරයෙන් පුරන්නට නොහැක්කෝවෙමු. නොමනාව පවතින්නවුන්ට ජනයාගේ සැදැහැයෙන් දෙන දේ පරිභෝග කරන්නට නොසුදුසුයයි ගිහිබවට හැරෙතැයි තෙරුන්වහන්සේ පැවසූසේක.

එකෙණෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ධර්‍මසංවේගය පහළවිය. එහෙයින් තෙරුන්වහන්සේට, ‘මා විවේකයෙන් වසන කල්හි කිසිවක් මගේ පුතුන්ට එක් අස්වැසිලිහේතුවකුදු නොකීවේද? සයුරට බස්නා තොටුපලවල් මෙන් මේ සසුනෙහි අස්වැසීමට කරුණු බොහෝවෙයි. ආනන්‍දය, යන්න. ගඳකිළි පිරිවෙණෙහි බුද්ධාසනය පනවා භික්‍ෂුසංඝයා,රැස්කරවන්නැයි පැවසූසේක. තෙරහු එසේ කළහ. ශාස්තෘන්වහන්සේ උතුම් බුද්ධාසනගතවූ සේක් භික්‍ෂූන් අමතා, ‘මහණෙනි, මෛත්‍රියේ සියල්ලෙන් මුල් කොටස නම් අර්‍පණාව (ධ්‍යානය) ද නොව, උපචාරයද නොව සත්වයන්ට හිතවත්භාවය පැතිරීම පමණි’යි වදාරා මේ අර්‍ත්‍ථොත්පත්තියෙහි මේ චුල්ලච්ඡරාසංඝාත සූත්‍රය දෙසූසේක.

එහි අච්ඡරාසංඝාතමත්තං යනු අසුරුගසක පමණකි. ඇඟිලි දෙක ගටා හඬනඟන පමණකි. යන අර්‍ත්‍ථයි. මෙත්තං චිත්තං යනු සියලු සතුන්ට හිතවත්බව පතුරුවන සිතයි. ආසෙවති යනු කෙසේ ඇසුරුකරයිද යත්? මෙනෙහි කරමින් ඇසුරුකරයි. දනිමින් ඇසුරුකරයි. දකිමින් ඇසුරුකරයි. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමින් ඇසුරුකරයි. සැදැහැයෙන් තහවුරැ ලෙස පිහිටමින් ඇසුරුකරයි. වීර්‍ය්‍යය දැඩිකොට ගනිමින් ඇසුරුකරයි. සිහිය පිහිටුවමින් ඇසුරුකරයි. සිත එක්තැන් කරමින් ඇසුරුකරයි. නුවණින් දනිමින් ඇසුරුකරයි. මනාව දතයුතුදේ මනාව දනිමින් ඇසුරුකරයි. විශේෂයෙන් දතයුතුදෙය විශේෂයෙන් දනිමින් ඇසුරුකරයි. අත්හළයුතුදැය අත්හරිමින් ඇසුරුකරයි. වැඩියයුතුදැය වඩමින් ඇසුරුකරයි. මෙහි වනාහි මෛත්‍රියෙහි පෙර කොටසින් හිතවත්බව පැතිරීම පවත්වන පමණින්ම ඇසුරුකරතියි දතයුතුය.

‘අරිත්තජක්‍ධානෙ’ යනු නොසිස්ධ්‍යාන ඇත්තේ හෝ අත් නොහරිනලද ධ්‍යාන ඇත්තේහෝයි විහරති යනු ඉරියව් පවත්වයි. පවතියි. රකියි, යැපෙයි, ජීවත්වෙයි. හැසිරෙයි. වාසය කරයි. එහෙයින් වාසය කරයි (විහරති)යි කියනුලැබේ. මේ පදයෙන් මෛත්‍රිය ඇසුරු කරන භික්‍ෂුවගේ ඉරියව් පැවැත්වීම කියනලදී. සත්‍ථුසාසනකරො යනු ශාස්තෘන්වහන්සේගේ අනුශාසනාව කරන්නාවූයි, ඔවාදපතිකරො යනු අවවාදය පිළිගෙන කරන්නාවූ, මෙහිද වරක්කීම අවවාදයයි. නැවත නැවත කීම අනුශාසනයයි. ඉදිරියෙහි කීමද අවවාදයයි. යවා අනභිමුඛයේ කීම අනුශාසනයයි. බැසගත් (දැඩිවගත්) වස්තුවෙහි පෙළ (බුද්ධවචනය) තැබීම් වශයෙන් කීම අනුශාසනයයි. මෙසේ වෙසෙස දතයුතුයි. පරමාර්‍ත්‍ථ වශයෙන් වනාහි අවවාදය හෝ අනුශාසනය හෝ යනු මෙය එකෙක; එක් අර්‍ත්‍ථයක: සමානයෙහි සමභාගයෙහි එයින්ම හටගත්තෙහි එහිමවේ යනුයි. මෙහිද, ‘අච්ඡරාසංඝාතමත්තම්පි චෙ භික්‍ඛවෙ භික්‍ඛු මෙත්තං චිත්තං ආසෙවති’ (මහණෙනි, ඉදින් භික්‍ෂුව අසුරුසණක් ගසන පමණක් මෛත්‍රීසහගත සිත ඇසුරු කෙරේද) යන මෙයම ශාස්තෘන්වහන්සේගේ අනුශාසනය මෙන්ම අවවාදයදවේ. ඒ කාරණයෙන් මෙතෙම අනුශාසනය (අනුගමනය) කරන්නෙකි, අවවාදය පිළිපදින්නෙකියි දතයුතුයි.

අමොඝං යනු නොසිස්ය. රට්ඨපිණ්ඩං යනු නෑ පිරිස හැර රට (වැසියන්) නිසා පැවිදිවූවහු විසින් අනුන්ගේ ගෙවලින් ලබනලදබැවින් පිණ්ඩපාතය රටඨපිණ්ඩයයි කියනුලැබේ. ‘පරිභූඤජති’ යනු ථෙය්‍යපරිභොගය, ඉණපරිභෝගය, දායජ්ජපරිභෝගය, සාමිපරිභෝගය සතර පරිභෝගයකි. එහි දුසිල් තැනැත්තාගේ පරිභෝගය ථෙය්‍ය (සොර) පරිභෝගය නමි. සිල්වතාගේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නොකොට කරන පරිභෝගය දායජ්ජපරිභෝගය නමි. ක්‍ෂිණාශ්‍රවයන්ගේ පරිභෝගය සාමිපරිභෝගය නමි. එහි මේ භික්‍ෂුවගේ මේ රට්ඨපිණ්ඩපරිභෝගය කරුණු දෙකකින් නොසිස් වෙයි. අසුරුසණක් ගසන කාලයක් මෙත්සිත ඇසුරුකරන භික්‍ෂුවට දෙනලද දානය බෙහෙවින් අර්‍ත්‍ථවත් වෙයි. මහත්ඵලවෙයි. මහානිසංස ඇත්තේවෙයි. බැබලීම ඇත්තේ වෙයි. මහත් ප්‍රචලිතවීමක් ඇත්තේ වේනුයිද මොහුගේ රට්ඨපිණ්ඩ පරිභොගය නොසිස්ය. කො පන වාදො යෙ නං බහූලීකරොතති යනු යමෙක් වනාහි මේ මෙත් සිත බහුලව ඇසුරැ කෙරෙත්ද වඩාත්ද යළියළිත් කරත්ද ඔවුහු නොසිස්වූ රට්ඨපිණ්ඩය පරිභෝග කරතියි කිම මෙහි කිවයුත්තක් ඇත්තේමද? මෙබඳුවූ භික්‍ෂුහු රට්ඨපිණ්ඩයට හිමිකරුවෝ ණයනැත්තෝ උරුම ඇත්තෝවී පරිභෝග කරති.

සිවුවැන්නෙහි භාවෙති යනු උපදවයි, වඩයි පස්වැන්නෙහි මනසිකරෙති යනු මෙනෙහි කරයි. මේ දෙකෙහිද සෙස්ස තෙවැන්නෙහි කියනලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුයි. යමෙක් ඇසුරුකරයිද මෙතෙමේම වඩයි. මෙතෙමේ මෙනෙහි කරයි. යම්සිතකින් ඇසුරු කරයිද එයින්ම වඩයි. එයින් මෙනෙහි කරයි. සම්මා සම්බුදුරජාණන්වහන්සේ වනාහි යම් ධර්‍මධාතුවක් මනාව වටහාගන්නාලද බැවින් දේශනාවිලාසයෙන් යුක්ත වූවෝ නම්වූසේක. ඒ ධර්‍මධාතුව මනාව අවබෝධකරන ලද බැවින් තමන්වහන්සේගේ දේශනා විලාසයත් ධර්‍මයේ අධිපතිභාවයත් ප්‍රතිසම්හිදා ප්‍රභේදයන්හි දක්‍ෂතාවත් නොවැළැක්විය හැකි සර්‍වඥතාඥානයත් නිසා එකෙණෙහි උපන් එකම සිත වුවද තෙකොටසකට බෙදා දක්වූසේක.

සවැන්නෙහි යෙ කෙචි යනු අනියත බව ප්‍රකාශ කෙරෙන වචනයයි. අකුසලා යනු ඔවුන්ගේ නියම වචනයයි. පමපමණකින් සියලු අකුසල් නොඉතිරිව හාත්පසින්ම ගන්නාලද්දේවෙයි. අකුසලභාගියා අකුසලපක්‍ඛිකා යනු අකුසලයන්ටම මේ නමකි. ඇතැම් අකුසලයෝ වනාහි අකුසලයක් එකට හටගැනීම් වශයෙන්ද ඇතමෙක් උපනිශ්‍රය වශයෙන්ද ඇසුරුකරත් එමෙන්ම අකුශලයන්ටම පක්‍ෂ වෙති. එහෙයින් අකුසලභාගිය අකුසලපක්‍ඛිකයයි කියනුලැබෙත්. සබේබ තේ යනු මොවුන්ට මනස පෙරටුව, පළමුවම යේනුයි මනෝපුබ්බඞ්ගම නමි. මොවුහු වැළිදු මනස සමඟ එකට උපදින්නාහු එකම වස්තුව ගන්නාහු එකට නිරුද්ධවන්නාහු එකම අරමුණ ගන්නාහුද වෙත්, යම් හෙයකින් වනාහි ඔවුන්ට මනස උපදවන්නා, කරන්නා, හටගන්වන්නා, මතුකරන්නා, උපතදෙන්නා වේද එහෙයින් මනොපුබ්බඞ්ගම නම්වෙයි.

පඨමං උප්පජ්ජති යනු යම්සේ නම් රජු නික්මුණේයයි කියනලද කල්හි සෙසු රාජසේනව නික්මුණේද නොනික්මුණේදැයි විමසියයුතු කරුණක් නොවේ. සියලු සේනාව නික්මුණේයයි පැනේ. එසේම මනස උපන්නේයයි කියනලද අවස්ථාවෙහි සිට ඉතිරි එකටහටගත් එකට මුසුවූ එකට එක්වූ දෙය උපන්නේද නූපන්නේදැයි විමසිය යුතු කරුණක් නැත. සියල්ල උපන්නේයයි පැනේ මේ කාරණාය නිසා ඔවුන් සමඟ මුසුව එක්ව එකට උපදින්නේ එකට නිරුද්ධවන්නේම මනස ඒ ධර්‍මයන්ට පළමුව උපදීයයි කියනු ලැබේ. අන්‍වදෙව යනු සහගතව සමගම එක්වම යන අර්‍ත්‍ථයි. බ්‍යංජනච්ඡායාව ගෙන පළමුව සිත උපදී. පසුව චෛතසිකයෝයි නොගතයුතුයි. අර්‍ත්‍ථයම පිළිසරණයි. බ්‍යංජනය නොවෙයි. ‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා මනොසෙට්ඨා මනොමයා’ යන ගාථාවෙහිද මේ ක්‍රමයමයි.

සත්වැන්නෙහි කුසලා යනු චතුභූමිකවූ කුශලධර්‍මයෝ කියනලද්දාහ. සෙස්ස සවැන්නෙහි කියනලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුය.

අටවැන්නෙහි, යථයිදං භික්‍ඛවෙ පමාදො යන මෙහි භික්‍ඛවෙ යනු ඇමතීමයි. මේ ප්‍රමාදය යම්සේද යනාර්‍ත්‍ථයි. පමාදො යනු ප්‍රමාදවන ආකාරයයි. මෙය කියන ලද්දෙමය:

තත්‍ථ කතමො පමාදො කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සගේගා වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා නිකඛිත්තඡන්‍දතා නික්‍ඛිත්තධුරතා අනධිට්ඨානං අනනූයොගා අනාසෙවනා අභාවනා අබහූලීකම්මං යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිත්තතං අයං වුච්චති පමාදො’(එහි ප්‍රමාදය කවරේදයත්? කායයදුශ්චරිතයෙහි හෝ වාග් දුශ්චරිතයෙහි හෝ මනො දුශ්චරිතයෙහි හෝ පඤචකාමගුණයන්හි හෝ සිතේ අත්හැරීම අත්හැරීමට (ඉඩ) දීම, කුශලධර්‍මයන්ගේ හෝ වැඩීමට නොමනාව කටයුතුකරන බව, දැඩිවනොපිහිටීම, නොයෙදීම, ඇසුරැනොකිරීම නොවැඩීම, යළියළිත් නොකිරීම යම් මෙබඳුවූ ප්‍රමාදය ලතවීම, ලතවනබවක් වේද එය ප්‍රමාදයයි කියනුලැබේ)

උප්පන්නාච කුසලාධම්මා පරිභායන්ති යන මෙය ධ්‍යානවිදර්‍ශනා වශයෙන් කියනලදී. වරක් උපන්නාවූ මාර්‍ගඵලයන්ගේ නැවත පිරිහීමක් නම් නැත.

නවවැන්නෙහි අප්පමාදො යනු ප්‍රමාදයට ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් විස්තර සහිත දතයුතුය.

දසවැන්නෙහි කොසජ්ජං යනු කුසීතභාවයය. ඉතිරිය කියනලද ක්‍රමය ඇත්තේමයි.

සවෙනි වර්‍ගයයි.