පච‍්චයුද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
පච‍්චයුද‍්දෙසවණ‍්ණනා
පච්චය උද්දේස වර්ණනාව
සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධෙන හි අනුලොමපට‍්ඨානෙ ද‍්වාවීසති තිකෙ නිස‍්සාය තිකපට්ඨානං නාම නිද‍්දිට‍්ඨං, සතං දුකෙ නිස‍්සාය දුකපට‍්ඨානං නාම නිද‍්දිට‍්ඨං. තතො පරං ද‍්වාවීසති තිකෙ ගහෙත්‍වා දුකසතෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා දුකතිකපට‍්ඨානං නාම දස‍්සිතං. තතො පරං දුකසතං ගහෙත්‍වා ද‍්වාවීසතියා තිකෙසු පක‍්ඛිපිත්‍වා තිකදුකපට‍්ඨානං නාම දස‍්සිතං. තිකෙ පන තිකෙසුයෙව පක‍්ඛිපිත්‍වා තිකතිකපට‍්ඨානං නාම දස‍්සිතං. දුකෙ ච දුකෙසුයෙව පක‍්ඛිපිත්‍වා දුකදුකපට‍්ඨානං නාම දස‍්සිතං. එවං –
සම්මා සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් අනුලෝම පට්ඨානයෙහි දෙවිස්ස නිසා තික පට්ඨානය නම් නිර්දේශ කරන ලදි. සියළු දුක නිසා දුක පට්ඨානය නම් නිර්දේශ කරන ලදි. ඊට පසුව දෙවිස්ස ගෙන දුක සියයෙහි බහා දුකතික පට්ඨානය නම් දක්වන ලදි. ඉන්පසු දුක සියය ගෙන දෙවිස්ස තිකයෙහි බහා තික දුක පට්ඨානය නම් දක්වන ලදි. තිකයෙහි වනාහි තිකයෙහිම බහා තික තික පට්ඨානය නම් දක්වන ලදි. දුකය ද දුකයෙහිම බහා දුක දුක පට්ඨානය නම් දක්වන ලදි. මෙසේය:-
තිකඤ‍්ච පට‍්ඨානවරං දුකුත‍්තමං, දුකං තිකඤ‍්චෙව තිකං දුකඤ‍්ච; තිකං තිකඤ‍්චෙව දුකං දුකඤ‍්ච, ඡ අනුලොමම‍්හි නයා සුගම‍්භීරාති.
පට්ඨාන ‘තුම් තික - ‘තුම්දුක දුකතික ද යන තික දුකද තික තික - දුක දුක ද යන මේ සය අනුලොම්හි වන මෙම - සුගැඹුරු නයයි දන්නේ
පච‍්චනීයපට‍්ඨානෙපි ද‍්වාවීසති තිකෙ නිස‍්සාය තිකපට්ඨානං නාම. දුකසතං නිස‍්සාය දුකපට‍්ඨානං නාම. ද‍්වාවීසති තිකෙ දුකසතෙ පක‍්ඛිපිත්‍වා දුකතිකපට‍්ඨානං නාම. දුකසතං ද‍්වාවීසතියා තිකෙසු පක‍්ඛිපිත්‍වා තිකදුකපට‍්ඨානං නාම. තිකෙ තිකෙසුයෙව පක‍්ඛිපිත්‍වා තිකතිකපට‍්ඨානං නාම. දුකෙ දුකෙසුයෙව පක‍්ඛිපිත්‍වා දුකදුකපට‍්ඨානං නාමාති එවං පච‍්චනීයෙපි ඡහි නයෙහි පට්ඨානං නිද‍්දිට‍්ඨං. තෙන වුත‍්තං –
ප්‍රත්‍යනීය පට්ඨානයෙහි ද දෙවිස්ස නිසා තික පට්ඨාන නම් වේ. දුක සියය නිසා දුක පට්ඨාන නම් වේ. දෙවිස්සෙහි දුක සියයෙහි බහා දුක තික පට්ඨාන නම් වේ. දුක සියය දෙවිස්සෙහි ම බහා තික දුක පට්ඨාන නම් වේ. තිකයෙහි තිකයෙහි ම බහා තික තික පට්ඨාන නම් වේ. දුකයෙහි දුකයෙහිම බහා දුක දුක පට්ඨාන නම් වේ. මෙසේ ප්‍රත්‍යනියෙහි නය සයෙහි පට්ඨානය දක්වන ලදි. එයින් කියන ලදි:-
“තිකඤ‍්ච පට‍්ඨානවරං දුකුත‍්තමං, දුකං තිකඤ‍්චෙව තිකං දුකඤ‍්ච; තිකං තිකඤ‍්චෙව දුකං දුකඤ‍්ච, ඡ පච‍්චනීයම‍්හි නයා සුගම‍්භීරා”ති.
‘පට්ඨාන’ තික’තුම් - දුක’තුම් දුකතික ද යන තිකදුකද තික තික - දුක දුකද යන මේ සය සුගැඹුරු නයයි මේ - අනුලොම් විරුදු පසනියෙ
තතො පරං අනුලොමපච‍්චනීයෙපි එතෙනෙවුපායෙන ඡ නයා දස‍්සිතා. තෙනාහ –
ඉන්පසුව අනුලෝම පච්චනියෙහි ද මෙම උපායෙන් නය සයක් දක්වන ලදි. එයින් කීහ:-
“තිකඤ‍්ච පට‍්ඨානවරං දුකුත‍්තමං, දුකං තිකඤ‍්චෙව තිකං දුකඤ‍්ච; තිකං තිකඤ‍්චෙව දුකං දුකඤ‍්ච, ඡ අනුලොමපච‍්චනීයම‍්හි නයා සුගම‍්භීරා”ති.
‘පට්ඨාන’ තික’තුම් - දුක’තුම් දුකතිකද යන තික දුක ද තිකතික - දුක දුක ද යන මේ සය අනුලොම් පසනියෙහි - සුගැඹුරු නයයි දන්නේ
තදනන‍්තරං පච‍්චනීයානුලොමම‍්හි එතෙහෙව ඡහි නයෙහි නිද‍්දිට‍්ඨං. තෙනාහ –
ඉන් අනතුරුව පච්චනිය අනුලෝමයෙහි එයින්ම නය සයකින් දක්වන ලදි. එයින් කීහ :-
“තිකඤ‍්ච පට‍්ඨානවරං දුකුත‍්තමං, දුකං තිකඤ‍්චෙව තිකං දුකඤ‍්ච; තිකං තිකඤ‍්චෙව දුකං දුකඤ‍්ච, ඡ පච‍්චනීයානුලොමම‍්හි නයා සුගම‍්භීරා”ති.
‘පට්ඨාන තික’තුම් - දුක’තුම් දුකතික ද යන තික දුක ද තිකතික - දුක දුක ද යන මේ සය පසනිය අනුලොම්හි - සුගැඹුරු නයයි දන්නේ
එවං අනුලොමෙ ඡ පට‍්ඨානානි, පච‍්චනීයෙ ඡ, අනුලොමපච‍්චනීයෙ ඡ, පච‍්චනීයානුලොමෙ ඡ පට‍්ඨානානීති ඉදං “චතුවීසතිසමන‍්තපට‍්ඨානසමොධානපට‍්ඨානමහාපකරණං නාමා”ති හි වුත‍්තං.
මෙසේ අනුලෝම පට්ඨාන සයකි පච්චනියෙහි සයකි. අනුලොම් පච්චනියේ සයකි. පච්චනිය අනුලොම්හි සයකියි මෙය සූවිසි සමන්ත පට්ඨාන සමොධාන පට්ඨාන මහා පකරණය නමැයි කියන ලදි.
තත්‍ථ යෙසං චතුවීසතියා සමන‍්තපට‍්ඨානානං සමොධානවසෙනෙතං චතුවීසතිසමන‍්තපට‍්ඨානසමොධානං පට‍්ඨානමහාපකරණං නාමාති වුත‍්තං, තෙසඤ‍්චෙව ඉමස‍්ස ච පකරණස‍්ස නාමත්‍ථො තාව එවං වෙදිතබ‍්බො. කෙනට‍්ඨෙන පට‍්ඨානන‍්ති? නානප‍්පකාරපච‍්චයට‍්ඨෙන. ‘ප-කාරො’ හි නානප‍්පකාරත්‍ථං දීපෙති, ඨානසද‍්දො පච‍්චයත්‍ථං. ඨානාට‍්ඨානකුසලතාතිආදීසු හි පච්චයො ඨානන‍්ති වුත‍්තො. ඉති නානප‍්පකාරානං පච‍්චයානං වසෙන දෙසිතත‍්තා ඉමෙසු චතුවීසතියා පට‍්ඨානෙසු එකෙකං පට්ඨානං නාම. ඉමෙසං පන පට‍්ඨානානං සමූහතො සබ‍්බම‍්පෙතං පකරණං පට‍්ඨානන‍්ති වෙදිතබ‍්බං.
එහි සූවිසි සමන්ත පට්ඨානයන්ගේ සමෝධාන වශයෙන් මෙය සූවිසි සමන්ත පට්ඨාන සමෝධානය පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණ මැයි කියන ලදි. එහිම මේ ප්‍රකරණයේ නාමයේ අර්ථය පළමුව දැනගත යුතුය. කුමන අර්ථයකින් පට්ඨාන වේද? නානාප්‍රකාර වූ ප්‍රත්‍යයන් ගේ අර්ථයෙන් ‘ප’ කාරය විවිධ ප්‍රකාර අර්ථ දක්වයි. ‘ඨාන’ ශබ්දය ප්‍රත්‍යය අර්ථය. ඨානා ඨාන කුසලතා ආදියෙහි පච්චය, ඨාන යයි කියන ලදි. මෙසේ නානාප්‍රකාර වූ ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් දේශනා කරන ලද බැවින් මේ සූවිසි පට්ඨාන අතුරෙහි එක එකක් පට්ඨාන නම් වේ. මේ පට්ඨානයන්ගේ සමූහයෙන් මේ සියළු ප්‍රකරණය පට්ඨානයයි දතයුතුය.
අපරො නයො – කෙනට‍්ඨෙන පට‍්ඨානන‍්ති? විභජනට‍්ඨෙන. “පඤ්ඤාපනා පට්ඨපනා විවරණා විභජනා උත‍්තානීකම‍්ම”න‍්ති (ම· නි· 1.371) ආගතට‍්ඨානස‍්මිඤ‍්හි විභජනට‍්ඨෙන පට්ඨානං පඤ‍්ඤායති. ඉති කුසලාදීනං ධම‍්මානං හෙතුපච‍්චයාදිවසෙන විභත‍්තත‍්තා ඉමෙසු චතුවීසතියා පට‍්ඨානෙසු එකෙකං පට්ඨානං නාම. ඉමෙසං පන පට‍්ඨානානං සමූහතො සබ‍්බම‍්පෙතං පකරණං පට්ඨානං නාමාති වෙදිතබ‍්බං.
තවද නයක්:- කුමන අර්ථයකින් පට්ඨාන වේද? බෙදීම් අර්ථයෙන්. ‘පඤ්ඤාපනා පට්ඨපනා විවරණා විභජනා උත්තතානීකම්මං’ යන ආ තැන්වල බෙදීම් අර්ථයෙන් පට්ඨානය පෙනී යයි. මෙසේ කුසලාදි ධර්මයන් හේතුප්‍රත්‍ය වශයෙන් බෙදන ලද බැවින් මෙම සූවිසි පට්ඨානවල එක එකක් පට්ඨාන නම් වේ. මෙම පට්ඨානවල සමූහ වශයෙන් මේ සියළු ප්‍රකරණය පට්ඨාන නම් යයි දතයුතුය.
අපරො නයො – කෙනට‍්ඨෙන පට‍්ඨානන‍්ති? පට්ඨිතත්ථෙන. ගමනට‍්ඨෙනාති අත්‍ථො. “ගොට‍්ඨා පට‍්ඨිතගාවො”ති (ම· නි· 1.156) ආගතට‍්ඨානස‍්මිඤ‍්හි යෙන පට‍්ඨානෙන පට‍්ඨිතගාවොති වුත‍්තො, තං අත්‍ථතො ගමනං හොති. ඉති නාතිවිත්‍ථාරිතනයෙසු ධම‍්මසඞ‍්ගණීආදීසු අනිස‍්සඞ‍්ගගමනස‍්ස සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණස‍්ස හෙතුපච‍්චයාදිභෙදභින‍්නෙසු කුසලාදීසු විත්‍ථාරිතනයලාභතො නිස‍්සඞ‍්ගවසෙන පවත‍්තගමනත‍්තා ඉමෙසු චතුවීසතියා පට‍්ඨානෙසු එකෙකං පට්ඨානං නාම. ඉමෙසං පන පට‍්ඨානානං සමූහතො සබ‍්බම‍්පෙතං පකරණං පට්ඨානං නාමාති වෙදිතබ‍්බං.
තවද නයක්:- කුමන අර්ථයකින් පට්ඨාන වේද? පට්ඨිතත්ථෙන = ගමනාර්ථයෙනි. ගොට්ඨාපට්ඨිත ගාවො (ගාලෙන් පිටට යන ගවයා) ආ තැන්වල යම් පට්ඨානයකින් ‘පට්ඨිත ගාවො’ යයි කියන ලදි. එය අර්ථ වශයෙන් ගමන වේ යයි විස්තර නැති නයවල ධම්මසංගනී ආදියෙහි ඇලීම් ගමනේ සර්වඥතා ඥානයේ හේතුප්‍රත්‍යාදි වශයෙන් බෙදුණු කුසල්වල විස්තර කරන ලද නය ලැබීමෙන් ඇලීම් නැතිව පවත්වන ගමන බව මේ සූවිසි පට්ඨානවල එක එකක් පට්ඨාන නම් යයි දතයුතුය.
තත්‍ථ අනුලොමම‍්හි තාව පඨමං තිකවසෙන දෙසිතත‍්තා තිකපට්ඨානං නාම. තස‍්ස පදච‍්ඡෙදො – තිකානං පට්ඨානං එත්‍ථ අත්‍ථීති තිකපට්ඨානං. තිකානං නානප‍්පකාරකා පච්චයා එතිස‍්සා දෙසනාය අත්‍ථීති අත්‍ථො. දුතියවිකප‍්පෙපි තිකානං පට‍්ඨානන‍්ත්‍වෙව තිකපට්ඨානං. හෙතුපච‍්චයාදිවසෙන තිකානං විභජනාති අත්‍ථො. තතියවිකප‍්පෙ හෙතුපච‍්චයාදිභෙදභින‍්නතාය ලද‍්ධවිත්‍ථාරා තිකා එව පට්ඨානං තිකපට්ඨානං. සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණස‍්ස නිස‍්සඞ‍්ගගමනභූමීති අත්‍ථො. දුකපට‍්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. එවං අනුලොමෙ ඡපට‍්ඨානානි විදිත්‍වා පච‍්චනීයාදීසුපි ඉමිනාවුපායෙන වෙදිතබ‍්බානි.
එහි අනුලෝමයෙහි පළමුව තික වශයෙන් දේශනා කරන ලද බැවින් තික පට්ඨාන නම් වේ. එහි පද බිඳීම :- තිකානං පට්ඨානං එත්‍ථ අත්‍ථීති = තිකයන්ගේ පට්ඨානය මෙහි ඇතැයි යනු = තිකපට්ඨානං. තිකයින්ගේ නානාප්‍රකාරක ප්‍රත්‍ය මේ දේශනාවේ ඇතැයි අර්ථයයි. දෙවන විකල්පයෙහි ද තිකයින්ගේ පට්ඨානය එයින් තික පට්ඨානය හේතුප්‍රත්‍යාදි වශයෙන් තිකයින්ගේ බෙදීම යයි අර්ථ වේ. තුන්වන විකල්පයෙහි හේතුප්‍රත්‍යාදි භේදයෙන් බෙදීමෙන් ලද විස්තර තිකවලම පට්ඨානය තික පට්ඨානය වේ. සර්වඥ ඥානයේ ඇලීම් රහිත ගමන භූමියයි (ගමන් බිමන්) අර්ථ වේ. දුක පට්ඨානයෙහි ද මෙම නයම වේ. මෙසේ අනුලෝමයෙහි පට්ඨාන සයකැයි දැන පච්චනියාදියෙහි ද මෙම උපායෙන් දතයුතුය.
යස‍්මා පනෙතානි අනුලොමෙ, පච‍්චනීයෙ, අනුලොමපච‍්චනීයෙ, පච‍්චනීයානුලොමෙති සමන‍්තා ඡ ඡ හුත්‍වා චතුවීසති හොන‍්ති; තස‍්මා “චතුවීසති සමන‍්තපට‍්ඨානානී”ති වුච‍්චන‍්ති. ඉති ඉමෙසං චතුවීසතියා ඛුද‍්දකපට‍්ඨානසඞ‍්ඛාතානං සමන‍්තපට‍්ඨානානං සමොධානවසෙනෙතං චතුවීසතිසමන‍්තපට‍්ඨානසමොධානං පට‍්ඨානමහාපකරණං නාම.
යම්හෙයකින් වනාහි මෙම අනුලෝමයෙහි පච්චනීයෙහි, අනුලෝම පච්චනීයෙහි, පච්චනී අනුලෝමයෙහි යයි සියල්ල සය සය වී සූවිසි වේ. එහෙයින් සූවිසි සමන්ත පට්ඨාන යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙම සූවිස්සෙන් කුඩා පට්ඨාන සංඛ්‍යාත සියළු පට්ඨානයන්ගේ සමෝධාන (එක් කිරීම්) වශයෙන් ඒ සූවිසි සියළු පට්ඨාන සමෝධාන වූ පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණය නමි.
තං පනෙතං යෙ තිකාදයො නිස‍්සාය නිද‍්දිට‍්ඨත‍්තා “තිකපට්ඨානං දුකපට‍්ඨානං…පෙ… දුකදුකපට‍්ඨාන”න‍්ති වුත‍්තං, තෙ අනාමසිත්‍වා යෙසං පච‍්චයානං වසෙන තෙ තිකාදයො විභත‍්තා තෙ පච්චයෙ දස‍්සෙතුං ආදිතො තාවස‍්ස මාතිකානික‍්ඛෙපවාරො නාම වුත‍්තො; පච‍්චයවිභඞ‍්ගවාරොතිපි තස‍්සෙව නාමං. සො උද‍්දෙසනිද‍්දෙසතො දුවිධො. තස‍්ස හෙතුපච්චයො…පෙ… අවිගතපච‍්චයොති අයං උද‍්දෙසො.
එය වනාහි යම් මේ තිකාදිය නිසා නිදර්ශිත බැවින් තික පට්ඨානං, දුක පට්ඨානං....... දුක දුක පට්ඨානං යයි කියන ලදි. ඒවා ස්පර්ශ නොකොට යම් ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් ඒ තිකාදිය බෙදන ලදි. ඒ ප්‍රත්‍ය දැක්වීමට මුලින් මාතෘකා තබන වාරය නම් යයි කියන ලදි. පච්චය විභංග වාරය යයි ඊටම නමකි. එය උද්දේස නිද්දේස යයි දෙයාකාරය. එහි හෙතු පච්චයා........ අවිගත පච්චයො යන මෙය උද්දේසයයි.
තත්‍ථ හෙතු ච සො පච්චයො චාති හෙතුපච්චයො. හෙතු හුත්‍වා පච්චයො, හෙතුභාවෙන පච‍්චයොති වුත‍්තං හොති. ආරම‍්මණපච‍්චයාදීසුපි එසෙව නයො. තත්‍ථ හෙතූති වචනාවයවකාරණමූලානමෙතං අධිවචනං. “පටිඤ්ඤා හෙතූ”තිආදීසු හි ලොකෙ වචනාවයවො හෙතූති, වුච‍්චති. සාසනෙ පන “යෙ ධම‍්මා හෙතුප‍්පභවා”තිආදීසු (මහාව· 60) කාරණං. “තයො කුසලා හෙතූ, තයො අකුසලා හෙතූ”තිආදීසු (ධ· ස· 1059) මූලං හෙතූති වුච‍්චති. තං ඉධ අධිප‍්පෙතං. පච‍්චයොති එත්‍ථ පන අයං වචනත්‍ථො – පටිච්ච එතස්මා එතීති පච්චයො, අප‍්පච‍්චක‍්ඛාය නං වත‍්තතීති අත්‍ථො. යො හි ධම‍්මො යං ධම‍්මං අප‍්පච‍්චක‍්ඛාය තිට‍්ඨති වා උප‍්පජ‍්ජති වා, සො තස‍්ස පච‍්චයොති වුත‍්තං හොති.
එහි හේතු ද පච්චය දැයි හෙතුපච්චයො. හේතු වී පච්චය, හේතු භාවයෙන් පච්චය යයි කියන ලද්දේ වේ. ආරම්මණ පච්චයාදියෙහි ද මෙම නයම වේ. එහි හෙතු යනු වචන අවයව, කාරණ, මූල යන මේවාට සමාන වචනයකි. ‘පටිඤ්ඤා හෙතු’ යනාදියෙහි ලෝකයෙහි වචන අවයව හේතු යයි කියනු ලැබේ. එය මෙහි අදහස් කෙරේ. පච්චයො යන මෙහි වනාහි මේ වචනාර්ථයයි. පටිච්ච එතස්මා එති (නිසා මෙයින් එයි) පච්චයො. ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙන් (පෙනීමෙන්) තොරව එය පවතී යන අර්ථයයි. යම් ධර්මයෙක් හෝ යම් ධර්මයක් පෙනීමෙන් තොරව සිටියි හෝ උපදියි හෝ වේ. එය එයට ප්‍රත්‍ය වේ යයි කියන ලද්දේ වේ.
ලක‍්ඛණතො පන උපකාරකලක‍්ඛණො පච්චයො, යො හි ධම‍්මො යස‍්ස ධම‍්මස‍්ස ඨිතියා වා උප‍්පත‍්තියා වා උපකාරකො හොති, සො තස‍්ස පච‍්චයොති වුච‍්චති. පච්චයො, හෙතු; කාරණං නිදානං සම‍්භවො, පභවොති අත්‍ථතො එකං, බ්‍යඤ‍්ජනතො නානං. ඉති මූලට‍්ඨෙන හෙතු, උපකාරකට‍්ඨෙන පච‍්චයොති සඞ‍්ඛෙපතො මූලට‍්ඨෙන උපකාරකො ධම‍්මො හෙතුපච්චයො. සො හි සාලිආදීනං සාලිබීජාදීනි විය, මණිප‍්පභාදීනං විය ච මණිවණ‍්ණාදයො කුසලාදීනං කුසලාදිභාවසාධකොති ආචරියානං අධිප‍්පායො. එවං සන‍්තෙ පන තංසමුට‍්ඨානරූපෙසු හෙතුපච‍්චයතා න සම‍්පජ‍්ජති. න හි සො තෙසං කුසලාදිභාවං සාධෙති, න ච පච්චයො න හොතීති. වුත‍්තඤ‍්හෙතං “හෙතූ හෙතුසම‍්පයුත‍්තකානං ධම‍්මානං තංසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං හෙතුපච‍්චයෙන පච්චයො”ති. අහෙතුකචිත‍්තානඤ‍්ච විනා එතෙන අබ්‍යාකතභාවො සිද‍්ධො.
ලක්‍ෂණ වශයෙන් වනාහි උපකාරක ලක්‍ෂණ වේ පච්චය. යම් ධර්මයක් යම් ධර්මයක පැවතීමට හෝ ඉපදීමට හෝ උපකාර වේ. එය ඊට ප්‍රත්‍ය යයි කියනු ලැබේ. පච්චය හේතු කාරණා, නිදාන සම්භව වේ. ප්‍රභව වේ යයි අර්ථ වේ. ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් මෙය නානාවිධ ය. මෙසේ මූලාර්ථයෙන් පච්චය යයි සංක්‍ෂෙපයෙන් මූලාර්ථයෙන් උපකාරක ධර්මය හෙතුපච්චයො වේ. එය හැල් ආදියේ හැල් බීජාදිය මෙනි. මිණි පභා (එළියාදිය මෙන් ද මිණි වර්ණාදිය කුසලාදියේ කුසලාදභාවයට සාධක යයි ඇදුරුවරුන්ගේ අදහසයි. මෙසේ ඇතිකල්හි වනාහි එයින් උපදවන රූපවලද හේතුප්‍රත්‍ය බව නොසිදුවේ. එය ඒවායේ කුසලාදිභාවය නො සාදයි. ප්‍රත්‍ය නොවන්නේද නොවේ. මෙය කියන ලදි. ‘හේතු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ ඒවායින් උපන් රූපයන්ට හේතුපච්චයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ’ යයි අහේතුක සිත්වලට හැර මේ අව්‍යාකෘත බව සිදුවේ.
සහෙතුකානම‍්පි ච යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද‍්ධො කුසලාදිභාවො න සම‍්පයුත‍්තහෙතුපටිබද‍්ධො. යදි ච සම‍්පයුත‍්තහෙතූසු සභාවතොව කුසලාදිභාවො සියා, තංසම‍්පයුත‍්තෙසු හෙතුපටිබද‍්ධො අලොභො කුසලො වා සියා අබ්‍යාකතො වා. යස‍්මා පන උභයථාපි හොති, තස‍්මා යථා සම‍්පයුත‍්තෙසු, එවං හෙතූසුපි කුසලාදිතා පරියෙසිතබ‍්බා. කුසලාදිභාවසාධනවසෙන පන හෙතූනං මූලට‍්ඨං අග‍්ගහෙත්‍වා සුප‍්පතිට‍්ඨිතභාවසාධනවසෙන ගය‍්හමානෙ න කිඤ‍්චි විරුජ‍්ඣති. ලද‍්ධහෙතුපච‍්චයා හි ධම‍්මා විරුළ‍්හමූලා විය පාදපා ථිරා හොන‍්ති සුප‍්පතිට‍්ඨිතා, අහෙතුකා පන තිලබීජකාදිසෙවාලා විය න සුප‍්පතිට‍්ඨිතා. ඉති මූලට‍්ඨෙන උපකාරකොති සුප‍්පතිට‍්ඨිතභාවසාධනෙන උපකාරකො ධම‍්මො හෙතුපච‍්චයොති වෙදිතබ‍්බො.
සහේතුකයන්ටද නුවණින් මෙනෙහි කිරීම් ආදිය හා බැඳුණු කුසලාදි භාවය වේ. සම්ප්‍රයුක්ත හේතු හා බැඳුණු ඒවාට නොවේ. ඉදින් සම්ප්‍රයුක්ත හේතුවල ස්වභාව වශයෙන් කුසලාදි භාවය වන්නේය. ඒ සම්ප්‍රයුක්තවල බැඳුණු අලෝභය කුසල හෝ අව්‍යාකෘත හෝ වන්නේය. යම්හෙයකින් වනාහි දෙකම වන්නේය. එහෙයින් යම්සේ සම්ප්‍රයුක්තවල මෙසේ හේතුවලද කුසලාදි බව සෙවිය යුතුය. කුසලාදිභාවය සාධන වශයෙන් වනාහි හෙතූන්ගේ මූලාර්ථ නොගෙන මනාව පිහිටි බැව් සාධන වශයෙන් ගැනීමේ කිසිවෙක් විරුද්ධ නොවේ. ලද හේතුප්‍රත්‍ය ධර්ම වැඩුණු මූල මෙන් වෘක්‍ෂ ස්ථිර වේ. මනාව පිහිටියේ වේ. අහේතුක වනාහි තිලබීජකාදියේ සේවාල (සෙවෙල්) මෙන් ස්ථිර නොවේ. මෙසේ මූලාර්ථයෙන් උපකාරක යයි මනාව පිහිටි බව සාධනයෙන් උපකාරක ධර්මයකැයි හේතුපච්චය දතයුතුය.
තතො පරෙසු ආරම‍්මණවසෙන උපකාරකො ධම‍්මො ආරම‍්මණපච‍්චයො. සො “රූපායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා”ති ආරභිත්‍වාපි “යං යං ධම‍්මං ආරබ‍්භ යෙ යෙ ධම‍්මා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා, තෙ තෙ ධම‍්මා තෙසං තෙසං ධම‍්මානං ආරම‍්මණපච‍්චයෙන පච්චයො”ති ඔසාපිතත‍්තා න කොචි ධම‍්මො න හොති. යථා හි දුබ‍්බලො පුරිසො දණ‍්ඩං වා රජ‍්ජුං වා ආලම‍්බිත්‍වාව උට‍්ඨහති චෙව තිට‍්ඨති ච, එවං චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා රූපාදිආරම‍්මණං ආරබ‍්භෙව උප‍්පජ‍්ජන‍්ති චෙව තිට‍්ඨන‍්ති ච. තස‍්මා සබ‍්බෙපි චිත‍්තචෙතසිකානං ධම‍්මානං ආරම‍්මණභූතා ධම‍්මා ආරම‍්මණපච‍්චයොති වෙදිතබ‍්බා.
ඉන්පසුව අරමුණු භාවයෙන් උපකාරක ධර්මය ආරම්මණ පච්චයො වේ. එය රූපායතනය විඤ්ඤාණ ධාතුව යයි අරඹා ද යම් යම් ධර්ම අරබයා යම් යම් ධර්මයෝ උපදිත්. චිත්ත චෛතසික ධර්ම රූපාදි අරමුණු අරබයාම උපදී ද සිටීද වේ. එහෙයින් සියළු චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ගේ අරමුණෙන් යුත් ධර්ම යයි ආරම්මණ පච්චය දතයුතුය. [missing trans]
ජෙට‍්ඨකට‍්ඨෙන උපකාරකො ධම‍්මො අධිපතිපච‍්චයො. සො සහජාතාරම‍්මණවසෙන දුවිධො. තත්‍ථ “ඡන්‍දාධිපති ඡන්‍දසම‍්පයුත‍්තකානං ධම‍්මානං තංසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං අධිපතිපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදිවචනතො ඡන්‍දවීරියචිත‍්තවීමංසසඞ‍්ඛාතා චත‍්තාරො ධම‍්මා සහජාතාධිපතිපච‍්චයොති වෙදිතබ‍්බා, නො ච ඛො එකතො. යදා හි ඡන්‍දං ධුරං ජෙට‍්ඨකං කත්‍වා චිත‍්තං පවත‍්තති, තදා ඡන්‍දොව අධිපති, න ඉතරෙ. එස නයො සෙසෙසුපි. යං පන ධම‍්මං ගරුං කත්‍වා අරූපධම‍්මා පවත‍්තන‍්ති, සො නෙසං ආරම්මණාධිපති. තෙන වුත‍්තං – “යං යං ධම‍්මං ගරුං කත්‍වා යෙ යෙ ධම‍්මා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා, තෙ තෙ ධම‍්මා තෙසං තෙසං ධම‍්මානං අධිපතිපච‍්චයෙන පච්චයො”ති.
ජ්‍යෙෂ්ඨ අර්ථයෙන් උපකාරක ධර්මය අධිපති පච්චයා වේ. සහජාත අරමුණු වශයෙන් ද්විධ වේ. එහි ඡන්‍ද අධිපති ඡන්‍ද සම්පයුක්ත ධර්ම සහ එයින් උපදවන රූපවල අධිපති පච්චයෙ ප්‍රත්‍ය වේයයි ආදි වචනයෙන් ඡන්‍ද චිත්ත විරිය වීමංස සංඛ්‍යාත සතර ධර්ම සහජාත අධිපති පච්චය යයි දතයුතුය. ඒවා එකට නොවේ. යම්කලෙක ඡන්‍ද ධුරය ජ්‍යෙෂ්ඨ කොට සිත පවතී. එකල ඡන්‍දයම අධිපති වේ. ඉතිරි ඒවා නොවේ. සෙසු ඒවා කෙරෙහි ද මෙම නය වේ. යම්විට ධර්මය ගරුකොට අරූප ධර්ම පවතී. එය ඒවායේ ආරම්මණාධිපති වේ. එයින් කියන ලදි. ‘යම් යම් ධර්ම ගරුකොට ඒ ඒ ධර්ම උපදී. චිත්ත චෛතසික ධර්ම, ඒ ඒ ධර්ම ඒ ඒ ධර්මයන්ට අධිපති පච්චයෙන් පච්චය වේ.
අනන‍්තරභාවෙන උපකාරකො ධම‍්මො අනන‍්තරපච‍්චයො. සමනන‍්තරභාවෙන උපකාරකො ධම‍්මො සමනන‍්තරපච‍්චයො. ඉදඤ‍්ච පච‍්චයද‍්වයං බහුධා පපඤ‍්චයන‍්ති. අයං පනෙත්‍ථ සාරො – යො හි එස චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණානන‍්තරා මනොධාතු, මනොධාතුඅනන‍්තරා මනොවිඤ‍්ඤාණධාතූතිආදි චිත‍්තනියමො, සො යස‍්මා පුරිමචිත‍්තවසෙනෙව ඉජ‍්ඣති, න අඤ‍්ඤථා. තස‍්මා අත‍්තනො අත‍්තනො අනන‍්තරං අනුරූපස‍්ස චිත‍්තුප‍්පාදස‍්ස උප‍්පාදනසමත්‍ථොව ධම‍්මො අනන‍්තරපච‍්චයො. තෙනෙවාහ – “අනන‍්තරපච‍්චයොති චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතු තංසම‍්පයුත‍්තකා ච ධම‍්මා මනොධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං අනන‍්තරපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදි.
අනන්තරභාවයෙන් උපකාරක වූ ධර්මය අනන්තර පච්චයො වේ. සමනන්තර භාවයෙන් උපකාරක ධර්මය සමනන්තර පච්චයො වේ. මේ ප්‍රත්‍ය දෙක ද බොහෝසෙයින් ප්‍රපඤ්ච වේ. එහි සාරය මෙසේය. යමෙක මේ චක්ඛු විඤ්ඤාණයට අනතුරුව මනෝ ධාතු, මනෝධාතුවලට අනතුරුව මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු ආදි චිත්ත නියමය එය යම් හෙයකින් පෙර චිත්ත වශයෙන් ම සිදුවේ. වෙනස් අයුරකින් නොවේ. එහෙයින් තම තමාට අනතුරුව අනුරූප චිත්තුප්පාදයේ උප්පාදන සමර්ථ ධර්මය අනන්තර පච්චය වේ. එයින් කීහ. ‘අනන්තර පච්චය යයි චක්ඛුවිඤ්ඤාණ ධාතු එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම ද මනෝධාතුවෙන් එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලටද අනන්තර පච්චයෙන් පච්චය යයි ආදිය වේ.
යො අනන‍්තරපච‍්චයො, ස‍්වෙව සමනන‍්තරපච‍්චයො. බ්‍යඤ‍්ජනමත‍්තමෙව හෙත්‍ථ නානං, උපචයසන‍්තතිආදීසු විය, අධිවචනනිරුත‍්තිදුකාදීසු විය ච, අත්‍ථතො පන නානං නත්‍ථි. යම‍්පි “අද‍්ධානන‍්තරතාය අනන‍්තරපච‍්චයො, කාලානන‍්තරතාය සමනන‍්තරපච‍්චයො”ති ආචරියානං මතං , තං “නිරොධා වුට‍්ඨහන‍්තස‍්ස නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනකුසලං ඵලසමාපත‍්තියා සමනන‍්තරපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදීහි විරුජ‍්ඣති. යම‍්පි තත්‍ථ වදන‍්ති – “ධම‍්මානං සමුට‍්ඨාපනසමත්‍ථතා න පරිහායති, භාවනාබලෙන පන වාරිතත‍්තා ධම‍්මා සමනන‍්තරං නුප‍්පජ‍්ජන‍්තී”ති, තම‍්පි කාලානන‍්තරතාය අභාවමෙව සාධෙති. භාවනාබලෙන හි තත්‍ථ කාලානන‍්තරතා නත්‍ථීති, මයම‍්පි එතදෙව වදාම. යස‍්මා ච කාලානන‍්තරතා නත්‍ථි, තස‍්මා සමනන‍්තරපච‍්චයතා න යුජ‍්ජති. කාලානන‍්තරතාය හි තෙසං සමනන‍්තරපච‍්චයො හොතීති ලද‍්ධි. තස‍්මා අභිනිවෙසං අකත්‍වා බ්‍යඤ‍්ජනමත‍්තතොවෙත්‍ථ නානාකරණං පච‍්චෙතබ‍්බං, න අත්‍ථතො. කථං? නත්‍ථි එතෙසං අන‍්තරන‍්ති හි අනන‍්තරා. සණ‍්ඨානාභාවතො සුට‍්ඨු අනන‍්තරාති සමනන‍්තරා.
යම් අනන්තර ප්‍රත්‍යයක් වේ නම් එයම සමනන්තර ප්‍රත්‍ය වේ. ව්‍යඤ්ජන මාත්‍රය පමණක් මෙහි විවිධය. උපචය සන්තති ආදියෙහි මෙන් අධිවචන නිරුක්ති දුකාදිවල මෙන් ද අර්ථ වශයෙන් නානා බවක් නැත. යම් මාර්ග අනන්තරයකින් ද අනන්තර පච්චය වේ. කාල අන්තර බවෙහි සමනන්තර පච්චය වේයයි ආචාර්යවරුන්ගේ මතයයි. එය නිරෝධයෙන් නැගිටින්නාට නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤා කුසල ඵල සමාපත්තියෙන් සමනන්තර පච්චයෙන් පච්චය වේ යයි ආදියෙන් විරුද්ධ වේ. එහි යමක් කියයි. ධර්මයන්ගේ ඉපදවීමේ සාමාර්ථ්‍යය නොපිරිහේ. භාවනා බලයෙන් වනාහි වළකන ලද බැවින් ධර්ම සමනන්තරව නූපදී. එය ද කාලාන්තර බවින් අභාවයම සාදයි. භාවනා බලයෙන් එහි කාල අන්තර බව නැතැයි අපිද එයම කියමු. යම්හෙයකින් කාල අන්තර නැත්ද එහෙයින් සමනන්තර පච්චය බව නොයෙදේ. කාල අන්තරතාවෙන් ඔවුන්ට සමනන්තර පච්චය වේ යයි විශ්වාසය එනිසා ඇතුළත් නොකොට ව්‍යඤ්ජන මාත්‍රයෙන්ම මෙහි විවිධත්වය වේයයි දැනගන්න. අර්ථ වශයෙන් නොවේ. කෙසේද? මේවායේ අන්තරයක් නැත. අනන්තරය. සටහන්බවින් මනාසේ අනන්තර යයි සමනන්තර වේ.
උප‍්පජ‍්ජමානො සහ උප‍්පජ‍්ජමානභාවෙන උපකාරකො ධම‍්මො සහජාතපච‍්චයො, පකාසස‍්ස පදීපො විය. සො අරූපක‍්ඛන්‍ධාදිවසෙන ඡබ‍්බිධො හොති. යථාහ – චත‍්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං සහජාතපච‍්චයෙන පච්චයො. චත‍්තාරො මහාභූතා අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං…පෙ… ඔක‍්කන‍්තික‍්ඛණෙ නාමරූපං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං…පෙ… චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා චිත‍්තසමුට‍්ඨානානං රූපානං…පෙ… මහාභූතා උපාදාරූපානං…පෙ… රූපිනො ධම‍්මා අරූපීනං ධම‍්මානං කිඤ‍්චිකාලෙ සහජාතපච‍්චයෙන පච්චයො; කිඤ‍්චි කාලෙ න සහජාතපච‍්චයෙන පච‍්චයොති. ඉදං හදයවත්‍ථුමෙව සන්‍ධාය වුත‍්තං.
ඉපදෙමින් ද ඉපදීම් භාවයෙන් ද උපකාරක ධර්මය සහජාත පච්චයො වේ. ආලෝකයට පහන මෙනි. එය අරූප ස්කන්ධ වශයෙන් සයාකාර වේ. යම්සේ කීහ. ‘අරූපී සතර ස්කන්ධ ඔවුනොවුන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. සතරමහා භූත ඔවුනොවුන් ...... බැසගන්නා ක්‍ෂණයෙහි නාමරූප ඔවුනොවුන්............ චිත්ත චෛතසික ධර්මයෝ සිතින් උපදවන රූපයන්ගේ........... මහාභූත උපාදාය රූපවල රූපී ධර්ම අරූපී ධර්මවලට කිසි කාලයක් සහජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. කිසි කාලයක් සහජාත පච්චයෙන් පච්චය නොවේ. මෙය හෘදය වස්තුවම සඳහා කියන ලදි.
අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං උප‍්පාදනුපත්‍ථම‍්භනභාවෙන උපකාරකො ධම‍්මො අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයො. අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤුපත්‍ථම‍්භකං තිදණ‍්ඩං විය. සො අරූපක‍්ඛන්‍ධාදිවසෙන තිවිධො හොති. යථාහ – චත‍්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච්චයො. චත‍්තාරො මහාභූතා…පෙ… ඔක‍්කන‍්තික‍්ඛණෙ නාමරූපං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
ඔවුනොවුන් උප්පාද උපත්‍ථම්භන භාවයෙන් උපකාරක ධර්මය අඤ්ඤමඤ්ඤ පච්චයො වේ. ඔවුනොවුන්ට උපස්ථම්භක ත්‍රිදණ්ඩ මෙන් එය අරූප ස්කන්ධ වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. යම්සේ කීහ:- සතර අරූපී ස්කන්ධ අන්‍යොන්‍ය ප්‍රත්‍යයෙන් පච්චය වේ. සතරමහාභූත.......බැසගන්නා ක්‍ෂණයෙහි නාමරූප අන්‍යොන්‍ය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ.
අධිට‍්ඨානාකාරෙන නිස‍්සයාකාරෙන ච උපකාරකො ධම‍්මො නිස‍්සයපච‍්චයො, තරුචිත‍්තකම‍්මාදීනං පථවීපටාදයො විය. සො “චත‍්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං නිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”ති එවං සහජාතෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බො. ඡට‍්ඨො පනෙත්‍ථ කොට‍්ඨාසො “චක‍්ඛායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා, සොතඝානජිව‍්හාකායායතනං කායවිඤ‍්ඤාණධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං නිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො. යං රූපං නිස‍්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු ච වත‍්තන‍්ති , තං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයා ච තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං නිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”ති එවං විභත‍්තො.
අධිෂ්ඨාන ආකාරයෙන් නිස්සය ආකාරයෙන් උපකාරක ධර්මය නිස්සය පච්චයො වේ. තරු චිත්‍ර කර්මාදීන්ගේ පෘථිවි වස්ත්‍ර ආදිය මෙන් එය සතර අරූපී ස්කන්ධ ඔවුනොවුන් නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. මෙසේ සහජාතයෙහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුය. මෙහි සවැනි කොට්ඨාශය චක්ඛායතනය, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව, සොත, ඝාන, ජිව්හා, කායායතන, කාය විඤ්ඤාණ ධාතු ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. යම් රූපයක් නිසා මනෝධාතු ද මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු ද පවතී. ඒ රූපය මනෝධාතුවෙන් ද මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවෙන්ද ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවන්ගේ ද නිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ යයි මෙසේ බෙදන ලදි.
උපනිස‍්සයපච‍්චයොති ඉධ පන අයං තාව වචනත්‍ථො – තදධීනවුත‍්තිතාය අත‍්තනො ඵලෙන නිස‍්සිතො, න පටික‍්ඛිත‍්තොති නිස‍්සයො. යථා පන භුසො ආයාසො උපායාසො, එවං භුසො නිස‍්සයො උපනිස‍්සයො. බලවකාරණස‍්සෙතං අධිවචනං. තස‍්මා බලවකාරණභාවෙන උපකාරකො ධම‍්මො උපනිස‍්සයපච‍්චයොති වෙදිතබ‍්බො. සො ආරම‍්මණූපනිස‍්සයො, අනන‍්තරූපනිස‍්සයො පකතූපනිස‍්සයොති තිවිධො හොති. තත්‍ථ “දානං දත්‍වා සීලං සමාදියිත්‍වා උපොසථකම‍්මං කත්‍වා තං ගරුං කත්‍වා පච‍්චවෙක‍්ඛති, පුබ‍්බෙ සුචිණ‍්ණානි ගරුං කත්‍වා පච‍්චවෙක‍්ඛති, ඣානා වුට‍්ඨහිත්‍වා ඣානං ගරුං කත්‍වා පච‍්චවෙක‍්ඛති, සෙක‍්ඛා ගොත්‍රභුං ගරුං කත්‍වා පච‍්චවෙක‍්ඛන‍්ති, වොදානං ගරුං කත්‍වා පච‍්චවෙක‍්ඛන‍්ති, සෙක‍්ඛා මග‍්ගා වුට‍්ඨහිත්‍වා මග‍්ගං ගරුං කත්‍වා පච‍්චවෙක‍්ඛන‍්තී”ති එවමාදිනා නයෙන ආරම‍්මණූපනිස‍්සයො තාව ආරම‍්මණාධිපතිනා සද‍්ධිං නානත‍්තං අකත්‍වා විභත‍්තො. තත්‍ථ යං ආරම‍්මණං ගරුං කත්‍වා චිත‍්තචෙතසිකා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, තං නියමතො තෙසං ආරම‍්මණෙසු බලවාරම‍්මණං හොති . ඉති ගරුකාතබ‍්බමත‍්තට‍්ඨෙන ආරම්මණාධිපති, බලවකාරණට‍්ඨෙන ආරම‍්මණූපනිස‍්සයොති එවමෙතෙසං නානත‍්තං වෙදිතබ‍්බං.
උපනිස්සය පච්චයො යයි මෙහි මෙය වචනාර්ථය වේ. තද්ධිත වෘත්තියෙන් තමාගේ ඵලයෙන් නිශ්‍රිත වූයේ ප්‍රතික්‍ෂේප නොකරන ලද්දේ නිස්සය වේ. යම්සේ වනාහි බොහෝ ආයාසය උපායාස වේ. මෙසේ බොහෝ නිස්සය උපනිස්සය වේ. බලවත් කාරණයට මෙය අධිවචනයකි. එහෙයින් බලවත් කාරණා භාවයෙන් උපකාරක ධර්මය උපනිස්සය ප්‍රත්‍ය යයි දතයුතුය. එය ආරම්මණුපනිස්සය, අනන්තරූපනිස්සය, පකතූපනිස්ස යයි තුන් ආකාර වේ. එහි දන් දී සිල් සමාදන් වී පොහොය කර්ම කොට එය ගරුකොට ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරයි. පෙර හොඳ පුරුදු ගරුකොට ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරයි. ධ්‍යානයෙන් නැගිට ධ්‍යානය ගරුකොට ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරයි. සෛක්‍ෂ ගෝත්‍රභූ ගරුකොට ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරයි. පිරිසිදු බව ගරුකොට ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරයි. සෛක්‍ෂ මාර්ගයෙන් නැගිට මාර්ගය ගරුකොට ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරයි. යනාදි නයින් ආරම්මණා උපනිස්සය ආරම්මණ අධිපතියා සමග නානත්‍වය නොකොට බෙදන ලදි. එහි යම් අරමුණක් ගරුකොට චිත්ත චෛතසික උපදී. එය නියමයෙන් ඒවායේ අරමුණුවල බලවත් අරමුණ වේ. මෙසේ ගරු කළයුතු අර්ථයෙන් අරමුණු අධිපති බලවත් කාරණ අර්ථයෙන් ආරම්මණ උපනිස්සය යයි මෙසේ මේවායේ නානා බව දතයුතුය.
අනන‍්තරූපනිස‍්සයොපි “පුරිමා පුරිමා කුසලා ඛන්‍ධා පච‍්ඡිමානං පච‍්ඡිමානං කුසලානං ඛන්‍ධානං උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදිනා නයෙන අනන‍්තරපච‍්චයෙන සද‍්ධිං නානත‍්තං අකත්‍වාව විභත‍්තො. මාතිකානික‍්ඛෙපෙ පන නෙසං “චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතු තංසම‍්පයුත‍්තකා ච ධම‍්මා මනොධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං අනන‍්තරපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදිනා නයෙන අනන‍්තරස‍්ස ච “පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම‍්මා පච‍්ඡිමානං පච‍්ඡිමානං කුසලානං ධම‍්මානං උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදිනා නයෙන උපනිස‍්සයස‍්ස ච ආගතත‍්තා නික‍්ඛෙපවිසෙසො අත්‍ථි, සොපි අත්‍ථතො එකීභාවමෙව ගච‍්ඡති. එවං සන‍්තෙපි අත‍්තනො අත‍්තනො අනන‍්තරං අනුරූපස‍්ස චිත‍්තුප‍්පාදස‍්ස පවත‍්තනසමත්‍ථතාය අනන‍්තරතා පුරිමචිත‍්තස‍්ස ච පච‍්ඡිමචිත‍්තුප‍්පාදනෙ බලවතාය අනන‍්තරූපනිස‍්සයතා වෙදිතබ‍්බා. යථා හි හෙතුපච‍්චයාදීසු කඤ‍්චි ධම‍්මං විනාපි චිත‍්තං උප‍්පජ‍්ජති, න එවං අනන‍්තරචිත‍්තං, විනා චිත‍්තස‍්ස උප‍්පත‍්ති නාම අත්‍ථි, තස‍්මා බලවපච‍්චයො හොති. ඉති අත‍්තනො අත‍්තනො අනන‍්තරං අනුරූපචිත‍්තුප‍්පාදවසෙන අනන‍්තරපච‍්චයො, බලවකාරණවසෙන අනන‍්තරූපනිස‍්සයොති එවමෙතෙසං නානත‍්තං වෙදිතබ‍්බං.
අනන්තරූප නිස්සය ද පෙර වූ කුසල ස්කන්ධ පසු කුසලයේ ස්කන්ධයන්ගේ උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් පච්චය වේයයි යනාදි නයින් අනන්තර පච්චය සමග නානත්‍වය නොකොට බෙදන ලදි. මාතෘකා තැබීමේ වනාහි ඒවායේ චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතු එය හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මද මනෝධාතුව එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට ද අනන්තර පච්චයෙන් පච්චය යනාදි නයින් අනන්තරයට ද මුලින් මුලින් වූ කුසල ධර්ම පසු පසුව වූ කුසල ධර්මවලට උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. යනාදි නයින් උපනිස්සය ද ආ බැවින් බහා තබන විශේෂයක් ඇත. එය ද අර්ථ වශයෙන් ඒකීභාවයටම යයි. මෙසේ ඇතිකල්හිද තම තමාගේ අනන්තරය අනරූප චිත්තුප්පාදයේ පැවැත්ම සමත් බවෙන් අනන්තරබව වේ. පෙර සිතටද පසු චිත්තුප්පාදයෙන් බලවත් අනන්තර උපනිස්සය බව දතයුතුය. යම්සේ වනාහි හේතුප්‍රත්‍යාදියෙහි කිසි ධර්මයක් නැතිවද සිත උපදී. මෙසේ අනන්තර සිත නැතිව සිතේ උපතක් නම් නැත. එහෙයින් බලවත් ප්‍රත්‍ය වේ. මෙසේ තම තමාගේ අනන්තර අනුරූප චිත්තුප්පාද වශයෙන් අනන්තර පච්චය බලවත් කාරණය වශයෙන් අනන්තර උපනිස්සය වේ. මෙසේ මේවායේ නා නා බව දතයුතුය.
පකතූපනිස‍්සයො පන පකතො උපනිස‍්සයො පකතූපනිස‍්සයො. පකතො නාම අත‍්තනො සන‍්තානෙ නිප‍්ඵාදිතො වා සද‍්ධාසීලාදි; උපසෙවිතො වා උතුභොජනාදි. පකතියායෙව වා උපනිස‍්සයො පකතූපනිස‍්සයො, ආරම‍්මණානන‍්තරෙහි අසම‍්මිස‍්සොති අත්‍ථො. තස‍්ස “පකතූපනිස‍්සයො – සද‍්ධං උපනිස‍්සාය දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම‍්මං කරොති, ඣානං උප‍්පාදෙති, විපස‍්සනං උප‍්පාදෙති, මග‍්ගං උප‍්පාදෙති, අභිඤ‍්ඤං උප‍්පාදෙති, සමාපත‍්තිං උප‍්පාදෙති, සීලං… සුතං… චාගං… පඤ‍්ඤං උපනිස‍්සාය දානං දෙති…පෙ… සමාපත‍්තිං උප‍්පාදෙති. සද්ධා… සීලං… සුතං… චාගො… පඤ්ඤා සද්ධාය… සීලස්ස… සුතස්ස… චාගස්ස… පඤ්ඤාය උපනිස‍්සයපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදිනා නයෙන අනෙකප‍්පකාරකො පභෙදො වෙදිතබ‍්බො. ඉති ඉමෙ සද‍්ධාදයො පකතා චෙව බලවකාරණට‍්ඨෙන උපනිස‍්සයා චාති පකතූපනිස‍්සයොති.
පකතූපනිස්සය වනාහි ප්‍රකෘතියෙන් උපනිස්සය පකතූපනිස්සය නම් තමාගේ සන්තානයෙහි උපන් හෝ සද්ධා සීලාදි උපසේවිත හෝ සෘතු භෝජනාදි ප්‍රකෘතීන් හෝ උපනිස්සය වූයේ පකතූපනිස්සය වේ. අරමුණු අතරෙහි අසම්මිශ්‍ර යන අර්ථයයි. එහි පකූතපනිස්සය සද්ධාව නිසා දන් දෙයි. සිල් සමාදන් වෙයි. පෙහෙවස් රකියි. ධ්‍යාන උපදවයි. විපස්සනා උපදවයි. මාර්ගය උපදවයි. අභිඤ්ඤා උපදවයි. සමාපත්ති උපදවයි. සීල සුත චාග පඤ්ඤා උපනිශ්‍රයෙන් දන් දෙති......... සමාපත්ති උපදවයි. සද්ධා සුත සීල චාග පඤ්ඤා, සද්ධාය, සීලස්ස, සුතස්ස, චාගස්ස, පඤ්ඤාය (ශ්‍රද්ධාවේ සීලයේ ඇසීමේ ත්‍යාගයේ ප්‍රඥාවේ) උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ යනාදි නයින් අනේකප්‍රකාර වූ ප්‍රභේද දතයුතුය. මෙසේ මේ ශ්‍රද්ධාදිය ප්‍රකෘති මෙන්ම බලවත් කාරණාර්ථයෙන් උපනිස්සය දැයි පකතූපනිස්සය වේ.
පඨමතරං උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා වත‍්තමානභාවෙන උපකාරකො ධම‍්මො පුරෙජාතපච‍්චයො. සො පඤ‍්චද‍්වාරෙ වත්‍ථාරම‍්මණහදයවත්‍ථුවසෙන එකාදසවිධො හොති . යථාහ – චක‍්ඛායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච්චයො. සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායායතනං, රූපායතනං, සද්ද… ගන්‍ධ… රස… ඵොට‍්ඨබ‍්බායතනං, කායවිඤ‍්ඤාණධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච්චයො. රූපසද‍්දගන්‍ධරසඵොට‍්ඨබ‍්බායතනං මනොධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච්චයො. යං රූපං නිස‍්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු ච වත‍්තන‍්ති, තං රූපං මනොධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච්චයො, මනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං කිඤ‍්චි කාලෙ පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච්චයො, කිඤ‍්චි කාලෙ න පුරෙජාතපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
පළමුව ඉපදී වර්තමාන භාවයෙන් උපකාරක ධර්මය පුරෙජාත පච්චයො වේ. එය පඤ්චද්වාරයෙහි වත්‍ථු ආරම්මණ හදයවත්‍ථු වශයෙන් එකොළොස් වැදෑරුම් වේ. යම්සේ කීහ. චක්ඛායතනය, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ටද පුරෙජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. සොත, ඝාන, ජිව්හා, කායායතන, රූපායතන, සද්ද, ගන්‍ධ, රස, පොට්ඨබ්බායතන කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට පුරේජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. රූප, සද්ද, ගන්‍ධ, රස, ස්පර්ශායතන, මනෝධාතුව එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට පුරේජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. යම් රූපයක් නිසා මනෝධාතු මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු ද පවතී. ඒ රූපය මනෝධාතු එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ද පුරෙජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට කිසියම් කාලයක් පුරෙජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ. කිසියම් කාලයක් පුරෙජාත පච්චයෙන් පච්චය නොවේ.
පුරෙජාතානං රූපධම‍්මානං උපත්‍ථම‍්භකට‍්ඨෙන උපකාරකො අරූපධම‍්මො පච‍්ඡාජාතපච‍්චයො, ගිජ‍්ඣපොතකසරීරානං ආහාරාසාචෙතනා විය. තෙන වුත‍්තං – “පච‍්ඡාජාතා චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා පුරෙජාතස‍්ස ඉමස‍්ස කායස‍්ස පච‍්ඡාජාතපච‍්චයෙන පච්චයො”ති.
පුරේජාත ධර්මයන්ට උපස්ථම්භක අර්ථයෙන් උපකාරක අරූප ධර්මය පච්ඡාජාත පච්චයො වේ. ගිජුපෝතක ශරීරවලට ආහාරය ඒ චේතනා මෙන් එයින් කියන ලදි. පසුව උපන් චිත්ත චෛතසික ධර්ම පුරෙජාත මේ ශරීරයට පච්ඡාජාත පච්චයෙන් පච්චය වේ.
ආසෙවනට‍්ඨෙන අනන‍්තරානං පගුණබලවභාවාය උපකාරකො ධම‍්මො ආසෙවනපච‍්චයො, ගන්‍ථාදීසු පුරිමාපුරිමාභියොගො විය. සො කුසලාකුසලකිරියජවනවසෙන තිවිධො හොති. යථාහ – පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම‍්මා පච‍්ඡිමානං පච‍්ඡිමානං කුසලානං ධම‍්මානං ආසෙවනපච‍්චයෙන පච්චයො . පුරිමා පුරිමා අකුසලා…පෙ… කිරියාබ්‍යාකතා ධම‍්මා පච‍්ඡිමානං පච‍්ඡිමානං කිරියාබ්‍යාකතානං ධම‍්මානං ආසෙවනපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
ආසේවන අර්ථයෙන් අනතුරුව ප්‍රගුණ බව බලවත් බැවින් උපකාරක ධර්මය ආසෙවන පච්චයො වේ. ග්‍රන්‍ථාදියෙහි පුරිම පුරිම අභියෝගය මෙන් ඒ කුසල අකුසල ක්‍රියා ජවන වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. යම්සේ කීහ:- මුලින් මුලින් වූ කුසල ධර්ම පසු පසු වූ කුසල ධර්මයන්ට ආසේවන පච්චයෙන් පච්චය වේ. මුලින් මුලින් වූ අකුසලා......... ක්‍රියා අබ්‍යාකතා ධර්ම පසු පසු වූ ක්‍රියා අබ්‍යාකතා ධර්මයන්ට ආසෙවන පච්චයෙන් පච්චය වේ.
චිත‍්තපයොගසඞ‍්ඛාතෙන කිරියාභාවෙන උපකාරකො ධම‍්මො කම‍්මපච‍්චයො. සො නානාක‍්ඛණිකාය චෙව කුසලාකුසලචෙතනාය සහජාතාය ච සබ‍්බායපි චෙතනාය වසෙන දුවිධො හොති. යථාහ – කුසලාකුසලං කම‍්මං විපාකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං කම‍්මපච‍්චයෙන පච්චයො. චෙතනා සම‍්පයුත‍්තකානං ධම‍්මානං තං සමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං කම‍්මපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
චිත්ත ප්‍රයෝග සංඛ්‍යාත ක්‍රියා භාවයෙන් උපකාරක වූ ධර්මය කම්මප්පච්චයො නම් වේ. එය නානාක්‍ෂණික මෙන්ම කුසලාකුසල චේතනාවල සහජාතද සියළු චේතනා වශයෙන් ද්විධය කීහ. කුසලාකුසල කම්මවිපාකවලට ස්කන්ධයන්ගේ කටත්තා රූපවලට කම්ම පච්චයෙන් පච්චය වේ.
නිරුස‍්සාහසන‍්තභාවෙන නිරුස‍්සාහසන‍්තභාවාය උපකාරකො විපාකධම‍්මො විපාකපච‍්චයො. සො පවත‍්තෙ චිත‍්තසමුට‍්ඨානානං, පටිසන්‍ධියං කටත්තා ච රූපානං, සබ‍්බත්‍ථ ච සම‍්පයුත‍්තධම‍්මානං විපාකපච‍්චයො හොති. යථාහ – විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්‍ධො තිණ‍්ණං ඛන්‍ධානං, චිත‍්තසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං, විපාකපච‍්චයෙන පච්චයො…පෙ… පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්‍ධො…පෙ… ද‍්වෙ ඛන්‍ධා ද‍්වින‍්නං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං විපාකපච‍්චයෙන පච්චයො. ඛන්‍ධා වත්‍ථුස‍්ස විපාකපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
නිරුත්සාහ සාන්ත භාවයෙන් නිරුත්සාහ සාන්තභාවයට උපකාරක ධර්මය විපාක පච්චයො නම් වේ. එය පවත්නේ චිත්ත සමුට්ඨාන ප්‍රතිසන්ධිය කටත්තා ද රූපවලට සියළු තැන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට විපාක පච්චයෙන් පච්චය වේ. යම්සේ කීහ. විපාක අබ්‍යාකත තුන් ස්කන්ධයන්ගෙන් එක් ස්කන්ධයකි. චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට විපාක පච්චයෙන් පච්චය වේ......... පටිසන්‍ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අබ්‍යාකත එක් ඛන්‍ධයකි....... ඛන්‍ධ දෙකකි. කඳු දෙකට කටත්තාවලටද රූපවලටද විපාක පච්චයෙන් පච්චය වේ. ස්කන්ධවලට වස්තුවට විපාක පච්චයෙන් පච්චය වේ.
රූපාරූපානං උපත්‍ථම‍්භකට‍්ඨෙන උපකාරකා චත‍්තාරො ආහාරා ආහාරපච‍්චයො. යථාහ – කබළීකාරො ආහාරො ඉමස‍්ස කායස‍්ස ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො. අරූපිනො ආහාරා සම‍්පයුත‍්තකානං ධම‍්මානං තංසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං ආහාරපච‍්චයෙන පච‍්චයොති. පඤ‍්හාවාරෙ පන “පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ආහාරා සම‍්පයුත‍්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං ආහාරපච‍්චයෙන පච්චයො”තිපි වුත‍්තං.
රූප අරූපවලට උපස්ථම්භක අර්ථයෙන් උපකාරක වන ආහාර සතර ආහාර පච්චයො වේ. යථාහ:- ‘මේ කයට කබලිංකාර ආහාරය ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ. අරූපී ආහාර සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට ඒවායින් උපන් රූපවලටද ආහාර පච්චයෙන් පච්චය වේ’ ප්‍රශ්න වාරයෙහි වනාහි ප්‍රතිසන්ධිය ක්‍ෂණයෙහි විපාක අව්‍යාකත ආහාර සම්ප්‍රයුක්ත ඛන්‍ධවලට කටත්තාවලට ද රූපවලට ද ආහාර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේයයි කියන ලදි.
අධිපතියට‍්ඨෙන උපකාරකා ඉත්‍ථින්‍ද්‍රියපුරිසින්‍ද්‍රියවජ‍්ජා වීසතින්‍ද්‍රියා ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයො. තත්‍ථ චක‍්ඛුන්‍ද්‍රියාදයො පඤ‍්ච අරූපධම‍්මානංයෙව, සෙසා රූපාරූපානං පච්චයා හොන‍්ති. යථාහ – චක‍්ඛුන්‍ද්‍රියං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා, සොත… ඝාන… ජිව්හා… කායින්‍ද්‍රියං කායවිඤ‍්ඤාණධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො. රූපජීවිතින්‍ද්‍රියං කටත‍්තාරූපානං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො. අරූපිනො ඉන්‍ද්‍රියා සම‍්පයුත‍්තකානං ධම‍්මානං තංසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච‍්චයොති. පඤ‍්හාවාරෙ පන “පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඉන්‍ද්‍රියා සම‍්පයුත‍්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං ඉන්‍ද්‍රියපච‍්චයෙන පච්චයො”තිපි වුත‍්තං.
අධිපති අර්ථයෙන් උපකාරක වූ ස්ත්‍රී පුරුෂ ඉන්‍ද්‍රිය හැර විසි ඉන්‍ද්‍රිය ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයො නම් වේ. එහි චක්ඛු ඉන්‍ද්‍රියාදිය අරූප ධර්ම වේ. සෙස්ස රූප අරූපවලට ප්‍රත්‍ය වේ. යම්සේ කීහ. චක්ඛු ඉන්‍ද්‍රිය චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවටද සොත, ඝාන, ජිව්හා, කාය ඉන්‍ද්‍රිය කාය විඤ්ඤාණ ධාතුවටද එය සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට ද ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රිය කටත්තා රූපවලට ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. අරූපී ඉන්‍ද්‍රිය සම්ප්‍රයුක්ත ධම්මවලට ද එයින් උපන් රූපවලට ද ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රශ්න වාරයෙහි වනාහි ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අව්‍යාකත ඉන්‍ද්‍රිය සම්ප්‍රයුක්ත ධම්මවලට කටත්තාද රූපවලට ඉන්‍ද්‍රිය පච්චයෙන් පච්චය වේයයි ද කියන ලදි.
උපනිජ‍්ඣායනට‍්ඨෙන උපකාරකානි ඨපෙත්‍වා ද‍්විපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණෙසු කායිකසුඛදුක‍්ඛවෙදනාද‍්වයං සබ‍්බානිපි කුසලාදිභෙදානි සත‍්ත ඣානඞ‍්ගානි ඣානපච‍්චයො. යථාහ – ඣානඞ‍්ගානි ඣානසම‍්පයුත‍්තකානං ධම‍්මානං තංසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං ඣානපච‍්චයෙන පච‍්චයොති. පඤ‍්හාවාරෙ පන පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි ඣානඞ‍්ගානි සම‍්පයුත‍්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං ඣානපච‍්චයෙන පච්චයො”තිපි වුත‍්තං.
උපනිජ්ඣායන (නැවත සිතා බැලීම්) අර්ථයෙන් උපකාරක දෙපස් විඤ්ඤාණය හැර කායික සැප දුක් වේදනා දෙක සියළු කුසල භේද සත් ධ්‍යානාංග ඣාන පච්චයො වේ. යම්සේ කීහ. ධ්‍යානාංග ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට එයින් උපන් රූපවලටද ඣාන පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රශ්න වාරයෙහි ප්‍රතිසන්ධි ක්‍ෂණයෙහි විපාක අව්‍යාකත ධ්‍යානාංග සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධවලට කටත්තා ද රූපවලට ඣාන පච්චයෙන් පච්චය වේ යයි කියන ලදි.
යතො තතො වා නිය්‍යානට‍්ඨෙන උපකාරකානි කුසලාදිභෙදානි ද‍්වාදස මග‍්ගඞ‍්ගානි මග‍්ගපච‍්චයො. යථාහ – “මග‍්ගඞ‍්ගානි මග‍්ගසම‍්පයුත‍්තකානං ධම‍්මානං තංසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං මග‍්ගපච‍්චයෙන පච්චයො”ති. පඤ‍්හාවාරෙ පන “පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතානි මග‍්ගඞ‍්ගානි සම‍්පයුත‍්තකානං ඛන්‍ධානං කටත්තා ච රූපානං මග‍්ගපච‍්චයෙන පච්චයො”ති වුත‍්තං. න එතෙ පන ද‍්වෙපි ඣානමග‍්ගපච‍්චයා යථාසඞ‍්ඛ්‍යං ද‍්විපඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණාහෙතුකචිත‍්තෙසු ලබ‍්භන‍්තීති වෙදිතබ‍්බා.
යම් ඒ තැනකින් පැමිණවීම් අර්ථයෙන් උපකාරක කුසලාදි භේදයෙන් යුත් දොළොස් මාර්ගාංග මග්ග පච්චයො වේ. යම්සේ කීහ. ‘මාර්ග අංග මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මවලට එයින් උපදවන රූපවලට මග්ග පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රශ්න වාරයෙහි වනාහි පිළිසිඳුම් කෙණෙහි විපාක අව්‍යාකතවලට මග්ග අංග සම්ප්‍රයුක්ත ඛන්‍ධවලට කටත්තා රූපවලටද මග්ග පච්චයෙන් පච්චය වේයයි කියන ලදි. මේ ඣාන මග්ග පච්චය දෙකම දෙපස් විඤ්ඤාණ අහේතුක සිත්වල නොලැබේ යයි දතයුතුය.
එකවත්‍ථුකඑකාරම‍්මණඑකුප‍්පාදෙකනිරොධසඞ‍්ඛාතෙන සම‍්පයුත‍්තභාවෙන උපකාරකා අරූපධම‍්මා සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයො. යථාහ – “චත‍්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං සම‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො”ති.
ඒක වස්තු ඒක ආරම්මණ ඒක උප්පාද ඒක නිරෝධ සංඛ්‍යාත සම්ප්‍රයුක්තභාවයෙන් උපකාරක අරූප ධම්ම සම්පයුත්ත පච්චයො වේ. යම්සේ කීහ. අරූපී සතර ස්කන්ධවලට ඔවුනොවුන් සම්ප්‍රයුක්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ.
එකවත්‍ථුකාදිභාවානුපගමෙන උපකාරකා රූපිනො ධම‍්මා අරූපීනං, අරූපිනො ධම‍්මා රූපීනං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. සො සහජාතපච‍්ඡාජාතපුරෙජාතවසෙන තිවිධො හොති. වුත‍්තඤ‍්හෙතං – සහජාතා කුසලා ඛන්‍ධා චිත‍්තසමුට‍්ඨානානං රූපානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. පච‍්ඡාජාතා කුසලා ඛන්‍ධා පුරෙජාතස‍්ස ඉමස‍්ස කායස‍්ස විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච‍්චයොති. අබ්‍යාකතපදස‍්ස පන සහජාතවිභඞ‍්ගෙ “පටිසන්‍ධික‍්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතා ඛන්‍ධා කටත‍්තාරූපානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. ඛන්‍ධා වත්‍ථුස‍්ස, වත්‍ථු ඛන්‍ධානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො”ති වුත‍්තං. පුරෙජාතං පන චක‍්ඛුන්‍ද්‍රියාදිවත්‍ථුවසෙනෙව වෙදිතබ‍්බං. යථාහ – පුරෙජාතං චක‍්ඛායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණස‍්ස…පෙ… කායායතනං කායවිඤ‍්ඤාණස‍්ස විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච්චයො. වත්‍ථු විපාකාබ්‍යාකතානං කිරියාබ්‍යාකතානං ඛන්‍ධානං වත්‍ථු කුසලානං ඛන්‍ධානං, වත්‍ථු අකුසලානං ඛන්‍ධානං විප‍්පයුත‍්තපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
ඒකවත්‍ථුකාද්භාව අනුපගමයෙන් උපකාරක රූපී ධර්ම අරූපී ධර්මවලට අරූපී ධර්ම රූපී ධර්මවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. එය සහජාත, පුරෙජාත, පච්ඡාජාත වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. මෙය කියන ලදි. ‘සහජාත කුසල චේතනාව’ සිතින් උපදවන රූපවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. පච්ඡාජාත කුසල ඛන්‍ධ පුරෙජාතයට මේ කයට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. ස්කන්ධ වස්තුවට, වස්තු ස්කන්ධවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේයි කියන ලදි. පුරේජාතය වනාහි චක්ඛු ඉන්‍ද්‍රියාදී වස්තු වශයෙන්ම දතයුතුය. යම්සේ කීහ. පුරේජාතය, චක්ඛායතනය, චක්ඛු විඤ්ඤාණයට........ කායගත කාය විඤ්ඤාණයට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ. වත්‍ථුවිපාක අව්‍යාකතවලට ක්‍රියා අබ්‍යාකතවලට ස්කන්ධවලට වස්තු කටයුතුවලට ස්කන්ධවලට විප්පයුත්ත පච්චයෙන් පච්චය වේ.
පච‍්චුප‍්පන‍්නලක‍්ඛණෙන අත්‍ථිභාවෙන තාදිසස‍්සෙව ධම‍්මස‍්ස උපත්‍ථම‍්භකට‍්ඨෙන උපකාරකො ධම‍්මො අත්‍ථිපච‍්චයො . තස‍්ස අරූපක‍්ඛන්‍ධමහාභූතනාමරූපචිත‍්තචෙතසිකමහාභූතායතනවත්‍ථුවසෙන සත‍්තධා මාතිකා නික‍්ඛිත‍්තා. යථාහ – චත‍්තාරො ඛන්‍ධා අරූපිනො අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො; චත‍්තාරො මහාභූතා අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං, ඔක‍්කන‍්තික‍්ඛණෙ නාමරූපං අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං, චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා චිත‍්තසමුට‍්ඨානානං රූපානං මහාභූතා උපාදාරූපානං, චක‍්ඛායතනං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණධාතුයා…පෙ… කායායතනං…පෙ… රූපායතනං…පෙ… ඵොට‍්ඨබ‍්බායතනං කායවිඤ‍්ඤාණධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. රූපායතනං…පෙ… ඵොට‍්ඨබ‍්බායතනං මනොධාතුයා තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. යං රූපං නිස‍්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු ච වත‍්තන‍්ති, තං රූපං මනොධාතුයා ච මනොවිඤ‍්ඤාණධාතුයා ච තංසම‍්පයුත‍්තකානඤ‍්ච ධම‍්මානං අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච‍්චයොති. පඤ‍්හාවාරෙ පන සහජාතං, පුරෙජාතං, පච‍්ඡාජාතං, ආහාරං, ඉන්‍ද්‍රියන‍්තිපි නික‍්ඛිපිත්‍වා සහජාතෙ තාව “එකො ඛන්‍ධො තිණ‍්ණං ඛන්‍ධානං චිත‍්තසමුට‍්ඨානානඤ‍්ච රූපානං අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො”තිආදිනා නයෙන නිද‍්දෙසො කතො. පුරෙජාතෙ පුරෙජාතානං චක‍්ඛාදීනං වසෙන නිද‍්දෙසො කතො. පච‍්ඡාජාතෙ පුරෙජාතස‍්ස ඉමස‍්ස කායස‍්ස පච‍්ඡාජාතානං චිත‍්තචෙතසිකානං පච‍්චයවසෙන නිද‍්දෙසො කතො. ආහාරින්‍ද්‍රියෙසු පන “කබළීකාරො ආහාරො ඉමස‍්ස කායස‍්ස අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො. රූපජීවිතින්‍ද්‍රියං කටත‍්තාරූපානං අත්‍ථිපච‍්චයෙන පච්චයො”ති එවං නිද‍්දෙසො කතොති.
වර්තමාන ලක්‍ෂණයෙන් ඇත යන බවෙන් එබඳු වූම ධර්මයනට උපස්ථම්භක අර්ථයෙන් උපකාරක ධර්මය අත්‍ථි පච්චයො නම් වේ. එයට අරූප ස්කන්ධ, මහාභූත, නාමරූප, චිත්ත චෛතසික, ආයතන, වස්තු වශයෙන් මාතෘකා සත්ආකාර කොට තබන ලදි. යම්සේ කීහ:- අරූපී සතර ස්කන්ධ, ඔවුනොවුන්ට අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. මහාභූතයෝ ඔවුනොවුන්ට බැසගන්නා ක්‍ෂණයෙහි නාමරූප ඔවුනොවුන්, චිත්ත චෛතසික ධර්ම සිතින් හටගන්නා රූප, මහාභූත, උපාදාන රූප, චක්ඛායතන, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුව....... කාය ආයතන......... පොට්ඨබ්බායතන කාය විඤ්ඤාණ ධාතුව සම්පයුත්ත ධර්ම යන මේවායට අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. රූපායතනය..... පොට්ඨබ්බායතනය....... මනෝ ධාතුව එය සම්පයුත්ත ධම්ම මේවාට අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. යම් රූපයක් නිසා මනෝධාතු ද මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු ද පවතීද ඒ රූපය මනෝධාතුව මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතුව එය සම්පයුත්ත ධම්ම යන මේවාට අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. ප්‍රශ්න වාරයෙහි වනාහි සහජාත පුරෙජාත පච්ඡාජාත ආහාර ඉන්‍ද්‍රියද තබා සහජාතයෙහි එක් ස්කන්ධයක් ස්කන්ධයන් තුනක චිත්ත සමුට්ඨාන රූපවලට අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේයයි ආදි නයින් නිද්දේස කරන ලදි. පුරෙජාතයෙහි පුරෙජාතවලට චක්ඛු ආදීන්ගේ වශයෙන් නිර්දේශ කරන ලදි. පච්ඡාජාතයෙහි පුරෙජාතයට මේ කයට පච්ඡාජාත චිත්ත චෛතසිකයන්ට පච්චය වශයෙන් නිර්දේශ කරන ලදි. ආහාර ඉන්‍ද්‍රියවල වනාහි කබලීකාර ආහාරය. මේ කයට අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. රූප ජීවිතේන්‍ද්‍රිය කටත්තා රූපවලට අත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. මෙසේ නිද්දේස කරන ලදි.
අත‍්තනො අනන‍්තරං උප‍්පජ‍්ජමානානං අරූපධම‍්මානං පවත‍්තිඔකාසස‍්ස දානෙන උපකාරකා සමනන‍්තරනිරුද‍්ධා අරූපධම‍්මා නත්‍ථිපච‍්චයො. යථාහ – සමනන‍්තරනිරුද‍්ධා චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා පටුප‍්පන‍්නානං චිත‍්තචෙතසිකානං ධම‍්මානං නත්‍ථිපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
තමාගේ අනන්තරය උපදින්නන්ගේ අරූප ධර්මයන් ගේ පැවැත්ම අවකාශාදීමෙන් උපකාරක සමනන්තර නිරුද්ධ අරූප ධර්ම නත්‍ථි පච්චයො වේ. යම්සේ කීහ:- සමනන්තර නිරුද්ධ චිත්ත චෛතසික ධර්ම වර්තමාන චිත්ත චෛතසික ධර්මයන්ට නත්‍ථි පච්චයෙන් පච්චය වේ. (නැති පසින් පස වේ.)
තෙ එව විගතභාවෙන උපකාරකත‍්තා විගතපච‍්චයො. යථාහ – සමනන‍්තරවිගතා චිත‍්තචෙතසිකා ධම‍්මා පටුප‍්පන‍්නානං චිත‍්තචෙතසිකානං ධම‍්මානං විගතපච‍්චයෙන පච‍්චයොති.
ඒ වෙන් වූ බවෙන්ම උපකාර කරන බව විගත පච්චයො වේ. යම්සේ කීහ:- සමනන්තර විගත (ඉවත් වූ) චිත්ත චෛතසික ධර්ම පටුප්පන්න චිත්ත චෛතසික ධර්මවලට විගත පච්චයෙන් පච්චය වේ.
අත්‍ථිපච‍්චයධම‍්මා එව අවිගතභාවෙන උපකාරකත‍්තා අවිගතපච‍්චයොති වෙදිතබ‍්බා. දෙසනාවිලාසෙන පන තථා විනෙතබ‍්බවෙනෙය්‍යවසෙන වා අයං දුකො වුත‍්තො; සහෙතුකදුකං වත්‍වාපි හෙතුසම‍්පයුත‍්තදුකො වියාති.
අත්‍ථි පච්චයම අවිගත භාවයෙන් උපකාර කරන බව අවිගත පච්චයො යයි දතයුතුය. දේශනා විලාශයෙන් වානහි එසේ හික්මවිය යුතු විනේයන් වශයෙන් හෝ මේ දෙක කියන ලදි. සහේතුක දෙකක් කියා ද හේතු සම්ප්‍රයුක්ත දෙකක් වෙත්.
ඉමෙසු පන චතුවීසතියා පච‍්චයෙසු අසම‍්මොහත්‍ථං –
මේ සූවිසි ප්‍රත්‍යවල අසසම්මෝහය පිණිස :-
ධම්මතො කාලතො චෙව, නානප‍්පකාරභෙදතො; පච‍්චයුප‍්පන‍්නතො චෙව, විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
දහම් කල් සමගින් - නා නා බේද විසිනා පස ඉපදුමෙන් හා - විනිස දතයුතු වන්නේ
තත්‍ථ ධම‍්මතොති – ඉමෙසු හි පච‍්චයෙසු හෙතුපච්චයො තාව නාමරූපධම‍්මෙසු නාමධම‍්මෙකදෙසො. ආරම‍්මණපච‍්චයො සද‍්ධිං පඤ‍්ඤත‍්තියා ච අභාවෙන සබ‍්බෙපි නාමරූපධම‍්මා. අධිපතිපච‍්චයෙ සහජාතාධිපති නාමධම‍්මෙකදෙසො, තථා කම‍්මඣානමග‍්ගපච‍්චයා. ආරම්මණාධිපති සබ‍්බෙපි ගරුකාතබ‍්බා ආරම‍්මණධම‍්මා. අනන‍්තරසමනන‍්තරපච‍්ඡාජාතආසෙවනවිපාකසම‍්පයුත‍්තනත්‍ථිවිගතපච‍්චයා නාමධම‍්මාව. නිබ‍්බානස‍්ස අසඞ‍්ගහිතත‍්තා නාමධම‍්මෙකදෙසොතිපි වත‍්තුං වට‍්ටති. පුරෙජාතපච‍්චයො රූපෙකදෙසො. සෙසා යථාලාභවසෙන නාමරූපධම‍්මාති එවං තාවෙත්‍ථ ධම්මතො විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
එහි ‘ධම්මතො’ යනු මේ පච්චයවල හේතුපච්චය නාමරූප ධර්මවල නාමධර්ම ඒක දේශයකි. ආරම්මණ පච්චය සමග පඤ්ඤත්තියෙහි ද අභාවයෙන් සියල්ලම නාමරූප ධර්ම වේ. අධිපති පච්චයෙහි සහජාත අධිපති නාම ධර්මයෙන් ඒක දේශයකි. (එක් කොටසකි.) එසේම කම්ම, ඣාන, මග්ග පච්චයෝය. ආරම්මණ අධිපති සියල්ලම ගරුකළයුතු ආරම්මණ ධර්ම වේ. අනන්තර, සමනන්තර, පච්ඡාජාත, සේවන, විපාක, සම්පයුත්ත, නත්‍ථි, විගත පච්චයෝ නාම ධර්ම වේ. නිවනෙහි අසංගෘහිත බැවින් නාම ධර්ම ඒකදේශයකැයි කීමට වටී. පුරේජාත පච්චය රූප ඒකදේශයකි. සෙස්ස ලැබෙන ලෙස නාම රූප ධර්ම වේ. මෙසේ මෙහි ධර්ම වශයෙන් විනිශ්චය දතයුතුය.
කාලතොති –
කාල වශයෙන් :-
පච‍්චුප‍්පන‍්නාව හොන‍්තෙත්‍ථ, පච්චයා දස පඤ‍්ච ච; අතීතා එව පඤ‍්චෙකො, තෙ කාලෙ ද‍්වෙපි නිස‍්සිතො; තයො තිකාලිකා චෙව, විමුත‍්තා චාපි කාලතොති.
වත්මනෙහි දනු මෙහි - පස පසළොසක් වන්නේ අයූහි පසකි පස - ඒවා දෙකල් ඇසුරුය තුන්කල්හි තුණකුත් - කල්මුත් පසද වන්නේ
එතෙසු හි හෙතුපච්චයො සහජාතඅඤ‍්ඤමඤ‍්ඤනිස‍්සයපුරෙජාතපච‍්ඡාජාතවිපාකආහාරඉන්‍ද්‍රියඣානමග‍්ගසම‍්පයුත‍්තවිප‍්පයුත‍්තඅත්‍ථිඅවිගතපච‍්චයොති ඉමෙ පන‍්නරස පච්චයා පච‍්චුප‍්පන‍්නධම‍්මාව හොන‍්ති. අනන‍්තරපච‍්චයො සමනන‍්තරආසෙවනනත්‍ථිවිගතපච‍්චයොති ඉමෙ පඤ‍්ච අතීතායෙව හොන‍්ති. එකො පන කම‍්මපච‍්චයො, සො පච‍්චුප‍්පන‍්නාතීතෙ ද‍්වෙපි කාලෙ නිස‍්සිතො හොති. සෙසා ආරම‍්මණපච‍්චයො අධිපතිපච‍්චයො උපනිස‍්සයපච‍්චයොති ඉමෙ තයො පච්චයා තෙකාලිකාපි හොන‍්ති, පඤ‍්ඤත‍්තියා සද‍්ධිං නිබ‍්බානස‍්ස සඞ‍්ගහිතත‍්තා කාලවිමුත‍්තාපීති. එවමෙත්‍ථ කාලතොපි විඤ‍්ඤාතබ‍්බො විනිච‍්ඡයො.
මේවායෙහි හේතුපච්චය, සහජාත, අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය, පුරෙජාත, පච්ඡාජාත, විපාක, ආහාර. ඉන්‍ද්‍රිය, ඣාන, මග්ග, සම්පයුත්ත, විප්පයුත්ත, අත්‍ථි, අවිගත පච්චය යන මේ පසළොස් පච්චය වර්තමාන ධර්ම වේ. අනන්තර පච්චය, සමනන්තර, ආසේවන, නත්‍ථි විගත පච්චය යයි මේ පහ අතීත වේ. එකක් වනාහි කම්ම පච්චය වේ. ඒවා වර්තමාන අතීත කාල දෙකම ඇසුරු කරයි. සෙසු ආරම්මණ පච්චය, අධිපති පච්චය, උපනිස්සය පච්චය යන මේ පච්චය තුන ත්‍රෛකාලිකය. පඤ්ඤත්තිය සමග නිවන සංග්‍රහ කළ බැවින් කාලවිමුත්ත ද වේ. මෙසේ මෙහි කාල වශයෙන් ද විනිශ්චය දතයුතුය.
නානප‍්පකාරභෙදතො පච‍්චයුප‍්පන‍්නතොති ඉමෙසං පන ද‍්වින‍්නං පදානං අත්‍ථො නිද‍්දෙසවාරෙ ආවිභවිස‍්සතීති.
‘නානා ප්‍රකාර භේදයෙන් පච්චයුප්පන්න (පස උපන්) වශයෙන්’ යන මේ පද දෙකේ අර්ථය නිද්දේස වාරයෙහි එන්නේ ය.
පච‍්චයුද‍්දෙසවණ‍්ණනා.
උද්දේස වාර වර්ණනාව නිමි.