උපාදාභාජනීයකථා අට‍්ඨකථා

උපාදාභාජනීයකථා

දැන් ද්විධ සංග්‍රහ ආදියෙහි අත්‍ථිරූපං උපාදා අත්‍ථි රූපං නො උපාදා යැයි මෙසේ බෙදීම් වශයෙන් විචාරීම් පෙරදැරි කරගත් පද බෙදීම දක්වමින් කතමං තං රූපං උපාදා, යනාදිය කීය. එහි දැඩිව ගනී යනු උපාදාය. මහාභූතයන් ගෙන ඔවුන් නො මුදා ඔවුන් ඇසුරු කොට පවතී යනු අර්ථයි. දැන් ඔවුන් ප්‍රභේද වශයෙන් දක්වමින් චක්‍ඛායතනං ආදිය කීය.

මෙසේ ඒ විසිවැදෑරුම් උපාදා රූප සංක්‍ෂේපයෙන් උදෙසා නැවත එයම විස්තර වශයෙන් නිර්දේශ කරමින් කතමං තං රූපං චක්‍ඛායතනං යනාදිය කීය. එහි (ඇස) මසැස පැණැසයැයි දෙවැදෑරුම්ය. ඔවුනතුරෙන් පැණැස බුදුඇස, සමතැස නැණැස දිවැස සහ දහම් ඇස යැයි පස්වැදෑරුම්ය. එහි ‘මහණෙනි, මම බුදු ඇසින් ලොව බලන්නෙම් මද කෙලෙස් ඇත්තා වූ ද -පෙ- අවබෝධ කරවීමට දුෂ්කර වූ ද සත්ත්වයන් දුටිමි’ යන මේ බුදුඇස නමි. ‘සියල්ල දත් නුවණ සමන්තචක්‍ඛු යැයි කියනු ලැබේ’ යන මේ සමතැස නමි. ‘චක්‍ඛුං උදපාදි ඤාණං උදපාදි’ යන මේ නැණැස නමි. ‘අද්දසං ඛො අහං භික්‍ඛවෙ, දිබ්බෙන චක්‍ඛුනා විසුද්ධෙනා’ යන මේ දිවැස නමි. ‘තස්මිං යෙවාසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්‍ඛුං උදපාදි’ යන යට මඟ තුන නම් වූ මේ (ඥානය) දහම් ඇස නමි.

මසැස ද සසම්භාර චක්‍ඛු පසාද චක්‍ඛු යැයි දෙයාකාර වේ. එහි යට ඇස්වල ඇටයෙන් ද මත්තෙහි බැම ඇටයෙන් ද දෙපස අක්‍ෂි කූටයන්ගෙන් ද අතර හිස්මොලයෙන් පිටත ඇස්ලොමින් පිරිසිඳිනා ලද යම් මස්පිඩුවක් වේද එය සංක්‍ෂේපයෙන් සතරධාතුය. වර්ණය ගන්‍ධය රසය ඕජාය සම්භවය සණ්ඨානය ජීවිතය භාවය කායප්‍රසාදය චක්‍ෂු ප්‍රසාදය යන තුදුස් සම්භාර ද විස්තර වශයෙන් සතරධාතු තදාශ්‍රිත වර්ණ ගන්‍ධ රස ඕජා සණ්ඨාන යන සයදැයි මේ දහය චතුසමුට්ඨානික හෙයින් සතළිසක් වෙයි. ජීවිතය භාවය කායප්‍රසාදය චක්‍ෂුප්‍රසාදය යන ඒකාන්ත කර්ම සමුස්ථාන සතර යන මේ සූසාළිස් රූපයන්ගේ වශයෙන් සූසාළිස් සම්භාරය ද, ලෝකයා ඇස සුදුය පළලය විශාලයැයි යම් ඇසක් ඇඳිනගනුයේ ඇස හැඳින ගනුයේ නොවෙයි. වස්තුව ඇස වශයෙන් හැඳිනගනී. ඒ මාංශපිණ්ඩය අත්‍ථිකූපයෙහි පිහිටියේය. නහර හුයෙන් හිස්මොලයෙහි බැඳුණෝය. එහි සුදුපැහැය ද කළු පැහැය ද ලේ පැහැය ද පෘථුවි ධාතුව ද ආපෝ ධාතුව ද තේජෝ ධාතුව ද වායෝධාතුව ද ඇත. එය සෙම බහුල හෙයින් සුදු වූයේ ද පිත බහුල හෙයින් කළුවූයේ ද රිහිරි බහුල හෙයින් ලේවන් වූයේ ද පෘථුවි බහුල හෙයින් පැතුරුණේ ද වෙයි ද ආපෝ බහුල හෙයින් වැගිරේ ද, තේජෝ බහුල හෙයින් දැවේ ද, වායෝ බහුල හෙයින් භ්‍රමණය වෙයි ද, මෙය සසම්භාර චක්‍ඛු නමි.

මෙහි යමක් සුදු ද මෙහි බැඳුණු සතර මහා භූතයන්ගේ උපාදාය ප්‍රසාදයක් වේ ද, මෙය ප්‍රසාදචක්‍ෂු නමි. මෙය ඒ සසම්භාර චක්‍ෂුසෙහි සෙවන මණ්ඩලයෙන් වටවුණු කෘෂ්ණා මණ්ඩලය මැද ඉදිරියෙහි සිටියවුන්ගේ ශරීර සටහන් උත්පාදන ප්‍රදේශය වූ දෘෂ්ටි මණ්ඩලයෙහි පුලුන්පටල සතෙක ඉසින ලද තෙල පුලුන්පටල (පැතිර පවත්නා) මෙන් ඇස්පටල සතෙහි පැතිර කිරිමවුන් සතරදෙනකුන් විසින් දැරීම නෑවීම සැරසීම පවන් සැලීම යන කෘත්‍යයන්ගෙන් රජකුමරකු මෙන් දැරිම බැඳීම පැසවීම කම්පනය යන කෘත්‍යයන්ගෙන් සතරධාතුන් විසින් කරන ලද උපකාර ඇතිව ඍතු චිත්තාහාරයන් විසින් උපස්ථම්භනය කරනු ලබමින් ආයුෂය විසින් පාලනය කරනු ලබමින් වර්ණගන්‍ධරසාදීන් විසින් පිරිවරන ලදුව ප්‍රමාණයෙන් උකුණුහිසක් පමණැතිව චක්‍ෂුර්විඥානාදීන්ට සුදුසු පරිදි වස්තුද්වාරභාවය සිදුකරමින් සිටී. මෙය දම්සෙනවි සැරියුත් තෙරුන් විසින් ද කියන ලදී.

යෙන චක්‍ඛුප්පසාදෙන රූපානි මනුපස්සති පරිත්තං සුඛුමං චෙතං ඌකායිරසමූපමනති

චක්‍ෂුවත් එයයි. ආයතනයත් එයයි යනු = චක්‍ඛායතනයයි. යං චක්‍ඛු චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො යැයි මෙහිද උපයෝගාර්ථයෙහි සාමිවචනයමය. සතර මහා භූතයින් දැඩිව ගෙන පවත්නා ප්‍රසාදය යන අර්ථයි. මෙයින් ප්‍රසාදචක්‍ෂුවම ගනී. සෙසු චක්‍ෂුව ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි. ඉන්‍ද්‍රිය ගෝචර සූත්‍රයෙහි ‘එකං මහාභූතං උපාදාය පසාදො පඨවිධාතුයා තීහි මහාභූතෙහි සුසංගහීතො ආපොධාතුයා ච තෙජොධාතුයා ච වායොධාතුයා ච’ (කියා ද) චතුපරිවත්ත සූත්‍රයෙහි ‘ද්වින්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො (චක්‍ඛුමෙව ගණ්හාති සෙසු චක්‍ඛුං) පඨවි ධාතුයා ච ආපොධාතුයා ච ද්වීහි මහාභූතෙහි සුසංගහිතො තෙජොධාතුයා ච වායොධාතුයා ච’ යැයි යමක් කියන ලද ද, එය පර්යාය වශයෙන් කියන ලදී. මේ වනාහි සූත්‍රාන්තික කථා නම් පර්යාය දේශනාය, සතරමහාභූතයන්ගේ යම් උපාදාය ප්‍රසාදයක් වේද එය ඔවුනතුරෙන් එකෙකුට එකෙකුට ද දෙදෙනෙකුට දෙදෙනෙකුට ද ප්‍රසාදය වේ මැයි මේ පර්යායයෙන් දේශනාව ආවේය. අභිධර්මය වනාහි නිෂ්පර්යාය දේශනා නම් වේ. එහෙයින් චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො යැයි කියන ලදී.

බාලජනයා විසින් මේ මාගේ ආත්මය යැයි ගන්නා ලද හෙයින් ශරීරයක් ස්කන්‍ධ පංචයත් අත්තභාවය යැයි කියනු ලැබේ. එහි අන්තර්ගත වූයේය. එය ඇසුරු කරන ලද්දේය යනු = අත්තභාව පරියාපත්තො ය. ප්‍රතිඝට්ටනය උරාගැනීම මෙහි සිදුවේ යනු = අනිදස්සනො ය. ප්‍රතිඝට්ටනය උරාගැනීම මෙහි සිදුවේ යනු = සප්පටිඝය,

යෙන යනාදියෙහි මේ සංක්‍ෂේපාර්ථයයි. හේතභූත යම් ඇසකින් මේ සත්ත්වයා කියන ලද ආකාර ඇති මේ රූපය අතීතයේ දුටුයේ හෝ වර්තමානයේ දක්නේ හෝ අනාගතයේ දකින්නේ හෝ වේ ද, ඔහුට අසම්භින්න චක්‍ෂුසක් වන්නේ ද, ඉක්බිති ආපාථගත රූපය දක්නේ හෝ අතීත රූපය අතීත ඇසින් දුටුයේ හෝ වේ ද, වර්තමාන රූපය වර්තමාන ඇසින් දක්නේ හෝ වේ ද, අනාගත රූපය අනාගත ඇසින් බලන්නේ හෝ වේ ද, ඒ රූපය ඇස් හමුවට පැමිණේ ද ඇසින් රූපය බලන්නේය යන මෙය මෙහි පරිකල්පන වචනයයි. දර්ශන පරිතායකාර්ථයෙන් මෙය චක්‍ඛුය. ස්වජාතීන් එක්රැස් කිරීම් අර්ථයෙන් මෙය චක්‍ඛායතන ද වේ. ශුන්‍යතා ස්වභාවයෙන් නිස්සත්‍වාර්ථයෙන් මෙය චක්‍ඛුධාතු ය. දර්ශන ලක්‍ෂණයෙහි අධිපති අර්ථය කරවයි යනු මෙය = චක්‍ඛුන්‍ද්‍රියයි. බිඳෙන චිනාශවන අර්ථයෙන් මෙය = ලොකො ය. වලඤ්ජනාර්ථයෙන් මෙය = ද්වාර ද වෙයි. නොපිරවිය හැකි යන අර්ථයෙන් මෙය = සමුද්ද ද වෙයි. පරිශුද්ධාර්ථයෙන් මෙය පණ්ඩර ද වෙයි. ස්පර්ශාදීන්ගේ හටගැනීම් අර්ථයෙන් මෙය ඛෙත්ත ද වෙයි. ඔවුන්ටම ප්‍රතිෂ්ඨානයක යන අර්ථයෙන් මෙය වත්‍ථු ද වෙයි. සමවිසම දක්වන ආත්මභාවය පමුණයි යනු මෙය = නෙත්ත ද වෙයි. එම අර්ථයෙන්ම මෙය නයන ද වෙයි. සක්කායයෙහි අන්තර්ගත හෙයින් මෙය ඔරිමංතීරං ය. බහුසාධාරණ අර්ථයෙන් ද අස්වාධිකාර්ථයෙන් ද මෙය සුඤ්ඤොගාමො ද වෙයි. යැයි

මෙතෙකින් පස්සී හෝ ආදී පද සතරෙන් චක්‍ඛුම්පෙතං යනාදී තුදුස් නම් යොදා චක්‍ඛායතනයට ව්‍යවස්ථාපන නය සතරක් කියන ලදැයි දතයුතුයි. කෙසේද යත්, මෙය වනාහි යෙන චක්‍ඛුනා අනිදස්සනෙන සප්පටිඝෙන රූපං සනිදස්සනං සප්පටිඝං පස්සී වා චක්‍ඛුම්පෙතං -පෙ සුඤ්ඤොගාමො පෙසො, ඉදං තං රූපං චක්‍ඛායතනං යන මෙය එක් නයකි. සෙස්ස ද මෙසේ දතයුතුයි.

දැන් යම්හෙයකින් විදුලිය නික්මෙන කාලාදියෙහි නොබලනු කැමැත්තෙකුගේ චක්‍ෂුප්‍රසාදයෙහි රූපය ගැටෙයි. එහෙයින් ඒ ආකාරය දක්වන්නට ද්විතීය නිර්දේශවාරය පටන්ගන්නා ලදී. එහි යම්හි චක්‍ඛුම්හි යනු හේතුභූත යම් ඇසක, රූපං යන මෙය ප්‍රථම වචනයි. එහි පටිහඤ්ඤි වා යනු අතීතාර්ථයයි. පටිහඤ්ඤති වා යනු වර්තමානාර්ථයි. පටිහඤ්ඤස්සති වා යනු අනාගතාර්ථයි. පටිහඤ්ඤෙ වායනු විකල්පනාර්ථයි. අතීත රූපය අතීත ඇසෙහි ගැටුණේ නම් වෙයි. වර්තමාන රූපය වර්තමාන ඇසෙහි ගැටෙයි නම් වේ. අනාගත රූපය අනාගත ඇසෙහි ගැටෙන්නේය නම් වේ. ඒ රූපය ඇස් හමුවට පැමිණේ ද ඇසෙහි ගැටේ ද ඒ රූපයයි යනු මෙහි පරිකල්පයයි. අර්ථ වශයෙන් වනාහි ප්‍රසාදයෙහි ගැටෙන රූපයම ගැටෙයි නම් වේ. මෙහිද පළමු නයින්ම ව්‍යවස්ථාපන නය සතර දතයුතුයි.

දැන් යම්හෙයකින් තමාගේ කැමැත්තෙන් බලනු කැමතිව රූපයෙහි ඇස එළවන්නහුගේ ඇස රූපයෙහි ගැටෙයි. එහෙයින් ඒ ආකාරය දක්වන්නට තෙවන නිර්දේශවාරය පටන්ගන්නා ලදී. එය අර්ථ වශයෙන් ප්‍රකටමය. මෙහි වනාහි ඇස අරමුණ පිළිගනිත්ම රූපයෙහි ගැටෙන්නේ නම් වේ. මෙහිද පළමු නයින්ම ව්‍යවස්ථාපන නය සතර දතයුතුයි.

ඉන් පසුව ඵස්ස පංචමකයන්ගේ උත්පත්ති දැක්වීම් වශයෙන් පසක් ද ඔවුන්ගේම අරමුණු පිළිබඳ උත්පත්ති දැක්වීම් වශයෙන් පසක්දැයි වාර දහයක් දක්වන ලදී. එහි චක්‍ඛු නිස්සාය යනු ඇස නිශ්‍රය කොටගෙන ප්‍රත්‍යය කොටගෙන, රූපං ආරබ්හ යනු රූපාරම්මණයට පැමිණ සඳහා පිණිස, මේ චක්‍ෂුප්‍රසාදිය වස්තුකොටගත් ස්පර්ශාදීන්ට පුරේජාත ප්‍රත්‍යය වශයෙන් චක්‍ෂුද්වාර ජවන වීථියෙහි ඇතුළත් වූවන්ට ආරම්මණාධිපති ආරම්මණ උපනිශ්‍රය වශයෙන් රූපයාගේ ප්‍රත්‍යයබව දක්වන ලදී. ඉතිරි පංච ද්වාරයන්හි රූපාරම්මණය මොහුටය යන රූපාරම්මණො යැයි මෙසේ ආරම්මණ ප්‍රත්‍යය මාත්‍රයෙන්ම ප්‍රත්‍යය භාවය දක්වන ලදී. පළමු තුනෙහි මෙන්ම මේ (දස) වාරයන්හි (ද) ව්‍යවස්ථාපන නය සතර සතර බැගින් බව දතයුතුයි. මෙසේ කතමං තං රූපං චක්‍ඛායතනං යන විචාරීමෙන් උද්ධෘත චක්‍ඛුං ඉදං (යන) පාලිය නන්අයුරින් දක්වන්නට පළමු තුනත් මේ දහයත් යන තෙළෙස් නිර්දේශවාර දක්වන ලදී. මෙහිද එකෙක එකෙක ව්‍යවස්ථාපන නය සතර සතර බැගින් ආ හෙයින් දෙපනස් නයකින් සරසාම දක්වන ලදැයි දතයුතුයි.

මෙයින් පසු සෝතායතනාදී නිර්දේශයන්හි ද මේ නයමය. මෙහි විශේෂමාත්‍රය මෙසේ දතයුතුයි. අසානුයි = සොත ය. එය සසම්භාර කන්බිල තුළ ඇති තඹලොම් සමූහයකින් (කළ) ඇඟිලි වෙළුමක සටහන් ඇති පෙදෙසක උක්තප්‍රකාර ධාතුන් විසින් කරන ලද උපකාර ඇතිව ඍතු චිත්තාරයන් විසින් උපස්ථම්භනය කරනු ලබමින් ආයුෂය විසින් පාලනය කරනු ලබමින් වර්ණාදීන් විසින් පිරිවරන ලදුව ශ්‍රෝත විඥානාදීන්ට සුදුසු පරිදි වස්තු ද්වාරභාවය සිදුකරමින් සිටී.

ආඝ්‍රාණය කෙරේ නුයි = ඝාණ ය. එය සසම්භාර නැහැබිලි තුළ එළුපා සටහන් ඇති පෙදෙසක පෙර කියන ලද ආකාර උපකාර උපස්ථම්භන අනුපාලන පිරිවරාගෙන ඝාණවිඥානාදීන්ට සුදුසු පරිදි වස්තුද්වාරභාවය සිදුකරමින් සිටී.

සායනාර්ථයෙන් = ජිව්හා ය. එය සසම්භාර දිව මැද මත්තෙහි උපුල්පෙති අග සටහන් ඇති පෙදෙසක පූර්වෝකප්‍රකාර උපකාර උපස්ථම්භන අනුපාලන පිරිවරැතිව ජීව්හා විඥානාදීන්ට සුදුසු පරිදි වස්තුද්වාරභාවය සිදු කරමින් සිටී.

මේ කයෙහි යම්තාක් උපාදින්නක රූපය වේ ද (එය) කායායතනයෙහි සෑම තැනකම කපු පටලයෙහි තෙල උක්තප්‍රකාර උපකාර උපස්ථම්භන අනුපාලන පරිවාරම වී කායවිඥානාදියට සුදුසු පරිදි වස්තුද්වාර භාවය සිදුකරමින් සිටී. මේ මෙහි වෙනසයි. සෙසු පාලි ප්‍රභේද ද අර්ථය ද චක්‍ෂු නිර්දේශයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. හුදෙක් මෙහි වනාහි චක්‍ඛු යන පදය යෙදු තැන සොත ආදී පද ද රූප යන පදය යෙදූ තැන සද්ද ආදී පද ද පස්සි යන ආදීපදයන් යෙදූ තැන්වල ආදි යන පද තුන ද ආයේය. නෙත්තම්පෙතංනයනම්පෙතං යනමේ පද දෙක නැති හෙයින් නාම දොළොස දොළොස බැගින් වෙයි. සෙස්ස සියලු තැන්හි කියන ලද සමානමය.

එහි මෙවැන්නක් වන්නේය. මේ කයෙහි කපු පටලයෙක තෙල් මෙන් කායායතනයෙහි සැමතැනම පැතිරුණු උපාදින්නක රූපයක් ඇද්ද, එසේ ඇති කල්හි ලක්‍ෂණය සම්මිශ්‍රණයකට පැමිණේ ද යනුයි. (නො පැමිණේ) කවර හෙයින් ද? අන්තැනෙක අනිකෙකු නැති හෙයිනි. එසේ නම් සැමතැනම කායායතනය නොවේ ද යත්, පරමාර්ථ වශයෙන් නොවේමය. සැමතැනම වෙන්කර මෙහි නානාකරණය පණවන්නට නොහැකිය. එහෙයින් මෙසේ කියන ලදී. රූප රසාදිය වැලිසුණු මෙන් වෙන්කළ නොහැකි බැවින් ඔවුනොවුන් පැතිර පවතී යැයි කියනු ලැබේ. පරමාර්ථ වශයෙහි රසයක් නොමැත. ඉදින් වන්නේ නම් රූපග්‍රහණයෙන්ම ග්‍රහණයට යන්නේය. මෙසේ කායායතනය ද පරමාර්ථ වශයෙන් සැමතැනම (වෙන්කර) නැත. (සැමතැනම) නැත්තේ ද නොවේ. වෙන්කර දක්වන්නට නොහැකි බැවින්ය. මෙසේ මෙහි ලක්‍ෂණ සම්මිශ්‍රතාවක් නොවේයැයි දතයුතුයි.

තවද ලක්‍ෂණාදීන්ගේ ව්‍යවස්ථාපනයෙන් ද මොවුන්ගේ අසම්මිශ්‍රතාව දතයුතුයි. මොවුනතුරෙන් රූපයෙහි ගැටීමට සුදුසු භූතප්‍රසාදය ලක්‍ෂණ කොට ඇති හෝ දට්ඨුකාමතානිදාන වූ කම්මසමුට්ඨාන භූතප්‍රසාදය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ හෝ චක්‍ෂුයයි. රූපයන්හි හැසිරීම රසයකොට ඇත්තේය. චක්‍ෂුර් විඥානයට ආධාරභාවය එළඹසිටි ආකාරයයි. දට්ඨුකාමතානිදාන කර්මජභූත ආසන්න කාරණයයි.

ශබ්දයෙහි ගැටීමට සුදුසු භූත ප්‍රසාදය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ හෝ සෝතුකාමතා නිදාන කම්ම සමුටට්ඨාන භූතප්‍රසාදය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ හෝ ශ්‍රෝතසයි. ශබ්දයන්හි හැසිරීම රසයකොට ඇත්තේය. ශ්‍රෝතවිඥානයට ආධාර එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. සෝතුකාමතානිදාන කර්මජභූත ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය.

ගන්‍ධයෙහි ගැටීමට සුදුසු භූත ප්‍රසාද ලක්‍ෂණය හෝ ඝායිතුකාමතා නිදාන කම්ම සමුට්ඨානභූත ප්‍රසාදලක්‍ෂණය හෝ ඇත්තේ ඝාණයයි. ගන්‍ධයෙහි හැසිරීම රසයකොට ඇත්තේය. ඝාණ විඥානයට ආධාරවීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. ඝායිතුකාමතා නිදාන කර්මජභූත ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය.

රසයෙහි ගැටීමට සුදුසු භූත ප්‍රසාදය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තා වූ හෝ ඝායිතුකාමතා නිදාන කම්ම සමුට්ඨාන භූතප්‍රසාදය හෝ ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ ජිව්හාය. රසයන්හි හැසිරිම රසයකොට ඇත්තේය. ජීව්හා විඥානයට ආධාරභාවය එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේ ය. ඝායිතුකාමතා නිදාන කර්මජභූත ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේ ය.

ස්පර්ශයෙහි ගැටීමට සුදුසු භූතප්‍රසාද ලක්‍ෂණය හෝ ඵුසිතුකාතොනිදාන කම්මසමුට්ඨාන ප්‍රසාද ලක්‍ෂණය හෝ ඇත්තේ කායයි. පොට්ඨබ්බයන්හි හැසිරිම රසයකොට ඇත්තේය. කාය විඥානයට ආධාරභාවය එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. ඵුසිතුකාමතානිදාන කර්මජභූත ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය.

ඇතැම් කෙනෙක් තේජාධික භූතයන්ගේ ප්‍රසාදය චක්‍ෂුසය, වායෝ පඨවි ආපෝ අධික භූතයන්ගේ ප්‍රසාදයෝ සෝත ඝාණ ජිව්හා යන මොව්හුය. කය සියල්ලගේම යැයි කියත්. තවත් කෙනෙක් තේජාධිකයන්ගේ ප්‍රසාදය චක්‍ෂුසය, විවරවායු ආප පඨවි අධිකයන්ගේ (ප්‍රසාදයෝ) සෝත ඝාණ ජීව්හා කාය යෝ යැයි කියත්. ඔව්හු නොකිය යුත්තක් ඉදිරිපත් කරත්. ඒකාන්තයෙන් සූත්‍රය නම් නොදකිත්. මෙහිදී තවත් කෙනෙක් තේජාදීන්ගේ ගුණයන් වූ රූපාදීන් සමග අනුග්‍රහ භාවයෙන් යැයි කරුණු කියත්. ඔව්හු ද රූපාදීහු තේජාදීන්ගේ ගුණයෝ යැයි කවුරු මෙසේ කියත්දැයි කිවයුත්තාහ. අවිනිර්භෝග භූතවිෂයෙහි (මෙය මෙහි ගුණයයි) මේ මෙහි ගුණයයි කියන්නට නොලැබේ. යළිදු ඒ ඒ සම්භාරයන්හි ඒ ඒ භූත අධිකත්වයෙන් පෘථුවි ආදීන්ගේ සන්ධාරණාදී කෘත්‍යයන් කැමතිවව් යැයි කියත් නම්, මෙසේ තේජාදිය අධික සම්භාරයන්හි රූපාදීන්ගේ අධිකභාවය දැක්වීමෙන් රූපාදීහු ඔවුන්ගේ ගුණයෝය යන්න කැමති විය යුතුය. කැමති වන්නෙමුයි ඔව්හු කිවයුත්තෝ ය. ආපෝ අධික ආශ්‍රවයේ ගන්‍ධයෙන් පෘථිවි අධික කපු පුලුනෙහි ගන්‍ධය අධිකතර වන්නේ නම්, ගන්‍ධයෙන් පෘථිවි අධික කපු පුලුනෙහි ගන්‍ධය අධිකතර වන්නේ නම් තේජෝ අධික උණුදියෙහි වර්ණයෙන් සිහිල් දියේ වර්ණය ද පිරිහෙන්නේය. යම්හෙයකින් මේ දෙකම නැත්ද, එහෙයින් මොවුන්ට නිශ්‍රය වූ විශේෂ කල්පනය අත්හැර යම්සේ අවිශේෂ වූ ද (එක් කලාපයෙක) භූතයන්ගේ රූපරසාදිය ඔවුනොවුන්ට විසදෘශ වේ ද, මෙසේ චක්‍ෂු ප්‍රසාදාදීහු අන්‍යවිශේෂ කාරණයක් අවිද්‍යමාන (නැති) කල්හි ද මෙය ගතයුතුයි යනුයි.

(එය) කිමෙක් ද යත්, යමක් ඔවුනොවුන්ට අසාධාරණ ද, කර්මයම ඔවුන්ට විශේෂ කාරණයයි. එහෙයින් කර්ම විශේෂයෙන් මොවුන්ගේ වෙනස වෙයි. භූත විශේෂයෙන් නොවේ. භූත විශේෂයක් ඇති කල්හි වනාහි ප්‍රසාදයද නූපදී. ප්‍රසාදය වනාහි සමානයන්ටය විෂමයන්ට නොවේ යැයි පුරාණයෝ කීහ. මෙසේ කර්ම විශේෂයෙන් විශේෂිත මොවුනතුරෙන් චක්‍ෂු ශ්‍රෝතයෝ විඥානහේතුක බැවින් තම නිශ්‍රය නො ඇලුණු නිශ්‍රය ඇති විෂයෙහිම අසම්ප්‍රාප්ත විෂය ග්‍රාහකයෝය. ශ්‍රෝත ජිව්හා කායයෝ සම්ප්‍රාප්ත විෂයග්‍රාහකයෝය. විශේෂ ඥාන හේතුක බැවින් නිශ්‍රය වශයෙනුත් තමා ද තම නිශ්‍රය අල්ලිතයෙහිමය.

අට්ඨකථාවෙහි වනාහි ආපාථගත හෙයින්ම අරමුණ සම්ප්‍රාප්ත නම් වෙයි. යොදුන් හතළිස් දෙදාහක් මත්තෙහි සිටි චන්ද්‍ර සූර්ය මණ්ඩලයන්ගේ වර්ණය චක්‍ෂු ප්‍රසාදයෙහි ගැටෙයි. එය දුරසිට පැනෙන්නේ නමුදු සම්ප්‍රාප්තම නම් වේ. එය ගෝචර හෙයින් චක්‍ෂුස සම්ප්‍රාප්තගෝචරම නමි. දුර රුකක් සිඳිනවුන්ගේ ද වස්ත්‍ර සෝදන රජකයින්ගේ ද කාය විකාරය දුරදීම පැනෙයි. ශබ්දය වනාහි ධාතු පරම්පරාවෙන් (අවුත්) (කනෙහි) ගටා හෙමින් ව්‍යවස්ථානයට යේ යැයි කියන ලදී.

එහි කිසිසේත් ආපාථගත හෙයින් අරමුණ සම්ප්‍රාප්ත යැයි කියන ලදී. චන්ද්‍රමණ්ඩලාදී වර්ණය වනාහි ඇසට නො පැමිණ දුර සිටියේම පැනෙයි. ශබ්දය ද හෙමින් එන්නා සේ ම කලක් ගතවී ඇසෙන්නේ ය. පරම්පරා ගැටුමෙන් අවුත් කනෙහි ගැටෙනුයේ අසවල් දිසාවේයැයි නම් නොපැනේ. එහෙයින් මොව්හු අසම්ප්‍රාප්තගෝචරයහ.

මොව්හු ස්පර්ශාදීන්ට සමානයහ. සර්පයා නම් යම්සේ දිය ඉස හමදිනා ලද තැන සිත් නො අලවයි ද, කුණුගොඩවල් තණකොළ ගහනයන් තුඹස්වලටම පිවිස හොත්කල්හි සිත් අලවයි ද, එකඟබවට පැමිණෙයි ද, මෙසේ මේ සිත ද විසම අදහස් ඇත්තේය. මට වූ රන් බිත්ති ආදියෙහි නො ඇලේ. බලන්නට ද නො කැමති වෙයි. රූපචිත්‍ර පුෂ්පලතා විචිත්‍ර තැන්හිම අභිරමණය කෙරේ ද, එවැනි තැන්වලදී ඇස ද නො පොහෝනා කල්හි වුව ද විවනාකොට බලනු කැමති වෙයි.

කිඹුලා ද පිටත නික්මෙනවිට ගතයුත්ත නො දකී. ඇස් පියාගෙන හැසිරෙයි. යම් අවස්ථාවෙක බඹ සියයක් පමණ දියෙහි ගිලී බිලට පිවිස වැදහෝනේ වෙයි ද, එකල්හි උගේ සිත එකඟ වෙයි. සුවසේ නිදයි. එපරිද්දෙන්ම මේ කණ ද බිලෙහි හෝනේ ආකාශය ඇසුරු කරනුයේ කන් සිදුරු වළෙහිම සයනය කරයි. කන් සිදුරු අහසම එයට ශබ්ද ඇසීමෙහි ප්‍රත්‍යය වෙයි. අජටාකාශය ද වටනේමය. ලෙණක් තුළ සජ්ඣායනා කරද්දී ලෙණ පියස්ස බිඳගෙන ශබ්දය පිටතට (නො) නික්මෙයි. දොර වාකවුළුවක්ම නික්ම ධාතු පරම්පරාවෙන්ම ගැටෙමින් ගොස් ශ්‍රෝතප්‍රසාදයෙහි ගැටෙයි. ඉක්බිති එකල්හි අසවල් දෙය සජ්ඣායනා කරත්යැයි ලෙණපිට හුන්නාහු දැනගනිත්.

එසේ ඇති කල්හි සම්පත්තගෝචරතාව වෙයි. කිම මෙය සම්පත්තගෝචර ද? එසේය. සම්පත්තගෝචරය. එසේ නම් දුර බෙර ආදිය වයද්දී දුර ශබ්දයකැයි දැනීම වේද යත්, නො වන්නේ නොවේ. ශ්‍රෝත ප්‍රසාදයෙහි ගැටුණු කල්හි දුර ශබ්දයෙක ආසන්නයෙහි ශබ්දයෙක පරතෙර ශබ්දයෙක මෙතෙර ශබ්දයෙකැයි ඒ ඒ ආකාරයෙන් දැනෙන ආකාරය වෙයි. මෙය වනාහි ධර්මතාවකි. මෙම ධර්මතාවෙන් (පලය) කිම, සිදුර යම් යම් පමණ වේද ඇසීම ද ඒ ඒ පමණ වෙයි. චන්ද්‍ර සූර්යාදීන්ගේ දර්ශනය මෙහි මෙය අසම්පත්තගෝචරමය.

පක්‍ෂියා ද රුකෙක හෝ භූමියෙහි රමණය නො කරයි. ලෙඩ්ඩුපාත (මැටි කැටයක් උඩ විසිකළවිට යන දුර) එකක් හෝ දෙකක් ඉහළ අජටාකාශයට නැඟිකල්හිම සිත එකඟ බවට පැමිණෙයි. එපරිද්දෙන්ම ඝාණය ද අහස පිළිබඳ අදහස් ඇත්තේ වාතාශ්‍රිත ගන්‍ධයම ගෝචරකොට ඇත්තේය. යම්සේ ගවයෝ අලුත්වැසි වට භූමියෙහි (ආඝ්‍රාණය කරමින්) ආඝ්‍රාණය කරමින් ආකාශාභිමුඛව වාතය ඇදගනී ද, ඇඟිලිවලින් සුවඳ පිඬක් ගෙන සුවඳ බලන කල්හි වාතය ඇදී නොඒ නම් එහි සුවඳ නොදනීමය.

බල්ලා ද පිටත හැසිරෙන විට අභය ස්ථානයක් නොදකී. කැටපහර ආදියකින් උපද්‍රවයට පැමිණේ ද, එවිට ඇතුළුගමට පිවිසි උදුනක් ඇති තැන අළු විසුරුවාගෙන හොත් කල්හිම පහසුවට පැමිණෙයි. මෙපරිද්දෙන් ග්‍රාමාධ්‍යාසය ඇති දිව ආපෝ සන්නිශ්‍රිත රසය අරමුණු කොට ඇත්තේය. ඒ එසේමය. තුන්යම් රැය මහණදම් කොට ද අලුයම පාසිවුරු ගෙන ගමට පිවිසිය යුතු වන්නේය. කෙලෙන් නො තෙමුණු වියළි ආහාරයෙහි රසය දැනගන්නට නො හැකිය.

සිවලා ද පිටත හැසිරෙනුයේ රතියක් නො විඳී. අමුසොහොනෙහි මිනීමස් කා වැදහොත්තා වූ ම ඌට පහසුවක් වෙයි. මෙපරිද්දෙන් කය ද උපාදින්නකජ්ඣාසය ඇත්තේ පෘථුවිනිශ්‍රිත ස්පර්ශයට අරමුණු කොට ඇත්තේය. ඒ එසේමය. අන්‍ය වූ උපාදින්නකයක් නොලබන සත්ත්වයෝ සිය අත්ලෙහිම හිස තබාගෙන වැදහොවිත්. ඔහුට පෘථුවි ආරම්මණා ග්‍රහණයෙහි දී ආධ්‍යාත්මික වූ ද බාහිර වූ ප්‍රත්‍ය වෙයි. මනාව අතුරන ලද සයනයෙහි අතෙහි සිටියා වූ ද ඵලාදියෙහි තදබව හෝ මොලොක්බව නොහිඳීමෙන් හෝ නො පෙළීමෙන් නොදත හැකිය. ආධ්‍යාත්මික බාහිර පෘථිවිය මේ කායප්‍රසාදය ස්පර්ශය දැනීමෙන් ප්‍රත්‍යය වෙයි. මෙසේ මොවුන්ගේ ලක්‍ෂණාදි ව්‍යවස්ථානයෙන් ද අසම්මිශ්‍රතාව දතයුතුයි. චක්‍ෂුප්‍රසාදයාගේ ලක්‍ෂණ රස ප්‍රත්‍යුපස්ථාන පදස්ථාන ගෝචර අධ්‍යාසය නිශ්‍රයයෝ අන්‍යයෝමය. ශ්‍රෝතප්‍රසාදාදීන්ගේ ලක්‍ෂණාදීහු අන්‍යයෝමය. චක්‍ෂු ආයතන ආදීහු අසම්මිශ්‍රයෝමය.

තවද ඔවුන්ගේ අසම්මිශ්‍රතාව පිළිබඳව මේ උපමාව ද දතයුතුයි. ඔසවන ලද පංචවර්ණ ධ්වජයන්ගේ ඡායාව යම්හෙයකින් ඒකාබද්ධව මෙන් වියහැකි වුවත් එකිනෙක අසම්මිශ්‍රමය. යම්සේ පස් පැහැති කපුවලින් වැටි කොට පහන් දැල් වූ විට ජාලාව ඒකාබද්ධ මෙන් වුව ද, ඒ ඒ ජාලාවන්ගේ අංසු වෙන් වෙන්මය. ජාලාවෝ (ඔවුනොවුන්) අසම්මිශ්‍රයෝමය. මෙපරිද්දෙන් මේ පංචායතනයෝ එක ආත්මභාවයෙක එක්රැස් වූවාහු නමුත් ඔවුනොවුන් අසම්මිශ්‍රයෝමය. හුදෙක් මේ පස පමණක් නොවේ. සෙසු රූපයෝ ද අසම්මිශ්‍රයෝමය. මේ ශරීරයෙහි වනාහි යටිකය, මැදිකය මතුකය යැයි කොටස් තුනකි. එහි නාභියේ පටන් යට යටිකය නමි. එහි කායදසකය භාවදසකය ආහාර සමුට්ඨාන අටය. උතු සමුට්ඨාන අටය. චිත්ත සමුට්ඨාන අටයැයි රූප සතළිසෙකි. නාභියෙන් උඩ ගෙලවළුව දක්වා මැදිකය නමි. එහි කාය දසකය භාවදසකය වත්‍ථුදසකය ආහාර සමුට්ඨානාදී අට්ඨක (තුන) යැයි රූප පනස් හතරකි. ගලවළුයෙන් උඩ උපරිම කය නමි. එහි චක්‍ඛු දසකය සොත දසකය ඝාන දසකය ජීව්හා දසකය කාය දසකය භාව දසකය ආහාර සමුට්ඨානාදි අට්ඨක තුන යැයි රූප අසූහතරකි.

එහි චක්‍ෂුප්‍රසාදයට ප්‍රතයය වූ සතර මහා භූතයෝය. වර්ණය ගන්‍ධය රසය ඕජාය ජීවිතේන්‍ද්‍රිය ය චක්‍ෂුප්‍රසාදය යන මෙය ඒකාන්ත වශයෙන් අවිනිර්භෝග දශ නිෂ්පන්න රූපයන්ගේ වශයෙන් චක්‍ෂු දශකය නමි. මේ නයින් සෙසු රූපයෝ ද දතයුතුයි. ඔවුනතුරෙන් යටිකයෙහි රූපය මැදිකයෙහි උඩුකයෙහි රූපයත් සමග අසම්මිශ්‍රය. සෙසු දෙකයෙහි රූපය ද අන්‍යයන් සමග අසම්මිශ්‍රමය. යම්සේ වනාහි සවස් කාලයෙහි පර්වත සෙවණැලි ද රුක් සෙවණැලි ද (යම් හෙයකින්) ඒකාබද්ධ මෙන් වෙයි. ඔවුනොවුන් අසම්මිශ්‍රමය. මෙසේ මේ කායයන්හි ද සූසාළිස් සූපනස් හා සුවාසූ රූප ඇතැම්විට ඒකාබද්ධ මෙන් (වෙයි) ඔවුනොවුන් අසම්මිශ්‍රමය.

රූපායතන නිර්දේශයෙහි වර්ණයම = වණ්ණ නිභාය, බබළයි යනු හෝ නිභාය, චක්‍ෂුර් විඥානයට ප්‍රකට වේ යනු අර්ථයි. වණ්ණො ව නිභා = වණ්ණනිභා යනු විග්‍රයි. නිදර්ශන සමග වූයේ = සනිදස්සනං, චක්‍ෂුර්විඥානය විසින් බැලිය යුතුයි යන අර්ථයි. ප්‍රතිඝය සහිත වූයේ = සප්පටිඝය, ප්‍රතිඝර්ෂණය උරාගැනීම සිදුකරන යන අර්ථයි. නීලාදීන්හි දියබෙරලිය මල් සමාන වූ නීලයයි. කිණිහිරිමල් සමාන වූයේ වීතකය. බදුවදමල් සමාන වූයේ ලොහිතකය, දවහත්තරුව සමාන වූයේ ඔදාතය. දැවුණු අඟුරු සමාන වූයේ මඤ්ජෙට්ඨක ය. ‘හරිත්තච, හෙමවණ්ණ, කාමං සුමුඛ පක්කම’ යන මෙහි වනාහි හරි යනු රන් කියන ලද නමුත්, මෙයට පර වශයෙන් ජාතරූප ග්‍රහණයෙන් ගත්හෙයින් මෙහි එය හරි නමි. මොව්හු සත්ත්ව වස්තුවක් ආමර්ශනය නොකොට ස්වභාවයෙන්ම දක්වන ලදහ.

හරිවණ්ණං යනු කොළ පැහැති නව තෘණ වර්ණයයි. අම්බංකුරවණ්ණං යනු අඹ අංකුරයකට සමාන වර්ණයයි. මේ වස්තු දෙක ආමර්ශනය කොට දක්වන ලදී. දීඝ ආදිය දොළොස ව්‍යවහාරයෙන් දක්වන ලදී. ඔවුන්ගේ ඒ ව්‍යවහාරය ද සසඳා බැලීමෙන් මෙන්ම පිහිටීම වශයෙන් සිද්ධය. දීර්ඝාදිය ඔවුනොවුන් සංසන්දනයෙන් සිද්ධය. වට්ට ආදිය පිහිටීම අනුව සිද්ධය. එහි භ්‍රස්වය සලකා බලා එයින් උච්චතර වූයේ දීඝ ය. එය සලකා බලා එයින් නීචතර වූයේ රසය ය. ස්ථුල වූ දෙය සලකා බලා එයින් කුඩාතර වූයේ අණු ය. එය සලකා බලා එයින් මහන්තතර වූයේ ථූල ය. චක්‍ර සටහන් ඇත්තේ වට්ට ය. කුකුළු බිජුවක සටහන් ඇත්තේ පරිමණ්ඩලය, අංශ සතරකින් යුක්තවූයේ චතුරස්සරං, ඡලංස ආදියෙහි ද මේ නයමය. නින්නං යනු පහතට නැමුණේ ය. ථලං යනු උස් ය.

එහිදී යම්හෙයකින් දීර්ඝාදිය ස්පර්ශකොට දැනගත හැකි වුව ද, නීලාදිය වනාහි එසේ නො හැකිය. එහෙයින් නිෂ්පර්යාය වශයෙන් දීර්ඝය රූපායතනයක් නොවේ. හ්‍රස්වාදිය ද එසේය. ඒ ඒ දෙය ඇසුරුකොට ඒ ඒ අයුරින් සිටියේ දීර්ඝය හ්‍රස්වය යැයි ඒ ඒ ව්‍යවහාරයෙන් මෙහිදී රූපායතනයම කියන ලදැයි දතයුතුයි. ඡායා අනපො යන මෙය ඔවුනොවුන් පිරිසිඳින ලදී. ආලොක අන්‍ධකාර ද අබ්භා මහිකා යන ආදී සතර ද වස්තු වශයෙන්ම දක්වන ලදී. එහි අබ්භා යනු වලාකුළුය. මහිකා යනු හිමය. මේ සතරින් අබ්භාදීන්ගේ වර්ණය දක්වන ලදී.

චන්‍ද මණ්ඩලස්ස වණ්ණනිභා යන ආදියෙන් ඒ ඒ වස්තූන්ගේ වර්ණප්‍රභාව දක්වන ලදී. එහි චන්ද්‍ර මණ්ඩලාදී වස්තූන්ගේ විශේෂය මෙසේ දතයුතුයි. පිණිමුවා වූ රිදී පටකින් වැසුණු දිගින් හා පළලින් එකුන්පනස් යොදුන් වූ චන්ද්‍ර දිව්‍යපුත්‍රයාගේ විධානය සඳමඬල නමි. රන්මුවා වූ පළිඟුවෙන් වැසුණු දිගින් හා පළලින් සමපනස් යොදුන් වූ සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයාගේ විමානය ඉරමඬල නමි. සත්රුවන්මුවා වූ දිගින් හා පළලින් යොදුන් හත අට දහය හා දොළොස වශයෙන් වූ ඒ ඒ දිව්‍යපුත්‍රයන්ගේ විමාන තාරකාරූප නමි.

එහි වන්ද්‍රයා යටය, සූර්යයා උඩින් ය. දෙදෙනා අතර යොදුනක් වෙයි. චන්ද්‍රයාගේ යටි කෙළවර සිට සූර්යයාගේ මතු කෙළවර අතර යොදුන් සියයක් වෙයි. දෙපසින් නැකත්කරු ගමන් කරයි. මේ තිදෙනා අතුරෙන් චන්ද්‍රයා මදගමන් ඇත්තේය. සූර්යයා ශීඝ්‍රගාමීය. නැකත්තරු සියල්ල ශීඝ්‍රගාමීය. ඇතැම්කලෙක චන්ද්‍ර සූර්යයන්ට ඉදිරියෙන් ගමන්කරන අතර ඇතැම් කලෙක පසුව ගමන් කරයි.

ආදාස මණ්ඩලය (කැඩපත) සර්වලෝභමයය, මණි යනු වෛදූර්ය හැර සෙසු ජෝතිරසාදී නොයෙක් ප්‍රභේදය, සංඛය සමුදායෙහි උපන්නකි. මුත්තා යනු මුහුදෙහි හටගත් මුතු හා සෙසු මුතු ද වෙයි. වෙළුරියො යනු උණ වර්ණයෙන් යුත් මැණික්ය. ශාස්තෲන් වහන්සේගේ වර්ණය ජාතරූප යැයි කියනු ලැබේ. ශාස්තෲන් වහන්සේ වනාහි ස්වර්ණ වර්ණයහ. ස්වර්ණය ද ශාස්තෲ වර්ණය. කහවණු තඹමසු දැවමසු ලාකඩමසු යන මේවා රජත යැයි කියනු ලැබේ. යම් කාසිවර්ග ව්‍යවහාරයට පැමිණේයැයි කියන ලද ද, ඒ සියල්ලම මෙහි ගන්නා ලදී.

යංවා පනඤ්ඤම්පි යන මෙයින් පාළියෙහි ආ දෙය හැර සෙසු තම්මික පිලෝතික කර්ණික වර්ණාදී භේදවලින් යුත් රූපද ගන්නා ලදී. ඒ සියල්ලම යේවාපනකයන්හි ඇතුළත්ය.

මෙසේ නීලාදී භේදයෙන් භින්න වූ ද මේ සියලුම රූපය ලක්‍ෂණාදියෙන් අභින්නම යැ. මේ සියලුම රූපය වනාහි ඇසෙහි ගැටීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. චක්‍ෂුර්විඥානයට විෂයවීම රසයකොට ඇත්තේය. එයටම ගෝචරවීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. චාතුර්මහා භූතයන් ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය. මෙය යම්සේ ද සියලුම උපාදා රූපයෝ ද එසේය. යම්තැනෙක විශේෂයක් ඇතොත් (එය) එහිදී කියන්නෙමි. මෙහි ශේෂය චක්‍ෂුරායතන නිර්දේශයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. හුදෙක් එහි නිර්දේශය චක්‍ෂු පූර්වාංගම ද, මෙහි රූපපූර්වාංගමය. එහි ද චක්‍ඛුම්පෙතං යනාදී වූ නාම තුදුසෙකි. මෙහි දී රූපම්පෙතං යනාදී නාම තුනකි. සෙස්ස එබඳුමය. යම්සේ වනාහි (සතර) සතර නයින් ප්‍රතිමණ්ඩිත කොට චක්‍ෂුස ව්‍යවස්ථාපනය කිරීමට තෙළෙස්වාරයක් කියන ලද ද, මෙහිද එකී වාර එසේම කියන ලදී.

ශබ්දායතන නිර්දේශයෙහි භෙරිසද්දො යනු මහබෙර පටහබෙර වල ශබ්දයයි. මුතිංගසංඛ පණාව ශබ්දයෝ ද මුතිංගාදිය ප්‍රත්‍යයකොට ඇති ශබ්දයෝය. ගීත සංඛ්‍යාත ශබ්දය = ගීත ශබ්දය, කියන ලද අවශේෂ වූ තන්ත්‍රිබද්ධ වීණාදීන්ගේ ශබ්දය = වාදිතසද්ද නමි. සම්ම සද්දො යනු තස්තල දැවතල ශබ්දයයි. පාණිසද්දො යනු අත්පහර ශබ්දයයි. සත්තානං තිග්ඝොස්සද්දො යනු රැස් වූ බොහෝ දෙනාගේ නො පැනෙන පදව්‍යඤ්ජන ඇති ඝෝෂාවේ ශබ්දයයි. ධාතුනං සන්නිඝාත සද්දො යනු වෘක්‍ෂයත් ඔවුනොවුන් ගැටීම ගෙඩි (භිණ්ඩා) ගැයීම ආදී ශබ්දය, හමන වාතයේ ශබ්දය වාතසද්දාය ගලාබස්නා වූ හෝ ගැටෙන්නා වූ ජලයේ ශබ්දය උදකසද්දය, මිනිසුන්ගේ කතාබහ ආදී ශබ්දය මනුස්සසද්ද යයි. එය හැර සෙසු සියල්ලම අමනුස්සසද්ද යයි. මේ පද දෙකින් සියලුම ශබ්ද ඉතිරි නොකොට ගන්නා ලදී. මෙසේ ඇති කල්හි ද උණ දඬු පැළීම රෙදි ඉරීම ආදියෙහි පවත්නා පාළියෙහි නො ආ ශබ්ද යේවාපනකස්ථානයෙහි පිවිසියේ යැයි දතයුතුයි.

මෙසේ මේ ශබ්ද භේරිශබ්දා දී භේදයෙන් වෙන්වුවද ලක්‍ෂණාදියෙන් වෙන් නොවූයේමය. මේ සියලුම ශබ්දය ශ්‍රෝතයෙහි ගැටීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. ශ්‍රෝත විඥානයට විෂයවීම රසයකොට ඇත්තේ ය. එයටම ගොදුරුවීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේ ය. ශේෂය චක්‍ෂුරායතන නිර්දේශයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. මෙහිදී ද වනාහි (සතර) සතර නයින් ප්‍රතිමණ්ඩිත තෙළෙස් වාරයක් කියන ලදී. ඔවුන්ගේ අර්ථය කියන ලද නයින්ම දැනගත හැකියැයි විස්තර නො කරන ලදී.

ගන්‍ධායතන නිර්දේශයෙහි මූලගන්‍ධො යනු යම්කිසි මුලක් හේතුකොටගෙන උපන් ගන්‍ධයයි. සාරගන්‍ධාදියෙහි ද මේ නයමය. සෑදූ හෝ වැරදි ලෙස සැදු පළාකොළ ආදීන්ගේ ගන්‍ධය ආමක ගන්‍ධයයි. මසුන්ගේ කොරපොතු කුණුමස් ආදියෙන් කිලිටිවුණු ගිතෙල් ආදීන්ගේ ගන්‍ධය විස්සගන්‍ධයයි, සුගන්‍ධො යනු ඉෂ්ට ගන්‍ධයයි. දුග්ගන්‍ධො යනු අනිෂ්ට ගන්‍ධයයි. මේ පද දෙකින් සියලුම ගන්‍ධ ගන්නා ලදී. මෙසේ ඇති කල්හි ද කර්ණිකගන්‍ධ පිලෝතිකගන්‍ධ ආදී පාළි නො ආ සියලුම ගන්‍ධයෝ යේවාපනයකස්ථානයට ඇතුළු වූහයි දතයුතුයි.

මෙසේ මේ ගන්‍ධය මූලගන්‍ධාදී භේදයෙන් බිදුණේ නමුදු ලක්‍ෂණාදියෙන් නොබිඳුණේමය. මේ සියලුම ගන්‍ධය ඝ්‍රාණයෙහි ගැටීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ ය. ඝාණ විඥානයට විෂයවීම රසයකොට ඇත්තේය. එයටම ගෝචරවීම එළඹ සිටි කාරණයකොට ඇත්තේය. සෙස්ස චක්‍ෂුණායතන නිර්දේශයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. මෙහි ද වනාහි දෙපනස් නයකින් ප්‍රතිමණ්ඩිත තෙළෙස්වාරයක් කියන ලදී. ඒවා අර්ථ වශයෙන් ප්‍රකටමය.

රසායතන නිර්දේශයෙහි මූලරසො යනු යම්කිසි මූලයක් නිසා උපන් රසයයි. ඛන්‍ධරස ආදියෙහි ද මේ නයමය. අම්බිලං යනු කිරිමෝරු ඇඹුල් ආදියයි. මධුරං යනු ඒකාන්ත වශයෙන් ගිතෙල් ආදියයි. කසට රසෙන් යුත් මී වනාහි බොහෝ කලක් බහා තබන ලද්දේ කසට රස වෙයි. කර රසින් යුත් පැණි බොහෝකලක් බහාතබන ලද්දේ වර්ණගන්‍ධ අත්හරනේ නමුදු රසය අත නොහරීය. එයම ඒකාන්ත මධුරය. කිත්තක යනු කොසඹ කොළ ආදියයි. කටුක යනු ඉඟුරු මිරිස් ආදියයි. ලොණික යනු මුහුදුලුණු ආදියයි. ඛාරික යනු වම්බටුකරටි ආදියයි. ලපිකං යනු ඩෙබර නෙල්ලි දිවුල් සාලව ආදියයි. කසාවං යනු අරළු ආදියයි. මේ සියලුම රස වස්තු වශයෙන් කියන ලදී. මෙහිදී වනා ඒ ඒ රසය වස්තු වශයෙන් අම්බිලාදී නාමයන්ගෙන් රසයම කියන ලදැයි දතයුතුයි. සාදු යනු ඉෂ්ට රසයයි. අසාදු යනු අනිෂ්ට රසයයි. මේ පද දෙකින් සියලුම රසය හාත්පසින් ගන්නා ලදී. මෙසේ ඇති කල ද සාළියෙහි නො ආ ලෙඩ්ඩු රස භිත්තිරස පිලෝතිකරස ආදී සියලුම රසයෝ යේවාපනක ස්ථානයට ඇතුළත් වූහයි දතයුතුයි.

මෙසේ මේ රසය මූලරසාදී භේදයෙන් වෙන්වූයේ ද ලක්‍ෂණාදියෙන් වෙන්නොවූයේමය. මේ සියලුම රසය දිවෙහි ගැටීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේ ය. ජිව්හා විඥානයට විෂයවීම රසය කොට ඇත්තේ ය. එයටම ගෝචරවීම එළඹසිටි කාරණයකොට ඇත්තේ ය. ශේෂය චක්‍ෂුරායතන නිර්දේශයෙහි කී නයින්ම දතයුතුයි. මෙහිද වනාහි එසේම දෙපනස් නයකින් ප්‍රතිමණ්ඩිත වාර තෙළෙසක් කියන ලදී.

ස්ත්‍රී ඉන්‍ද්‍රිය නිර්දේශයෙහි යං යනු කාරණ වචනයි. යම් කාරණයකින් ස්ත්‍රියගේ ස්ත්‍රී ලිංගාදිය වේද යන මෙය අර්ථයයි. එහි ලිංගං යනු සටහනයි. ස්ත්‍රියගේ වනාහි අත්පා ග්‍රීවය උදරාදියෙහි සටහන පුරුෂයාගේ මෙන් නොවේ. ස්ත්‍රීන්ගේ වනාහි යටිකය ප්‍රකට වෙයි. උඩුකය අප්‍රකට වෙයි. අත්පා කුඩාය. මුව කුඩාය. නිමිත්තං යනු හැඳිනගැනීමයි. ස්ත්‍රීන්ගේ වනාහි උරමාංශය අප්‍රකට වෙයි. මුහුණ දැළිරැවුලු රහිතය. කෙස්බැඳීම හා වස්ත්‍ර හැඳීම ද පුරුෂයන්ගේ මෙන් නොවේ. කුන්තං යනු ක්‍රියාවයි. ස්ත්‍රීහු වනාහි ළදරු කාලයෙහි කුලුමෝල් ආදියෙන් ක්‍රීඩා කරති. බෝනික්කන් සමග ක්‍රීඩා කරති. මැටි වැහැරිවලින් නූල් කටිති. ආකප්පො යනු ගමන් ආදී ආකාරයි. ස්ත්‍රීහු වනාහි ඇවිදින්නෝ අවිසදව යෙති. සිටින්නෝ ද වැදහෝනේ ද හිඳින්නෝ ද කන්නෝ ද බුදින්නෝ ද අප්‍රකටව බුදිත්. අවිසද පුරුෂයා දැක මාගමක් මෙන් යයි සිටී. වැදහෝයි හිඳී. කයි. බුදී යැයි කියත්.

ඉත්‍ථත්තං ඉත්‍ථිභාවො යන දෙකම ඒකාර්ථය. ස්ත්‍රී ස්වභාවය යනු අර්ථයි. මෙය කර්මය ප්‍රතිසන්ධියෙන් හටගත්තේය. ස්ත්‍රී ලිංගාදිය වනාහි (ස්ත්‍රී ඉන්‍ද්‍රිය නොවේ) ස්ත්‍රී ඉන්‍ද්‍රිය නිසා පැවැත්මේදී හටගත්තේය. යම්සේ වනාහි බීජය ඇති කල්හි බීජය නිසා බීජ ප්‍රත්‍යයෙන් වෘක්‍ෂය වැඩී ශාඛා විටප සම්පන්නව අහස පුරා සිටී ද, මෙපරිද්දෙන්ම ස්ත්‍රීභාව සංඛ්‍යාත ඉන්‍ද්‍රියය ඇති කල්හි ස්ත්‍රී ලිංගාදිය වෙයි. ස්ත්‍රී ඉන්‍ද්‍රිය වනාහි බීජය මෙනි. බීජය නිසා වැඩී අහස පුරා සිටි රුක මෙන් ස්ත්‍රී ඉන්‍ද්‍රිය නිසා ස්ත්‍රී ලිංගාදිය පැවති කල්හි හටගනී. එහි ඉන්‍ද්‍රිය චක්‍ෂුර්විඥෙය්‍ය නොවේ. මනෝවිඥෙය්‍යමය. ස්ත්‍රී ලිංගාදිය චක්‍ෂුර් විඥෙය්‍ය ද මනෝ විඥෙය්‍යෙ ද වෙයි.

ඉදං තං රූපං ඉත්‍ථින්‍ද්‍රියං යනු මේ ඒ රූපයයි. චක්‍ෂුරේන්‍ද්‍රියාදිය පුරුෂයාට ද ඇත. එසේ නොවේ. නියම වශයෙන් වනාහි ස්ත්‍රියගේම ඉන්‍ද්‍රියය = ඉත්‍ථින්‍ද්‍රිය යි.

පුරිසින්‍ද්‍රියෙහි ද මේ නයමය. පුරුෂ ලිංගාදිය වනාහි ස්ත්‍රී ලිංගාදියට ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් දතයුතුයි. පුරුෂයාගේ වනාහි හස්තපාද උදර ග්‍රීවාදියෙහි සටහන ස්ත්‍රියගේ මෙන් නොවේ. පුරුෂයාගේ වනාහි උඩුකය ප්‍රකට වෙයි. යටිකය අප්‍රකටය. අත් පා මහත්ය. මුහුණ මහත්ය. උරමාංශය සුවිසදය. දැළිරැවුලු හටගනී. කෙස් බැඳීම, වස්ත්‍ර ඇඳීම ස්ත්‍රීන් මෙන් නොවේ. ළදරු කාලයෙහි රියනඟුල් ගෙන කෙළිති. වැලි වැටි දමා වැව් කණිති. ගමන් ආදිය ප්‍රකට වෙයි. විසදව ගමන් ආදිය කරන ස්ත්‍රියක දැක පුරුෂයකු මෙන් යයි යනාදිය කියති. සෙස්ස ස්ත්‍රී ඉන්‍ද්‍රියෙහි කියන ලද්ද සමානය.

එහි ස්ත්‍රීභාව ලක්‍ෂණය ඉත්‍ථින්‍ද්‍රියයි. ස්ත්‍රිය යැයි ප්‍රකාශ කිරිම රසයකොට ඇත්තේය. ස්ත්‍රීලිංග නිමිත්ත විලාස ආකල්පයන් කාරණාකොට ඇතිබව එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. පුරුෂභාවය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ පුරිසින්‍ද්‍රියයි. පුරුෂයා යැයි ප්‍රකාශ කිරීම රසයකොට ඇත්තේය. පුරුෂලිංග නිමිත්ත විලාස ආකල්පයන් කාරණකොට ඇති බව එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. මේ දෙකම එම කල්පිතයන්ට පහළවීමේ දී හටගනී. පසුකාලයේ දී ප්‍රතිසන්‍ධියේ දී (භවංග) ප්‍රතිසන්‍ධියේ දී හටගත්තේ ද පැවැත්මේදී චලනය වෙයි. පරිවර්තනය වෙයි. මෙසේ ද කියන ලදී.

‘එසමයෙහි වනාහි එක්තරා භික්‍ෂුවකට ස්ත්‍රී ලිංගය පහළ වූයේ වෙයි. එසමයෙහි වනාහි එක්තරා භික්‍ෂුණියකට පුරුෂලිංගය පහළ වූයේ වෙයි’ යන

මේ දෙකෙහිම පුරුෂලිංගය උත්තමය. ස්ත්‍රී ලිංගය හීනය. එහෙයින් පුරුෂලිංගය බලවත් අකුශල කර්මයකින් අතුරුදහන් වෙයි. ස්ත්‍රී ලිංගය දුර්වල කුශලයකින් පිහිටයි. ස්ත්‍රී ලිංගය වනාහි අතුරුදහන් වනුයේ දුර්වල අකුශල කර්මයකින් අතුරුදහන් වෙයි. පුරුෂ ලිංගය බලවත් කුශලයකින් පිහිටයි. මෙසේ (මේ) දෙකම අකුශලයෙන් අතුරුදහන් වෙයි. කුශලයෙන් පිහිටයි යැයි දතයුතුයි.

කිම උභතෝබ්‍යඤ්ජකයාට වනාහි එක් ඉන්‍ද්‍රියයක් ද නැතහොත් දෙකක්ද යත්, එකකි. එයද වනාහි ස්ත්‍රී උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයාට ස්ත්‍රී ඉන්‍ද්‍රියයයි. පුරුෂ උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයාට පුරුෂින්‍ද්‍රියය යි. එසේ ඇතිකල්හි දෙවන බ්‍යඤ්ජනකයේ අභාවය සිදුවෙයි. ඉන්‍ද්‍රියය වනාහි බ්‍යඤ්ජන කාරණය යැයි කියන ලදද, එය ඔහුට නැද්ද යත්, ඔහුට ඉන්‍ද්‍රියය බ්‍යඤ්ජන කාරණය නොවේ. කවර හෙයින් ද? සදා අභාව හෙයිනි. යම්කලෙක වනාහි ස්ත්‍රී උභතො බ්‍යඤ්ජනකයාට රාග සිත උපදී ද, එකල්හිම පුරුෂ ව්‍යඤ්ජනය ප්‍රකට වෙයි. ස්ත්‍රී ව්‍යඤ්ජනය අප්‍රකට වූයේ වෙයි. සැඟවුණේ වෙයි. අනෙකාගේ අනික ද එසේය.

යම්හෙයකින් වනාහි ඔවුන්ගේ ඉන්‍ද්‍රිය දෙවන ව්‍යඤ්ජනයට හේතු වේ ද, හැමකල්හිම ව්‍යඤ්ජන දෙක තිබේද යත්, නොතිබේමය. එහෙයින් මෙය දතයුතුයි. ඔහුගේ එය ව්‍යඤ්ජනකාරණය නොවේ. මෙහිදී වනාහි කර්මසහාය වූ රාගසිතම කාරණය වෙයි. එහෙයින් ඔහුට එකම ඉන්‍ද්‍රියයක් වෙයි. එහෙයින් ස්ත්‍රී උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයා තෙමේ ද ගැබ් ගනී. අන්‍යයා ද ගන්වයි. පුරුෂ උභතො බ්‍යඤ්ජනකයා අන්‍යයා ගැබ් ගන්වයි. තෙ මේ වනාහි නොගනී යනුයි.

ජීවිතේන්‍ද්‍රිය නිර්දේශයෙහි යමක් කිවයුතුද එය යට අරූප-අරූප ජීවිතේන්‍ද්‍රියයෙහි කියන ලදමය. හුදෙක් එහි වනාහි යො තෙසං අරූපීනං ධම්මානං යැයි කියන ලද ද, මෙහි රූප ජීවිතින්‍ද්‍රිය බැවින් යො තෙසං රූපීනං ධම්මානං යන මෙයම විශේෂයයි. මෙහි ලක්‍ෂණාදිය වනාහි මෙසේ දතයුතුයි. සහජ රූප අනුපාලනය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ ජීවිතේන්‍ද්‍රියයි. ඔවුන් පැවැත්වීම රසයකොට ඇත්තේය. ඔවුන්ගේම ස්ථාපනය එළඹසිටි කාරණයකොට ඇත්තේය. යාපනය කළයුතු බව ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය යනුයි.

කායවිඥප්ති නිර්දේශයෙහි කාය විඤ්ඤත්ති යන මෙහි වනාහි කයින් තමාගේ ස්වභාවය හඟවන්නවුන් අතුරෙන් තිරිසනුන් විසින් පුරුෂයන්ට ද පුරුෂයින් විසින් හෝ තිරිසනුන්ට ද කායග්‍රහණානුසාරයෙන් (නය හසුරුවන ආකාරයන්ගෙන්) ගන්නා ලද මේ විඥප්තියෙන් ස්වභාවය හැඟේ යනු = විඤ්ඤත්තියයි. තෙ මේ කායග්‍රහණානුසාරයෙන් හැඟේ යනු ද = විඤ්ඤත්තියයි. ‘කායෙන සංවරො සාධු’ යන ආදීන්හි ආ චෝපන සංඛ්‍යාත කයම විඤ්ඤත්තිය වූයේ = කාය විඤ්ඤත්තියයි.

කය සැලීමෙන් අදහස් හැඟවීමට හේතුවන බැවින් තෙමේ ද එසේ හැඟවෙන හෙයින් කයින් හැඟවීම යනු ද = කාය විඤ්ඤත්තියයි. කුසල චිත්තස්ස වා යන ආදීන්හි කාමාවචර සිත් අට අභිඥා සිත යන සිත් නවය සමග කුශල සිතට හෝ, දොළොස් අකුශලසිත් සමග අකුශල සිතට හෝ, මහාකිරිය සිත් අටය. පරිතකිරිය සිත් දෙකය. අභිඥාප්‍රාප්ත රූපාවචර කිරියසිත් එකය යන එකොළොස් සිත් සමග අඛ්‍යාකත සිතට හෝ, මෙයින් අන්‍ය වූ සිත් විඥප්තිය නූපදවයි. ශෛක්‍ෂ අශෛක්‍ෂ හා පෘථග්ජනයන්ට වනාහි මෙපමණක්ම සිත්වලින් විඥප්තිය වේයැයි මේ කුශලාදීන්ගේ වශයෙන් පද තුනෙන් හේතු වශයෙන් දක්වන ලදී.

දැන් සපදයෙන් ඵල වශයෙන් දක්වන්නට ‘අභික්කමන්තස්සව’ යන ආදිය කියන ලදී. අභික්කම ආදිය වනාහි විඥප්ති වශයෙන් පැවති හෙයින් විඥප්තිඵලය නමි. එහි අභික්කමන්තස්ස වා යනු ඉදිරියෙන් කය පෙරට ගෙන එන්නහුට, පටික්කමන්තස්ස යනු පසුපසින් ආපසු ගෙන එන්නහුට, ආලොකෙන්තස්ස යනු ඍජුව බලන්නහුට, විලොකෙන්තස්ස යනු ඔබමොබ බලන්නහුට, සම්මිඤ්ජෙන්තස්ස යනු සන්‍ධි හකුළුවන්නහුට, පසාරෙන්තස්ස යනු සන්‍ධි ඉදිරියට දිගහරින්නහුට,

දැන් සපදයෙකින් ස්වභාව වශයෙන් දක්වන්නට කායස්ස ථම්භනා යන ආදිය කියන ලදී. එහි කායස්ස යනු ශරීරයට, කය දැඩිකොට තදකෙරේ යනු = ථම්භනා ය, එයම උපසර්ගයෙන් දියුණුකොට සන්‍ථම්භනා යැයි කීය. බලවතර වූ ථම්භනය හෝ = සන්‍ථම්භනා ය, සන්‍ථම්භිනත්තං යනු තද වූ බවයි. හැඟවීම් වශයෙන් විඤ්ඤත්ති යයි. විඤ්ඤාපනා යනු හඟවන ආකාරයයි. හඟවන ලද බව විඤ්ඤාපිතත්තකය, මෙහි අවශේෂ යමක් කිවයුතු නම් එය යට ද්වාරකථාවෙහි කියන ලදමය. වාග් විඥප්තීන්ගේ ද එසේමය.

වචී විඤ්ඤත්ති යන පදයාගේ ද නිර්දේශ පදයාගේ ද අර්ථය එහි නො කියන ලදී. එය මෙසේ දතයුතුයි. වචනයෙන් තමාගේ ස්වභාවය හඟවන්නවුන් අතුරෙන් තිරිසනුන් විසින් පුරුෂයන්ට ද පුරුෂයින් විසින් තිරිසනුන්ට ද වාග්ග්‍රහණානුසාරයෙන් ගන්නා ලද මෙයින් ස්වභාවය හැඟේ = විඤ්ඤත්තියයි. තෙමේ ද වාග්ග්‍රහණානුසාරයෙන් හැඟේ යනු ද = විඤ්ඤත්තියයි. ‘සාධුවාචාය සංවරො’ යන ආදීන්හි ආ වෝපනසංඛ්‍යාත වචනයම විඤ්ඤත්ති යනු = වචී විඤ්ඤත්තිය, වාග් ඝෝෂාවෙන් අදහස හැඟවීමට හේතුවන හෙයින් ද තෙමේ ද එසේ දතයුතු හෙයින් ද වචනයෙන් හැඟවීම යනු ද වචී විඤ්ඤත්තිය, ‘වාච ගිරා’ ආදීන්හි කියයි යනු = වාචාය, ගිරීයත (කායයි) යනු ද = ගිරා ය, බ්‍යප්පථො යනු වෘක්‍ෂ විශේෂය, අර්ථය දැනගනු කැමැත්තවුන්ට දැන ගන්වනු කැමැත්තවුන්ටත් එය වචනයත් පථයත් වේ යනු බ්‍යප්පථය, කියයි යනු = උදීරණයයි. ඝෝෂා කෙරේ යනු = ඝොස ය, කෙරේ යනු = කම්මය, ඝොසය ද කම්මය ද = ඝොසකම්මය නන්අයුරින් කරන ලද ඝෝෂාව යන අර්ථයි. වචනයෙහි භේදය = වචීභෙදය, එය වනාහි නොබිඳේ. ප්‍රභේදගත වචනයම මෙසේ දැන්වීම පිණිස වාචා වචීභෙදො යැයි කියන ලදී. මේ සියලුම පදයන්ගෙන් ශබ්ද වචනයම දක්වන ලදී. දැන් ඒ වචනය සමග යොදා යට කියන ලද අර්ථ ඇති විඥප්ති ආදී පදයන්ගේ වශයෙන් තුන් අයුරකින් ස්වභාව වශයෙන් එය දක්වන්නට යා තාය වාචාය විඤ්ඤත්ති ආදිය කියන ලදී. එය යට කියන ලද නය ඇතිහෙයින් ප්‍රකට අර්ථ ඇත්තේමය.

දැන් විඥප්තියෙන් උපදවන ලද චිත්තයන්හි අසම්මෝහය පිණිස දෙතිස්, සවිසි, එකුන්විසි, සොළොස් පශ්චිමයන් යන මේ ප්‍රකීර්ණකය දතයුතුයි. දෙතිස් චිත්තයෝ වනාහි රූපය උපදවත්. ඉරියව්වලට ද උපස්ථම්භය වෙත්. දෙවැදෑරුම් විඥප්තිය ද උපදවත්. සවිසි විඥප්තියම නූපදවත්, අනෙක් දෙක කරත්. එකුන්විසි රූපයම උපදවත් ඉතිරි දෙක නො කරත්. සොළොස මේ තුනෙන් (එකක්වත්) නො කරයි.

එහි දෙතිස යනු යට කියන ලද්දා වූම කාමාවචරයෙන් කුශල අට ද දොළොස් අකුශල ද කිරිය සිත්වලින් සිත් දසය ද ශෛක්‍ෂ පෘථග්ජනයන්ගේ අභිඥා සිත ද ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාගේ අභිඥා සිත ද යන සිත්ය. සවිස්ස යනු රූපාවචරයෙන් කුශල පස ද කිරිය සිත් පස ද අරූපාවචරයෙන් කුශල සතරද කිරිය සතර ද මාර්ගසිත් සතර ද ඵලසිත් සතර ද යන සිත්ය. එකුන්තිස්ස යනු කාමාවචර කුශල විපාකයෙන් එකොළොස ද අකුශල විපාකයෙන් දෙකක් ද (කිරිය සිත්වලින්) කිරිය මනෝධාතුව ද රූපාවචරයෙන් විපාක සිත් පස ද යන මේවාය. සොළොස යනු පංචවිඥාන ද්වය ද සියලු සතුන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සිත ද ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාගේ චුතිසිත ද අරූපාවචරයෙහි විපාක සිත් සතර ද යන මේවාය. මේ සොළොස රූප ඉරියාපථ විඥප්තීන්ගෙන් එකක් වත් නොකරයි. අරූපයෙහි උපන් අන්‍ය බොහෝ සිත් ද අවකාශ නැති හෙයින් රූප නූපදවයි. යම් සිත් කාය විඥප්තිය උපදවයි ද ඒවාම වාග් විඥප්තිය උපදවයි.

ආකාශධාතු නිර්දේශයෙහි කර්ෂණය (ඇදීම) නො කෙරේ. නිෂ්කර්ෂණය (පිටතට ඇදීම) නො කෙරෙයි. අදින්නට සිඳින්නට විඳින්නට හෝ නොහැකිය යනු = ආකාසය, ආකාසයම ආකාසභතය බෙලගතාදිය මෙනි. ආකාස යනු හෝ ගතං යනු = ආකාසගතය, නො නැසේ නුයි =– අඝය, නො ගැටිය යුතු යන අර්ථයි. අඝ යනුම = අඝගත ය. ඡිද්‍රය යන අර්ථයෙන් විවර ය, විවරය ම = විවරගත ය, අසමඵුට්ඨං චතුහි මහාභූතෙහි යනු මොවුන් විසින් ස්පර්ශ නො කරන ලද ඒ වෙන් වූ ආකාසය කියන ලදී. ලක්‍ෂණාදී වශයෙන් වනාහි ආකාසධාතුව රූප පරිච්ඡේදය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. රූප පර්යන්තය ප්‍රකාශ කිරීම රසයකොට ඇත්තේය. රූප සීමාකිරීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. ස්පර්ශ නොකළ බව ඡිද්‍ර විවරභාවය හෝ එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේ ය. පිරිසිඳිනා ලද රූප ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය. එයින් පිරිසිඳිනා ලද රූපයන්හි මෙය මෙයින් උඩය යටය සරස යැයි ද වෙයි.

මෙයින් පර වූ චිත්තස්ස ලහුතා ආදීන්හි රූපස්ස ලහුතා ආදීන්ගේ නිර්දේශ කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. මෙහිදී වනාහි ලක්‍ෂණාදී වශයෙන් රූපස්ස ලහුතාව අදන්‍ධතාව (මෝඩ නොවන බව) ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. රූපයන්ගේ ගරුභාවය දුරුකිරිම රසය කොට ඇත්තේය. වහා පරිවර්තනය වීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. සැහැල්ලු රූප ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය. රූපස්ස මුදුතාව නො තදබව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. රූපයන්ගේ තදබව දුරුකිරීම රසයකොට ඇත්තේය. සියලු ක්‍රියාවන්හි අවිරෝධී බව එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. මෘදුරූප ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය. ශරීර ක්‍රියාවන්ට අනුකූල කර්මණ්‍යතාව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ රූපස්ස කම්මඤ්ඤතා වයි. අකර්මණ්‍යබව දුරුකිරීම රසයකොට ඇත්තේය. අදුර්වල බව එළඹ සිටි කාරණය කොට ඇත්තේ ය. කර්මණ්‍යරූප ආසන්න කාරණාකොට ඇත්තේ ය.

මේ තුන වනාහි ඔවුනොවුන් අත් නොහරී. මෙසේ ඇති කල ද නිරෝගී අයෙකුගේ මෙන් රූපයන්ගේ යම් සැහැල්ලු බවෙක් වේ ද, අදන්‍ධතා ලහුපරිවර්තන ප්‍රකාර ඇත්තේ ද, රූපදන්‍ධ බව ඇතිකරන ධාතුක්‍ෂෝභ ප්‍රතිපක්‍ෂ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්තේ ද, ඒ රූපවිකාරය රූපස්ස ලහුතාවයි. මනා මදිනා ලද සමක් මෙන් රූපයන්ගේ යම් මෘදුභාවයක් වේ ද, සියලු ක්‍රියා විශේෂයන්හි රස සහිතව පවත්නා බවක් වේද වසයෙහි පවත්නා බව මෘදු බව ආකාරකොට ඇත්තේ ද, රූපයන්ගේ තදබව ඇතිකරන ධාතුක්‍ෂෝභ ප්‍රතිපක්‍ෂ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගැනුණේ ද, ඒ රූපවිකාරය රූපස්ස මුදුතාවයි. පිරිසිදු කළ ස්වර්ණයක් මෙන් රූපයන්ගේ යම් කර්මණ්‍යභාවයක් වේද ශරීර ක්‍රියාවන්ට අනුකූල භවාකාරයක් ඇත්තේ ද ශරීර ක්‍රියාවන්ට අනුකූල නොවන ධාතුක්‍ෂෝභයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත්තේ ද, ඒ රූප විකාරය රූපස්ස කම්මඤ්ඤතාවයි. මෙසේ මොවුන්ගේ වෙනස දතයුතුයි.

මේ තිදෙනාම කර්ම කරන්නට නො හැක්කාහ. ආහාරාදියම කරත්. ඒ එසේමය. යෝගීහු අද අප භෝජන සත්ප්‍රාය ලබන ලදී. අපගේ කය සැහැල්ලුය. මෘදුය. කර්මණ්‍යය යැයි කියත්. අද ඍතු සත්ප්‍රාය ලබන ලදී. අද අපගේ සිත එකඟය. අපගේ කය සැහැල්ලුය. මෘදුය. කර්මණ්‍යය යැයි කියත් යනුයි.

උපචයසන්තති නිර්දේශයන්හි ආයතනානං යනු අඩ්ඪෙකාදස රූපායතනයන්ගේ, ආචයො යනු ඉපදීමය. යො රූපස්ස උපචයො යනු නැවත නැවත උපදනා ආයතනයන්ගේ යම් රැස්කිරීමක් වේද එයද රූපයන්ගේ රැස්කිරීමක් නම් වේ. වැඩීම යන අර්ථයි. යො රූපස්ස උපචයො සා රූපස්ස සන්තති යනු මෙසේ රැස්කරන ලද රූපයන්ගේ යම් වැඩීමක් වේද, එයින් උත්තරීතරව පවත්නා කාලයෙහි එය රූපයාගේ සන්තතිය නම් වේ. ප්‍රවෘත්තිය යන අර්ථයි. නදී තීරයක කළ ළිඳක දිය නැගෙන කාලය මෙන් ආචය උපදී. උපචය වෘද්ධිය පිරුණු කාලය මෙනි. සන්තතියේ ප්‍රවෘත්තිය පැතිර යන කාලය මෙන් යැයි දතයුතුයි.

මෙසේ කුමක් කියන ලද්දේද යත්, ආයතනයෙන් ආචය කියන ලදී. ආචයෙන් ආයතනය කියන ලදී. ආචයම කියන ලදී. ආයතනයම කියන ලදී. මෙසේ කුමක් කියන ලදද යත්, සතර සන්තති රූපයන්ගේ ආචය උපචය උපැත්ම වැඩීම කියන ලදී. අර්ථ වශයෙන් වනාහි මේ දෙකම ජාතිරූපයටම නමකි. ආකාර නානත්වයෙන් ද වේනෙය්‍ය වශයෙන් ද වනාහි උපචය සන්තතිය යැයි උද්දේස දේශනය කොට යම්හෙයකින් මෙහි අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැද්ද, එහෙයින් නිර්දේශයෙහි ද ආයතනයන්ගේ යම් රැස්කිරීමක් වේද එය රූපයාගේ උපචයයි. රූපයාගේ යම් උපචයක් වේද එය රූපයාගේ සන්තතිය යැයි කියන ලදී.

යම්හෙයකින් මේ දෙකම ජාතිරූපයටම නමක් වේ ද, එහෙයින් මෙහි ආචය ලක්‍ෂණය රූපයාගේ උපචයයි. පූර්වාන්තයෙන් රූපයන් මතුකිරීම රසයකොට ඇත්තේය. පවරාදීම හෝ පරිපූර්ණභාවය එළඹසිටි කාරණයකොට ඇත්තේය. උපචිත රූප ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේය. රූපයාගේ සන්තතිය ප්‍රවෘත්තිය (පැවැත්ම) ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. නොසිඳී පැවැත්ම රසයකොට ඇත්තේය. අනුපච්ඡේදය එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. (නො සිඳී පවත්නා රූප ආසන්න කාරණයකොට ඇත්තේ යැයි) දතයුතුයි.

ජරතා නිර්දේශයෙහි ජීර්ණක වශයෙන් ජරා ය. මෙය මෙහි ස්වභාව නිර්දේශයයි. ජීර්ණක ආකාරය ජීරණතා ය. ඛණ්ඩිච්චං යන ආදියෙහි (මුලින්) වූ (තුන) කාලාතික්‍රමයෙහි කෘත්‍ය නිර්දේශය, පසුව වූ දෙක ප්‍රකෘති නිර්දේශය, ජරා යන මෙය වනාහි මේ පදයෙන් ස්වභාව වශයෙන් දක්වන ලදී. එහෙයින් මෙය එහි ස්වභාව නිර්දේශයයි. ඛණ්ඩිච්චං යන මෙයින් කල්යෑමෙන් දන්ත තත්ත්වයන්ගේ කැඩෙන බව කාරීම කෘත්‍ය වශයෙනි. පාලිච්චං යන මෙයින් කේශ ලෝමයන්ගේ පැසෙන බව කිරීම කෘත්‍ය වශයෙනි. චලිත්තචතා යන මෙයින් මස් හකුළුවා සම රැලි බව කිරිම කෘත්‍ය වශයෙන් දක්වන ලදී. එහෙයින් මෙහි මේ ඛණ්ඩිච්චං ආදී (තුන) කාලාතික්‍රමයෙහි කෘත්‍ය නිර්දේශය, ඔවුන් විසින් මේ විකාරයන් දැක්වීම් වශයෙන් ප්‍රකට වූ ප්‍රකෘති ජරාව දක්වන ලදී. යම්සේ වනාහි ජලයට හෝ ගින්නට තෘණ වෘක්‍ෂාදීන්ගේ කැඩී බිඳී යැමෙන් හෝ දැවීමෙන් හෝ ගිය මාර්ගය ප්‍රකට වේ ද, ඒ ගිය මාර්ගය ඒ දිය ආදිය නොවේ ද මෙපරිද්දෙන් ජරාවෙන් දත් ආදියෙහි කැඩුණු බව ආදී වශයෙන් ගිය මඟ ප්‍රකටය. ඇස ඇර ගනී. කැඩුණු බව ආදිය ජරාව නොවේ. ජරාව චක්‍ඛු විඤ්ඤෙය්‍ය නොවේ.

ආයුනො සංහාති ඉන්‍ද්‍රියානං පරිපාකො යන මේ පදයන්ගෙන් වනාහි කාලාතික්‍රමයෙහිම අභිව්‍යක්තතාවෙන් ප්‍රකෘතියෙන් දක්වන ලදී. එහෙයින් එහි මෙකී පශ්චිම දෙක ප්‍රකෘති නිර්දේශ යැයි දතයුතුයි. එහි යම්හෙයකින් ජරාවට පැමිණියහුගේ ආයු පිරිහේද, එහෙයින් ජරාව ආයුනො සංහාති ය යැයි එලූපචාර වශයෙන් කියන ලදී. යම්හෙයකින් වනාහි තරුණ කාලයෙහි අතිශයින් ප්‍රසන්න වූ සියුම් දෙය පවා තමාගේ විෂයට සුවසේම ගැනීමට සමත් වූ චක්‍ෂුරාදී ඉන්‍ද්‍රියයෝ ජරාවට පැමිණියහුට පැසුණු කැලඹුණු අවිසද වූවාහු ඕළාරික දෙයක් පවා තමාගේ විෂයට ගැනීමට අසමර්ථයෝ වෙත්. එහෙයින් ඉන්‍ද්‍රියානං පරිපාකො යන ද ඵලූපචාරයෙන්ම කියන ලදී.

මෙසේ දක්වන ලද ඒ මේ සියලුම ජරාව ද වනාහි ප්‍රකට ප්‍රතිච්ඡන්න යැයි දෙවැදෑරුම් වෙයි. එහි දත් ආදියෙහි කැඩුණු බව ආදිය දක්නා හෙයින් රූප ධර්මයන්හි ජරාව ප්‍රකට ජරාව නමි. අරූප ධර්මයන්හි ජරාව වනාහි එබඳු විකාර නො දක්නා හෙයින් ප්‍රතිච්ඡන්න ජරා නමි. නැවත සවීචි අවීචියැයි මෙසේ ද දුවිධ වෙයි. එහි රන් රිදී මැණික පබළු සඳ හිරු ආදීන්ගේ මෙන් ද ප්‍රාණීන්ගේ මන්ද දශකාදියෙහි මෙන් ද අප්‍රාණීන්ගේ මල්පල ළපලු ආදියෙහි මෙන් ද අතරතුර වර්ණ විශේෂාදීන්ගේ ජනාව නොදත හැකි බැවින් අවීචි ජරා නමි. නිරන්තර (අතරක් නැති) ජරාව යනු අර්ථයි. ඉන් අන්තැන්හි වනාහි පළමු කියන ලද අතරතුර වර්ණ විශේෂාදීන්ගේ ජරාව මනාව දතහැකි බැවින් සවීචිජරා නමැයි දතයුතුයි.

රූපයාගේ ජරතාව ලක්‍ෂණාදී වශයෙන් රූප පරිපාකය ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. සමීපයට ගෙන ඒම රසයකොට ඇත්තේය. ස්වභාව අගමයේදී ද නවභාවාපගමය එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. වී පරණවීම මෙන් පැසෙනු ලබන රූප ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේයැයි දතයුතුයි.

අතිතමතා නිර්දේශයෙහි ක්‍ෂයගමන වශයෙන් ඛයය, ව්‍යයගමන වශයෙන් වයය, බිඳීම් වශයෙන් භෙද ය, නොහොත් යම්හෙයකින් එයට පැමිණ රූපය ක්‍ෂය වේද ව්‍යය වේද බිඳේ ද එහෙයින් මෙහිදී ක්‍ෂය වේනුයි = ඛයො ය, මෙහිදී ව්‍යය වේනුයි = වයො ය. මෙහිදී බිඳේනුයි = භෙදො ය. උපසර්ග වශයෙන් පදය දියුණු කොට භේදයම = පරිභෙදොය. ඇතිවී නැතිවන අර්ථයෙන් නිත්‍ය නොවූයේ යනු = අනිච්චං ය. ඒ අනිත්‍යයාගේ ස්වභාවය = අනිච්චතා ය. මෙහිදී අතුරුදහන් වේ යනු = අන්තරධානං ය, රූපය වනාහි මරණයට පැමිණ අතුරුදහන් වෙයි. නොපෙනෙන බවට යයි. හුදෙක් රූපය පමණක් නොවේ. සියලුම පංචස්කන්‍ධයෝ අතුරුදහන් වෙති. එහෙයින් ස්කන්‍ධ පංචකයේම අනිත්‍යතාවෙහි මේ ලක්‍ෂණය මැයි දතයුතුයි. ලක්‍ෂණාදී වශයෙන් වනාහි රූපයාගේ අනිත්‍යතාව හාත්පසින් බිඳීම ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. කිඳාබැසීම රසයකොට ඇත්තේ ය. ක්‍ෂය ව්‍යායය දෙක එළඹසිටි කාරණ කොට ඇත්තේ ය. හාත්පසින් බිඳෙනු ලබන රූප ආසන්න කාරණ කොට ඇත්තේ ය. හාත්පසින් බිඳෙනු ලබන රූප ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේයැයි දතයුතුයි.

යට ජාතිය (ගන්නා ලදී) ජරාව ගන්නා ලදී. මෙතැනදී මරණය ගන්නා ලදී. මේ ධර්ම තුන මේ සත්ත්වයින්ට ඔසවන ලද කඩු ඇති සතුරෝ තිදෙනෙක් අවකාශයක් සොයමින් හැසිරෙත් ද, ඔවුනතුරෙන් එකක් මෙසේ කියන්නේ ය. මොහු බැහැරකොට වනයට පිවිසවීම මට භාර වේවා කියාය. දෙවැන්නා වනයට ගියකල තළා බිම හෙළීම මට භාරයැයි කියයි. බිම හෙළු තැන සිට කඩුවෙන් හිස සිඳීම මට භාරයැයි තුන්වැන්නා කියයි. මේ ජාති ආදීහු මෙබඳු ස්වරූප ඇත්තාහ. මෙහි ජාතිය වනාහි ඒ ඒ තැන උපදවනු ලබන හෙයින් බැහැරකොට වනයට පිවිසවන සතුරා සමානය. උපන් ස්කන්‍ධයන් දුබලබවට යටත්කොට සයනය පිහිට කොටගත් බවට පත්කරන හෙයින් ජරාව වනයට ගියහු තළා බිම හෙළන සතුරා සමානය. ජරාවට පත් ස්කන්‍ධයන් ජීවිතක්‍ෂයට හෙළන හෙයින් මරණය වනයට ගියහුගේ හිස කඩුවෙන් සිඳිනා සතුරා සමානය යනුයි.

කබළිකාරාහාර නිර්දේශයෙහි පිඬුකරනු ලැබේ යනු = කබළීකාර ය. ගනු ලැබේ නුයි = ආහාර ය. පිඬු කොට ගිලිනු ලැබේ යනු අර්ථයි. රූපය උපදවයි යනු ද = ආහාර ය. මෙසේ වස්තු වශයෙන් නාමය උපුටා නැවත මෙය වස්තු වශයෙන්ම ප්‍රභේද වශයෙන් දක්වන්නට ඔදනො කුම්මාසො යන ආදිය කියන ලදී. ප්‍රණීත පර්යන්ත ඕදනාදී දොළොස වනාහි මෙහි අදහස්කරන ලද ආහාරයට වස්තුය. පාළියෙහි නොආ මූලඵලාදිය යේවාපනකයට ඇතුළත්ය.

දැන් ඒ මූලඵලාදිය කර්තව්‍යය වශයෙන් දක්වන්නට යම්හි යම්හි ජනපදෙ යන ආදිය කීය. එහි මුවින් අනුභව කළයුතුය අනුභව කළ යුතුය යනු මුඛාසියං ය. දත්වලින් විකිය යුතුය. (සපා කෑ යුතුය) යනු දන්තවිඛාදනය, ගෙලෙන් ගිලිය යුතුය යනු ගලජ්ඣොහරණීය ය, දැන් එය කෘත්‍යය වශයෙන් දක්වන්නට කච්ඡිවිත්‍ථම්භනං යනු කීය. මූලඵලාදිය හෝ බත් කොමු (පිට්ටු) ආදිය හෝ ගිලිනු ලැබූ ඒ කුස වනාහි පිම්බෙයි. මේ ඒ ආහාරයාගේ කෘත්‍යයයි. යාය ඔජාය සත්තා යාපෙන්ති යැයි යට සියලු පදයන්ගෙන් සවස්තුක ආහාරය දක්වා දැන් නිපදවන ලද ඕජාවම දක්වන්නට මෙය කියන ලදී.

මෙහි වනාහි වස්තුවේ කෘත්‍යය කිම? ඕජාවෙහි උවදුරු හරණය පාලනය කිම? වස්තුව වනාහි උවදුරු හරණය කරයි. පාලනය කරන්නට නොහැක්කේ වෙයි. ඕජාව පාලනය කරයි. උවදුරු හරණය කරන්නට නො හැක්කේ වෙයි. දෙදෙනාම එක්ව පාලනය කරන්නටත් උවදුරු හරණය කරන්නටත් හැකිවෙත්. මේ පරිස්සය නම් කවරෙක් ද? කර්මජ තේජසයි. කුස තුළ බත් ආදී වස්තුවක් නැති කල්හි කර්මජ තේජස පැන නැගී උදර පටලය ගනී. බඩගිනි වූයෙමි. මට අහරක් දෙවයි කියවයි. අනුභව කළ කල්හි උදර පටලය මුදා වස්තුව ගනී. ඉක්බිති සත්ත්වයා එකඟ (සිත් ඇත්තේ) වෙයි.

යම්සේ වනාහි (ඡායා රකුසෙක්) ඡායාවට පිවිසියකු ගෙන දිවසැකිල්ලෙන් බැඳ තමාගේ භවංගයෙහි සතුටුවන්නේ සාගිනි කල්හි අවුත් හිස ඩැහැගනී. ඩැහැගත් බැවින් හෙතෙම කෑගසයි. ඒ කෑගැසීම අසා මෙහි දුකට පැමිණියෙක් ඇතැයි ඒ ඒ දෙසින් මිනිස්සු එති. ඒ රකුසා ආ ආ අය ගෙන කා භවනයෙහි සතුටු වෙයි. මෙය ද එසේයැයි දතයුතුයි. කර්මජ තේජස ඡායා රකුසා මෙනි. උදර පටලය දිවහැකිල්ලෙන් බැඳ තැබූ සත්ත්වයා මෙනි. බත් ආදී වස්තු නැවත ආ මිනිසුන් මෙනි. කර්මජ තේජස වස්තුවෙන් මිදුණු උදර පටලය ගැනීම (සිය භවනයෙහි සතුටු වන්නහු විසින් සාගිනි කාලයෙහි) බැස හිස ඩැහැගැනීම මෙනි. ආහාර දෙවයි කියන කාලය ඩැහැගනු ලැබූවහු කෑගසන කාලය මෙනි. කර්මජ තේජස උදර පටලය මුදා වස්තුව ගත්කල්හි එකඟ වූ සිත් ඇති බව ඒ සංඥාවෙන් ආ ආ අය ගෙන කා භවනයෙහි සතුටුවන කාලය මෙනි.

එහි ඕළාරික වස්තුවෙහි ඕජාව ඔදව වෙයි. සියුම් වස්තුවෙහි බලවත්ය. කුරක්කන් බත් ආදිය අනුභව කළ මොහොතකින්ම බඩගිනි වෙයි. ගිතෙල් ආදිය බී සිටියහුට දවසම බත් රුචි නොවේ. මෙහිද ඒ ඒ උපාදායයන්ගෙන් ඕළාරික සුඛුමතාව දතයුතුයි. කිඹුලන්ගේ ආහාරය උපමාවට ගෙන මොනරුන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. කිඹුල්ලු වනාහි ගල් ගිලිත්. ඒ ගල් ඔවුන්ගේ කුසට පැමිණ දියවෙයි. මොනරු සර්පගෝනුසු ආදී ප්‍රාණීන් කති. මොනරුන්ගේ ආහාරය උපමාවට ගෙන කළුහිස් වලසුන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. ඔව්හු වනාහි තෙවසකට පෙර ඉවත දැමූ අං මෙන්ම ඇට ද කති. ඒවා ද ඔවුන්ගේ කෙළවලින් තෙමුණු පමණින්ම අලමුල් මෙන් මෘදු වෙයි. කළුහිස් වලසුන්ගේ ආහාරය උපමාවට ගෙන ඇතුන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. ඔව්හු නොයෙක් වෘක්‍ෂ ශාඛාදිය කති. ඇතුන්ගේ ආහාරයට වඩා ගවර ගෝන මුව ආදීන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. ඔව්හු නිසරු නොයෙක් වෘක්‍ෂ පර්ණාදිය කති. ඔවුන්ගේ ද ආහාරයට වඩා ගවයින්ගේ ආහාරය සියුම්ය. ඔව්හු තෙත් වියළි තෘණ කති. ඔවුන්ගේ ආහාරයට වඩා සාවුන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. සාවුන්ගේ ආහාරයට වඩා පක්‍ෂීන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. පක්‍ෂීන්ගේ ආහාරයට වඩා පිටිසර වාසීන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. පිටිසර වාසීන්ගේ ආහාරයට වඩා ගම්මුලාදෑනීන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. ගම්මුලාදෑනීන්ගේ ආහාරයට වඩා රාජරාජ මහාමාත්‍යාදීන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. ඔවුන්ගේ ආහාරයටත් වඩා සක්විති රජුන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. සක්විති රජුන්ගේ ආහාරයට වඩා චාතුර්මහාරාජික දෙවියන්ගේ ආහාරය සියුම්ය. මෙසේ පරනිර්මිත වසවර්තී දෙවියන්ගේ ආහාරය තෙක් විස්තර කළ යුතුයි. ඔවුන්ගේ ආහාරය වනාහි සියුම්ම යැයි නිමාවට පැමිණියේය.

ලක්‍ෂණාදී වශයෙන් ද කබළීකාර ආහාරය ඕජාව ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. රූප ඉපදවීම රසයකොට ඇත්තේය. උපකාර වීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. පිඬුකොට ගතයුතු වස්තු ආසන්න කාරණය කොට ඇත්තේ යැයි දතයුතුයි.

නො උපාදා නිර්දේශයෙහි යම්සේ උපාදාරූපය ගනු ලැබේම ද අනිකෙකු විසින් ගනු නො ලැබේ ද, මෙසේ මෙය ගනු නො ලැබේ හෝ යනු = නො උපාදා ය.

ස්පර්ශ කළයුතුයි යනු = පොට්ඨබ්බං ය. ස්පර්ශ කොට දතයුතුය යන අර්ථයි. පොට්ඨබ්බයත් ආයතනයත් එයය යනු = පොට්ඨබ්බායතනයයි. ආපය ද නිරිසත්ව ශූන්‍යතා ස්වභාවාර්ථයෙන් ධාතුවද එයය යනු = ආපොධාතු ය. දැන් යම්හෙයකින් රූපත්‍රය ස්පර්ශ කොට දතයුතුද, එහෙයින් ඒවා බෙදා දක්වන්නට කතමන්තං රූපං පොට්ඨබ්බායතනං පඨවිධාතු යනාදිය කීය. එහි පෘථුවිධාතුව කර්කශත්වය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. පිහිටීම රසයකොට ඇත්තේය. පිළිගැනීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේ ය. තෙජොධාතුව උෂ්ණත්වය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. පැසවීම රසයකොට ඇත්තේය. මෘදුබව ඉපදවීම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. වායෝධාතුව පිම්බවීම ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේය. කම්පාවීම රසය කොට ඇත්තේය. පිටතට ගෙනයෑම එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. පළමු ආපෝධාතුව වනාහි වැගිරීම ලක්‍ෂණය කොට ඇත්තේ ය. වැඩීම රසයකොට ඇත්තේය. සංග්‍රහය එළඹසිටි කාරණය කොට ඇත්තේය. මෙහිදී වනාහි එකිනෙකා සෙසු තුනට ආසන්න කාරණයැයි දතයුතුයි.

කක්‍ඛළං යනු තදය, මුදුතං යනු නොතදය, මෘදු බවය. සණ්හං යනු මටසිලුටු බවය. ඵරුසං යනු රළුය, සුඛසම්ඵසං යනු සුඛවේදනාවට හේතු වූ ඉෂ්ට ස්පර්ශත්ව්‍යය, දුක්‍ඛසම්ඵස්සං යනු දුක්වේදනාවට හේතු වූ අනිෂ්ට ස්පර්ශිතව්‍යය, ගරුකං යනු බරය, ලහුකං යනු නො බරය. සැහැල්ලු යන අර්ථයි. මෙහි ද කක්‍ඛලං මුදුකං සණ්හං ඵරුසං ගරුකං ලහුකං යන පදවලින් පෘථුවිධාතුවම බෙදන ලදී. යම්කලෙක මේ කය ආයුසහගත වූයේ ද උණුසුම් සහගත වූයේ ද විඥාන සහගත වූයේ ද වෙයි ද, එකල ලහුතර වූයේ ද මෘදුතර වූයේ ද කර්මණ්‍යතර වූයේ ද වෙයි. සූත්‍රාන්තයේ ද සැහැල්ලු වූ මෘදු වූ පෘථුවි ධාතුව සඳහාම කියන ලදී.

සුඛ සම්ඵස්සං දුක්‍ඛ සම්ඵස්සං යන පද දෙකෙන් වනාහි මහා භූතත්‍රයම බෙදන ලදී. පෘථුවි ධාතුව සුඛ සම්ඵස්ස මෙන්ම දුක්‍ඛ සම්ඵස්ස ද වෙයි. තේජෝ ධාතු වායෝ ධාතු ද එසේය. එහි සුඛසම්ඵස්ස පඨවි ධාතුව මෘදු ළදරු අත් ඇති ළදරුවෙකු පාද සම්බාහනය කරනවිට ආස්වාදනය කර කර දරුව, සම්බාහනය කරව, දරුව සම්බාහන කරවයි කියවන ආකාරයක් දක්වයි. සුඛ සම්ඵස්ස තේජෝ ධාතුව ශීත කාලයෙහි අඟුරු කබලක් ගෙන ශරීරය රත්කරද්දී ආස්වාදනය කරමින් (දරුව, රත්කරව) දරුව, රත්කරවයි කියවන ආකාරයක් දක්වයි. සුඛසම්ඵස්ස වායෝ ධාතුව උෂ්ණ සමයෙහි වත්සපන් ළදරුවෙකු විජිනිපතින් පවන් සලනවිට ආස්වාදනය කොට දැරව, පවන් සලවයි කියවන ආකාරයක් දක්වයි. තද අත් ඇති දරුවෙකු පා සම්බාහනය කරනවිට ඇට බිදෙන කලෙක මෙන් වෙයි. හෙතෙමේ ද පහව යවයි කිවයුතු බවට පැමිණෙයි. උෂ්ණ සමයෙහි අඟුරු කබලක් ගෙන ආ විට එය ඉවත් කරවයි කිවයුතු බවට පැමිණෙයි. ශීත සමයෙහි විජිනිපතකින් පවන් සලනවිට ඉවතට යව, පවන් නොසලවයි. කිවයුතු වෙයි. මෙසේ මොවුන්ගේ සුඛ සම්ඵස්සතාවත් දුක්‍ඛ සම්ඵස්සතාවත් දතයුතුයි.

යං ඵොට්ඨබ්බං අනිදස්සනං සප්පටිඝං යනාදි නයින් කියන ලද සතර සතර නයින් සැදුණු තෙළෙස්වාර යට රූපායතනාදීන්හි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි.

කිම, මේ තුන්මහා භූතයෝ එක්වරම ඉදිරියට පැමිණෙත් ද, නැතහොත් නො පැමිණෙත් ද, පැමිණෙත්. මෙසේ ආවාහු කායප්‍රසාදයෙහි ගැටෙත් ද (නො ගැටෙත් ද) යත්, ගැටෙත්. එක්වරම ඔවුන් අරමුණුකොට කාය විඥානය උපදී ද? නූපදී ද? නූපදී. වැළඳගැනීම් වශයෙන් හෝ තද වශයෙන් හෝ අරමුණු කිරීම වෙයි.

එහි වැළඳ ගැනීම් වශයෙන් වනාහි පාත්‍රය බත් පුරවා ගෙනා කල්හි එක් බත් උළක් ගෙන තද ද මෘදුදැයි විමසනුයේ එහි තේජෝ ධාතුවත් වායෝ ධාතුවත් ඇතත් පඨවි ධාතුවම වැළඳ ගනී. උණුදියෙහි අත ඔබා විමසනුයේ එහි පෘථුවි ධාතුවත් වායෝධාතුවත් ඇතත් තේජෝ ධාතුවම වැළඳ ගනී. උණුසුම් සමයෙහි කවුළු හැර වාතයෙන් ශරීරය පහරමින් සිටියේ මඳ මඳව වාතය පහරද්දී එහි පෘථුවි ධාතුවත් තේජෝ ධාතුවත් ඇතත් වායෝ ධාතුවම වැළඳ ගනී. මෙසේ වැළඳගැනීම් වශයෙන් අරමුණු කෙරේ නමි.

යමෙක් පැකිළෙන්නේ හෝ හිසින් රුකක් පහරන්නේ හෝ, අනුභව කරන්නේ මැටි කැටයක් සපන්නේ හෝ වේ ද, හෙතෙම එහි තේජස ඇතත් වායුව ඇතත් බහුල වශයෙන් පෘථුවි ධාතුවම අරමුණු කෙරේ. ගිනි පාගනුයේ එහි පෘථුවි ධාතුව ඇතත් ආපෝ ධාතුව බහුල වශයෙන් තේජෝධාතුවම අරමුණු කෙරේ. බලවත් වාතය කන්පෙත්ත පැහැර බිහිරි බව කරද්දී එහි පෘථුවි ධාතුව ඇතත් තේජෝ ධාතුව ඇතත් බහුල වශයෙන් වනයෙන් වනාහි වායෝ ධාතුවම අරමුණු කෙරේ.

යම්කිසි ධාතුවක් අරමුණු ගන්නහුට කායවිඥානය ද එකවර නූපදී. ඉඳිකටු මිටියකින් විදිනු ලැබූවහුට එක්වර කය ගැටෙයි. යම් යම් තැනෙක කායප්‍රසාදය බහුල වේද ඒ ඒ තැන කායවිඥානය උපදී. යම් යම් තැනෙක ප්‍රතිඝට්ටනය ඉලීම බලවත් වේද ඒ ඒ තැන පළමුව උපදී. කුකුළුපතින් වණය සෝදනු ලබන කල්හි ද අංසු අංසු වශයෙන් කායප්‍රසාදය ගැටෙයි. යම් යම් තැනෙක කායප්‍රසාදය අධික වේ. ඒ ඒ තැන කායවිඥානය උපදී. මෙසේ උස්සද වශයෙන් අරමුණු කෙරෙයි. උස්සද වශයෙන්ම කාය විඥානය ද උපදී නම් වේ.

සිත කෙසේ නම් අරමුණෙන් සංක්‍රමණය වේද යත්, අදහස් වශයෙන් හෝ විෂය අධිකත්වයෙන් යන දෙයාකාරයෙන් වෙයි. විහාර පූජා ආදියේදී ඒ ඒ චෛත්‍යයන් මෙන්ම පිළිම ද වඳිමි. පොතලුකර්ම චිත්‍රකර්මයන් ද බලමියි යන අදහසින් ගියේ එකක් වැඳ හෝ බලා අනෙක වැඳීමට හෝ බැලීමට අදහස්කොට වඳින්නට බලන්නට ද යන්නේමය. මෙසේ අදහස් වශයෙන් සංක්‍රමණය කරයි නම් වේ.

කෛලාශකූට පර්වතය සමාන වූ මහසෑයක් බලමින් සිටියේ ද පසුව සියලු තූර්යවාදනය (පටන්) ගත්කල්හි රූපාරම්මණය අතහැර ශබ්දාරම්මණයට සංක්‍රමණය වෙයි. මනා සුවඳැති මල් සුවඳ ගෙනා කල්හි ශබ්දාරම්මණය අතහැර ගන්‍ධාරම්මණයට සංක්‍රමණය වෙයි. මෙසේ විෂය අධික භාවයෙන් සංක්‍රමණය වෙයි නම් වේ.

ආපෝධාතු නිර්දේශයෙහි ආපො යනු ස්වභාව නිර්දේශයයි. ආපයම = ආපොගතං ය. තෙත්වීම වශයෙන් = සිනෙහො ය. සිනෙහය ම = සිනෙහගතං ය. බන්‍ධතත්තං රූපස්ස යනු පෘථුවිධාතු ආදී භූතරූප බඳිනා බවයි. ලෝපිඬු ආදිය ද ආපෝධාතුවෙන් සම්බන්ධ කර තද කරයි. එය සම්බන්ධ හෙයින් ඒ ලෝපිඬු තදවූයේ නම් වෙයි. පාෂාණ පර්වත තල ඇට ඇත්දත් ගවඅං ආදියෙහි ද මේ නයමය. මේ සියල්ලම ආපෝ ධාතුවෙන් බැඳී තද වේ. ආපෝ ධාතුවෙන් බැඳුණු හෙයින්ම තද වෙයි.

කිම පෘථුවිධාතුව සෙසු ධාතූන්ට පිහිට (වෙයි ද නො වෙයි යත්) වේ ද, ස්පර්ශ කොට වේ ද නැතහොත් ස්පර්ශ නො කොට වේ ද යත්, ආපෝධාතුව හෝ සෙසු ධාතුන් සම්බන්ධ කරනවිට ස්පර්ශකොට සම්බන්ධ කෙරේ ද, නැතහොත් ස්පර්ශ නොකොට ද, පෘථුවි ධාතුව වනාහි ආපෝධාතුව ස්පර්ශ නොකොටම පිහිට වෙයි. තේජෝ ධාතුවෙන් ද වායෝධාතුවෙන් ද ස්පර්ශකොට පිහිට වෙයි. ආපෝධාතුව වනාහි පෘථුවි ධාතුව ද තේජෝ වායෝ ධාතුන් ද ස්පර්ශ නොකොටම සම්බන්ධ වෙයි. ස්පර්ශ කොට සම්බන්ධ වන්නේ නම් පොට්ඨබ්බායතනය නම් වන්නේය.

තේජෝ ධාතු වායෝ ධාතුන්ගේ ද සෙසු ධාතූන්හි ස්වකීය ස්වකීය කෘත්‍යයන් කිරීමේදී මේ නයමය. තේජෝ ධාතුව වනාහි පෘථුවි ධාතුව ස්පර්ශකොට දවයි. එය වනාහි උණුසුම් නොවී දැවෙයි. උණුසුම්ව දැවේ නම් උෂ්ණත්වය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ නම් වන්නේය. ආපෝධාතුව වනාහි ස්පර්ශ නො කොටම තවයි. එයද තැවෙනුයේ උණුසුම් නොවීතැවේ. උණුසුම්ව තැවේ නම් උෂ්ණත්වය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ නම් වන්නේ ය. (වායෝ ධාතුව වනාහි ස්පර්ශකොටම තවයි. එය තැවෙනුයේ උණුසුම් නොවී තැවේ. උණුසුම්ව තැවේ නම්, උෂ්ණත්වය ලක්‍ෂණකොට ඇත්තේ නම් වෙයි.) වායෝධාතුව පෘථුවි ධාතුව ස්පර්ශකොට පුම්බයි. තේජෝධාතුවද එසේය. ආපෝධාතුව වනාහි ස්පර්ශ නො කොටම පුම්බයි.

උක්රස පිස පැණිපිඬු (සකුරු) කරද්දී ආපෝධාතුව තදවේද නො වේ ද යත්, නොවේ. එය වනාහි වැගිරෙන ලක්‍ෂණ ඇත්තේ ය. පෘථිවි ධාතුව කර්කශ ලක්‍ෂණ ඇත්තේ ය. අවමාත්‍ර ආපය අධිමාත්‍ර පෘථුවිගතික විය. එය වනාහි රසාකාරයෙන් සිටි බව අත්හරී. ලක්‍ෂණය අත් නොහරී. පැණිපිඬු දියවෙද්දී ද පෘථුවිධාතුව දිය නොවේ. පෘථුවිධාතුව වනාහි කර්කශ ලක්‍ෂණ ඇත්තේය. ආපෝධාතුව වැගිරෙන ලක්‍ෂණ ඇත්තේ ය. අවමාත්‍ර පෘථුවි ධාතුව අධිමාත්‍ර ආපෝනතික වෙයි. එය පිණ්ඩාකාරයෙන් සිටි බව අත්හරී. ලක්‍ෂණය අත් නොහරී. සතරමහාභූතයන්ගේ භාවය වනාහි වෙනස් ආකාරම වෙයි. ලක්‍ෂණයන්ගේ වෙනස් බවක් නම් නැත. එහි අභාව අට්ඨාන පරිකප්ප සුත්තන්තයෙන් දක්වන ලදී. මෙය කියන ලද්දේමය.

‘සියා ඛොපනානන්‍ද චතුන්නං මහාභූතානං අඤ්ඤථත්තං, පඨවි ධාතුයා -පෙ- වායෝධාතුයා, නත්‍වෙව බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතස්ස අරියසාවකස්ස සියා අඤ්ඤථත්තං’ යනුයි.

මෙය වනාහි මෙහි අර්ථය ‘ආනන්දය, පෘථුවි ධාතුව කර්කශ ලක්‍ෂණ ඇත්තේ ය. ආපෝධාතුව පරිවර්තනය වී වැගිරෙන ලක්‍ෂණය ඇත්තේ ආපෝධාතු නම් වන්නේ ය. ආර්යශ්‍රාවකයාගේ නම් වෙනස්වීමක් නැත්තේ ය’ යනුයි. මෙසේ මෙහි අට්ඨානපරිකප්ප සූත්‍රයෙහි ආවේය.

මෙයින් පර උපාදින්න රූපාදි නිර්දේශයන් උපාදින්නාදීන්ගේ අර්ථය මාතිකා කථාවෙහි ආනයින්ම දතයුතුයි. චක්‍ඛායතනාදිය යට විස්තර කරන ලද්දේමය. ඒ ඒ තැන්වල විශේෂ මාත්‍රයම කියමි.

උපාදින්න නිර්දේශයෙහි වනාහි චක්‍ෂුරායතනාදිය ඒකාන්ත උපාදින්නක හෙයින් කියන ලදී. යම්හෙයකින් වනාහි රූපායතනාදිය ද උපාදින්න ද ඇත. (අනුපාදින්න ද ඇත) එහෙයින් ඒවා යංවා පන යැයි සංක්‍ෂේපයෙන් දක්වා නැවත කම්මස්ස කතත්තා රූපායතනං යනාදී නයින් විස්තර කරන ලදී. මේ උපායෙන් සියලු යේවාපනකයන්හි අර්ථය දතයුතුයි.

කවරහෙයකින් වනාහි නිර්දේශයෙහි කම්මස්ස කතත්තා යැයි ද න කම්මස්ස කතත්තා යැයි ද ජරතාව ද අනිච්චතාව ද (නො) ගන්නා ලදද යත්, න කම්මස්ස කතත්තා යන මෙහි වනාහි කර්මයෙන් වෙනත් ප්‍රත්‍යය හටගැනීම සංග්‍රහ කරන ලදී. කම්මස්ස කතත්තා යන මෙහි කම්ම සමුට්ඨානමය. මේ රූප දෙක ද කර්මයෙන් හෝ වෙනත් රූපජනක ප්‍රත්‍යයකින් නූපදී. එහෙයින් නොගන්නා ලදී. එය ද ඔවුන්ගේ පැමිණීම ද පසුව පළවන්නේ ය. අනුපාදින්නං යන ආදීන්හි වනාහි හුදෙක් අනුපාදින්නාදි ග්‍රහණයෙන් කර්මදිසමුට්ඨානතා ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදී. අන්‍ය ප්‍රත්‍ය සමුට්ඨානතාද අනුමත නොකරන ලදී. එහෙයින් එහිදී ගන්නා ලදැයි දතයුතුයි.

චිත්ත සමුට්ඨාන නිර්දේශයෙහි කාය විඤ්ඤත්ති වචීවිඤ්ඤත්ති යන මේ දෙක යම්හෙයකින් ඒකාන්ත චිත්ත සමුට්ඨාන භූතයන් සඳහා පැනේ ද එහෙයින් පරමාර්ථ වශයෙන් වනාහි එයට නිශ්‍රය වූ භූතයන්ම එය නිශ්‍රිත හෙයින් චිත්ත සමුට්ඨාන යැයි කියන ලදී. යම්සේ අනිත්‍ය වූ රූපයට ජරාමරණ අනිත්‍ය නම් වේද, මෙසේ මෙය ද චිත්ත සමුට්ඨාන නම් විය.

චිත්තසහභූත නිර්දේශයෙහි ද මේ නයමය. (සිත යම්තාක් ද ඒ තාක් පැනෙන හෙයින් මේ දෙකම කියන ලදී. මෙය වනාහි සිත සමග සහභූතයන් මෙන් ද චේතනාදිය මෙන් ද නූපදී.

සිත අනුව පරිවර්තනය වීමේදී ද මේ නයමය. සිත යම්තාක් ද එතෙක් පැනෙන හෙයින්ම වනාහි මේ දෙක චිත්තානු පරිවත්ති යැයි කියන ලදී.

ඔළාරිකං යනු වස්තුවට අරමුණු වූ ප්‍රසාදඝට්ටන වශයෙන් ගතයුතු හෙයින් ථූලය, කියන ලද්දට විපරීත වශයෙන් සුඛුමං (යනු) දතයුතුයි.

දූරෙ යනු ඝට්ටන වශයෙන් නොගතයුතු හෙයින් දුර්විඥෙය භාවයෙන් සමීපයෙහි සිටියේ ද දූරෙ ය. අවනත වනාහි ඝට්ටන වශයෙන් ගතයුතු හෙයින් සුවිඥෙය භාවයෙන් දුර සිටියේ ද සන්තිකෙය. චක්‍ඛායතනාදී නිර්දේශ යට කියන ලද නයින්ම විස්තර වශයෙන් දතයුතුයි. මෙය වනාහි දෙවිදියකින් ( දැක්වීම) රූපසංග්‍රහයෙහි විශේෂ මාත්‍රයෙකි, ත්‍රිවිධ සංග්‍රහය නොගැඹුරු අර්ථ ඇත්තේමය.