1: එකකනිද්දෙසවණ්ණනා අට‍්ඨකථා
(1:) එකකනිද්දෙසවණ්ණනා
(1:) එකකනිද්දෙසවණ්ණනා
ඉදානි යථානික‍්ඛිත‍්තාය මාතිකාය “පඤ්චවිඤ්ඤාණා න හෙතුමෙවා”තිආදිනා නයෙන ආරද‍්ධෙ නිද‍්දෙසවාරෙ න හෙතුමෙවාති සාධාරණහෙතුපටික‍්ඛෙපනිද‍්දෙසො. තත්‍ථ “හෙතුහෙතු, පච‍්චයහෙතු, උත‍්තමහෙතු, සාධාරණහෙතූති චතුබ‍්බිධො හෙතූ”තිආදිනා නයෙන යං වත‍්තබ‍්බං සියා, තං සබ‍්බං රූපකණ‍්ඩෙ “සබ‍්බං රූපං න හෙතුමෙවා”තිආදීනං අත්‍ථවණ‍්ණනායං (ධ· ස· අට‍්ඨ· 594) වුත‍්තමෙව. අහෙතුකමෙවාතිආදීසු බ්‍යඤ‍්ජනසන්‍ධිවසෙන මකාරො වෙදිතබ‍්බො; අහෙතුකා එවාති අත්‍ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අපිච “හෙතූ ධම්මා නහෙතූ ධම්මා”තිආදීසු (ධ· ස· දුකමාතිකා 1) ධම‍්මකොට‍්ඨාසෙසු පඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණානි හෙතූ ධම‍්මාති වා සහෙතුකා ධම‍්මාති වා න හොන‍්ති. එකන‍්තෙන පන න හෙතූයෙව, අහෙතුකා යෙවාති ඉමානිපි නයෙනෙත්‍ථ සබ‍්බපදෙසු අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො. අබ්‍යාකතමෙවාති පදං විපාකාබ්‍යාකතවසෙන වුත‍්තං. සාරම‍්මණමෙවාති ඔලුබ‍්භාරම‍්මණවසෙන. පච‍්චයාරම‍්මණං ඔලුබ‍්භාරම‍්මණන‍්ති හි දුවිධං ආරම‍්මණං. ඉමස‍්මිං පන ඨානෙ ඔලුබ‍්භාරම‍්මණමෙව ධුරං, පච‍්චයාරම‍්මණම‍්පි ලබ‍්භතියෙව. අචෙතසිකමෙවාති පදං චිත‍්තං, රූපං, නිබ‍්බානන‍්ති තීසු අචෙතසිකෙසු චිත‍්තමෙව සන්‍ධාය වුත‍්තං. නො අපරියාපන‍්නමෙවාති ගතිපරියාපන‍්නචුතිපරියාපන‍්නසංසාරවට‍්ටභවපරියාපන‍්නභාවතො පරියාපන‍්නා එව, නො අපරියාපන‍්නා. ලොකතො වට‍්ටතො න නිය්‍යන‍්තීති අනිය්‍යානිකා . උප්පන්නං මනොවිඤ‍්ඤාණවිඤ‍්ඤෙය්‍යමෙවාති රූපකණ‍්ඩෙ චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණාදීනං පච‍්චුප‍්පන‍්නානෙව රූපාදීනි ආරබ‍්භ පවත‍්තිතො අතීතාදිවිසයං මනොවිඤ‍්ඤාණම‍්පි පඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණසොතපතිතමෙව කත්‍වා “උපපන‍්නං ඡහි විඤ‍්ඤාණෙහි විඤ‍්ඤෙය්‍ය”න‍්ති (ධ· ස· 584) වුත‍්තං. පඤ්චවිඤ්ඤාණා පන යස‍්මා පච‍්චුප‍්පන‍්නාපි චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණාදීනං ආරම‍්මණා න හොන‍්ති, මනොවිඤ‍්ඤාණස‍්සෙව හොන‍්ති, තස‍්මා “මනොවිඤ‍්ඤාණවිඤ‍්ඤෙය්‍යමෙවා”ති වුත‍්තං. අනිච‍්චමෙවාති හුත්‍වා අභාවට‍්ඨෙන අනිච‍්චායෙව. ජරාභිභූතමෙවාති ජරාය අභිභූතත‍්තා ජරාභිභූතා එව.
දැන් තබන ලද මාතෘකාවෙන් පඤ්චවිඤ්ඤාණා න හෙතු මෙව ආදි නයින් අරඹන ලද නිද්දේසවාරයෙහි නහෙතුමෙව යන සාධාරණ හේතු ප්‍රතික්‍ෂේප නිර්දේශයෙහි එහි හේතු හේතු පච්චය හේතු උත්තම හේතු සාධාරණ හේතු යන චතුර්විධ හේතු ආදි නයින් කිවයුතු සියල්ල රූප කාණ්ඩයෙහි “සච්චං රූපං මා හෙතුමෙව” යනාදියේ අර්ථවර්ණනාවේ කියන ලද්දේමය. අහෙතුකමෙව යනාදියෙහි ව්‍යඤ්ජන සන්‍ධි වශයෙන් ම කාරය දතයුතුය. අහේතුක යන අර්ථනය සෙසු පදවලද මෙම නයයි. තවද “හෙතු ධම්මා න හෙතු ධම්මා” යනාදි ධර්ම කොටස්වල පඤ්ච විඤ්ඤාණ හේතු ධම්ම හෝ සහේතුක හේතුධම්ම හෝ නොවේ. ඒකාන්තයෙන් හේතු නොවේමය. අහේතුකමයයි මේනයින් මේ සියළු පදවල අර්ථය දතයුතුය. අබ්‍යාකත මෙව යන පදය විපාක අබ්‍යාකත වශයෙන් කියන ලදි. සාරම්මණාමෙව එල්බ ගත් අරමුණු වශයෙන් පච්චය ආරම්මණ ඕලුබ්භ ආරම්මණ යයි අරමුණු දෙපරිදිය. මෙම ස්ථානයෙහි ඕලුබ්භ (එල්බ) අරමුණම උසුලයි. පච්චය අරමුණද ලැබේ. අචෙතසිකමෙව යන පදය චිත්ත රූප නිබ්බාණ යන අචේතනික තුන. මෙහි සිතම සඳහා කියන ලදි. නො අපරියාපන්න මෙව ගති චුති සංසාර වට්ටභව ඇතුළත් භාවයෙන් පරියාපන්න වේ. ඇතුළත් නොවේ. ලෝකයෙන් (සසරින්) නොපමුණුවයි. අනිය්‍යානික උප්පන්නං මනොවිඤ්ඤාණං විඤ්ඤය්‍යමෙව රූප කාණ්ඩයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීන්ගේ වර්තමාන රූපාදිය අරබයා පැවතීමෙන් අතීතාදි විෂය මනෝ විඤ්ඤාණයෙහි ද පඤ්චවිඤ්ඤාණ සෝත්‍රයට පතිතකොට උපන් විඤ්ඤාණ හයම දන්නා ලදැයි කියන ලදි. පඤ්ච විඤ්ඤාණවල වර්තමාන චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියේ අරමුණු නොවේද මනෝ විඤ්ඤාණයෙහිම වේ. එහෙයින් මනෝවිඤ්ඤාණ විඤ්ඤෙය්‍යමෙව යයි කියන ලදි. අනිච්චමෙව ඇතිවී නැතිව යන අර්ථයෙන් අනිච්ච වේ. ජරාභිභුතමෙව ජරාවෙන් මඩනා ලද බැවින්.
උප‍්පන‍්නවත්‍ථුකා උප‍්පන‍්නාරම‍්මණාති අනාගතපටික‍්ඛෙපො. න හි තෙ අනාගතෙසු වත්‍ථාරම‍්මණෙසු උප‍්පජ‍්ජන‍්ති.
උප්පන්න වත්‍ථුකා උප්පන්නාරම්මණා අනාගතය ප්‍රතික්‍ෂේපය. ඒවා අනාගතයෙහි වස්තු අරමුණුකොට නූපදී.
පුරෙජාතවත්‍ථුකා පුරෙජාතාරම‍්මණාති සහුප‍්පත‍්තිපටික‍්ඛෙපො. න හි තෙ සහුප‍්පන‍්නං වත්‍ථුං වා ආරම‍්මණං වා පටිච‍්ච උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, සයං පන පච‍්ඡාජාතා හුත්‍වා පුරෙජාතෙසු වත්‍ථාරම‍්මණෙසු උප‍්පජ‍්ජන‍්ති.
පුරෙජාත වත්‍ථුකා පුරෙජාතාරම්මණා උත්පත්තිය සමග ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම. ඒවා සමග උපන් වස්තු හෝ අරමුණු හෝ නිසා නූපදී. තමා පසුව ඉපිද පෙර උපන් වස්තු අරමුණුවල උපදී.
අජ‍්ඣත‍්තිකවත්‍ථුකාති අජ‍්ඣත‍්තජ‍්ඣත‍්තවසෙන වුත‍්තං. තානි හි අජ‍්ඣත‍්තිකෙ පඤ්ච පසාදෙ වත්‍ථුං කත්‍වා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. බාහිරාරම‍්මණාති බාහිරරූපාදිආරම‍්මණා. තත්‍ථ චතුක‍්කං වෙදිතබ‍්බං – පඤ්චවිඤ්ඤාණා හි පසාදවත්‍ථුකත‍්තා අජ‍්ඣත‍්තිකා අජ‍්ඣත‍්තිකවත්‍ථුකා, මනොවිඤ්ඤාණං හදයරූපං වත්‍ථුං කත්‍වා උප‍්පජ‍්ජනකාලෙ අජ‍්ඣත‍්තිකං බාහිරවත්‍ථුකං, පඤ‍්චවිඤ‍්ඤාණසම‍්පයුත‍්තා තයො ඛන්‍ධා බාහිරා අජ‍්ඣත‍්තිකවත්‍ථුකා , මනොවිඤ‍්ඤාණසම‍්පයුත‍්තා තයො ඛන්‍ධා හදයරූපං වත්‍ථුං කත්‍වා උප‍්පජ‍්ජනකාලෙ බාහිරා බාහිරවත්‍ථුකා.
අජ්ඣත්තික වත්‍ථුකා අධ්‍යාත්ම වශයෙන් කියන ලදි. ඒවා අජ්ඣත්තික පඤ්ච ප්‍රසාද වස්තුකොට උපදී. බාහිරා රම්මණා. බාහිර රූපාදි අරමුණු. එහි චතුෂ්කයක් දතයුතුය. පඤ්ච විඤ්ඤාණවල ප්‍රසාද වස්තුක බැවින් අජ්ඣත්තිකය අජ්ඣත්තනික වස්තුකය, මනෝ විඤ්ඤාණය හෘදය රූපය වස්තුකොට උපදින කාලයෙහි අජ්ඣත්තිකය බාහිර වස්තුකය. පඤ්ච විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ තුන හෘදය රූපය වස්තුකොට උපදින කාලයෙහි බාහිර ඒවා බාහිර වස්තුක වේ.
අසම‍්භින‍්නවත්‍ථුකාති අනිරුද‍්ධවත්‍ථුකා. න හි තෙ නිරුද‍්ධං අතීතං වත්‍ථුං පටිච‍්ච උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. අසම‍්භින‍්නාරම‍්මණතායපි එසෙව නයො.
අසම්භින්න වත්‍ථුකා නිරුද්ධ නොවන වස්තු ඒවා නිරුද්ධ නොවූ අතීත වස්තු නිසා උපදී. අසම්භින්න අරමුණුවලද මෙම නයයි.
අඤ්ඤං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණස‍්ස වත්‍ථු ච ආරම‍්මණඤ‍්චාතිආදීසු චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණස‍්ස හි අඤ්ඤං වත්‍ථු, අඤ්ඤං ආරම‍්මණං. අඤ්ඤං සොතවිඤ‍්ඤාණාදීනං. චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණං සොතපසාදාදීසු අඤ‍්ඤතරං වත්‍ථුං, සද‍්දාදීසු වා අඤ‍්ඤතරං ආරම‍්මණං කත්‍වා කප‍්පතො කප‍්පං ගන‍්ත්‍වාපි න උප‍්පජ‍්ජති; චක‍්ඛුපසාදමෙව පන වත්‍ථුං කත්‍වා රූපඤ‍්ච ආරම‍්මණං කත්‍වා උප‍්පජ‍්ජති. එවමස‍්ස වත්‍ථුපි ද‍්වාරම‍්පි ආරම‍්මණම‍්පි නිබද‍්ධං, අඤ්ඤං වත්‍ථුං වා ද‍්වාරං වා ආරම‍්මණං වා න සඞ‍්කමති, නිබද‍්ධවත්‍ථු නිබද‍්ධද‍්වාරං නිබද‍්ධාරම‍්මණමෙව හුත්‍වා උප‍්පජ‍්ජති. සොතවිඤ‍්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො.
අඤ්ඤං චක්ඛු විඤ්ඤාණස්ස වත්‍ථුච ආරම්මණඤ්ච ආදියෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ අන්‍ය වස්තුවකි. අන්‍ය අරමුණකි. සෝත විඤ්ඤාණාදියේ අනිකකි. චක්ඛු විඤ්ඤාණ සෝතප්පසාදියෙහි අන්‍යතර වස්තු වේ. සද්දාදියෙහි හෝ අන්‍යතර අරමුණක් කොට කල්පයකින් කපක් ගියත් නූපදී. චක්ඛු ප්‍රසාදයම වස්තුකොට රූපයද අරමුණුකොට උපදී. මෙසේ එහි වස්තුවද ද්වාරයද අරමුණද නිතර බැඳී ඇත. අන්‍ය වස්තු හෝ ද්වාර හෝ අරමුණ හෝ සංක්‍රමණය නොවේ. නිබද්ධ වස්තු ද්වාර අරමුණු ඇතිව උපදී. සෝතවිඤ්ඤාණාදියෙහිද මේ නයයි.
න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං පච‍්චනුභොන‍්තීති එත්‍ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස චක්ඛු සොතස‍්ස, සොතං වා චක‍්ඛුස‍්සාති එවං එකං එකස‍්ස ගොචරවිසයං න පච‍්චනුභොතීති අත්‍ථො. සචෙ හි නීලාදිභෙදං රූපාරම‍්මණං සමොධානෙත්‍වා සොතින්‍ද්‍රියස‍්ස උපනෙය්‍ය ‘ඉඞ‍්ඝ තාව නං වවත්‍ථාපෙහි විභාවෙහි – කිං නාමෙතං ආරම්මණ’න‍්ති, චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණං විනාපි මුඛෙන අත‍්තනො ධම‍්මතාය එවං වදෙය්‍ය – ‘අරෙ අන්‍ධබාල, වස‍්සසතම‍්පි වස‍්සසහස‍්සම‍්පි පරිධාවමානො අඤ්ඤත්ර මයා කුහිං එතස‍්ස ජානනකං ලභිස‍්සසි; ආහර නං චක‍්ඛුපසාදෙ උපනෙහි; අහමෙතං ආරම‍්මණං ජානිස‍්සාමි – යදි වා නීලං යදි වා පීතකං. න හි එසො අඤ‍්ඤස‍්ස විසයො; මය‍්හමෙවෙසො විසයො’ති. සෙසවිඤ‍්ඤාණෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙතෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං න පච‍්චනුභොන‍්ති නාම.
න අඤ්ඤමස්ස ගෝචරවිසයං පච්චානුභොන්ති මෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස අනිකක් අනිකක් යනු ඇස කනට කන ඇසට යන මෙසේ එකක එකකට ගෝචර විසයවීම අනුභව නොකෙරේ යන අර්ථයයි. නීලාදි භේද වූ රූපාරම්මණය එකතුකොට සෝත ඉන්‍ද්‍රියට පමුණුවන්නේය. හා එය විමසව විස්තර කරනු මේ අරමුණ කුමක්ද? චක්ඛු විඤ්ඤාණය හැර තම මුවින් ධර්මතා බැවින් මෙසේ කියන්නේය. මෝඩය, අන්‍ධ බාලය, වස් සියයක් වස් දහසක්ද දුවන්නේ මවිසින් මොහුගේ ඉපදීම ලබන්නෙහිද? ඔහු හෙතෙම චක්ඛු ප්‍රසාදයෙහි පමුණුව. මම මේ අරමුණ දන්නෙමි. නිල් හෝ කහ හෝ මෙය කාටවත් විසය නොවේ. මටම විසය වේ. සෙසු විඤ්ඤාණවලද මෙම නයයි. මෙසේ අනිකක් අනිකකට ගෝචර විෂය ආනුභාව නැත.
සමන‍්නාහරන‍්තස‍්සාති ආවජ‍්ජනෙනෙව සමන්නාහරන්තස්ස.
සමන්නාහරන්තස්ස ආවර්ජනයෙන්ම කල්පනා කරන්නාගේ
මනසිකරොන‍්තස‍්සාති ආවජ‍්ජනෙනෙව මනසිකරොන්තස්ස. එතානි හි චිත‍්තානි ආවජ‍්ජනෙන සමන‍්නාහටකාලෙ මනසිකතකාලෙයෙව ච උප‍්පජ‍්ජන‍්ති.
මනසිකරොන්තස්ස ආවර්ජනයෙන්ම මෙනෙහි කරන්නාගේ. මේ සිත් ආවර්ජනයෙන් කල්පනා කරන කාලයේ මෙනෙහි කරන කාලයේම උපදී.
න අබ‍්බොකිණ‍්ණාති අඤ‍්ඤෙන විඤ‍්ඤාණෙන අබ්බොකිණ්ණා නිරන‍්තරාව නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති. එතෙන තෙසං අනන‍්තරතා පටික‍්ඛිත‍්තා.
න අබ්බොකිණ්ණා යනු අනුන්ගේ විඤ්ඤාණයකින් ගැවසීගත් නිතර නූපදී. මෙයින් ඒවායේ අතරක් නැති ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදි.
න අපුබ්බං අචරිමන‍්ති එතෙන සබ‍්බෙසම‍්පි සහුප‍්පත‍්ති පටික‍්ඛිත‍්තා. න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සමනන‍්තරාති එතෙන සමනන‍්තරතා පටික‍්ඛිත‍්තා.
න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සමනන්තරා මෙයින් ඊට අනතුරුව යන බව ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදි. න අපුබ්බං අචරිමං මෙයින් සියළුම සහ උත්පත්ති ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදි.
ආවට්ටනා වාතිආදීනි චත‍්තාරිපි ආවජ‍්ජනස‍්සෙව නාමානි. තඤ‍්හි භවඞ‍්ගස‍්ස ආවට‍්ටනතො ආවට්ටනා, තස‍්සෙව ආභුජනතො ආභොගො, රූපාදීනං සමන‍්නාහරණතො සමන්නාහාරො, තෙසංයෙව මනසිකරණතො මනසිකාරොති වුච‍්චති. එවමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපතො පඤ‍්චන‍්නං විඤ‍්ඤාණානං ආවජ‍්ජනට‍්ඨානෙ ඨත්‍වා ආවජ‍්ජනාදිකිච‍්චං කාතුං සමත්‍ථභාවො පටික‍්ඛිත‍්තො.
ආවට්ටන වා යනාදිය ආවර්ජන සතරට නමි. එහි භවංගය ආවර්ජනයෙන් ආවට්ටනා එහිම පසුබැසීමෙන් ආභොගො රූපාදියේ කල්පනා කිරීමෙන් සමන්නාහාරො ඒවාගේම මෙනෙහි කිරීමෙන්, මනසිකාරො යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙහි සංක්‍ෂේපයෙන් පස් විඤ්ඤාණයන්ගේ ආවර්ජනා ස්ථානයෙහි සිට ආවට්ටනාදි කෘත්‍ය කිරීමට සමර්ථභාවය ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදි.
න කඤ‍්චි ධම්මං පටිවිජානාතීති “මනොපුබ‍්බඞ‍්ගමා ධම්මා”ති (ධ· ප· 1-2) එවං වුත‍්තං එකම‍්පි කුසලං වා අකුසලං වා න පටිවිජානාති.
න කිඤ්චි ධම්මං පටිවිජානාති ධර්මයේ (චෛතසික) සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ. මෙසේ කියනවිට එක කුසලයක් හෝ අකුසලයක් හෝ දැන නොගනී.
අඤ්ඤත්ර අභිනිපාතමත‍්තාති ඨපෙත්‍වා රූපාදීනං අභිනිපාතමත‍්තං. ඉදං වුත‍්තං හොති – සුපණ‍්ඩිතොපි පුරිසො, ඨපෙත්‍වා ආපාථගතානි රූපාදීනි, අඤ්ඤං කුසලාකුසලෙසු එකධම‍්මම‍්පි පඤ‍්චහි විඤ‍්ඤාණෙහි න පටිවිජානාති. චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණං පනෙත්‍ථ දස‍්සනමත‍්තමෙව හොති. සොතවිඤ‍්ඤාණාදීනි සවනඝායනසායනඵුසනමත‍්තානෙව. දස‍්සනාදිමත‍්තතො පන මුත‍්තා අඤ‍්ඤා එතෙසං කුසලාදිපටිවිඤ‍්ඤත‍්ති නාම නත්‍ථි.
අඤ්ඤත්ර අභිනිපාතමත්තා රූපාදිය හැර පහතට හෙළීම් පමණය. මෙය කියන ලද්දේ වේ. සුපණ්ඩිත පුරුෂයාද ආපාථගතය හැර රූපාදි අන්‍ය කුසලාකුසල එක් ධර්මයක්වත් පස් විඤ්ඤාණයෙන් දැන නොගනී. සෝත විඤ්ඤාණාදිය සවණ ඝායන සායන ඵුසන මත්තමෙව. ඇසීම් ගඳ සුවඳ දැනීම් රස දැනීම් ස්පර්ශ දැනීම මාත්‍රය පමණය. දර්ශනාදි මාත්‍රයෙන් මිදුණේය. අනිකෙක් මේ කුසලාදි දැනගැනීමක් නැත.
මනොධාතුයාපීති සම‍්පටිච‍්ඡනමනොධාතුයාපි. සම‍්පිණ‍්ඩනත්‍ථො චෙත්‍ථ පිකාරො. තස‍්මා මනොධාතුයාපි තතො පරාහි මනොවිඤ‍්ඤාණධාතූහිපීති සබ‍්බෙහිපි පඤ‍්චද‍්වාරිකවිඤ‍්ඤාණෙහි න කඤ‍්චි කුසලාකුසලං ධම්මං පටිවිජානාතීති එවමෙත්‍ථ අත්‍ථො දට‍්ඨබ‍්බො.
මනෝධාතුයයි පිළිගන්නා මනෝධාතු ‘පි” සම්පිණ්ඩනයයි. එහෙයින් මනෝ ධාතුවෙන්ද එයින් පසු මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුද සියල්ල පඤ්චද්වාරික විඤ්ඤාණවලින්ම කුසලාකුසල ධර්ම කිසිවක් දැන නොගනී යයි මෙසේ මෙහි අර්ථය දතයුතුය.
න කඤ‍්චි ඉරියාපථං කප‍්පෙතීතිආදීසුපි එසෙව නයො. න හි පඤ‍්චද‍්වාරිකවිඤ‍්ඤාණෙහි ගමනාදීසු කඤ‍්චි ඉරියාපථං කප්පෙති, න කායකම‍්මං න වචීකම‍්මං පට‍්ඨපෙති, න කුසලාකුසලං ධම්මං සමාදියති, න සමාධිං සමාපජ‍්ජති ලොකියං වා ලොකුත‍්තරං වා, න සමාධිතො වුට‍්ඨාති ලොකියා වා ලොකුත‍්තරා වා, න භවතො චවති, න භවන‍්තරෙ උපපජ‍්ජති. සබ‍්බම‍්පි හෙතං කුසලාකුසලධම‍්මපටිවිජානනාදිවචනපරියොසානං කිච‍්චං මනොද‍්වාරිකචිත‍්තෙනෙව හොති, න පඤ‍්චද‍්වාරිකෙනාති සබ‍්බස‍්සාපෙතස‍්ස කිච‍්චස‍්ස කරණෙ සහජවනකානි වීථිචිත‍්තානි පටික‍්ඛිත‍්තානි. යථා චෙතෙසං එතානි කිච‍්චානි නත්‍ථි, එවං නියාමොක‍්කමනාදීනිපි. න හි පඤ‍්චද‍්වාරිකජවනෙන මිච‍්ඡත‍්තනියාමං ඔක‍්කමති, න සම‍්මත‍්තනියාමං; න චෙතං ජවනං නාමගොත‍්තමාරබ‍්භ ජවති, න කසිණාදිපණ‍්ණත‍්තිං; න ලක‍්ඛණාරම‍්මණිකවිපස‍්සනාවසෙන පවත‍්තති, න වුට‍්ඨානගාමිනීබලවවිපස‍්සනාවසෙන; න රූපාරූපධම‍්මෙ ආරබ‍්භ ජවති, න නිබ‍්බානං; න චෙතෙන සද‍්ධිං පටිසම‍්භිදාඤාණං උප‍්පජ‍්ජති, න අභිඤ‍්ඤාඤාණං, න සාවකපාරමීඤාණං, න පච‍්චෙකබොධිඤාණං, න සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤාණං. සබ‍්බොපි පනෙස පභෙදො මනොද‍්වාරිකජවනෙයෙව ලබ‍්භති.
කිඤ්චි ඉරියාපථං කප්පෙති යනාදියෙහිද මෙම නයමය. පඤ්චද්වාරික විඤ්ඤාණවලින් ගමනාදි කිසි ඉරියව්වක් නොපවත්වයි. කාය කර්මයක් වචී කර්මයක් නොපිහිටුවයි. කුසලාකුසල ධර්ම සමාදන් නොවේ. සමාධියට සම නොවැදේ. ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර සමාධිවලින් නොනැගිටියි. භවයෙන් චුත නොවෙයි. භවන්තරයක නොඋපදියි. මේ සියළු කුසලාකුසල ධම්ම දැනගැනීම ආදි වචන අවසාන කෘත්‍ය මනෝද්වාරික සිතින්ම වේ. පඤ්චද්වාරිකයෙන් නොවේ. මේ සියළු කෘත්‍යයන් කිරීම් සහ ජවන වීථි සිත් ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදි. මේ කෘත්‍යවලට සිතක් නැතිද මෙසේ නියාම පැමිණීම් ආදියෙහිද පඤ්චද්වාරික ජවනයෙන් කැමති නියාම නොපැමිණේ. සම්මත නියාමද නොවේ. මේ ජවන නම්ගොත් අරබයා නොදුවති. ක්‍ෂීණාදි පැණවීම්වලද නැත. ලක්‍ෂණ ආරම්මණ විපස්සනා වශයෙන් නොපනවතී. වුට්ඨානගාමිනී බලවත් විපස්සනා වශයෙන් නැත. රූපාරූප ධර්මයන් අරබයා නොදුවති. නිවනද නැත. චේතනා සහිත පටිසම්භිදා නොඋපදිති. අභිඤ්ඤාණ නොවේ. සාවක පාරමී ඤාණය නොවේ. පසේබුදු නුවණ නොවේ. සබ්බඤ්ඤුත ඤාණය නොවේ. මේ සියලු ප්‍රභේද මනෝද්වාරික ජවනයෙහිම ලැබේ.
න සුපති න පටිබුජ්ඣති න සුපිනං පස‍්සතීති සබ‍්බෙනාපි ච පඤ‍්චද‍්වාරිකචිත‍්තෙන නෙව නිද‍්දං ඔක‍්කමති, න නිද‍්දායති, න පටිබුජ්ඣති, න කිඤ‍්ච සුපිනං පස‍්සතීති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු සහ ජවනෙන වීථිචිත‍්තං පටික‍්ඛිත‍්තං.
න සුපති න පටිබුජ්ඣති න සුපිනං පස්සති පඤ්චද්වාරික සිතින් නින්දට නොබැස ගනී. නොනිදයි. නො අවදි වෙයි. කිසි සිහිනයක් නොබලයි. මේ ස්ථාන තුනේ ජවනය සමග වීථි හිත ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදි.
නිද‍්දායන‍්තස‍්ස හි මහාවට‍්ටිං ජාලෙත්‍වා දීපෙ චක‍්ඛුසමීපෙ උපනීතෙ පඨමං චක‍්ඛුද‍්වාරිකං ආවජ‍්ජනං භවඞ‍්ගං න ආවට‍්ටෙති, මනොද‍්වාරිකමෙව ආවට‍්ටෙති. අථ ජවනං ජවිත්‍වා භවඞ‍්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ චක‍්ඛුද‍්වාරිකං ආවජ‍්ජනං භවඞ‍්ගං ආවට‍්ටෙති. තතො චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත‍්තන‍්ති. තදනන‍්තරං භවඞ‍්ගං පවත‍්තති. තතියවාරෙ මනොද‍්වාරිකආවජ‍්ජනෙන භවඞ‍්ගෙ ආවට‍්ටිතෙ මනොද‍්වාරිකජවනං ජවති. තෙන චිත‍්තෙන ඤත්‍වා ‘කිං අයං ඉමස‍්මිං ඨානෙ ආලොකො’ති ජානාති.
නිදියන්නාට මහවැටියක් දල්වා පහන ඇස සමීපයේ තැබූවිට පළමුව චක්ඛුද්වාරික ආවර්ජනය භවංගය නොපෙරළයි. මනෝද්වාරිකයම පෙරළයි. ඉන්පසු ජවන් දුවා භවංගය බැසගනී. දෙවනුව චක්ඛුද්වාරිකය ආවර්ජනා කර භවංගයට පෙරළේ. ඉන්පසු චක්ඛු විඤ්ඤාණාදිය ජවන අවසානයේ පවත්වයි. ඉන්පසු භවංගය පවතී. තුන්වන වර මනෝද්වාරික ආවජ්ජනයෙන් භවංගය වැටුණු පසු මනෝද්වාරික ජවන දුවයි. එම සිතින් දැන කිම මේ ස්ථානයේ ආලෝකයක් යයි දැනගනී.
තථා නිද‍්දායන‍්තස‍්ස කණ‍්ණසමීපෙ තූරියෙසු පග‍්ගහිතෙසු, ඝානසමීපෙ සුගන්‍ධෙසු වා දුග‍්ගන්‍ධෙසු වා පුප‍්ඵෙසු උපනීතෙසු, මුඛෙ සප‍්පිම‍්හි වා ඵාණිතෙ වා පක‍්ඛිත‍්තෙ, පිට‍්ඨියං පාණිනා පහාරෙ දින‍්නෙ පඨමං සොතද‍්වාරිකාදීනි ආවජ‍්ජනානි භවඞ‍්ගං න ආවට‍්ටෙන‍්ති, මනොද‍්වාරිකමෙව ආවට‍්ටෙති. අථ ජවනං ජවිත්‍වා භවඞ‍්ගං ඔතරති. දුතියවාරෙ සොතද‍්වාරිකාදීනි ආවජ‍්ජනානි භවඞ‍්ගං ආවට‍්ටෙන‍්ති. තතො සොතඝානජිව‍්හාකායවිඤ‍්ඤාණාදීනි ජවනපරියොසානානි පවත‍්තන‍්ති. තදනන‍්තරං භවඞ‍්ගං පවත‍්තති. තතියවාරෙ මනොද‍්වාරිකආවජ‍්ජනෙන භවඞ‍්ගෙ ආවට‍්ටිතෙ මනොද‍්වාරිකජවනං ජවති. තෙන චිත‍්තෙන ඤත්‍වා ‘කිං අයං ඉමස‍්මිං ඨානෙ සද‍්දො – සඞ‍්ඛසද‍්දො, භෙරිසද‍්දො’ති වා ‘කිං අයං ඉමස‍්මිං ඨානෙ ගන්‍ධො – මූලගන්‍ධො, සාරගන්‍ධො’ති වා ‘කිං ඉදං මය‍්හං මුඛෙ පක‍්ඛිත‍්තරසං – සප‍්පීති වා ඵාණිත’න‍්ති වා ‘කෙනම‍්හි පිට‍්ඨියං පහතො, අතිථද‍්ධො මෙ පහාරො’ති වා වත‍්තාරො හොන‍්ති. එවං මනොද‍්වාරිකජවනෙනෙව පටිබුජ්ඣති, න පඤ‍්චද‍්වාරිකෙන. සුපිනම‍්පි තෙනෙව පස්සති, න පඤ‍්චද‍්වාරිකෙන.
එසේම නිදන්නාගේ කන සමීපයේ තූර්ය නාදකළවිට නහය සමීපයෙහි සුවඳ දුගඳ මල් තැබූවිට මුඛයෙහි ගිතෙල් හෝ පැණි දැමූවිට පිටට අතින් පහරක් ගැසූවිට පළමුව සෝත ද්වාරිකාදිය භවංගයට නොවැටේ. මනෝ ද්වාරයට වැටේ. ඉන්පසු ජවන් දුව භවංගයට බැසගනී. දෙවන වර සෝත ද්වාරිකාදිය ආවර්ජනය කොට භවංගයට වැටේ. පසු ඝාන ජිව්හා කාය විඤ්ඤාණාදිය ජවන අවසානයෙහි පවත්වයි. ඉන් අනතුරුව භවංගය පවතී. තුන්වන වර මනෝද්වාරික ආවර්ජනයෙන් භවංගයට වැටුණු කල්හි මනෝද්වාරික ජවන දුවයි. ඒ සිතින් දැන මේ කිම මේ ස්ථානයේ ශබ්දයක් බෙර ශබ්දයක්? දැන් මේ ස්ථානයේ ගන්ධය මූලගන්ධ හෝ සාර ගන්ධය වේදැයි හෝ මගේ කටේ දැම්මේ මොනවාද? දැමූ රසය ගිතෙල් හෝ පැණි හෝ කවුද මගේ පිටට ගැසුවේ? පහර දැඩියි හෝ මෙසේ මනෝ ද්වාරයෙන්ම දැනගනී. පඤ්චද්වාරිකයෙන් නොවේ. සිහිනද එයින්ම බලයි. පඤ්චද්වාරිකයෙක් නොවේ.
තඤ‍්ච පනෙතං සුපිනං පස‍්සන‍්තො චතූහි කාරණෙහි පස්සති – ධාතුක‍්ඛොභතො වා අනුභූතපුබ‍්බතො වා දෙවතොපසංහාරතො වා පුබ‍්බනිමිත‍්තතො වාති. තත්‍ථ පිත‍්තාදීනං ඛොභකරණපච‍්චයයොගෙන ඛුභිතධාතුකො ‘ධාතුක‍්ඛොභතො’ සුපිනං පස්සති. පස‍්සන‍්තො ච නානාවිධං සුපිනං පස්සති – පබ‍්බතා පතන‍්තො විය, ආකාසෙන ගච‍්ඡන‍්තො විය, වාළමිගහත්‍ථිචොරාදීහි අනුබද‍්ධො විය ච හොති. ‘අනුභූතපුබ‍්බතො’ පස‍්සන‍්තො පුබ‍්බෙ අනුභූතපුබ‍්බං ආරම‍්මණං පස්සති. ‘දෙවතොපසංහාරතො’ පස‍්සන‍්තස‍්ස දෙවතා අත්‍ථකාමතාය වා අනත්‍ථකාමතාය වා අත්‍ථාය වා අනත්‍ථාය වා නානාවිධානි ආරම‍්මණානි උපසංහරන‍්ති. සො තාසං දෙවතානං ආනුභාවෙන තානි ආරම‍්මණානි පස්සති. පුබ‍්බනිමිත‍්තතො පස‍්සන‍්තො පුඤ‍්ඤාපුඤ‍්ඤවසෙන උප‍්පජ‍්ජිතුකාමස‍්ස අත්‍ථස‍්ස වා අනත්‍ථස‍්ස වා පුබ‍්බනිමිත‍්තභූතං සුපිනං පස්සති බොධිසත‍්තමාතා විය පුත‍්තපටිලාභනිමිත‍්තං, බොධිසත‍්තො විය පඤ්ච මහාසුපිනෙ (අ· නි· 5.196), කොසලරාජා විය ච සොළස සුපිනෙති (ජා· 1.1.41).
එහිද හීන දකින්නා කරුණු සතරකින් හීන දකියි. ධාතු කැළඹීමෙන් හෝ පෙර අත්දැකීමක් (අනුභවයක්) දේව මෙහෙයවීමක් හෝ පෙර නිමිත්තක් හෝ එහි පිත් ආදීන්ගේ කළඹවන ධාතූන්ගේ යෙදීමෙන් එයින් නානාවිධ හීන දකියි. පර්වතයෙන් වැටෙන්නාක් මෙන් අහසින් යන්නාක් මෙන් ව්‍යාල මෘග සොරාදීන් ලුහුබඳින්නාක් මෙන්, පෙර අනුභව කළ අරමුණක් නැවත දනියි. දෙවියෝ අර්ථය කැමතිව අනර්ථය කැමතිව දියුණුව සඳහා පිරිහීම් සඳහා නා නා විධ අරමුණු (ගෙනහැර දක්වති.) පමුණුවති. හේ ඒ දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් ඒ අරමුණු බලයි. පෙරනිමිති වශයෙන් පින්පව් වශයෙන් ඇතිවිය යුතු දියුණුව හෝ පිරිහීම පෙරනිමිති හේතුවෙන් සිහින බලයි. බෝසත් මව මෙනි. පුත්ත ප්‍රතිලාභය බෝධිසත්ත්වයා මෙනි. මහා සුපිනයෙහි කොසොල් රජු මෙනි.
තත්‍ථ යං ධාතුක‍්ඛොභතො අනුභූතපුබ‍්බතො ච සුපිනං පස්සති, න තං සච්චං හොති. යං දෙවතොපසංහාරතො පස්සති, තං සච්චං වා හොති අලිකං වා. කුද‍්ධා හි දෙවතා උපායෙන විනාසෙතුකාමා විපරීතම‍්පි කත්‍වා දස‍්සෙන‍්ති. තත්‍රිදං වත්‍ථු – රොහණෙ කිර නාගමහාවිහාරෙ මහාථෙරො භික‍්ඛුසඞ‍්ඝං අනපලොකෙත්‍වාව එකං නාගරුක‍්ඛං ඡින්‍දාපෙසි. රුක‍්ඛෙ අධිවත්‍ථා දෙවතා ථෙරස‍්ස කුද‍්ධා පඨමමෙව නං පලොභෙත්‍වා පච‍්ඡා ‘ඉතො තෙ සත‍්තදිවසමත්‍ථකෙ උපට‍්ඨාකො රාජා මරිස‍්සතී’ති සුපිනෙ ආරොචෙසි. ථෙරො නං කථං ආහරිත්‍වා රාජොරොධානං ආචික‍්ඛි. තා එකප‍්පහාරෙනෙව මහාවිරවං විරවිංසු. රාජා ‘කිං එත’න‍්ති පුච‍්ඡි. තා ‘එවං ථෙරෙන වුත‍්ත’න‍්ති ආරොචයිංසු. රාජා දිවසෙ ගණාපෙත්‍වා සත‍්තාහෙ වීතිවත‍්තෙ කුජ‍්ඣිත්‍වා ථෙරස‍්ස හත්‍ථපාදෙ ඡින්‍දාපෙසි.
ශරිරයේ ඇති පිත ආදි ධාතු කැළඹිමෙන් හෝ අනුභුතයෙන්(එනම් අතීතයේ කරපු දැකපු සිතපු ආදි දේවල් අනුව) දකින සිහින සත්‍ය නොවේ. දෙවියන් විසින් පෙන්වන ලද සිහින සත්‍ය හෝ වෙයි(සමහර විට) අසත්‍ය හෝ වෙයි. ද්වෙෂයෙන් කිපුණු දෙවියා උපක්‍රමයෙන් (සත්ත්වයන්ව) විනාශ කරනු කැමතිව වැරදි දේ සිහිනයෙන් පෙන්වයි. ඒ මෙය සදහා කථා වස්තුවකි. රෝහණ ජනපදයෙහි නාගවන මහාවිහාරයෙහි මහතෙරුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයාගෙන් අවසර නොගෙන එක් නා ගසක් (අනුන් ලවා) කැප්ප විය. ඒ රුක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දෙවියා තෙරුන් වහන්සේට කිපි.. පළමුව තෙරුන් වහන්සේව (සිහිනය සත්‍යක් වන ආකාරය) පොළඹවා පසුව මෙයින් සත්වන දිනය ඇතුළත (රජුගේ) උපස්ථායකයෙක් රජු මරන්නේ යැයි සිහිනයෙන් දැක්විය. තෙරුන් වහන්සෙ ඒ කථාව අන්තප්පුරයට (අන්තප්පුර ස්ත්‍රීන්ට) කීවේය. ඔවුන් (භිය වී) එක විටම මහා හඩින් (දුකින්) විලාප තැබුවෝය. රජතුමා ඒ කුමක්දැයි ඇසීය.. ඔවුන් තෙරුවන් වහන්සේ මෙසේ කීවේයැයි (ඒ සිහිනයෙන් දුටු කතා පුවත) දැක්වූහ.(කීවාය.) රජු දවස් ගණන් කොට සත්දින ගත වූ පසු (සිහිනය බොරුවක් නිසා.. තෙරුන් වහන්සේ බොරු කීවෙයැයි) කිපී තෙරුන් වහන්සේගේ අත් පා සිදවිය.(අණ දී අනුන් ලවා කපා දැම්ම විය)
යං පන පුබ‍්බනිමිත‍්තතො පස්සති තං එකන‍්තසච‍්චමෙව හොති. එතෙසඤ‍්ච චතුන‍්නං මූලකාරණානං සංසග‍්ගභෙදතොපි සුපිනභෙදො හොතියෙව. තඤ‍්ච පනෙතං චතුබ‍්බිධං සුපිනං සෙක‍්ඛපුථුජ‍්ජනාව පස‍්සන‍්ති අප‍්පහීනවිපල‍්ලාසත‍්තා; අසෙක‍්ඛා න පස‍්සන‍්ති පහීනවිපල‍්ලාසත‍්තා.
යමක් පෙර නිමිති සේ දකියිද එය ඒකාන්තයෙන් සත්‍ය වේ. මේ කරුණු සතර මිශ්‍රවීමෙන්ද සිහින භේද ඇතිවේ. ඒ සිහින සතරම සේඛ පෘථග්ජනයෝම දකිති. හේතුව ප්‍රහීණ නොවූ විපිළිසර බව ඇති නිසාය. ප්‍රහීණ විපර්යාස ඇති නිසා අසේකයෝ හීන නොදකිති.
කිං පන තං පස‍්සන‍්තො සුත‍්තො පස්සති, පටිබුද‍්ධො? උදාහු නෙව සුත‍්තො පස්සති න පටිබුද‍්ධොති? කිඤ‍්චෙත්‍ථ යදි තාව සුත‍්තො පස්සති, අභිධම‍්මවිරොධො ආපජ‍්ජති. භවඞ‍්ගචිත‍්තෙන හි සුපති. තඤ‍්ච රූපනිමිත‍්තාදිආරම‍්මණං රාගාදිසම‍්පයුත‍්තං වා න හොති. සුපිනං පස‍්සන‍්තස‍්ස ච ඊදිසානි චිත‍්තානි උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. අථ පටිබුද‍්ධො පස්සති, විනයවිරොධො ආපජ‍්ජති. යඤ‍්හි පටිබුද‍්ධො පස්සති, තං සබ‍්බොහාරිකචිත‍්තෙන පස්සති. සබ‍්බොහාරිකචිත‍්තෙන ච කතෙ වීතික‍්කමෙ අනාපත්ති නාම නත්‍ථි. සුපිනං පස‍්සන‍්තෙන පන කතෙ වීතික‍්කමෙ එකන‍්තං අනාපත්ති එව. අථ නෙව සුත‍්තො න පටිබුද‍්ධො පස්සති, න සුපිනං නාම පස්සති. එවඤ‍්හි සති සුපිනස‍්ස අභාවොව ආපජ‍්ජති? න අභාවො . කස‍්මා? යස‍්මා කපිමිද‍්ධපරෙතො පස්සති. වුත‍්තං හෙතං – “කපිමිද‍්ධපරෙතො ඛො, මහාරාජ, සුපිනං පස‍්සතී”ති (මි· ප· 5.3.5). ‘කපිමිද‍්ධපරෙතො’ති මක‍්කටනිද‍්දාය යුත‍්තො. යථා හි මක‍්කටස‍්ස නිද‍්දා ලහුපරිවත‍්තා හොති, එවං යා නිද‍්දා පුනප‍්පුනං කුසලාදිචිත‍්තවොකිණ‍්ණත‍්තා ලහුපරිවත‍්තා; යස‍්සා පවත‍්තියං පුනප‍්පුනං භවඞ‍්ගතො උත‍්තරණං හොති, තාය යුත‍්තො සුපිනං පස්සති. තෙනායං සුපිනො කුසලොපි හොති අකුසලොපි අබ්‍යාකතොපි 386. තත්‍ථ සුපිනන‍්තෙ චෙතියවන්‍දනධම‍්මස‍්සවනධම‍්මදෙසනාදීනි කරොන‍්තස‍්ස කුසලො, පාණාතිපාතාදීනි කරොන‍්තස‍්ස අකුසලො, ද‍්වීහි අන‍්තෙහි මුත‍්තො ආවජ‍්ජනතදාරම‍්මණක‍්ඛණෙ අබ්‍යාකතොති වෙදිතබ‍්බො. සුපිනෙනෙව ‘දිට‍්ඨං විය මෙ, සුතං විය මෙ’ති කථනකාලෙපි අබ්‍යාකතොයෙව.
හීන දකින්නේ නිදාසිටින විටද? පිබිදී සිටිනවිටද? නැතහොත් නිදානොගෙන නොපිබිදී සිටින විටද? නිදාගෙන සිටිනවිට දකිනවා කිවහොත් අභිධර්ම විරෝධී වේ. භවංග සිතින් නිදති. එහි රූප නිමිති ආදී අරමුණු නැත. රාගාදිය සම්ප්‍රයුක්ත වූවක්ද නැත. සිහින දකින්නාටම මෙබඳු සිත් උපදී. ඇහැරගෙන සිටිනවිට දකිනවා කිවහොත් විනය විරෝධී වේ. පිබිදී සිටිනවිට දකීනම් එය ව්‍යවහාරික සිතින්ම දකින්නකි. සබ්බොහාරික සිතින් කළ ව්‍යතික්‍රමණය වූ විට අනාපත්ති නැත. සිහින දකිනවිට කරන ලද ව්‍යතික්‍රමණ ඒකාන්තයෙන් අනාපත්ති වේ. මෙසේ වනවිට සිහින අභාවයට (නැතිබවට) යයි. එය එසේ නොවේ. කුමක් හෙයින්ද? වඳුරු නින්දේ යෙදුනවිට බලයි. එය කියන ලදි. “මහරජ, වඳුරු නින්ද පරෙත වූවිට සිහින බලයි.” කපමිද්ධපරෙතො යනු වඳුරු නින්දෙන් යුක්තය. වඳුරාගේ නින්ද ඉක්මණින් පෙරලේ. එය පවතිනවිට නැවත නැවත භවංගයෙන් එතරවීම සිදුවේ. එයින් යුතුව සිහින දකියි. එහෙයින් මේ සිහිනය කුසල්ද අකුසල්ද අව්‍යාකෘතද වේ. එහි සිහිනයෙන් චේතිය වන්දනා ධම්ම සවණ කුසල් වේ. පාණාතිපාතාදිය කරන්නට අකුසල් වේ. අන්ත දෙකින් මිදී ආවර්ජන තදාරම්මණ කෙරෙහි අව්‍යාකෘත යයි දතයුතුය. මං හීනෙන් වාගෙ දැක්ක, ඇසුව කියනවිට අව්‍යාකෘත වේ.
කිං පන සුපිනෙ කතං කුසලාකුසලං කම‍්මං සවිපාකං අවිපාකන‍්ති? සවිපාකං; දුබ‍්බලත‍්තා පන පටිසන්‍ධිං ආකඩ‍්ඪිතුං න සක‍්කොති, දින‍්නාය අඤ‍්ඤකම‍්මෙන පටිසන්‍ධියා පවත‍්තෙ වෙදනීයං හොති.
සිහිනෙන් කළ කුසලාකුසල විපාකය සවිපාකද? අවිපාකද? සවිපාක දුබල බැවින් ප්‍රතිසන්ධියක් ඇදගැනීමට නොහැකි වේ. අනිත් කර්මයක් විපාක දෙනවිට වින්ද යුතු වේ.
එවං යාථාවකවත්‍ථුවිභාවනා පඤ‍්ඤාති පඤ‍්චන‍්නං විඤ‍්ඤාණානං න හෙත්‍වට‍්ඨො යාථාවට‍්ඨො. තං යාථාවට‍්ඨං වත්‍ථුං විභාවෙතීති යාථාවකවත්‍ථුවිභාවනා. තථා පඤ‍්චන‍්නං විඤ‍්ඤාණානං අහෙතුකට‍්ඨො, ජරාභිභූතට‍්ඨො, න සුපිනං පස‍්සනට‍්ඨො, යාථාවට‍්ඨො. තං යාථාවට‍්ඨං වත්‍ථුං විභාවෙතීති යාථාවකවත්‍ථුවිභාවනා. ඉති යා හෙට‍්ඨා “යාථාවකවත්‍ථුවිභාවනා පඤ්ඤා”ති මාතිකාය නික‍්ඛිත‍්තා, සා එවං යාථාවකවත්‍ථුවිභාවනා පඤ‍්ඤාති වෙදිතබ‍්බා. තස‍්සා එව ච වසෙන එවං එකවිධෙන ඤාණවත්‍ථූති එවං එකෙකකොට‍්ඨාසෙන ඤාණගණනා එකෙන වා ආකාරෙන ඤාණපරිච‍්ඡෙදො හොති.
මෙසේ සත්‍ය වූ වස්තු විවරණය කිරීම ප්‍රඥාවයි. පස් විඤ්ඤාණ හෙත්‍වර්ථ නොවේ. යාථාවත් නොවේ. (සත්‍ය) එය සත්‍ය වස්තු ප්‍රකාශ කෙරේනුයි යාථාවකවත්‍ථු විභාවනා වේ. මෙසේ යට යාථාවක වත්‍ථු විභාවනා පඤ්ඤා යයි දතයුතුය. එය මේ වශයෙන් එවං එකවිධෙන ඤාණාවත්‍ථු මෙසේ එක එක කොට්ඨාශයෙන් ඤාණ ගණන එක ආකාරයකින් හෝ ඤාණ කොටස වේ.
එකකනිද්දෙසවණ්ණනා.
ඒකකය.