ධම‍්මුද‍්දෙසවාරො අට‍්ඨකථා

ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා

තස්මිං සමයෙ යන මෙය අනියමින් දක්වන ලද සමය ශබ්දයාගේ නියම වශයෙන් ප්‍රතිනිර්දේශ (නැවත දැක්වීම) වචනයකි. එහෙයින් යම් සමයෙක්හි කාමාවචර කුශල සිතක් උපන්නේ වේද, එ සමයෙහිම ස්පර්ශය වෙයි -පෙ- අවික්‍ෂෙපය වෙයි යන මේ අර්ථය දතයුතුයි. එහි සිත යම්සේද ස්පර්ශාදියෙහි ද මෙසේ ස්පර්ශය වෙයි. කුමක් වේ ද, කාමාවචර වෙයි. කුසල වෙයි. උපන්නේ වෙයි. සොම්නස් සහගත වෙයි. යන ආදී නයින් ලබන පද වශයෙන් යෝජනා කළයුතුයි. වේදනාවෙහි වනාහි සොම්නස් සහගත යනු පඤ්ඤින්‍ද්‍රියෙහි ද ඥාන සම්ප්‍රයුක්තයැයි නො ලැබේ. එහෙයින් ලබන ලද පද වශයෙන් යැයි කියන ලදී. මෙය අර්ථකථාවෙන් තොර ආචාර්ය මතයකි. මෙය වනාහි සාර වශයෙන් නොගත යුතුයි.

එහෙයින් මෙහිදී වනාහි ස්පර්ශයම පළමුව කියන ලද ද, සිතට පළමුවෙන් වැටෙන හෙයිනි. ස්පර්ශය වනාහි අරමුණේදී සිතට පළමුවෙන් වැටී අරමුණ ස්පර්ශ කෙරෙමින් උපදී. එහෙයින් පළමුව කියන ලදී. ස්පර්ශයෙන් ස්පර්ශකොට වේදනාව විසින් විඳිනු ලැබේ. වේදනාව විසින් හැඳිනගනු ලැබේ. චේතනාවෙන් සිතනු ලැබේ. එහෙයින් (මෙසේ) කියන ලදී. ‘මහණෙනි, ස්පර්ශ කරන ලද්දේ විඳී. ස්පර්ශ කරන ලද්දේ හැඳින ගනී. ස්පර්ශ කරන ලද්දේ සිතයි’ යනුයි.

තව ද මේ ස්පර්ශය නම් යම් සේ ප්‍රසාදයට පැමිණ ටැඹ නම් සෙසු ද්‍රව්‍ය සම්භාරයන්ට බලවත් සාධකය වෙයි ද, තලාඳ මූට්ටු, අත්තිවාරම් බිත්ති කර්ණිකා ගොනැසි පැලැන්පෝරු මුවවිටි ආදීහු ටැඹෙහි බඳනා ලදුව ටැඹෙහි පිහිටියාහු ද, එපරිද්දෙන් සහජාත සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට (ස්පර්ශය) බලවත් ප්‍රත්‍ය වෙයි. මෙය වනාහි ටැඹ සමානය. අවශේෂයෝ ද්‍රව්‍ය සම්භාර සමානයහ යනුයි. එහෙයින් ද පළමුව කියන ලදී. මෙය වනාහි කාරණයක් නොවේ. එකම සිතක උපන් ධර්මයෝ වනාහි මෙය පළමුව උපන්නේය. මෙය පසුව යැයි මෙය කියන්නට නො ලබන්නෝය. බලවත් ප්‍රත්‍යය බවෙහිදු ස්පර්ශයට කරුණක් නො පෙනේ. දේශනාවාර වශයෙන්ම වනාහි ස්පර්ශය පළමුව කියන ලදී. වේදනාව වෙයි ස්පර්ශය වෙයි. සංඥාව වෙයි ස්පර්ශය වෙයි. චේතනාව වෙයි ස්පර්ශය වෙයි. සිත වෙයි ස්පර්ශය වෙයි. වේදනාව වෙයි සංඥාව වෙයි. චේතනාව වෙයි විතර්කය වෙයි යැයි දක්වන්නට වටනේ ය. දේශනා වාරයෙන් වනාහි ස්පර්ශයම පළමුව කියන ලදැයි දතයුතුයි. මෙහි යම්සේ ද මෙසේ සෙසු ධර්මයන්හි ද පූර්වාපර ක්‍රමයක් නම් නො සෙවිය යුතුයි. වචනාර්ථ ලක්‍ෂණ රසාදියෙන් වනාහි ධර්මයෝම සෙවිය යුත්තාහ.

ඒ කෙසේද යත්, ස්පර්ශ කෙරේනුයි ඵස්සයි. එය ස්පර්ශ කරන ලක්‍ෂණ ඇත්තේය. එකට ගැටීම රසයයි. එක්වීම එළඹ සිටි ආකාරයයි. ඉදිරියට පැමිණි විෂය ආසන්න කාරණයයි.

මේ වනාහි අරූප ධර්මය ද සමානය. අරමුණුවල ස්පර්ශ කරන අයුරින් පවතීනුයි ඵුසන ලක්‍ෂණයයි. එක් අතෙකින් නො ඇලෙන්නේ නමුදු ඇස රූපය මෙන් කන ශබ්ද මෙන් ද සිතත් අරමුණත් ගැටේනුයි සංඝටන රසයයි. වස්තු අරමුණු එකම ගැටීමෙන්ම උපන්හෙයින් සම්පත්ති අර්ථයෙන් රසය හා ගැටෙන රසය යැයි දතයුතුයි. අට්ඨකථාවෙහි ද මෙය කියන ලදී. ‘චාතුර්භූමක ස්පර්ශය ස්පර්ශ කරන ලක්‍ෂණ නැත්තේ නම් නොවේ. සංඝටන රසය වනාහි පංච ද්වාරිකම වෙයි. පංචද්වාරිකයට වනාහි ඵුසන ලක්‍ෂණය යනු ද සංඝටන රසය යනු ද නාමයි. මනෝද්වාරිකයට ඵුසන ලක්‍ඛණ යනුම නාමයි. සංඝට්ඨන රසය නොවේ’ යනුයි.

මෙය ද කියා මේ සූත්‍රය ගෙනහැර දක්වන ලදී. ‘මහරජ, යම්සේ එළුවෝ දෙදෙනෙක් යුද්ධ කරත්ද, එක් එළුවෙක් යම්සේ ද ඇස එසේ යැයි දතයුතුයි. දෙවන එළුවා යම්සේ ද රූපය එසේ යැයි දතයුතුයි. ඔවුන්ගේ එක්වීම යම්සේ ද ස්පර්ශය එසේයැයි දතයුතුයි. (මෙසේ ස්පර්ශය ස්පර්ශ කරන ලක්‍ෂණ ඇත්තේය. සංඝට්ටන රසයමය.) මහරජ, යම්සේ කයිතාලම් දෙකක් වාදනය වේ ද, අත් දෙකක් වාදනය වේ ද, එක් අතක් යම්සේ ද ඇස එසේ යැයි දතයුතුයි. දෙවන අත යම්සේ ද රූපය එසේ යැයි දතයුතුයි. ඔවුන්ගේ එක්වීම යම්සේ ස්පර්ශය එසේ යැයි දතයුතුයි. මෙසේ ස්පර්ශය හ්‍රසන ලක්‍ෂණ ද සංඝට්ටන රස ද ඇත්තේය’ යනු විස්තරයි.

යම්සේ වනාහි ‘ඇසින් රූපය දැක’ යන ආදීන්හි චක්‍ෂුර් විඥානාදිය චක්‍ෂු ආදී නමින් කියන ලදී. මෙසේ මෙහි ද ඒවා චක්‍ෂු ආදී නමින් කියන ලදැයි දතයුතුයි. එහෙයින් මෙසේ ඇස දතයුතුය යන ආදීන්හි චක්‍ෂුර්විඥානය මෙසේ දතයුතු යැයි මේ නයින් අර්ථය දතයුතුයි. මෙසේ ඇති කල්හි චිත්තාරම්මණ සංඝටනයෙන් මේ සූත්‍රයෙහි ද කෘත්‍යාර්ථයෙහි රසයෙන් සංඝටන රසයක් සිද්ධ නොවේමය.

තික සන්නිපාත සංඛ්‍යාත තම කාරණයාගේ වශයෙන් කියන ලද හෙයින් සන්නිපාතයේ එළඹීමයි. මෙය වනාහි ඒ ඒ තැන්හි තිදෙනාගේ එක්වීම ස්පර්ශයයි. මෙසේ කාරණයාගේම වශයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදැයි මේ සූත්‍රපදයාගේ ද තිදෙනාගේ එක්වීම ස්පර්ශයි යන මේ අර්ථයි. ස්පර්ශය යනු සංගතිමාත්‍රයම නොවේ.

මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලද හෙයින් වනාහි ඒ ආකාරයෙන්ම එළඹ සිටී යැයි සන්නිපාත පච්චුට්ඨාන යැයි කියන ලදී. ඵලාර්ථයෙන් වනාහි එළඹ සිටීමේ දී මෙය වේදනා පච්චුට්ඨාන නම් වෙයි. මෙය වේදනාව එළඹවයි. උපදවයි යන අර්ථයි. උපදවනු ලබන්නේ ද යම්සේ බාහිර උණුසුම හේතුවෙන් ද ලාඛාසංඛ්‍යාත ධාතු නිශ්‍රිත උණුසුම තමා නිශ්‍රිතයෙහි මෘදුභාවකාරී වෙයි. තමාට ප්‍රත්‍යභූත වූ ද බාහිර පහව ගිය දැල් ඇති අඟුරු සංඛ්‍යාත උෂ්ණ භාවයෙහි නොවේ. මෙසේ වස්තු ආරම්මණ සංඛ්‍යාත සමාන වූ අන් ප්‍රත්‍ය ද සිත ඇසුරු කළ හෙයින් තමාට නිශ්‍රය වූ සිතෙහිම වේදනා උත්පාද වෙයි. තමාට ප්‍රත්‍යය වූ වස්තුවෙහි හෝ ඉෂ්ටාරම්මණයෙහි හෝ නොවේ යැයි දතයුතුයි. එයින් ඉපිද එක්තැන් වූ ඉන්‍ද්‍රිය විසින් පිළියෙළ කළ විෂයෙහි වනාහි අනතුරුවම උපදනා හෙයින් එළඹුණු විෂය ආසන්න කාරණා කොට ඇත්තේ යැයි කියනු ලැබේ.

විඳිනු ලැබේනුයි = වේදනාය. එය විඳීම් ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. අනුභවන රස ඇත්තේය. ඉෂ්ටාකාර සම්භෝග රස ඇත්තේ හෝ වෙයි. චෛතසික ආස්වාදය එළඹ සිටි කාරණා කොට ඇත්තේය. නිවීම ආසන්න කාරණා කොට ඇත්තේය.

චාතුර්භූමක වේදනාව වනාහි වේදයිත ලක්‍ෂණ නැත්තේ නම් නොවේ. අනුභවන රසතාව වනාහි සැප වේදනාවේම ලැබේයැයි කියා නැවත ඒ වාදය ප්‍රතික්‍ෂේප කොට සැප වේදනාව හෝ වේවා දුක්වේදනාව හෝ වේවා. අදුක්‍ඛමසුඛ වේදනාව හෝ වේවා සියල්ලම අනුභවන රස ඇත්තේයැයි කියා මේ අර්ථය දක්වන ලදී. සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයෝ අරමුණු රස අනුභව කරන තැනට පැමිණ ඒකදේශ මාත්‍රයක්ම අනුභව කරත්. ස්පර්ශයට වනාහි ස්පර්ශ කිරීම් මාත්‍රයක්ම වෙයි. සංඥාවෙන් හැඳිනීම් මාත්‍රයක් පමණි. චේතනාවට චේතනා මාත්‍රය පමණි. විඥානයට දැනීම් පියවිතාවයෙන් ස්වාමිභාවයෙන් වනාහි වේදනාව ද අරමුණු රසය අනුභව කරයි.

වේදනාව වනාහි රජ මෙනි. සෙසු ධර්මයෝ සූදයා මෙනි. යම්සේ සූදයා නානාරස භෝජන සපයා පේළාවක බහා මුද්‍රා තබා රජු වෙත බහා මුද්‍රා බිඳ පේළාව විවෘත කොට සියලු සූපව්‍යඤ්ජනවලින් උඩින් උඩින් ගෙන බඳුනක බහා සදොස් නිදොස් බව විමසීම සඳහා ගිලී, ඉක්බිති රජුට නානාරස බොජුන් එළවයි. රජ අධිපති බැවිනුත් ස්වාමීව කැමති කැමති දේ අනුභව කරයි. එහි අවශේෂ ධර්මයන්ගේ ආරම්මණ රසය පිළිබඳ ඒකදේශානුභාවය සූදයාගේ බත් විමසීම් මාත්‍රය මෙනි. සූදයා වනාහි යම්සේ බතේ ඒකදේශ මාත්‍රයක්ම විමසයි ද, මෙසේ සෙසු ධර්මයෝ ද ආරම්මණ ඒකදේශයක්ව අනුභව කරත්. යම්සේ රජ වනාහි අධිපති බැවින් හා නිර්භීත බැවින් ස්වාමීව කැමති දෙයක් අනුභව කරයි. එහෙයින් අනුභවන රස යැයි කියනු ලැබේ.

දෙවන අර්ථ විකල්පයෙහි මෙය මෙහි අභිප්‍රේතයි. වේදනාව යම් යම් ලෙසින් ආරම්මණ රසයාගේ ඉෂ්ටකාරයම අනුභව කෙරේනුයි ඉෂ්ටාකාර සම්භෝග රස ඇත්තේයැයි කියන ලදී. මෙය වනාහි චෛතසික ආස්වාදයෙන් තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම එළඹීම නිසා චෛතසික ආස්වාදය වැටහීම් කොට ඇත්තේයැයි කියන ලදී. යම්සේ වනාහි නිවුණු කය ඇත්තේ සැප විඳී ද, එහෙයින් නිවීම ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේ යැයි දතයුතුයි.

නීලාදී ප්‍රභේද ඇති අරමුණ හැඳිනගනීනුයි සංඥාවයි. එය හැඳිනගැනීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. නැවත සලකුණු කරගැනීම රසකොට ඇත්තේය. චාතුර්භූමක සංඥාව වනාහි සංජානන ලක්‍ෂණ නැත්තේනම් නොවේ. සියල්ලම සංජානන ලක්‍ෂණ ඇත්තේ ය. මෙහි වනාහි යමක් සලකුණින් හැඳිනගනීද එය පච්චභිඤ්ඤාණරස නම් වේ යනුයි.

එහෙයින් වඩුවාගේ දැවයෙහි සලකුණක් කොට නැවත ඒ සලකුණින් එය පසුව දැනගන්නා කල්හි, රජුගේ පළඳනා රක්නා භාණ්ඩාගාරිකයාගේ ඒ ඒ පළඳනාවෙහි නාමපත්‍රිකාවක් බැඳ අසවල් නම් පළඳනාව ගෙනෙවයි කී කල්හි පහන දල්වා රුවන්ගැබට පිවිස පත්‍රිකාව කියවා ඒ ඒ පළඳනා ගෙනෙන කල්හි ද පැවැත්ම දතයුතුයි.

තවත් නයක් ඇත, සර්වසංග්‍රාහක වශයෙන් වනාහි හැඳිනගැනීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ සංඥාවයි. නැවත දැනගන්නා නිමිති කිරිම රසයයි. දැව ආදියෙන් වඩු ආදීන් මෙනි. ගන්නා ලද නිමිති වශයෙන් වැඳගැනීම් කිරීම එළඹසිටි කාරණය කරගන්නා ඇතා දක්වන අන්‍ධයන් මෙන් ද අරමුණෙහි නො බැස ගන්නා පැවතීම් ඇති බැවින් කල් නො පැවැත්ම එළඹ සිටි කාරණය කරගත් විදුලිය මෙන් ද යම්සේ එළඹ සිටි විෂය ආසන්න කාරණය කරගත් තිණපුරුෂයන් (පඹයන්) කෙරෙහි පුරුෂයෝ යැයි මුව පොව්වන්ට උපන් සංඥාව ද මෙනි. එය වනාහි මෙහිදී ඥානසම්ප්‍රයුක්ත වෙයි. ඒ සංඥාව ඥානය අනුවම පවතී. එය සසම්භාර (පිරිවර සහිත) පෘථුවි ආදියෙහි සෙසු ධර්මයන්ගේ පෘථුවි ආදීන් මෙනැයි දතයුතුයි.

සිතානුයි – චේතනාවයි. තමා හා සමග සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි ගළපයි යන අර්ථයි. එය සිතීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ ය. සිතන බව ලක්‍ෂණකොට ඇත යන අර්ථයි. රැස්කිරීම රසය කොට ඇත්තේය. චාතුර්භූමක චේතනා වනාහි සිතීම් ලක්‍ෂණ නැත්තේම නොවෙත්. සියල්ලෝ සිතීම් ලක්‍ෂණ ඇත්තාහ. ආයූහන රසතාව වනාහි කුසලාකුසලයන්හිම වෙයි. කුශලා කුශල කර්ම රැස්කරන තැනට පැමිණ වනාහි සෙසු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ඒකදේශමාත්‍ර කෘත්‍යයක්ම වෙයි. චේතනාව වනාහි අතිරේක උත්සාහ අතිරේක ව්‍යායාම ආදී දෙගුණ උත්සාහ දෙගුණ ව්‍යායාම ඇත්තේය. එහෙයින් පොරාණයෝ (පෞරාණික ආචාර්යවරු) මෙසේ කීහ. මේ චේතනාව වනාහි කුඹුරු හිමියකුගේ ස්වභාවයෙහි සිටියේය යනුයි. ථාවරිය යනු කුඹුරුහිමියා යැයි කියනු ලැබේ. යම්සේ කුඹුරුහිමි පුරුෂයා පනස්පහක් බලවත් පුරුෂයන් ගෙන (ගොයම්) කපමියි එක්ව කෙතට බසීද, ඔහුට අතිරේක උත්සාහයක්, අතිරේක ව්‍යායාමයක් දෙගුණ වූ උත්සාහයක්, දෙගුණ වූ ව්‍යායාමයක් වේ ද, නිතර ගනිව් යන ආදිය කියයි. සීමාව කියයි. ඔවුන්ට (අවශ්‍ය) සුරා බත් ගඳමල් ආදිය දනී. මඟ සම කරයි. මෙය ද මෙසේ සිද්ධයැයි දතයුතුයි. චේතනාව වනාහි කුඹුරු හිමි පුරුෂයා මෙනි. චිත්තාංග වශයෙන් උපන් පස් පනස් කුශල ධර්මයෝ පස්පනස් පලවත් පුරුෂයන් මෙනි. කුශලාකුශල කර්ම රැස්කරන තැනට පැමිණ චේතනාවගේ දෙගුණ වූ උත්සාහය දෙගුණ වූ ව්‍යායාමය කුඹුරු හිමි පුරුෂයාගේ දෙගුණව උත්සාහ කරන දෙගුණව ව්‍යායාම කරන කාලය වෙන් වෙයි. මෙසේ මෙහි ආයූහන රසතාව දතයුතුයි.

ඒ මේ චේතනාව වනාහි සංවිධානයට එළඹ සිටී. සංවිධාන කරනුයේ වනාහි මෙහි උපස්ථාන කරයි යනු ස්වකීය කෘත්‍යයන් අන්‍යයන්ගේ භාෂයත් සිදුකරන දෙටු සිසු මහවඩු ආදීන් මෙන් වෙයි. යම්සේ වනාහි ජ්‍යෙෂ්ඨ ශිෂ්‍යයා උපාධ්‍යායන් දුරින් එනු දැක තමා අධ්‍යයන කරනුයේ අන්‍ය දරුවන් ද තම තමන්ගේ අධ්‍යයන කටයුතුවල යොදවයි. ඔහු අධ්‍යයනය පටන්ගත් කල්හි ඔව්හුද අධ්‍යයනය කරති. (ඒ) ඔහු අනුව පවත්නා පවත්නා හෙයිනි. යම්සේ මහවඩු තෙමේ තමන් වැඩකරන්නේ අන්වඩුවන් ද තම තමන්ගේ වඩු කර්මාන්ත කටයුතුවල යොදවයි. ඔහු සස්නට පටන්ගත් කල්හි ඔහු අනුව පවත්නා හෙයින් ඔවුහු ද සසිත්. යම් සේ යෝධ නායකයා තෙමේ යුද කරනුයේ අන්‍ය යෝධයන් ද එම ප්‍රහාර වෘත්තියෙහි (පහරදීමේ යොදවයි. ඔහු යුද කරන්ට පටන්ගත් කල්හි වනාහි ඔව්හු ද ඔහු අනුව පවත්නා හෙයින් නො නවතිමින් යුද කරත්. මෙසේ මේ චේතනාව ද තමාගේ කෘත්‍යයෙන් යුතුව අරමුණෙහි පවත්නේ අන් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් ද තම තමන්ගේ ක්‍රියාවන්හි පවත්වයි. එහෙයින් සියකිස පරකිස සිදුකරන දෙටුසිසු මහවඩු ආදීහු මෙනැයි කියන ලදී. ඉක්මන් කර්ම අනුස්මරණාදියෙහි ද වනාහි මෙය සම්ප්‍රයුක්තයන් උත්සාහවත් කරමින් පවතිනු ප්‍රකට වේයැයි දතයුතුයි යනුයි.

අරමුණ සිතානුයි = සිතය යන ආදී නයින් සිතේ අර්ථය කියන ලද්දේමය. ලක්‍ෂණ වශයෙන් වනාහි දැනගැනීම් ලක්‍ෂණ ඇත්තේ සිතයි. පූර්වාංගම රසයයි. ගැළපීම එළඹ සිටි කාරණයයි. නාමරූප ආසන්න කාරණයයි. චාතුර්භුමක සිත වනාහි විජාන ලක්‍ෂණ නැත්තේ නම් නොවේ. සියල්ල විජානන ලක්‍ෂණමය. සිත වනාහි ද්වාරයට පැමිණ අරමුණ ප්‍රකට කිරීම් අර්ථයෙන් පූර්වාංගම ද පුරේචාරික (පෙරටුව හැසිරෙන්නා) ද වෙයි. ඇසින් දක්නා ලද රූපාරම්මණය සිතින්ම දැනගනී. -පෙ- මනසින් දැනගත් ධර්මාරම්මණය සිතින්ම දැනගනී. නගරගුත්තිකයා වනාහි සතරමං සන්‍ධියෙහි හිඳ මෙතෙම නේවාසිකයෙකි. මෙතෙම ආගන්තුකයෙක් වශයෙන් ආ ආ ජනයා සලකා බලයි. තීරණය කරයි. මෙය ද මෙසේ සම්පුර්ණයෙන් පැහැදිලිව දතයුතුයි. (නාගසේන) තෙරුන් විසින් ද මෙය කියන ලදී. ‘මහරජ, යම්සේ නගරගුත්තිකයෙක් නුවර මැද සතරමංසන්ධියෙහි හුන්නේ නැගෙනහිරින් පුරුෂයකු එනු දකීද, පෑළදිගින් -දකුණුදිගින් - උතුරුදිගින් පුරුෂයකු එනු දකීද, මහරජ, එපරිද්දෙන් වනාහි ඇසින් යම් රූපයක් දකී ද, එය විඤ්ඤාණයෙන් දැනගනී. කණින් යම් ශබ්දයක් අසයි ද, නාසයෙන් ගඳක් ආඝ්‍රාණය කරයි ද, දිවෙන් රසක් ආස්වාදනය කරයි ද, කයින් ස්පර්ශයන් ස්පර්ශ කෙරේ ද මනසින් ධර්මයක් දැනගනී ද එය විඤ්ඤාණයෙන් දැනගනී යැයි මෙසේ ද්වාරයට පැමිණ අරමුණ ප්‍රකාශ කරන ස්ථානයෙහි සිතම පූර්වාංගමය, සිත පූර්වයෙන් යන්නා වෙයි. එහෙයින් පූර්වාංගම රසය යැයි කියනු ලැබේ.

ඒ මේ සිත පසු පසුව උපදනහුට නිරතුරුකොට ගැළපීමට එළඹ සිටීනුයි සන්දහන පච්චුපට්ඨානයි. පංචවෝකාර භවයෙහි වනාහි එහි නියමයෙන් නාමරූප මෑතද චතුවෝකාර භවයෙහි නාමය මද ආසන්න කාරණය වෙයි. එහෙයින් නාමරූප ආසන්න කාරණ කොට ඇතැයි කියන ලදී.

මේ වනාහි කිම සිත පළමු සිත සමග එකක්මද? නැතහොත් අනිකක් ද එකක්මය. එසේ නම් කවර හෙයකින් පළමු දක්වන ලද්ද නැවත කියන ලදද? මෙය අට්ඨකථාවෙහි විචාරණය නොකරන ලදී. මේ වනාහි මෙහි යුක්තියයි. යම්සේ රූපාදිය ගෙන පණවන ලද සූර්යාදීහු අර්ථයෙන් රූපාදීන්ගෙන් අන්‍යයෝ නොවෙත් ද එහෙයින්ම යම් අවස්ථාවෙක සූර්යයා උදාවෙයිද එසමයෙහි ඔහුගේ තේජසංඛ්‍යාත රූපය ද (වෙයි) දැයි මෙසේ කියනු ලබද්දී රූපාදීන්ගෙන් අන්‍ය වූ සූර්යයෙක් නම් නැත. එසේම සිත ස්පර්ශාදී ධර්මයන් ගෙන පණවනු ලැබේ. මෙය වනාහි අර්ථයෙන් ඔවුන්ගෙන් අනෙකක්මය. එහෙයින් යම් අවස්ථාවෙක්හි සිත උපන්නේ වේ ද ඒකාන්තයෙන්ම ඒ අවස්ථාවෙහි අර්ථයෙන් ස්පර්ශාදියෙන් එය අනෙකක්ව වේයැයි මෙහි අර්ථය දැක්වීම පිණිස මෙය කියන ලදැයි දතයුතුයි.

යම්සේ යම් අවස්ථාවෙක රූපෝත්පත්තිය පිණිස මාර්ගය වඩයි ද -පෙ- පඨවි කසිණය, එසමයෙහි ස්පර්ශය වේ යැයි යන ආදියෙහි වනාහි වඩන්නා විසින් ව්‍යවස්ථාපනය කරන සමයෙහි යමෙක් වඩයිද, හෙතෙම අර්ථ වශයෙන් උපදීනම් නොවේ. එහෙයින්ම එහි යම්සේ ස්පර්ශය වේද වේදනාව වේදැයි කියන ලදී. එසමයෙහි කාමාවචර කුශල සිත උපන්නේ වේදැයි යන ආදියෙහි වනාහි සිතින් ව්‍යවස්ථාපනය කරන ලද සමයෙහි සම්‍ය ව්‍යවස්ථාපිත සිතක් එසේ අර්ථ වශයෙන් නූපදී නම් නොවේ. යම්සේ වනාහි එකල්හි ස්පර්ශය වෙයි ද වේදනාව වෙයි ද එසේම සිතක් වේයැයි මේ අර්ථය ද දැක්වීම පිණිස මෙය කියන ලදැයි දතයුතුයි. මෙහිදී මේ නිශ්චය වනාහි උද්දේස වාරයෙහි සංග්‍රහ කිරීම පිණිස ද නිද්දේස වාරයෙහි බෙදීම පිණිසද පළමු චිත්ත ශබ්දය සමග හුදෙක් සමය (ශබ්දය) ව්‍යවස්ථාපනය කරන ලදී. ඒ සිත සමග ව්‍යවස්ථාපනය කරන ලද සමයෙහි වනාහි ධර්මයෝ වෙත්. ඔවුන් දැක්වීම පිණිස ස්පර්ශය වේ යන ආදිය පටන් ගන්නා ලදී. එසමයෙහි වනාහි සිත ද වේමය. එහෙයින් එයද සංග්‍රහ කිරිම පිණිස මෙය නැවත කියන ලදී. මෙතැන දී ද මෙය නොකියන කල්හි එසමයෙහි කවර සිතක්දැයි නිර්දේශ වාරයෙහි විභජනය කරන්නට නොහැකි වන්නේය. මෙසේ මෙහි විභජනයම පිරිහෙන්නේය. එහෙයින් නිර්දේශ වාරයෙහි එය විභජනය පිණිස ද මෙය ද කියන ලදැයි දතයුතුයි.

යම්හෙයකින් හෝ උපන්නේ වේදැයි යන්න මෙහි සිත උපන්නේය යන මෙය දේශනා ශීර්ෂමය. සිත එකක්මයැයි (වනාහි නොවේ.) අට්ඨකථාවෙහි සලකා බලා ලදී. එහෙයින් සිත උපන්නේය යන මෙහි ද චිත්තමාත්‍රයම නොගෙන පනසකට අධික කුශල ධර්මයන් සමගම සිත ගන්නා ලදී. මෙසේ එහි සංක්‍ෂේප වශයෙන් සියලුම චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් ගෙන මෙහි ස්වරූප වශයෙන් ප්‍රභේද වශයෙන් දක්වන්නට ස්පර්ශ වෙයි යන ආදිය පටන්ගන්නා ලදී. මෙසේ ස්පර්ශාදිය මෙන් සිත ද කියන ලද ම යැයි දතයුතුයි.