2. මහානිදානසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. මහානිදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

එවං මෙසුතං -පෙ- කුරුසු යනුවෙන් ආරම්භ වන මහා නිදානයයි. මේ එහි ගැඹුරු පද වර්ණනාවයි. කුරු නම් ජනපද වැසි රාජකුමාරවරු ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය එකම ජනපදයකි. ආරෝපණය කළ ශබ්දයාගේ අර්ථයෙන් ‘කුරුසු’ කියා (කුරු ජනපදවල) කියනු ලැබේ. ඒ කුරු ජනපදවල අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ කීහ. මහා මන්‍ධාතු රජ කාලයේ දිවයින් තුනේ ජනයා, දඹදිව නම් බුදු පසේ බුදු මහා ශ්‍රාවක චක්‍රවර්තී රජුන්ටත් උත්තම පුරුෂයන්ටත් උත්පත්ති ස්ථාන වූ උතුම් දිවයිනක් යැයි ද එය අති රමණීය යැයි ද අසා චක්‍රරත්නය පෙරටු කොටගෙන දිවයින් සතරෙහි ඇවිදින්නා වූ මහා මන්ධාතු සක්විති රජතුමා සමග ආවාහ. ඉක්බිති රජු පරිනායක රත්නය ගැන ඇසුවේය. මනුෂ්‍ය ලෝකයට වඩා රමණීය තැනක් ඇත්තේ ද? දේවයන් වහන්ස! කුමක් නිසා මෙසේ කියන්නේද? ඉරහඳ දෙකේ ආනුභාවය නොදකින්නෙහිද? මොවුන්ගේ තැන මෙයට වඩා රමණීයතර නොවන්නේ ද? රජු චක්‍රරත්නය පෙරටුකොට එහි ගියේය. සතරවරම් මහ රජවරු මන්ධාතු මහරජතුමා ආවේ යැයි අසාම රජු මහානුභාව සම්පන්නය. මහා සෘද්ධි ඇත්තේය. මේ රජු යුද්ධයෙන් පරාජය කළනොහැක. තමන්ගේ රාජ්‍යය පවරා දුන්හ. ඔහු එයද ගෙන නැවත විචාළේය. මීට වඩා රමණීය තැනක් තිබේද?

ඉක්බිති ඔහුට තාවතිංස භවනය ගැන කීහ. දේවයන් වහන්ස, තව්තිසා දෙව්ලොව රමණීයයි. සතරවරම් රජදරුවෝ එහි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාගේ පරිචාරකයෝ වෙති. දොරටුව ළඟ සිටිත්. සක්දෙව් රජු මහා සෘද්ධි ඇත්තේය. මහානුභාව ඇත්තේය. මේ ඔහුගේ උපභෝග ස්ථානයන්ය. වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය ස්ථානයන්ය. වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය යොදුන් දහසක් උසය. සුධර්මා දේව සභාව යොදුන් පන්සියයක් උසය. වෛජයන්ත රථය යොදුන් එකසිය පනහකි. එසේම ඓරාවණ හස්තියා දිව්‍යමය වෘක්‍ෂයන් දහසකින් සැරසීගත් නන්දන වනය, චිත්තලතා වනය, ඵාරුසක වනය, මිස්සක වනය, යොදුන් සියයක් උසය. පරසතු රුක යට යොදුන් සැටක් දිග යොදුන් පනහක් පළල යොදුන් පහළොවක් පළල, ජයසුමන මල්වල වර්ණයට සමාන පඬුපුල් අස්න. එහි මොළොක් බව නිසා හිඳගත්තා වූ ශක්‍රයාගේ සිරුරෙන් හරි අඩක් ගිලෙයි.

එය අසා රජු එහි යනු කැමැත්තේ චක්‍රරත්නය එසවීය. එය අහෙසහි නැගී සිටියේය. චතුරංගනී සේනාව සමග දෙදෙව්ලොවට මැදින් චක්‍රරත්නය බැස පරිනායක රත්නය ප්‍රමුඛ සිව්රඟ සෙනඟ සමග පොළවෙහි පිහිටියේය. රජු හුදෙකලාව තව්තිසා භවනයට ගියේය. ශක්‍රයා මහා මන්‍ධාතු ආවේයැයි අසාම ඔහුට පෙරගමන්කොට, මහරජතුමනි, සුබ ගමන්. මහරජතුමනි! අනුශාසනා කරන්න යැයි කියා නළුවන් සමග රාජ්‍යය දෙකට බෙදා එක් කොටසක් දුන්නේය. රජු තාවතිංස භවනයෙහි පා තැබූ විගසම ඔහුගේ මනුෂ්‍යාත්ම භාවය ඉවත්විය. දේවත්වයක් පහළ විය. ශක්‍රයා සමග පඬුපුල්සල අස්නෙහි හුන්නා වූ රජුට ඇසිපිය හෙළන වේලාවකින් විවිධත්වයක් පෙනෙයි. එය නොසළකා හැරිය දෙවිවරු ශක්‍රයාගේත් ඔහුගේත් වෙනසෙහි මුළාවෙත්. හෙතෙම එහි දිව්‍ය සම්පත්තිය අනුභව කරමින් යම්තාක් ශක්‍රයන් තිස්හය දෙනෙක් ඉපිද ච්‍යුතව ගියාහු ද ඒ තාක් ශක්‍රරාජ්‍යය කොට කාම වස්තූන්හි තෘප්තියක් නොලබා එයින් ච්‍යුතව තමන්ගේ උයනට වැටුනේ වායුවෙන් හා අව්වෙන් පීඩාවට පත්වූයේ මිය ගියේය.

චක්‍රරත්නය නැවත පොළවෙහි පිහිටියේ පරිනායක රත්නය රන් තහඩුවක මන්‍ධාතු රජුගේ පාවහන් යැයි ලියවා, මේ මන්ධාතු රාජ්‍යයයි රජකළේය. දිවයින් තුනෙන් ආවා වූ ජනයා නැවත ආපසු යන්නට අපොහොසත් වූවාහු පරිනායක රත්නය ළඟට පැමිණ දේවයන් වහන්ස! අපි රජුගේ ආනුභාවයෙන් පැමිණියෙමු. දැන් ආපසු යන්නට නොහැක්කෙමු. අපට වාසය කරන්නට තැනක් දෙන්නයැයි ඉල්වා සිටියහ. හෙතෙම ඔවුන්ට එක එක ජනපද දුන්නේය. එහි පූර්ව විදේහයෙන් ආවා වූ ජනයා විසින් වාසය කරන ලද ප්‍රදේශය එම පෙර නමින්ම විදේහ රට යැයි නම ලැබුවේය. අපර ගොයානයෙන් ආවා වූ මනුෂ්‍යයන් වාසය කළ ප්‍රදේශය අපරන්ත ජනපදයයි නම් ලැබීය. උතුරුකුරු දිවයිනෙන් පැමිණි මිනිසුන් වාසය කළ ප්‍රදේශය කුරු රට යයි නම් ලැබීය. බොහොමයක් ගම් නියම්ගම් ආදිය බහුවචනයෙන් ව්‍යවහාර කරත්. ඒ නිසා කියන ලදි - කුරූසු විහරති.

කම්මාස්සධම්මං නාම කුරූනං නිගමො - කම්මාස්ස ධම්මං යන මෙහි, කෙනෙක් ‘ධ’ කාරයට ‘ද’ කාරයෙන් අර්ථ දක්වත්. කම්මාසයාව මෙහිදී දමනය කළ නිසා කම්මාසදම්ම වී කම්මාසො යන්නෙන් කබර සහිත පා ඇති පෝරිසාදයා ගැනේ. ඔහුගේ වනාහි පාදයෙහි උලක් ඇනීමෙන් හටගත් වනය සුවවීමේදී සිතියම් කළ ලීයන් මෙන් වී සුව විය. ඒ නිසා කම්මාසපාද (කබරපාද) යැයි හැඳින්වූහ. ඔහුද ඒ අවස්ථාවේදී දමනය කරන ලද්දේ පෝරිසාද යන නමින් නිදහස් විය. කවරනම් මහා සත්ත්වයකු විසින් කවරනම් ජාතකයදී ද? මහාසුතසෝම ජාතකයේදී යැයි කෙනෙක් කියති. සමහර තෙරවරු ජයද්දිස ජාතකයේදී යැයි කියත්. එකල්හි වනාහි මහා සත්ත්වයන් විසින් කම්මාසපාදව දමනය කරන ලදි. යම්සේ කීවේද?

යම්කලෙක පංචාල රටේ අධිපති ජයද්දිස රජුගේ පුත්‍රයා වීමි. ප්‍රාණය හැර පියාව මුදවා ගත්තෙමි. මම කම්මාස ජනයාවද සතුටු කළෙමි.

ඇතැමෙක් ‘ධ’ කාරයෙන්ම අර්ථය වර්ණනා කරත්. කුරුරට වැසියන්ගේ වනාහි කුරුවතාවත්, එහි හටගත් මිශ්‍ර පැහැය. ඒ නිසා ඒ ස්ථානය කම්මාස නම් වී. මෙහි ධර්මයෙහි හටගත් නිසා කම්මාසධම්ම යැයි කියනු ලැබේ. එහි පදංචි වූ නියම්ගමටද එම නාමයම ලැබින. භූමිය යන වචනයෙන් කුමක් නිසා නොකියන ලද ද? වාසය කරන්නට ඉඩක් නොලත් බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වනාහි ඒ නියම්ගමෙහි වැඩසිටින්නට ඉඩකඩ ඇති කිසිම විහාරයක් නොවීය. ඒ නියම්ගමින් බැහැරව වෙනත් ජලපහසුකම් ඇති රමණීය වූ භූමිභාගයක විශාල වනරොදක් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ගම ගොදුරුගම කොට එහි වැඩසිටියේය. ඒ නිසා මෙසේ මෙහි අර්ථය දතයුතුයි. කුරුසු විහරති කම්මාස්සධම්මං නාම කුරුනං නිගමො. කුරුන්ගේ නියම්ගමක් වූ කම්මාස්ස ධම්මයෙහි වැඩවසයි. එය ගොදුරුගම කොට යැයි අර්ථ ගතයුතුයි.

ආයස්මා මේ ප්‍රියවචනයකි. මේ ගරුකළයුතු වචනයකි. ආනන්‍දො යනු ඒ තෙරුන්ගේ නමය. එකමන්තං මෙය භාව නපුංසක නිර්දේශයකි. ඉරහඳ දෙක විෂම ලෙස පරිහරණය කරත්’ යනාදියෙහි මෙනි. ඒ නිසා යම්සේ එකත්පසෙක සිටියේද එපරිද්දෙන් හිඳියි කියා මෙහි අර්ථ ගතයුතුයි. මෙය භූමි අර්ථයෙහි උපයෝග වචනයකි. නිසීදි යනු වාඩිවිය. පණ්ඩිතයෝ වනාහි ගරුකළයුතු තැනකට පැමිණ වාඩිවීමේ කුසලතාවයෙන් එකත්පසෙක හිඳගනිත්. මෙයද ඔවුන්ගේ අනිකකි. ඒ නිසා එකත්පසෙක හුන්නේය.

කෙසේ හිඳගතහොත් එකත්පසෙක හිඳගත්තේ යැයි කියන්නේද? වාඩිවීමේ දොස් සයක් අත්හැර ඒ කෙසේද? බොහෝ දුර, බොහෝ ළඟ, උඩ, පහත් තැන. කෙලින්ම අබියසව - බොහෝ පිටුපස යනුවෙනි.

බොහෝ දුර සිටියාහු ඉදින් කතා කරනු කැමැත්තේ නම් උස්හඬින් කථා කළයුතුයි. ඉතා ළඟින් සිටියහු ගැටීම් ඇතිවෙයි. උඩින් සිටියහු ශරීර ගන්ධයෙන් බාධා ඇතිවෙයි. උස්තැනක සිටියහු අගෞරවයක් ප්‍රකාශ කරයි. බොහෝ ළඟ සිටියහු ඉදින් දකිනු කැමැත්තේ වෙයිද ඇසින් ඇස ගැටී දැකිය යුතුයි. බොහෝ පිටුපසින් සිටියේ ඉදින් දකිනු කැමැත්තේ වෙයිද බෙල්ල දිගුකර දැකිය යුතුයි. ඒ නිසා මොහුද තුන්වරක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේම ප්‍රදක්‍ෂිණා කර මනාව වැඳ මේ හිඳගැනීමේ දොස් හය අත්හැර දකුණු දණමඬලට ඉදිරිපස ෂට්වර්ණ බුද්ධරශ්මිය තුළට පිවිස පැහැදිලි ලාක්‍ෂා රසයක් තවරාගන්නාක් මෙන් රුවන් පටක් පොරවන්නාක් මෙන් රතුපුල් මල්මාලා වියනක් මැදට පිවිසෙන්නාක් මෙන් ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වැඩ සිටියේය. ඒ නිසා එකත්පසෙක සිටියේයැයි කියන ලදි.

කවර වේලාවක කුමන කරුණකින් මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ළඟට පැමිණියේද? සවස් වේලාවේ ප්‍රත්‍යාකාර ප්‍රශ්නය්ක විචාරීම පිණිස ඒ දවස මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ කුල සංග්‍රහය පිණිස ගෙදොරක් ගෙදොරක් පාසා දහසක් බැඳි පියල්ලක් තබන්නාක් මෙන් කම්මාස්සධම්මයේ පිඬුසිඟා ඇවිද පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකුනේ ශාස්තෲන් වහන්සේට වත් සපයා ශාස්තෲන් වහන්සේ ගඳකිළියට පිවිසි කල්හි බුදුන් වැඳ තමන් දවල් වසන තැනට ගොස් අතවැසි භික්‍ෂූන්ට වත් සපයා පිටත්වන කල්හි දිවා විහාරස්ථානය හැමද සම්කඩ අතුරා කලයේ ජලයෙන් අත්පා සිහිල්කොට පළඟක් බැඳ සිටියේ සෝතාපත්තිඵල සමාපත්තියට සමවැද වෙන්කළ කාල වශයෙන් සමාපත්තියෙන් නැගිට ප්‍රත්‍යාකාරය කෙරෙහි ඤාණය පිවිසවීය. හෙතෙම ‘අවිජ්ජා පච්චයා සංඛාරා’ යනාදිය මුලපටන් අගට, අගපටන් මුලට දෙකෙළවරේ සිට මැදට මැදපටන් දෙකෙළවරට පමුණුවන්නේ තුන්වරක් දොළොස්පදයක් ප්‍රත්‍යාකාරයෙන් සම්මර්ශනය කළේය. මෙසේ සම්මර්ශනය කරන්නහුට ප්‍රත්‍යාකාරය ප්‍රකට වී වැටහෙයි.

ඉක්බිති මෙසේ සිතීය. මේ ප්‍රත්‍යාකාරය සියළු බුදුවරයන් විසින් ගැඹුරුව, ගැඹුරු ආලෝකයක් යැයි කියන ලදි. ප්‍රදේශ ඤාණයක පිහිටි ශ්‍රාවකයකු වූ මා හට උසස්ව මහත් ආලෝකයක් ලෙස ප්‍රකට වී වැටහේ. මටම උස්පහත්ව වැටහේ. නැතහොත් අන් අයටත් එසේමද? ඉක්බිති ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇතිවිය. දැන් මම මේ ප්‍රශ්නය ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අසමි. ඒකාන්තයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය හේතුසාධක කරගෙන සම්පූර්ණ මහමෙර ඔසවන්නාක් මෙන් එක් සූත්‍රාන්ත කථාවක් කියා දක්වන්නේය. බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ වනාහි විනය ප්‍රඥප්තිය, භුම්මන්තර, පච්චයාකාර, සමයන්තර යන මේ ස්ථාන සතර තැනට පත්ව මහත් වූ ගර්ජනා ඇතිවෙයි. මහත් වූ ඤාණය ලබයි. බුද්ධ ඤාණයේ මහත්බව පෙනෙයි. දේශනාව ගැඹුරු වෙයි. ත්‍රිලක්‍ෂණයේ ගැටුනු ශූන්‍යතාවෙන් සමන්විත

හෙතෙම ස්වභාවයෙන් එක් දවසකට සියවරක් දහස්වරක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණෙන්නේ හේතුරහිතව, අකාරණව නොඑළඹෙයි. එදවස වනාහි මේ ප්‍රශ්නය ගෙන ප්‍රඥා නමැති කුංචනාද කරන බුද්ධ නමැති ගන්‍ධ හස්තියා ළඟට පැමිණ, බුද්ධ නමැති සිංහරාජයා ළඟට පැමිණ ඤාණ නමැති සීහනාදය අසමි. බුද්ධ නමැති උතුම් අශ්වයා වෙත පැමිණ ඤාණ නමැති පද වික්‍රමය දකින්නෙමි යි සිතා දවල් සිටි තැනින් නැගිට සම්කඩ හකුලාගෙන සවස්වේලාවේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතට පැමිණියෙමි. එබැවින් කියන ලදි. සවස්වේලාවේ ප්‍රත්‍යාකාර වූ ප්‍රශ්නයක් විමසීමේ ආකාරයෙන් එළඹෙන්නේ.

යාවගම්භීරො යනු මෙහි යාව ශබ්දය ප්‍රමාණය ඉක්මවා යාමෙහි ඉක්මගිය ප්‍රමාණය ගැඹුරුය. අතිශයින් ගැඹුරුය යන අර්ථයි. ගම්භීරාවභාසො යනු ගැඹුරුව සිට බබලයි. දකියි යන අර්ථයි. එකක් වනාහි නොගැඹුරුව, ගැඹුරු ආලෝකය වෙයි. කිළිටි කොළ ඇති කාලවර්ණ පැරණි ජලය මෙන්, එය වනාහි දනක් පමණ වූ නමුත් පුරුෂ ප්‍රමාණ සියයක් මෙන් පෙනෙයි. එකක් ගැඹුරු උස් වූ ආලෝකයක් වෙයි. මැණික් ගඟක පැහැදිලි ජලය මෙන්, එය වනාහි පුරුෂ ප්‍රමාණ සියයක් නමුත් දණක් පමණ මෙන් පෙනෙයි. එක් නොගැඹුරු එකක් නොගැඹුරු ආලෝකයක් දක්වයි. හැළි ආදියෙහි ජලය මෙනි. ගැඹුරු එකක් ගැඹුරු ආභාසය ඇත්තේ වෙයි. මහමෙර යට මහා සමුද්‍රයේ ජය මෙනි. මෙසේ ජලයම නම් සතරක් ලබයි. පටිච්ච සමුප්පාදයෙහි වනාහි එසේ නොවේ. මෙය වනාහි ගැඹුරුමය. ගැඹුරු ආභාසයක් ඇත. එකම නමක් ලබයි. මෙසේ සමාන වූයේ වෙයි. තවද වනාහි මට නොගැඹුරු සේ පෙනෙයි. ස්වාමීනි! මෙය ආශ්චර්යයික. අද්භූතය. මෙසේ තමාගේ පුදුමය ප්‍රකාශ කරන්නේ ප්‍රශ්නය විචාළේය. ප්‍රශ්නය අසා නිහඬව සිටියේය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ වචනය අසා ආනන්ද තෙරුන් භවාග්‍රය අල්ලා ගන්නට අත් දිගු කරන්නාක් මෙන් මහමෙර සිඳ දමා මිදුලු පිටතට ගන්නට උත්සාහ කරන්නෙක් මෙන් නැවක් නැතිව මහා සමුද්‍රය තරණය කරන්නට බලාපොරොත්තු වන්නකු මෙන් මහපොළොව පෙරළා පෘථිවි ඕජස ගන්නට උත්සාහ කරන්නකු මෙන් බුදුන්ට විෂය වූ ප්‍රශ්නයක් තමාට නොගැඹුරු යයි කියයි. දැන් මොහුට මෙහි ගැඹුරු බව කියන්නෙමියි සිතා ‘මා හෙවං’ යනාදිය පැවසීය.

එහි මාහෙවං යන්නෙහි ‘හ’ කාරය නිපාත මාත්‍රයකි. මෙසේ නොකියවයි යන අර්ථයි. ‘මාහෙවං’ යන මේ වචනය වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ට ප්‍රශංසා කරමින් ද දෝෂාරෝපණය කරමින්ද කථා කරයි.

එහි ප්‍රශංසාත්මක ලෙස ආනන්දය! නුඹ මහා ප්‍රඥා ඇත්තේය. තියුණු නුවණ ඇත්තේය. ඒ නිසා පටිච්ච සමුප්පාදය ගැඹුරු වුවත් නොගැඹුරු ලෙස පෙනෙයි. අන් අයට වනාහි මෙය නොගැඹුරු යයි නොසැළකිය යුතුය. එය ගැඹුරුමය. ගැඹුරු ආලෝකය ඇත්තේමය. එහිදී උපමා සතරක් කියත්. හයමාසයක් රසබොජුන් අනුභව කළ, යෝග්‍ය තත්ත්වයට පත් පුහුණු වූ, උත්සව සමයේ මල්ලවපොර තරගයට යන මල්ලවපොරකරුට අතරමගදී උසුලන පාෂාණයක් පෙන්වූහ. මේ කුමක්දැයි ඔහු ඇසීය. මේ උසුලන පාෂාණයකියි කීහ එය ගෙනව්යැයි කීය. එය අපට ඉසිලිය නොහැක යයි කී කල්හි තෙමේ ගොස් මෙය කොහේ දැමිය යුතුදැයි අසා අත් දෙකට පාෂාණ දෙකක් උසුලාගෙන ක්‍රීඩා පන්දු මෙන් එහි දමා ගියේය. එහිදී මල්ලවපොර ශූරයාට ඒ පාෂාණය සැහැල්ලු වුවත් අන්‍යයන්ට සැහැල්ලු නැතැයි කිවයුතුයි. සයමාසයක් මනා බොජුන් රස විඳි මල්ලවපොරකරු මෙන් කල්ප ශතසහස්‍රයක් ප්‍රාර්ථනා සහිත ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, යම්සේ වනාහි බර උසුලන්නාට තමා බලසම්පන්න බැවින් උසුලන පාෂාණය සැහැල්ලු විය. මෙසේ තෙරුන්වහන්සේට මහා ප්‍රඥා බැවින් පටිච්ච සමුප්පාද ධර්මය නොගැඹුරුය. එය අන්‍යයන්ට නොගැඹුරු යයි නොකිව යුතුයි.

මහා සමුද්‍රයේද ‘කිමි’ නම් මත්ස්‍යයා යොදුන් දෙසීයකි. තිමිංගල නම් මත්ස්‍යයා යොදුන් තුන්සියයකි. තිමිපිංගල නම් මත්ස්‍යයා යොදුන් හාරසීයකි. තිමිරිපිංග නම් මත්ස්‍යයා යොදුන් පන්සියයකි. ආනන්ද - තිමින්‍ද - අජ්ඣාරොහ මහා තිමි යන මේ මත්ස්‍යයෝ යොදුන් සාරදහසකි. එහිදී තිමිරපිංගලයන් වට දක්වති. ඒ මත්ස්‍යයාගේ දකුණු කන සොලවනවිට යොදුන් පන්සියයක් ප්‍රදේශයේ ජලය සෙලවෙයි. වම් කනද නගුටද හිසද එසේමය. කන්දෙක සොළවා නගුටින් පහරදී හිස එහෙ මෙහෙ සොලවා ක්‍රීඩා කරන්නට ආරම්භ කළවිට යොදුන් සත්සියයක් ප්‍රමාණ භාජනයක දමා උදුනක් මත තබන ලද ජලය මෙන්, තුන්සියයක් යොදුන් ප්‍රමාණ පිට වසන්නටවත් නොහැකි වෙයි. ඔහු මෙසේ කියන්නේය. මේ මහා සමුද්‍රය ගැඹුරුය, ගැඹුරුය කියා කියත්. එහි මොන ගැඹුරක්ද? අපි පිට වසාගන්නට තරම්වත් ජලය නොලබමු. මෙසේ තම ශරීරය අනුව තිමිර පිංගලයාට මහා සමුද්‍රය නොගැඹුරුය. අනිත් කුඩා මත්ස්‍යයන්ට ගැඹුරුය කියා නොකිව යුතුයි. එපරිද්දෙන් ඤාණයෙන් උසස් වූ තෙරුන්ට පටිච්ච සමුප්පාදය නොගැඹුරුය. අනිත් අයටද නොගැඹුරුය කියා නොකිව යුතුයි.

ගුරුළු රාජයාද යොදුන් එකසිය පනහකි. ඔහුගේ දකුණු පියාපත යොදුන් පනහකි. එපරිද්දෙන්ම වම්පසත් වේ. පිල්කළඹ හැටයොදුනක්ද බෙල්ල තිස් යොදුනක්ද වේ. මුඛය යොදුන් නවයකි. පාද දොළොස් යොදුනකි. ඒ ගුරුළා වාතය දක්වන්නට පටන්ගත් කල්හි හත්අට සියයක් යොදුන් ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඔහු මෙසේ කියන්නේය. මේ ආකාශය අනන්තය. අනන්තය කියා කියත්. මෙහි අනන්ත බවක් කොහිද? අපි පියාපත්වලින් නැගෙන සුළං ප්‍රහාරයකටවත් ඉඩක් නැත. එහි ගුරුළුරාජයාට ආකාශය කුඩාය. අනිත් කුඩා පක්‍ෂීන්ට කුඩාය කියා නොකිව යුතුයි. එපරිද්දෙන් ඤාණයෙන් යුක්ත තෙරුන්ට පටිච්ච සමුප්පාදය නොගැඹුරුය. අන් අයටද නොගැඹුරු යැයි නොකිවයුතුය.

රාහු අසුරේන්ද්‍රයා වනාහි පාදාන්තයේ පටන් කේසාන්තය දක්වා යොදුන් හාරදහස් පන්සියයකි. ඔහුගේ බාහු දෙක අතර යොදුන් එක්දහස් දෙසීයකි. ඝනකමින් යොදුන් හයසියයකි. අත්පා තලයන් යොදුන් තුන්සියයකි. මුඛයද එසේමය. එක එක ඇඟිලි පුරුක යොදුන් පනසකි. එසේම දෙබැම අතර නළල යොදුන් තුන්සියයකි. හිස යොදුන් නවසීයකි. මහා සමුද්‍රයට බැසගත් ඔහුට යොදුන් දහසක් පමණ තැන ගැඹුරු ජලය දණක් පමණ වෙයි. හෙතෙම මෙසේ කියන්නේය. මේ මහා සමුද්‍රය ගැඹුරුය, ගැඹුරුය කියා කියත්. එහි ගැඹුරු බවක් කොයින්ද? අපි දණහිස වැසෙන තරම්වත් ජලය නොලබමු. එහි රාහුගේ ශරීරයට මහා සමුද්‍රය පහත්ය. අනිත් අයටද පහත්යැයි නොකිව යුතුයි. එපරිද්දෙන් ඤාණයෙන් යුක්ත තෙරුන්ට පටිච්ච සමුප්පාදය පහත්ය අන් අයටද පහත්ය කියා නොකිව යුතුයි. මේ කාරණය පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ආනන්දය මෙසේ නොකියන්න. මෙසේ නොකියන්න’ යැයි වදාළ සේක.

තෙරුන්වහන්සේට වනාහි කාරණ සතරක් නිසා ගැඹුරු වූද පටිච්ච සමුප්පාදය නොගැඹුරු යැයි වැටහේ. කවර කරුණු සතරක්ද? පෙර පැවැති වාසනා සම්පත්තිය, ශුද්ධ ස්ථානයක වාසය සෝවාන් බවට පත්වීම හා බහුශ්‍රැත භාවයෙන් යුක්ත වීම යන සතරයි.

මෙයින් කල්ප ශතසහස්‍රයකට පෙර පදුමුත්තර නම් ශාස්තෲන් වහන්සේ ලොව පහළවිය. එතුමන්ට හංසවතී නම් නගරය විය. ආනන්ද නම් රජු පියාය. සුමේධා නම් දේවිය මවය. බෝධිසත්ත්වයෝ උත්තර කුමාරයා නම් වූහ. හෙතෙම දරුවකු උපන් දිනයේම මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට පැවිදි වී වීර්යයෙහි යෙදුනේ පිළිවෙලින් සර්වඥ බවට පත්ව ‘අනෙකජාති සංසාරං’ යනාදී උදානය පවසා දින සතක් බෝමැඩ ගතකර බිම තබන්නෙමියි පය තැබීය. ඉක්බිති මහපොළව පැලී මහත් වූ පද්මයක් පැන නැංගේය. එහි පත්‍රයක් රියන් අනූවකි. කෙසරු රියන් තිහකි. කර්ණිකාව දොළොස් රියනකි. කල නවයක් පමණ රේණු විය.

ශාස්තෲන් වහන්සේ වනාහි උසින් අටපනස් රියන් විය. උන්වහන්සේගේ බාහු දෙක අතර දහඅට රියනකි. නළල රියන් පහකි. අත්පා රියන් එකොළොසකි. උන්වහන්සේගේ රියන් එකොළොසක් වූ පාදයෙන් දොළොස් රියන් කර්ණිකාව පිරිමදිනවිට කලනවයක් පමණ රේණු නැගී පනස්අට රියනක් පමණ උසට පැන නැගී ඉසින ලද මනෝසීල කුඩු මෙන් පැතිරුණේය. ඒ හේතුවෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පදුමුත්තර යැයි හැඳින්වූහ. උන්වහන්සේට දෙවල, සුජාත යැයි අගසව් දෙනමක් වූහ. අමිතා අසමා යැයි අග්‍ර ශ්‍රාවිකාවෝ දෙදෙනෙක් වූහ. උපස්ථායක සුමන නම් විය. පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පියාට සංග්‍රහ කරන්නේ භික්‍ෂූන් දහසක් පිරිවරා හංසවතී රාජධානියෙහි වසති.

[missing trans] නම් විය. ඔහුට රජතුමා හංසවතියේ සිට යොදුන් දෙදහසක ප්‍රමාණයේ ගම්වරයක් දුන්නේය. හෙතෙම වරින්වර අවුත් පියාවත් ශාස්තෲන් වහන්සේවත් දකියි. ඉක්බිති එක්දිනක් ප්‍රත්‍යන්තයක ජනයා කිපුනේය කියා රජුට දැන්වීය. රජු කුමක් නිසා මා විසින් ඔබව එහි යොදවන ලදදැයි නැවතත් දන්වා යැවීය. ඔහු සොරුන් යටත්කොට, දේවයන් වහන්ස! ජනපදය සංසිඳුනේ යැයි රජුට දන්වා යැවීය. රජු සතුටුව, වහා මගේ පුත්‍රයා එනු ලැබේවායි කීය. ඔහුට දහසක් පමණ අමාත්‍යවරු සිටිති. හෙතෙම ඔවුන් සමග අතරමගදී සාකච්ඡා කළේය. මාගේ පියා සතුටුවූයේ වෙයි. ඉදින් මට වරයක් දෙන්නේ නම් කුමක් ලබාගන්නෙම්ද? ඉක්බිති ඇතැමෙක් ඇතෙකු ලබාගන්න යැයි කීහ. ඇතැමෙක් අශ්වයකු ගන්න, ජනපදයක් ගන්න, සප්තරත්නයන් ගන්න යැයි යනාදී ලෙස කීහ. සමහරු ඔබවහන්සේ මහා ධනවන්තයකුගේ පුත්‍රයෙකි. ඔබට ධනය හිඟ නැත. ලැබුවත් ඒ සියල්ල දමා යායුතුයි. එකම පින රැගෙන යා යුතුයි. ඒ නිසා රජතුමා වර දෙන කල්හි තුන්මාසයක් පදුමුත්තර බුදුන්ට උපස්ථාන කිරීමට වරයක් ඉල්ලා ගන්න යැයි කීහ. හෙතෙම නුඹලා වනාහි මාගේ කල්‍යාණ මිත්‍රයෝය. මට එබඳු සිතක් නැත. නුඹලා විසින් ඒ සිත ඇතිකරන ලදි. එසේ කරන්නෙමියි ගොස් පියාට වැඳ පියා විසින් වැළඳ ගන්නා ලද්දේ හිස සිඹ පුත්‍රය, මම ඔබට වරයක් දෙමියි කියන ලද්දේ, මහරජතුමනි! මම තුන්මාසයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කර ජීවිතය සඵල කරගන්නට මට මේ වරය දෙන්න යැයි කීය. දරුව, එය කළ නොහැක. වෙන වරයක් ඉල්වන්නැයි කීය. ක්‍ෂත්‍රියයන්ගේ වනාහි වචන දෙකක් නැත. එබැවින් මෙයම දෙන්න. මට වෙන එකකින් වැඩෙක් නැත. දරුව, බුදුවරයන්ගේ සිත වටහාගන්නට අපහසුය. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කැමැති නොවන්නේ නම් මා දුන් දෙයට කුමක් වන්නේද? දේවයන් වහන්ස! එසේය. මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිත දැනගන්නෙමියි විහාරයට ගියේය.

ඒ අවස්ථාවේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වළඳා අවසන් කර ගන්ධකුටියට වැඩියේ වන. ඔහු මිදුලෙහි රැස්ව සිටි භික්‍ෂූන් සමීපයට ගියේය. ඔව්හු ඔහුට මෙසේ කීහ. රාපුත්‍රය! කුමක් නිසා පැමිණියෙහිද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේව හමුවන්නටය. මට උන්වහන්සේව මුණගස්වන්න. රාජපුත්‍රය! අපි සිතන සිතන වේලාවට ශාස්තෲන් වහන්සේව දකින්නට නොහැක්කෙමු. ස්වාමීනි! කවරෙක් එසේ ලබයිද? රාජපුත්‍රය! සුමන නම් තෙරුන් වහන්සේය. ස්වාමීනි! උන්වහන්සේ කොහිදැයි තෙරුන්වහන්සේ හිඳිනා තැන් විමසා ගොස් වැඳ ස්වාමීනි! අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දකින්නට කැමැත්තෙමු. අපට මුණගස්වන්න යැයි කීය. තෙරුන්වහන්සේ එවිට එන්න රාජපුත්‍රය! යැයි ඔහුත් සමග ගොස් ඔහුව ගඳකිළි පිරිවෙණෙහි තබා ගඳකිළියට නැංගේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සුමන! කුමක් නිසා පැමිණියේදැයි ඇසීය. ස්වාමීනි! රාජපුත්‍රයෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට පැමිණ සිටීයැයි පැවසීය. එසේනම් භික්‍ෂුව ආසනයක් පනවන්නැයි කියා තෙරුන් වහන්සේ ආසනයක් සූදානම් කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. රාජපුත්‍රයා බුදුන් වැඳ පිළිසඳර කථා කළේය. රාජපුත්‍රයා කවර වේලාවක පැමිණියේදැයි ඇසූවිට ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේ ගඳකිළියට පිවිසි අවස්ථාවේ යැයි පැවසීය. සිතු සිතු වේලාවට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දකින්නට අපට නොහැක යයි භික්‍ෂූහු මා තෙරුන් වහන්සේ සමීපයට යැවූහ. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි එක වචනයෙන්ම මුණගැස්වීය. ස්වාමීනි! ඔබවහන්සේගේ ශාසනයෙහි මේ භික්‍ෂූන් වහන්සේ අතිශයින් විශ්වසනීයයි සිතමි. එසේය රාජකුමාරයෙනි. මේ භික්‍ෂුව මාගේ ශාසනයේ අතිශයින් විශ්වසනීය කෙනෙකි. ස්වාමීනි! මම මේ තෙරුන් මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි විශ්වාසනීය කෙනෙක් වනු කැමැත්තෙමි. තුන් මාසයක් මාගේ වස් ආරාධනය පිළිගන්නා සේක්වායි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි යාමෙන් යම්කිසි ප්‍රයෝජනයක් ඇත්දැයි බලා ඇත යැයි සිතා, රාජකුමාරය! තථාගතයන් වහන්සේලා වනාහි ශූන්‍යාගාරයේ නතරවනු කැමැති වෙත් යැයි කීය. කුමාරයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේව හඳුනා ගත්තෙමි. සුගතයන් වහන්සේව දැනගත්තෙමි යි කියා ස්වාමීනි! මම පළමුවෙන්ම ගොස් විහාරයක් කරමි. මා විසින් යවන ලද සියක් දහසක් භික්‍ෂූන් සමග වඩින්න යැයි ප්‍රතිඥා ලබාගෙන පියා සමීපයට ගොස් දේවයන් වහන්ස! භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පොරොන්දුවක් දෙන ලදි. මා විසින් දැන්වූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේව එවන්න යැයි පියාට වැඳ නික්ම යොදුනක් පාසා විහාර කරවන්නේ යොදුන් දෙදහසක් මග ගොස් තමන්ගේ නගරයෙහි විහාරයක් සාදන්නට තැනක් සොයන්නේ ‘සෝභ’ නම් කෙළෙඹියාගේ උයන දැක ලක්‍ෂයක් දී මිළට ගෙන ලක්‍ෂයක් වියදම් කර විහාරයක් කරවීය. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගඳකිළියක්ද සෙසු භික්‍ෂූන්ට ද රාත්‍රී ස්ථාන හා දිවා ස්ථාන සඳහා වෙන වෙනම කුටි සාදවා පවුරුවලින් වටකර දොරටුද නිමකර පියාට දන්වා යැවීය. මාගේ කටයුතු නිමාවී ඇත. ශාස්තෲන් වහන්සේව එවන්න.

රජු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වළඳවා, භාග්‍යවතුන් වහන්ස! සුමන කුමාරයාගේ කටයුතු නිමාවී ඇත. ඔබවහන්සේගේ වැඩමවීම බලාපොරොත්තුව සිටී යැයි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලක්‍ෂයක් භික්‍ෂූන් පිරිවරා යොදුනෙන් යොදන ඒ ඒ විහාරයන්හි නතරවෙමින් වැඩිසේක. කුමාරයා ශාස්තෲන් වහන්සේ වඩින්නේ යැයි අසා යොදුනක් දුර පෙරගමන් කොට ගඳමල් ආදියෙන් පුදමින් විහාරයට වැඩමවාගෙන ගොස්

සතසහස්සෙන මෙ කීතං සතසහස්සෙන මාපිතං සොභනං නාම උය්‍යානං පතිගණ්හ මහා මුනී

කියා විහාරය පූජා කළේය. හෙතෙම වස්වසනා දිනයෙහි දන් දී තමන්ගේ දරුවන් හා භාර්යාවන් ද ඇමැතිවරුන් ද කැඳවා මෙසේ කීය. මේ ශාස්තෲන් වහන්සේ දුරක සිට අප ළඟට වැඩි සේක. බුදුවරයන් වහන්සේලා වනාහි ධර්මගරුක වෙත්. ආමිසය ගරු නොකරත්. ඒ නිසා මම මේ තුන්මාසය සළු දෙකක් හැඳපොරවා දසසිල් සමාදන් වී මෙහිම වාසය කරන්නෙමි. නුඹලා රහතන් වහන්සේලා ලක්‍ෂයකට මේ ආකාරයෙන්ම තුන්මසක් දන්දෙව්.

හෙතෙම සුමන තෙරුන්ට වාසය කරන සමීපයේම නතරවී සිට තෙරුන් වහන්සේ යම් වතක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කරයිද ඒ සියල්ල දැක මේ ස්ථානයේ වැඩසිටින එකම විශ්වාස කටයුතු පුද්ගලයා මේ තෙරුන් වහන්සේය. මුන්වහන්සේගේ තනතුරම ප්‍රාර්ථනා කළයුතුයැයි සිතා වෙන් වෙන් වශයෙන් පවාරණය පිණිස ගමට පිවිස සත්දිනක් මහදන් දී සත්වන දිනයෙහි ලක්‍ෂයක් භික්‍ෂූන් වහන්සේලාගේ පාදමූලයෙහි තුන්සිවුර තබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නමස්කාර කොට ස්වාමීනි! මාර්ගයෙහි යොදුනෙන් යොදුන විහාර කරවීමේ පටන් යම් පිනක් මා විසින් කරන ලද ද එය ශක්‍ර සම්පත්තිය, මාර සම්පත්තිය, බ්‍රහ්ම සම්පත්තිය පතා කරන ලද්දේ නොවෙයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායක තනතුර ප්‍රාර්ථනා කරගෙන කරන ලදි. ඒ නිසා මම ද සුමන තෙරුන් වහන්සේ මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයා වන්නෙමියි පසඟ පිහිටුවා වැන්දේය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි කුලපුත්‍රයාගේ පැතුම ඉතා ප්‍රබල වූවකි. එය ඉටුවන්නේ ද නැද්ද කියා බලන්නේ අනාගතයේ මෙයින් කල්ප ලක්‍ෂයක් ගිය තැන ගෞතම නම් වූ බුදුවරයන් වහන්සේ නමක් පහළ වන්නේය. උන්වහන්සේගේ උපස්ථායකයා වන්නේ යැයි දැනගෙන

ඉච්ඡිතං පත්‍ථිතං තුය්හං, සබ්බමෙව සමිජ්ඣතු සබ්බෙ පූරෙන්තු සංකප්පා චන්‍දො පණ්ණරසො යථා

කුමාරයා එය අසා බුදුවරු නම් කථා දෙකක් නැති ඇත්තෝ යැයි පසුවදාම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාසිවුරු ගෙන පසුපසින් යන්නාක් මෙන් විය. හෙතෙම එම බුද්ධෝත්පාදයේදී වර්ෂ ලක්‍ෂයක් දන් දී සුරලොව ඉපිද කාශ්‍යප බුදුන්ගේ කාලයේද පිඬුසිඟා වඩින තෙරනමකගේ පාත්‍රය තබාගැනීම පිණිස උතුරුසළුව පූජා කළේය. නැවත ස්වර්ගයෙහි ඉපිද එයින් චුතව බරණැස් රජුව පසේබුදුවරයන් වහන්සේලා අටනමකට පන්සල් කරවා දී මාණික්‍යමය ආධාරකයන් පිහිටුවා සිව්පසයෙන් වර්ෂ ලක්‍ෂයක් උපස්ථාන කළේය. මේ ප්‍රකට තැන්ය.

කල්ප ලක්‍ෂයක් දන් දෙන්නේ අපගේ බෝධිසත්ත්වයන් සමග තුසිත දෙව්ලොව ඉපිද එයින් ච්‍යුතව අමිතෝදන ශාක්‍යයාගේ ගෙයි පිළිසිඳ ගෙන පිළිවෙලින් කරන ලද අබිනික්මන් ඇත්තේ බුද්ධත්වයට පත්ව පළමුවෙන් කපිලවස්තු නගරයට වැඩමවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එතනින් නික්ම යනකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිවර පිණිස රාජකුමාරවරුන් පැවිදිවන කල්හි භද්දිය ආදීන් සමග නික්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ළඟ පැවිදිව නොබෝ කලකින්ම ආයුෂ්මත් මන්තානිපුත්ත පුණ්ණ තෙරුන්ගෙන් බණ අසා සෝවාන් පෙළෙහි පිහිටියේය. මේ පරිද්දෙන් මේ තෙරුන්වහන්සේ පෙර වාසනා සම්පත්තිය ඇත්තේ වෙයි. මේ පෙර වාසනා මහිමය නිසා ගැඹුරු වූද පටිච්ච සමුත්පාද ධර්මය මුන්වහන්සේට නොගැඹුරු ලෙස වැටහිණ.

තිත්‍ථවාසො යනු නැවත නැවතත් ගුරුවරුන් ළඟ ඉගෙනීම, සවන්දීම, විචාරීම, ධාරණය යන මේවා අදහස් කෙරේ. එය තෙරුන්වහන්සේට වනාහි අතිශයින් පිරිසිදුය. ඒ නිසා මේ තෙරුන්වහන්සේට ගැඹුරු වූ ද පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය නොගැඹුරු ලෙස වැටහෙයි.

සෝවාන් වූවන්ට වනාහි ප්‍රත්‍යාකාරය නොගැඹුරු ලෙස වැටහේ. මේ තෙරුන් වහන්සේද සෝවාන් කෙනෙක් බහුශ්‍රැතයන්ට වනාහි රියන් සතරක් වූ කාමරයක පහනක් දැල්වෙන විට ඇඳ පුටු මෙන් නාමරූප පරිච්ඡේදය පැහැදිලිව පෙනෙයි. මේ තෙරුන් වහන්සේ ද බහුශ්‍රැතයන් අතර අගතැන්පත් කෙනෙකි. බහුශ්‍රැත බව නිසා මොහුට ගැඹුරු වූ ප්‍රත්‍ය පිළිවෙල නොගැඹුරු ලෙස වැටහේ.

එහි අර්ථයෙහි ගැඹුරු බව නිසාත් ධර්මයේ ගැඹුරු බව නිසාත් දේශනාවේ ගැඹුරු බව නිසාත්, අවබෝධයේ ගැඹුරු බව නිසාත් යන සිව් ආකාරයෙන් පටිච්ච සමුප්පාද ධර්මය ගැඹුරුය.

එහි ජාති මරණ දෙකෙහි ජාති ප්‍රත්‍ය නිසා හටගත් යන අර්ථය ගැඹුරුය. -පෙ- සංස්කාරවල අවිජ්ජාව නිසා හටගත්තේය. අර්ථය ගැඹුරුය යන මේ අර්ථයෙහි ගැඹුරු බවයි.

අවිජ්ජාව සංස්කාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ යන [missing trans] අර්ථය ගැඹුරුය.

කිසියම් සූත්‍රයක පටිච්ච සමුප්පාදය අනුලෝම වශයෙන් දේශනා කරයි. සමහර තැනක ප්‍රතිලෝම ලෙස තවත් තැනක අනුලෝම ප්‍රතිලෝම වශයෙන්. කිසියම් තැනක මැදසිට, අනුලෝම වශයෙන්, ප්‍රතිලෝම වශයෙන් අනුලෝම පටිලෝම ලෙස, කිසි තැනක ත්‍රිසන්ධි චතුසංඛෙප ලෙස, තවත් තැනක ද්විසන්ධි සංක්‍ෂේප ලෙස කිසියම් තැනක එකසන්ධි ද්විසංඛෙප ලෙස යන මේ ක්‍රමයෙන් දේශනා ගම්භීරතාවයයි.

අවිජ්ජාව නිසා නොදැනීම, නොදැකීම, සත්‍ය අවබෝධ නොවීම යන ලෙස අර්ථ වශයෙන් ගැඹුරුය. සංස්කාරයන්ගේ සම්පාදනය, රැස්කිරීම, හටගැනීම යන ලෙස නිදාන (හේතු) අර්ථයි. විඤ්ඤාණයේ ශූන්‍ය බව, අව්‍යාපාර, අසංඛත බව යන්න ප්‍රතිසන්ධිය ඇතිවීමේ අර්ථයි. නාමරූපයන්ගේ එකුප්පාද, බෙදා වෙන්කිරීම නම් වූ විනිබ්භොග, අවිනිබ්භොග, අරුප්පන (වෙනස් නොවීම) අර්ථයි. ෂඩායතනයන්ගේ අධිපති, ලෝකද්වාර ඛෙත්තවිසයී භාව අර්ථයයි. ස්පර්ශයේ, ස්පර්ශ වීම, ගැටීම, එක්වීම, රැස්වීමේ අර්ථයි. වේදනාවන්ගේ අරමුණ, රස විඳීම, සැප දුක මධ්‍යස්ථ බව නිජ්ජිවි අවබෝධ අර්ථයි. තණ්හාවගේ සතුටුවීම, බලවත් ඇල්ම, එක්තැන්වීම, තෘෂ්ණා නදිය, තෘෂ්ණා සමුද්‍රය පිරවීමට අපහසු බව යන අර්ථයි. උපාදානයාගේ දැඩි ලෙස ගැනීම, ඇලීම, ස්පර්ශ කිරීම (පරාමාස) ඉවත් කිරීමට අපහසු යන අර්ථයි. භවයාගේ රැස්කිරීම, සකස්කිරීම, යෝනි, ගති, ඨිති, වාස යන මේවායේ හෙළීම යන අර්ථයි. ජාතියේ, ජාති, සජාති පිහිටීම, උපත පහළවීම යන අර්ථයි. ජරාමරණයාගේ ක්‍ෂයවීම, වැයවීම, භේදවීම, වෙනසට පත්වීම යන අර්ථ ගම්භීරතාවය ඇත. මෙසේ යම් යම් අවිද්‍යා ආදීන්ගේ ස්වභාවය යම් ප්‍රතිවේදයකින් අවිජ්ජා ආදී ධර්මයන් ස්වකීය ලක්‍ෂණයන්ගෙන් අවබෝධ වූයේ වේද එය ගම්භීරය කියා. මේ ප්‍රතිවේධ ගම්භීරතාවයයි.

ඒ සියල්ලම තෙරුන්ට සරල ලෙස වැටහිණ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ව වළක්වමින් මාහෙවං ආදිය වදාළහ. මේ වනාහි මෙහි බලාපොරොත්තුවයි. ආනන්දය! නුඹ මහා ප්‍රාඥයෙකි. තියුණු නුවණ ඇත්තෙකි. ඒ නිසා නුඹට ගැඹුරු වූ පටිච්චසමුප්පාද ධර්මය නොගැඹුරු ලෙස පෙනෙයි. එබැවින් මෙය මටම නොගැඹුරු ලෙස පෙනෙයි. නැතහොත් අන් අයටත් එසේම යැයි මෙසේ නොකියන්න කියා

යමක් කියන ලද ද එය දෝෂාරෝපණයක්ය. එහි අදහස මෙසේය. ආනන්දය, යම්සේ වනාහි ගැඹුරු දෙය නොගැඹුරු ලෙස පෙනේ යයි නොකියන්න. ඉදින් වනාහි ඔබට මේ ගැඹුරු දෙය නොගැඹුරු ලෙස පෙනෙයිද? කුමක් නිසාද? නුඹ තමාගේ ස්වභාවය අනුව සෝවාන් වූයේ නොවේ. මා දුන් න්‍යාය මාර්ගයේ සිට සෝවාන් මාර්ගය අවබෝධ කරගත්තෙහිය. ආනන්දය! මේ නිර්වාණයම ගැඹුරුය. ප්‍රත්‍යාකාරය (පටිච්ච සමුප්පාද) වනාහි බවට නොගැඹුරු එකක් විය. ඉක්බිති කුමක් නිසා ඕලාරික වූ කාමරාග සංයෝජනයත්, පටිඝ සංයෝජනයත් (ව්‍යාපාද) ඕලාරික වූ කාමරාගයත්, පටිඝයත් යන කෙලෙස් සතර නසා සකෘදාගාමී ඵලය අවබෝධකර නොගන්නෙහිද? ඒ අනුසහගත වූ කෙලෙස් සතර මුලිනුදුරා දමා අනාගාමී ඵලය අවබෝධකර නොගන්නෙහිද? රූපරාග ආදී වූ සංයෝජන පස මානයත්, භවරාගයත් අවිජ්ජාවත් යනමේ කෙළෙස් අට මුලිනුපුටා දමා රහත්බව අවබෝධ කර නොගන්නෙහිද?

කුමක් නිසා කල්ප ලක්‍ෂයකට අධික ඒකාසංඛ්‍ය කල්පයක් පුරණ ලද පාරමිතාවන් ඇති සැරියුත් මුගලන් දෙනම මෙන් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය අවබෝධ කර නොගන්නෙහිද? ඉදින් ඔබට මේ සියල්ල සරල ලෙස වැටහේ නම් කුමක් නිසා සාරාසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් හෝ අටක් හෝ සොළසක් අසංඛ්‍ය කල්පයක් පාරමිතා පුරන සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා මෙන් සර්වඥතාඥානය අවබෝධ කර නොගන්නෙහිද? කුමක් නිසා මේ විශේෂ අධිගමයන්ගෙන් වියුක්ත වන්නේද බලන්න. ඤාණයේ කොටසක පමණක් පිහිටි ශ්‍රාවකයකු වන ඔබ වරදකරුවෙකි. කුමක් නිසාද? අතිශයින් ගැඹුරු වූ ප්‍රත්‍යාකාරය (පටිච්ච සමුප්පාදය) මට ඉතා සරල ලෙස වැටහේයැයි කියන්නෙහිය. ඒ ඔබගේ වචනය බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ වචනයට විරුද්ධ වූවකි. එබඳු වූ භික්‍ෂුවක විසින් බුදුවරයන්ගේ කථාවට විරුද්ධව කථා කළයුතුයැයි සිතීම සුදුසුද?

ආනන්දය! මේ ප්‍රත්‍යාකාරය වටහාගන්නට උත්සාහ කරන වටකල්ප ලක්‍ෂයක් අධිකකොට ඇති සිව් අසංඛ්‍යයක් කල් ගතවිය. මේ ප්‍රත්‍යාකාරය වටහාගැනීම පිණිස නුදුන් දානයක් නම් නැත. නොපිරූ පාරමිතාවක් නැත. ප්‍රත්‍යාකාරය අවබෝධකර ගන්නෙමියි උත්සාහයක් නැති බව මාරබලය පරාජය කරද්දී මේ මහපොළව අඟල් දෙකක්වත් සෙලවූයේ නැත. එසේම ප්‍රථම යාමයේදී පෙරවිසූ කඳපිළිවෙල මධ්‍යම යාමයේදී දිවැස, පිරිසිදු කරන්නා වූ, පශ්චිම යාමයෙහි එසේම ඉතා අළුයම අවිජ්ජා සංඛාර පිළිබඳ නව ආකාරයකින් ප්‍රත්‍ය වන්නේ යැයි දුටු විගසම දස සහශ්‍රී ලෝකධාතුව යකඩයකින් පහරදෙන ලද ලෝහ තැටියක් මෙන් සියවරක් හඬ නඟමින් වාතයෙන් පහරලත් නෙලුම් පත්‍රයක දියබිඳුවක් මෙන් කම්පා විය. ආනන්දය! එපරිද්දෙන් මේ පටිච්ච සමුප්පාද ධර්මය ගැඹුරු ආලෝකයක් ඇත්තේය. ආනන්දය, මේ ධර්මය අවබෝධ නොවීමෙන් -පෙ- ඉක්මවා නොයයි.

එතස්ස ධම්මස්ස මේ ප්‍රත්‍යාකාර ධර්මයට අනනුබොධා යනු හඳුනාගැනීම හා වටහාගැනීම වශයෙන් අවබෝධකර නොගැනීම. අප්පටිවෙධා යනු තීරණ පහාන පරිඤ්ඤා වශයෙන් අවබෝධ නොකිරීම. තන්තාකුලකජාතා යනු නූලක් මෙන් අවුල් වූ යම්සේ වනාහි ඉවත දමන ලද මීයන් කැපූ පේෂකාර්මිකයන්ගේ නූල් ඒ ඒ තැන අවුල්ය. මේ අගය. මේ මුලය කියා අගින් අගට හෝ මුලින් මුලට හෝ ගැලපීම දුෂ්කරය. මෙපරිද්දෙන් සත්ත්වයෝ මේ ප්‍රත්‍යාකාරයෙහි පැකුළුනාහු අවුල්වියවුල් බවට පත්වූවෝ වෙත්. ඒ ප්‍රත්‍යාකාරය සෘජු කිරීමට අසමත් වෙති. ඒ නූල වෙන වෙනම පුරුෂයන්ගේ ක්‍රියාකාරකම්වලින් සෘජු කිරීමට පුළුවන. බෝධිසත්ත්වයන්ගේ දෙදෙනෙක් හැර අනික් සත්ත්වයන් තම තමන්ගේ ධර්මතාවයන්ගෙන් ප්‍රත්‍යාකාරය සෘජු කිරීමට සමර්ථ වන්නේ නැත. යම්සේ වනාහි අවුල් වූ නූලට කැඳ දමා බුරුසුවකින් පිරිමැද්ද නමුත් තැන් තැන්වල ගුලි ගැසී, ගැටගැසී ඇත. එසේම මේ සත්ත්වයෝ ප්‍රත්‍යයන්හි පැකිළී ප්‍රත්‍යයන් සෘජු කිරීමට නොහැක්කාහු දෙසැට මිථ්‍යාදෘෂ්ටි වශයෙන් ගුලිගැසී සිටිත්. ගැටගැසුනාහු යම්කිසි දෘෂ්ටියකින් යුක්ත වූවාහු වෙත්. සියල්ලෝම ප්‍රත්‍යාකාරය සෘජු කිරීමට සමර්ථයෝ නොවෙත්.

ගුළාගණ්ඨිකජාතා යනු පේෂ කාර්මිකයන්ගේ කැඳ පෙවූ නූල් කුලා නම් කිරිල්ලිය. ඇගේ කැදැල්ල යයි සමහරු කියති. යම්සේ වනාහි ඒ දෙකම අවුල් සහිතයි. අගින් අගට මුලින් මුලට එකතු කරන්නට අපහසුය යනුවෙන් පෙර පරිද්දෙන්ම යොදාගත යුතුයි.

මුජබ්බජභූතා තණකොළ වර්ගයක්, එබඳු වූ බුබුස් තණ මෙන්, ඒ ආකාර වූ ඒ තණකොළ ඒවා තළා කරන ලද නූග දිරාගිය කල්හි යම්තැනක වැටී තිබුණු එය ගෙන ඒ තණකොළවල මේ අගය. මේ මුලය. අගින් අග හෝ මුලින් මුල හෝ ගලපන්නට අපහසුය. එයද වෙනවෙනම පුරුෂ කාර්යයෙහිලා සෘජු කරන්නට හැකිවිය හැක. බෝධිසත්ත්වයන් දෙදෙනෙක් හැර අන් සත්ත්වයෝ තමන්ගේ ස්වභාවයෙන් ප්‍රත්‍යාකාරය. සෘජු කරන්නට සමත් නොවෙත්. එපරිද්දෙන් මේ ප්‍රජාව ප්‍රත්‍යාකාරය සෘජු කරන්නට නොහැක්කාහු දෘෂ්ටිගත වීමෙන් ගැට සහිත වී අපායට, දුගතියට, විපත්තිකර සංසාරය නොඉක්මවයි.

එහි අපායො යනු නරකය, තිරිසන් යෝනිය, ප්‍රේත විෂය හා අසුරකායයි. මේ සියල්ලෝම වර්ධන සංඛ්‍යාත අයක් නොමැතිවීමෙන් අපාය යැයි කියත්. එසේම දුක්ඛයාගේ ගති ස්වභාවයෙන් දුග්ගති සැප සමූහයෙන් වැටෙන්නේ නුයි විනිපාත නම් වේ. අනික වනාහි -

ඛන්‍ධානං පටිපාටි ධාතු ආයතනානිච අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානං සංසාරොති පවුච්චති

ඒ සියල්ලම නොඉක්මවයි. ඉක්බිති ච්‍යුතියෙන් ප්‍රතිසන්ධියත්, ප්‍රතිසන්ධියෙන් ච්‍යුතියත් යන ලෙස නැවත නැවතත් ච්‍යුති ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම් ලබන්නාහු තුන් භවයෙහි යෝනි සතරෙහි, පස් ගතිවල, විඤ්ඤාණඨිති සතෙහි, නව සත්තාවාසවල මහා සමුද්‍රයෙහි වාතයෙන් පහර වැදුනු නැවක් මෙන් යන්ත්‍රයක යොදන ලද ගොනකු මෙන් ද පරිභ්‍රමණය වන්නේය. මෙසේ මේ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ට නින්දා කරමින් පැවසීයයි දතයුතුයි.

දැන් යම්හෙයකින් මේ සූත්‍රය ‘ගම්භීරොචායං ආනන්‍ද පටිච්චසමුප්පාදො’ ආනන්දය, මේ පටිච්ච සමුප්පාදය ගැඹුරුය කියාද ‘තන්තාකුලකණතා’ නූල්වලින් අවුල් වූ යන මේ පද දෙකෙහිම බැඳීමක් ඇත. ඒ නිසා ආනන්දය, මේ පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරුය යන මේ ගැලපීමෙන් ප්‍රත්‍යාකාරයේ ගැඹුරු බව දේශනා කිරීම පිණිස අරඹමින් ‘අත්‍ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණං මේ ප්‍රත්‍ය හේතුවෙන් ජරාමරණ ඇතිවේ. ආදිය පැවසීය. එහි අර්ථය මෙයයි. මේ ජරාමරණවලට හේතුව ඉදප්පච්චය ඒ හේතුවෙන් ජරාමරණ ඇතිවේ. ජරාමරණවලට හේතුවක් තිබේද? යම් හේතුවකින් ජරාමරණ සිදුවන්නේද? ආනන්දය! පණ්ඩිත පුද්ගලයකු විසින් මෙසේ විචාරණ ලද කල්හි, ඒ ජීවිතය, ඒ ශරීරයැයි කී කල්හි ප්‍රශ්නය තැබිය යුතු බැවින් නිහඬවිය යුතුයි. මෙය තථාගතයන් වහන්සේ විසින් පහදා දෙන ලද්දේයැයි කිවයුතුයි. මෙසේ පිළිනොපැද යම්සේ චක්ඛු ශාස්වත අශාස්වතද කී කල්හි ස්ථිරවම අශාස්වතයැයි කිවයුතුයි. ඒකාන්ත වශයෙන් කිවයුතු වචනයක් ඇත. නැවත කුමන හේතුවක් නිසා ජරාමරණ ඇතිවේද, යමකින් ජරාමරණ වන්නේද? ඒ ප්‍රත්‍යය කුමක්ද කියා කී කල්හි ජාතිය හේතුවෙන් ජරාමරණ වන්නේ යැයි කිවයුතුයි. මෙසේ කිවයුතු වන්නේය යන අර්ථයි. සියලු පදයන්හි මේ ක්‍රමයයි.

නාමරූපපච්චයා ඵස්සො මෙය වනාහි, යම්හෙයකින් ෂට් ආයතන හේතුවෙන් යැයි කී කල්හි චක්ඛු සම්පර්ශන ආදී විපාක ස්පර්ශ සයම ගණන් ගැනේ. මෙහිද ෂඩායතන හේතුවෙන් මේ පදයෙන් ගන්නා ලදි. නොගන්නා ලද ප්‍රත්‍ය උප්පන්න වශයෙන් ද, ස්පර්ශයාගේද ෂඩායතනවලින් ඉතිරි වෙනත් විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් දක්වනු කැමැත්තේ ඒ නිසා කියන ලදැයි දතයුතුයි. මේ ක්‍රමයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කුමක් දේශනා කරන ලදද? ප්‍රත්‍යයන්ගේ හේතුව කියන ලදි. මේ සූත්‍රය වනාහි ප්‍රත්‍යයන් ගැටළු රහිත අවුල් නැතිකොට ප්‍රකාශකරන ලද බැවින් මහානිදාන යැයි කියනු ලැබේ.

දැන් ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගේ සත්‍ය බව, අසත්‍ය බව වෙනස් නොවන බව, හේතුවන බව දැක්වීමට ‘ජාතිය හේතුකොට ජරාමරණ ඇතිවේ යන්න කියන ලදී’ ආදිය කියන ලදි. එහි පරියායෙන කාරණයෙන් සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං මේ නිපාත දෙකකි. එහි අර්ථය නම් සියළු ආකාරයෙන් සියල්ල සියල්ලෙන් ස්වභාවයෙන් සියළු ජාති නාම ඉදින් නොවන්නේය. ‘භව’ ආදියෙහිද මේ අයුරින්ම අර්ථය දතයුතුයි. කස්සචි මේ අනියම් වචනයකි. දෙව ආදියෙහි යම්කිසිවකුට කිම්හිචි මෙයද අනියම් වචනයකි. කාමභව ආදී භව නවයෙහි යම්කිසි තැනක. සෙය්‍යථීදං මේ මෙහි යොදන ලද අර්ථය බෙදා දැක්වීමේ නිපාතයකි. එහි අර්ථය නම් : කවරකුට හෝ යම්කිසි තැනකදී හෝ යමක් කියන ලද ද එහි ඒ අර්ථය බෙදා වෙන්කර දක්වන්නෙමියි ඉක්බිති එය බෙදා දක්වන්නේ දෙවානං චා දෙවත්තාය’ ආදිය කියන ලදි. එහි දෙවානං වා දෙවත්තාය යනු යම් මේ දෙවියන්ගේ දේවත්වයට අයත් කොටස. යම්කිසි කොටසකට අයත් දෙවියෝ යැයි කියත්. ඉදින් වනාහි ජාතිය සියල්ලෙන් සියල්ල නොවන්නේය යනාදී ලෙස සියළු පදයන්හි අර්ථ දතයුතුය. මෙහිද දෙවා යනු උප්පත්ති දෙවියෝ ය. ගන්‍ධබ්බා යනු මුල, කඳ ආදියේ අධිගෘහිත දෙවියෝය. යක්ඛා යනු අමනුෂ්‍යයෝය. භූතා යනු යම් ඒ බිහි වූ සත්ත්වයෝ. පක්ඛිනො යම්කිසි අස්ථිමය පක්‍ෂ, සම්මය පක්‍ෂ, ලෝහමය පක්‍ෂ හෝ. සිරිංසපා යම්කිසි පොළවෙහි හැසිරෙන්නාහු යන්නාහු තෙසං තෙසං ඒ ඒ දේවගාන්ධර්ව ආදීන්ට තථත්තාය දේව ගාන්ධර්ව ආදී තත්ත්වයන් සඳහා ජාතිනිරොධා ජාතිය තොරවීමෙන්, ජාතිය නොවීමෙන් යන අර්ථයි.

හෙතු ආදී සියලු කාරණා සමානාර්ථ පදයි. කාරණය වනාහි යම්හෙයකින් තමන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස පවතී. ඒ නිසා හේතු යැයි කියනු ලැබේ. යම්හෙයකින් ඵලය එයින් හටගනීද, පහළ වෙයිද එයද ප්‍රත්‍යය වෙයි. පවතී. ඒ නිසා සමුදය කියාද ප්‍රත්‍යය කියාද කියනු ලැබේ. සියලු තන්හිම මේ ක්‍රමයයි. තවද යදිදං ජාති මෙහි යදි-ඉදං යන මේවා නිපාතය. සියළු පදයන්හි ලිංගානුරූප වූ අර්ථය දතයුතුය. මෙහි වනාහි යම් මේ ජාතිය යැයි මෙහි අර්ථ ගැනේ. ජරාමරණ දෙකට ජාතිය උපනිශ්‍රය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ.

භව පදයෙහි කිස්මි (කිසියම් තැනක) මෙයින් ඉඩ සලසන ලදි. එහිදී අවීචිය යටින් සීමාවකොට මත්තෙන් පරනිර්මිත වසවර්ති දෙවියන් ඇතුළත් කොට කාම භවයයි දතයුතුයි. උත්පත්ති භවයෙහි මේ ක්‍රමයයි. මෙහි වනාහි කර්මභවය යොදයි. එය වනාහි ජාතියේ උපනිශ්‍රය කෙළවරින් ප්‍රත්‍යය වේ. උපාදාන පද ආදියෙහි කිසියම් තැනක මෙයින් ඉඩ සලසා ගන්නා ලදැයි දතයුතුයි.

උපාදාන පච්චයා භවො මෙහි කාම උපාදානය කාමභව තුනටත් උත්පත්ති භව තුනටත් ප්‍රත්‍ය වේ. ඉතිරිඒවාටද එසේය. උපාදාන ප්‍රත්‍යයෙන් භව විසිහතර දතයුතුයි. මෙහිදී පිළිවෙලකින් තොරව දොළොස් කර්මභවයන් ගැනේ. ඒ උපාදානයන්ට එකට හටගත් හේතුවෙන් උපනිශ්‍රය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ.

රූප තණ්හා රූප අරමුණෙහි තෘෂ්ණාවයි. ශබ්ද තණ්හා ආදියෙහිද මේ ක්‍රමයයි. ඒ මේ තෘෂ්ණාව වනාහි උපාදානයට එකට හටගත් හේතුවෙන්ද උපනිශ්‍රය හේතුවෙන්ද ප්‍රත්‍ය වේ.

තණ්හාවේද මේ ක්‍රමයයි. යදිදං වෙදනා මෙහි විපාක වේදනාව තණ්හාවට උපනිශ්‍රය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. අනික් අනික් අයුරකින් වේ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙපමණකින් සසරට මුල් වූ පළමු තෘෂ්ණාව දක්වා දැන් දේශනාව පිටට පහරදී කෙස්වලින් අල්ලාගෙන කෑගසමින් මාර්ගයෙන් ඉවත් කරන්නාක් මෙන් පද නමයකින් නිතර හඳුන්වනු ලබන තෘෂ්ණාව දක්වමින් ඉතිඛො ආනන්‍ද වෙදනං පටිච්ච තණ්හා (මෙසේ වනාහි ආනන්දය, වේදනාව හේතුවෙන් තණ්හාව) ආදිය පැවසීය.

එහි තණ්හා යනු දෙයාකාර තෘෂ්ණාවයි. සොයන්නා වූ තණ්හාව හා සොයන ලද තණ්හාව යන දෙකයි. යම් තණ්හාවකින් කඳුවල උල්ගසා එල්ලී යන මාර්ගය, එළුවන් යන මාර්ගය ආදියට පිවිස භෝගයන් සොයයිද වේ එසන තණ්හාවයි. යම් ඒ සොයන ලද ලබාගන්නා ලද රැස්කරගන්නා ලද දේ කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව එසිතතණ්හා නම් වේ. මේ දෙකට පවත්නා තෘෂ්ණාවට සංඥා නාමයකි. ඒ නිසා මේ දෙකම වේදනාව නිසා ඇතිවන තෘෂ්ණාව නම් වේ. පරියෙසනා නම් රූපාදී අරමුණු සෙවීමයි. එය වනාහි තෘෂ්ණාව ඇතිකල්හි සිදුවෙයි.

ලාභො යනු රූප ආදී අරමුණු ලැබීමයි. එය වනාහි සෙවීම ඇතිකල්හි වෙයි. විනිශ්චය වනාහි ඤාණ, තණ්හා, දිට්ඨි, විතක්ක වශයෙන් සතරආකාරය. එහි සුඛ විනිශ්චය දතයුතුයි. සුඛ විනිශ්චය දැනගෙන අභ්‍යන්තර සැපය හා යෙදෙන්නේය යන මෙය ඤාණ විනිශ්චය වේ. විනිශ්චය ද තෘෂ්ණා විනිශ්චය දෘෂ්ටි විනිශ්චය කියා ද විනිශ්චය දෙයාකාරය. මෙසේ ආවා වූ එකසිය අටක් තෘෂ්ණාවේ පැවැත්ම තණ්හා විනිශ්චය නම් වේ. හැටදෙකක් දෘෂ්ටි දිට්ඨි විනිශ්චය නම් වේ.

‘ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රය! ඡන්‍දය වනාහි විතර්කයට හේතුව වේ’ යනුවෙන් මේ සූත්‍රයෙහි දී මෙහි විනිශ්චය යැයි කියන ලද විතර්කයට ආයේය. ලාභයක් ලැබ වනාහි ඉටු අනිටු සුන්දර අසුන්දර යන විතර්කයෙන්ම විනිශ්චය කරත්. මෙපමණක් මාගේ රූපාරම්මණය සඳහා වන්නේය. මෙපමණක් සද්ද ආදී අරමුණු සඳහා මෙතෙක් මට වන්නේය. මෙතෙක් අනුන්ට වන්නේය. මෙපමණක් පරිභෝග කරන්නෙමි. මෙපමණක් තැන්පත් කරන්නෙමි. ඒ නිසා කියන ලදි. ‘ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො’ (ලාභය අරභයා විනිශ්චය)

ඡන්‍දරාගො යනු මෙසේ අකුසල විතර්කයෙන් කල්පනා කළ කල්හි වස්තූන් කෙරෙහි දුර්වල වූ රාගයකුත් බලවත් වූ රාගයකුත් උපදින්නේය. මේ වනාහි මෙහි තණ්හාවයි. ඡන්‍දො යනු දුර්වල රාගයට සමානාර්ථ පදයකි. අජ්ඣොසාන මම ය, මාය යනුවෙන් බලවත් ලෙස සනිටුහන් කිරීම. පරිග්ගහො යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් තදින් අල්වා ගැනීම. මච්ඡරියං යනු අනුන් හා සමාන තත්ත්වය නොඉවසීම ඒ නිසාම පැරැන්නෝ මෙබඳු කථාවක් කියත්. මේ පුදුමය මටම වේවා. අන් අයට නොවේවායි පැවැත්ම මච්ඡරිය යැයි කියත්.

ආරක්ඛො යන දොර වැසීම, පෙට්ටියක දමා රැකීම ආදී වශයෙන් මනාව ආරක්ෂා කිරීමයි. විවාද කරන්නේනුයි අධිකරණං නම් වේ. මෙය හේතුව යන්නට නමකි. ආරක්ඛාධිකරණං භාවනපුංසක ආරක්ෂක හේතු යන අර්ථයි. දණ්ඩාදානාදීසු අනුන් වැළැක්වීම සඳහා දණ්ඩක් ගැනීම දණ්ඩාදාන නම් වේ. එක් පැත්තක මුවහත ඇති ආයුධයක් ගැනීම සත්‍ථාදාන නම් වේ. කලහො යනු ශාරීරිකව ඇතිවන කෝලාහලය, වචනයෙන් ඇතිවන කෝලාහලයද පළමු විරෝධය. විග්ගහො පසුව, විවාදො තුවං තුවං නුඹ. නුඹ. යන්න අගෞරව වචනයකි.

දැන් ප්‍රතිලෝම ක්‍රමයට ඒ නිතර ඇතිවන තණ්හාව දැක්වීමට නැවත ආරක්ඛා, අධිකරණ යනුවෙන් ආරම්භ කරමින් දේශනාව නතර කරයි.

එහි කාමතණ්හා යනු පංචකාම ගුණයෙහි ඇලීම් වශයෙන් ඇතිවන්නා වු රූපාදී තණ්හාවන්. භවතණ්හා යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් යුත් රාගයයි. විභව තණ්හා යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටිමය වූ රාගයයි. ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා යනු සසරට මුල වූ තණ්හාවත් නිතර පවත්නා තණ්හාවත් නිතර පවත්නා තණ්හාවත් යන මේ ධර්මතාවයන් දෙක. ද්වයෙන තෘෂ්ණා ලක්‍ෂණ වශයෙන් එකම ස්වභාවය වුවත් වට්ටමූල (සසරට මුල) හා සමුදාචාර (නිතර පවත්නා) වශයෙන් කොටස් දෙකෙන්ම හටගත්තා වූ වේදනාව එකට එක්තැන් වේ. වේදනා හේතුවෙන් එක් හේතුවක් යන අර්ථයි. සමොසරණය (එකට ගැවසීම) තුන් ආකාරය. එහි ‘ඉක්බිති ඒ සියල්ල සමෝසරණ නම් වේ.’ යන මෙය ඔසරණ සමොසරණ (එක තැනකට රැස්වීම) නම් වේ. ඇවැත්නි, මේ ධර්මතාවයන් ඡන්‍දය මුල්කර ගත්තේය. ස්පර්ශය හා වේදනාව එක්ව හැසිරෙන්නේය යන මෙය සහජාත සමොසරණ නම් වේ. වේදනා දෙකින් එකට හැසිරීම යන මෙය වනාහි පච්චය සමොසරණ (හේතූන් එක්රැස්ව පැවැත්ම) නම් වේ.

චක්ඛු සම්ඵස්සො යනාදි සියල්ල විපාක ඵස්සයන්ය. සතර ලෝකෝත්තර (ඵස්ස) ස්පර්ශයන් හැර ඉතිරි තිස්දෙකක් ඵස්සයො වෙත්. ‘ඉදින් මේ ඵස්ස යන්න - මෙහිදී ඵස්ස (ස්පර්ශය) බොහෝ ආකාරයෙන් වේදනාවට හේතුව වේ.

‘යේහි ආනන්ද ආකාරෙහි’ (ආනන්දය, යම් ආකාරයකින්) ආදියේදී ක්‍රමයන් කියත්. වේදනාදීන් ගේ ඔවුනොවුන් අතර ඇති අසමාන ස්වභාවය නිසාය. ඒවා ද මනාව දැක්විය යුතුය. ඒ ඒ සැඟවුනු අර්ථය අවබෝධ කරයිනුයි ලිංගානි යැයි කියමි. ඒ ඒ දෙය හඳුනාගැනීමේ හේතුවෙන් නිමිති වේ. ඒ ඒ පරිද්දෙන් නියම කිරීම කළයුතු බැවින් උද්දෙසා නම් වේ. ඒ නිසා මෙහි අර්ථය : ආනන්දය, යම් ආකාරයකින් -පෙ- යම් උද්දේසයකින් නාමකායයාගේ නාම සමූහයම පැණවීම් වෙයි. යම් මෙය වේදනාවෙන් වින්දනය කළයුතු ආකාරයන්, වින්දනය කළයුතු ලක්‍ෂණයන් වින්දනය කළයුතු නිමිති නියම කළ කල්හි සංඥාවගේ හඳුනාගන්නා ආකාරයන්, හඳුනාගන්නා ලක්‍ෂණයන්, හඳුනාගන්නා නිමිති සඤ්ඤායැයි නියමයන් ඇතිකල්හි සංස්කාරයන්ගේ චේතනා විලාශයන්, චේතනා ලක්‍ෂණයන්, චේතනා නිමිති, චේතනා යැයි නියම කළ කල්හි විඤ්ඤාණයාගේ හඳුනාගන්නා ආකාරයන් හඳුනාගන්නා ලක්‍ෂණයන් හඳුනාගන්නා නිමිති විඤ්ඤාණයැයි නියම කළ කල්හි මේ නාමකාය යැයි නාම කායයට පැනවීමක් ඇත. ඒ නාමකාය පඤ්ඤත්තිවලට හේතූන් අතර වේදිත ආදී ආකාරයන් නැති කල්හි නමුත් රූපකායයෙහි සංඥාවගේ ස්පර්ශක් පෙනෙන්නේය. යම් මේ ස්කන්ධ සතර හේතුකොටගෙන මනෝද්වාරයෙහි සංඥාවට සමාන වචනය වූ මනෝ සම්ඵස්සය උපදී. එසේ නමුත් එය රූප කායයෙහි පෙනෙන්නේය. සප්පැහැදුම් වස්තු කොටගෙන උපදවන්නේය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අඹගසක් නැතිව දඹගසෙන් අඹගෙඩියක පහළවීම මෙන් රූපකායයෙන් එහි උපත නොපිළිගනිමින් ‘හොහෙතං භන්තෙ’ (ස්වාමීනි! මෙය නොවේ.) ආදිය කීය.

දෙවෙනි ප්‍රශ්නයේ වෙනස්වන ආකාරය වෙනස්වන ලක්‍ෂණය, වෙනස්වන නිමිත්ත වශයෙන් රූපයයි නියමකිරීම් වශයෙන් ආකාරාදීන්ගේ අර්ථය දතයුතුයි. පටිඝසම්ඵස්සො යනු කෝපය සහිත රූප ස්කන්ධයක් විෂයකොට හටගන්නා වූ ස්පර්ශයයි. මෙහිදී ද තෙරුන් වහන්සේ දඹරුකක් නැතිකල්හි අඹගසකින් දඹ ගෙඩියක් හටගැනීම මෙන් නාමකායයෙන් එහි උපත නොපිළිගනිමින් නොහෙතං භන්තෙ (ස්වාමීනි, මෙය එසේ නොවේ) ආදිය පැවසීය.

තුන්වන ප්‍රශ්නය දෙයාකාරයෙන්ම කියන ලදි. එහිදී තෙරුන් වහන්සේ ආකාසයෙහි අඹ දඹ ගෙඩි හටගැනීමක් මෙන් නාමරූප දෙක නැතිකල්හි දෙයාකාර ඵස්සයන්ගේ හටගැනීම නොපිළිගනිමින් නොහෙතං භන්තෙ ආදිය පැවසීය.

මෙසේ ඵස්සයන් දෙකට වෙන වෙනම ප්‍රත්‍යයන් (හේතු කාරණ) දක්වා දැන් ඒ දෙකටම විශේෂයක් නැතිව නාමරුප දෙක හේතුවන ආකාරය දක්වන්නට යෙහි ආනන්ද ආකාරෙහි (ආනන්දය! යම් ආකාරයකින් යැයි සතරවන ප්‍රශ්නය පටන් ගත්තේය. යදිදං නාමරූපං යම් මෙය නාමරූපය. යම් මෙය දොරටු සයෙහිද නාමරූප මෙයට හේතුවයි. මෙයට ප්‍රත්‍යයයි යන අර්ථ ඇත්තේය. චක්‍ෂුද්වාර ආදියෙහි චක්ඛු ආදියත් රූප අරමුණු ආදියත් රූපයයි. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ස්කන්ධයෝ නාමයෝ වෙත්. මෙසේ පංචවිධ වූ එය නාමරූප ප්‍රත්‍යය වීමෙන් ඵස්සය මනෝද්වාරයෙහි හෘදයවස්තුවත් යම් රූපයක් අරමුණු වේද මේ රූපය හා එක්වූ ධර්මයෝද යම් අරූප වූවක් අරමුණු වේද, මෙය අරූපය කියාද මෙසේ මනෝ සම්ඵස්සයද නාමරූප හේතුවෙන් ඵස්සය වන්නේයැයි දතයුතුයි. නාමරූප වනාහි මෙයට බොහෝ ආකාරයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි.

න ඔක්කමිස්සථ යැයි පිවිස පවතින්නාක් මෙන් පිළිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් නොපවතින්නේය. සම්මුච්චිස්සථ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයක් නැතිකල්හි නමුත් ශුද්ධ වූ ඉතිරි නාමරූප මව්කුස ඇතුළත කලල ආදී වශයෙන් එක්වී මිශ්‍රණය වී පවතින්නේය. ඔක්කමිත්‍වා වොක්කමිස්සථ ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් කියන ලද බැසගත්තා වූ ච්‍යුති වශයෙන් නික්ම යන්නේය. නිරුද්ධ වන්නේය යන අර්ථයි. එය වනාහි එහි නිරෝධයයි. ඒ චිත්තයාගේ නිරෝධයෙන් නොවේ. එහි දෙවන තුන්වන නිරෝධයන්ගෙන් නොවෙයි. ප්‍රතිසන්ධි සිත සමග හටගත්තා වූ සමතිස් කර්මජ රූපයෝ හටගනිත්. ඒවා ඇතිකල්හිම සොළොස් භවාංග සිත් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. මේ අතරතුර පිළිසිඳ ගත්තා වූ දරුවාට හෝ මවට හෝ අනතුරක් නැත. මෙය වනාහි ‘අනොකාස’ නම් වේ. ඉදින් වනාහි ප්‍රතිසන්ධි සිත සමග හටගත් රූප දාහත්වන භවාංගයට ප්‍රත්‍යවන්නට හැකිවේ. පවතී. ප්‍රවේණිය හා ගැලපේ. ඉදින් වනාහි එසේ නොහැකි වන්නේ නම් පැවැත්ම නොපවතීද ප්‍රවේණිය හා නොගැලපේ. වොක්කමනය (ඉවත්වීම) යනු වේ. ඒ සඳහා (ඔක්කමිත්‍වා වොක්කමිස්සථ) යැයි කියන ලදි.

ඉත්‍ථත්තාය මේ සඳහා මෙසේ පරිපූර්ණ පංචස්කන්ධය සඳහාය යන අර්ථයි. දහරස්සෙව සතො බාලයකුව සිටි කල්හි වොච්ඡිජ්ජිස්සථ සිඳ දමන්නේය. වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං යනු විඤ්ඤාණයෙහි සිඳුනු කල්හි ශුද්ධ වූ නාමරූපයන් නැගීසිට පළමු වයස් වශයෙන් වැඩීමත් මැදිවයස් වශයෙන් අභිවෘද්ධියත් පශ්චිම වයස් වශයෙන් මහත් බවටත් පත්වන්නේය. දසවස්, විසිවස්, සියවස්, දහස්වස් පැමිණීමෙන්, වැඩිවීමට, වර්ධනයට, මහත්බවට පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයි.

තස්මාතිහානන්‍ද යම්හෙයකින් මව්කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමේදී කුසෙහි වාසය කිරීමේදී ද කුසින් නික්මීමේදී ද පැවැත්මත්, දසවස් ආදී කාලයෙහි විඤ්ඤාණයටම හේතුවේ. ඒ නිසා මෙයට නාමරූපවලට හේතුව ප්‍රත්‍යය වේ. ඒ මේ විඤ්ඤාණයයි. යම්සේ වනාහි රජු තමාගේ පිරිසට අපහාස කරන්නේ මෙසේ කියන්නේය. ඔබ යුවරජුය. ඔබ සේනාපතිය. කවරකු විසින් කරන ලද ද? මා විසින් කරන ලදි. ඉදින් මා නොකරන කල්හි ඔබ තමන්ගේ ධර්මතාවයෙන් යුවරජු හෝ සේනාපති හෝ වන්නෙහිය. තොපගේ බලය දන්නෙමු. එපරිද්දෙන් විඤ්ඤාණය නාමරූපවලට ප්‍රත්‍ය වෙයි. අර්ථ වශයෙන් මෙසේ නාමරූපයයි කියන්නා වැනිය. ඔබ නාමයයි. ඔබ රූපයයි. ඔබ නාම රූපය කවරකු විසින් කරන ලදද? මා විසින් කරන ලද්දේ ද? ඉදින් මා පෙර ඇවිදින්නෙක්ව මව්කුස පිළිසිඳ නොගන්නා කල්හි ඔබ නාමය හෝ රූපය හෝ නාමරූප දෙකම හෝ වන්නෙහිය. ඔබගේ බලය දැනගන්නෙමු. ඒ මේ විඤ්ඤාණය වනාහි නාමරූප දෙකට බොහෝ සෙයින් ප්‍රත්‍ය වේ.

දුක්ඛ සමුදය සම්භවො යනු දුක්ඛ රාශියක හටගැනීම. යදිදං නාමරූපං යනු යම් මේ නාමරූපවලට මෙයට හේතුවයි. මෙයට ප්‍රත්‍යයි. යම්සේ වනාහි රාජපුරුෂයෝ රජවරුන්ට නිග්‍රහ කරන්නේ මෙසේ කියන්නාහ. ඔබ රජයැයි කවරකු විසින් කරන ලද ද? මා විසින් කන ලද්දේ නොවේද? ඉදින් වනාහි මා යුවරජ ලෙස ඉදින් සේනාපති ලෙස නොසිටින්නට නුඹ හුදෙකලාවම රජ වන්නෙහිය. ඔබගේ රජබව බලාගන්නෙමු. එපරිද්දෙන් නාමරූප දෙකද අර්ථ වශයෙන් විඤ්ඤාණයට මෙසේ කියන්නාක් මෙනි. නුඹ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය යැයි කවරකු විසින් කරන ලද ද? අප විසින් කරන ලද්දේ නොවේද? ඉදින් නුඹ ස්කන්ධ තුනක් හෘදය වස්තුවක් නැතිව ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය නම් වන්නෙහිය. ඔබගේ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණභාවය බලන්නෙමු. ඒ නාමරූපයන්ද විඤ්ඤාණයට බොහෝ සෙයින් ප්‍රත්‍යය වේ.

එත්තාවතා ඛො විඤ්ඤාණය නාමරූපයන්ට ප්‍රත්‍ය වන අතර නාමරූප විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍යවන අතර ඒ දෙකට එකිනෙකට ප්‍රත්‍ය වී පැවැත්මෙන් මෙපමණකින් හටගනිත්. උපදිත් කියා හෝ ආදිය පනවන්නාහ. ඔවුනොවුන්ට ච්‍යුති ප්‍රතිසන්ධි වශයෙනි.

අධිවචනපථො ශ්‍රියාව වඩන, ධනය වඩන ආදියේ අර්ථය නොදැක වචන මාත්‍රය පමණක් ප්‍රධානකොට පැවැති ව්‍යවහාර මාර්ගයයි. [missing trans] පඤ්ඤත්තිපථො පණ්ඩිතය, ව්‍යක්තය, ඤාණවන්තය. නිපුණය. අනුන් හා වාදකරන ලද්දේය. ආදියේ නොයෙක් ආකාරයෙන් හැඳින්වීම් වශයෙන් පැවැති ව්‍යවහාර මාර්ගයයි. මෙසේ මේ තුනෙන්ම අධිවචනවලට වස්තු වූ ස්කන්ධයන්ම කියන ලදි. පඤ්ඤාවචරං ප්‍රඥාවෙන් වටහාගත යුතු දැනගත යුතු. වට්ටං වට්ටති සංසාර වට්ටය පවතී. ඉත්‍ථත්තං මේ බව, මේ ස්කන්ධ පංචකයට නමකි.

පඤ්ඤාපනාය නමදීම් පිණිස. වේදනා සඤ්ඤු ආදී ලෙස නම් පැනවීම පිණිස ස්කන්ධ පංචකයද මෙපමණකින් පෙනේයයි යන අර්ථයි. යදිදං නාමරූපං සහවිඤ්ඤාණො යම් මේ නාමරූප විඤ්ඤාණය සමග අන්‍යොන්‍ය හේතුප්‍රත්‍යය ලෙස පවතී. මෙපමණක්යැයි කියන ලදි. මෙය වනාහි මෙහි ගෙනෙන ලද අර්ථයයි.

‘මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ආනන්දය මේ පටිච්චසමුප්පාදය ගැඹුරුය. ගැඹුරු ආලෝකයක් ඇත්තේය යනුවෙන් පදයාට අනුසන්ධි දක්වා දැන් නලක් මෙන් අවුල් විය යනාදී ලෙස පදයට අනුසන්ධි දක්වන්නේ කිත්තාවතා වා ආදී වූ දේශනාව ආරම්භ කළේය. එහි ආනන්දය! ස්වල්ප වූ ද රූපය ආත්මයැයි යනාදී තැන්වල යමෙක් නොවඩන ලද කසිණ නිමිත්ත ආත්මය යැයි ගනීද හෙතෙම රූපය ස්වල්ප ලෙස දක්වයි ද යමෙක් වනාහි කසිණලාභියෙක් වේද හෙතෙම එය කිසිවිටක නිල්පාට ලෙසත් කිසිවිටෙක කහපාට ලෙසත් පෙන්වයි. යමෙක් වඩන ලද කසිණ නිමිත්ත ආත්මය යැයි ගනීද හෙතෙම රූපය ආන්තම යැයි දක්වයි. යමෙක් වනාහි නොවඩන ලද ඒ කසිණ නිමිත්ත උගුලුවා නිමිත්ත විසින් ස්පර්ශ අවකාශය හෝ එහි පැවති ස්කන්ධ සතර හෝ ඒවායේ පිහිටි විඤ්ඤාණ මාත්‍රය හෝ ආත්මය යැයි ගනීද හෙතෙම අරූපී බව සුළු ලෙස පෙන්වයි. හෙතෙම වඩන ලද නිමිත්ත උදුරා නිමිත්ත විසින් ස්පර්ශ කළ අවකාශය හෝ එහි පැවැති ස්කන්ධ සතර හෝ ඒවායේ පැවැති විඤ්ඤාණ මාත්‍රයම හෝ ආත්මය යැයි ගනීද හෙතෙම අරූපී වූ අනාත්මයක් පෙන්වයි.

තත්‍රානන්‍දා යන මෙහි තත්‍ර යනු ඒ සතර දෘෂ්ටිගත වූවන් කෙරෙහි එතරහි වා දැන්ම මින්පසුව නොවේ. මෙය උච්ඡේද වශයෙන් මෙය කියන ලදි. එහි භාවිං වා යනු එහි හෝ පරලොව හෝ වන්නා වූ ශාස්වත වශයෙන් මෙය කියන ලදි. අතථං වා පන සන්තං අසත්‍ය බව තථත්තාය. සත්‍ය බව පිණිස උපකප්පෙස්සාමි පිළියෙල කරන්නෙමි. මෙයින් විවාදය දක්වයි. උච්ඡේදවාදීන් විසින් ශාස්වතවාදියාට තමාගේ සත්‍ය නොවූ ස්වභාවය සත්‍ය පිණිස උච්ඡේද බව පිණිස ළඟා කරන්නෙමි. ශාස්වතවාදයද ඔහුට දන්වා ශාස්වතවාදයම ඔහුට පිළිගන්වන්නෙමියි සිතීය.

එවං සන්තං ඛො මෙසේ රූප කසිණලාභියා ස්වල්ප වූ ද ආත්මය පෙන්වන්නේ ද යන අර්ථයි. රූපිං යනු රූප කසිණ ලාභියා පරිත්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙති ස්වල්පය ද ආත්මය යැයි මේ දෘෂ්ටිය අත්නොහැර පවතී. එය වනාහි වැලක් මෙන් අත්නොහැර පවතී. අප්‍රහීන අර්ථයේ අත්නොහැර පවතීයයි දතයුතුයි. ඉච්චාලං වචනාය ඒ පුද්ගලයා මෙබඳු වූ දෘෂ්ටියක් අත්නොහැර සිටී යැයි කියන්නට සුදුසුය. සැමතන්හිම මේ ක්‍රමයයි.

අරූපිං මෙහි වනාහි අරූප කසිණලාභියා අරූප වූ ස්කන්ධයන්ට ගෝචර වූ යන අර්ථ දතයුතුයි. මෙපමණකින් ලබන්නා වූ සතරදෙනෙක්, ඔවුන්ගේ අතවැසි තාර්කිකයෝ සතරදෙනෙක් ඔවුන්ගේ අතවැසි සතරදෙනෙක් මෙසේ අර්ථ වශයෙන් දෘෂ්ටි අල්වාගත් දහසය දෙනෙක් දක්වන ලදහ.

මෙසේ යමෙක් ආත්මය දක්වත් ද, ඔවුන් දක්වා දැන් යමෙක් ආත්මය නොපෙන්වත්ද ඔවුන්ව දක්වන්නට ‘කිත්තාවතා ච ආනන්‍ද’ (ආනන්දය, කොපමණක්) ආදිය පැවසූහ. [missing trans]

[missing trans]

එහි වෙදනං වා හි යන්නෙන් වේදනා ස්කන්ධයට වස්තු වූ සක්කායදිට්ඨිය ගැන කියන ලදි. අප්පටිසංවෙදිහොති මෙඅත්තා මෙයින් රූපස්කන්ධය වස්තු වේ. මාගේ ආත්මය දැනෙයි. වේදනාව වනාහි මාගේ ආත්මයයි මෙයින් සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ යන ස්කන්ධයන්ට වස්තු වූ මේ ස්කන්ධ තුන වේදනාවෙන් යුක්ත බැවින් දැනෙයි. මෙයටද වේදනාව තොර නොවූ ස්වභාව ඇත්තේය.

දැන් එහි දොස් දක්වන්නේ ‘තත්‍රාහන්‍ද’ ආදිය පැවසීය. එහි තත්‍ර යනු ඒ තුන් ආකාර දෘෂ්ටිගතිකයන් කෙරෙහි යස්මිං ආනන්‍ද සමයෙ යම් යම් කෙනෙක් යම් යම් වේදනාවක් ආත්මයයි දකීද ඒ ඒ තැනැත්තාට ආත්මය කිසිවිටක ඇති බවද නැති බවද යනාදී දෝෂ දැක්වීම සඳහා කියන ලදි.

අනිත්‍ය ආදියෙහි පිහිටා නොවීමෙන් අනිත්‍ය. ඒ ඒ කාරණාවන්ගෙන් එක්ව කරන ලදැයි සංඛත නම් වේ. ඒ ඒ කාරණය හේතුකොටගෙන යහපත් කරුණින් හටගත්තේනුයි පටිච්චසමුප්පන්න නම් වේ. ඛයො ආදී සියල්ල අභාවයට බිඳීයාමට සමාන වචනයි. යමක් බිඳෙයිද එය ක්‍ෂය වෙයි. වැයවෙයි. නොඇලෙයි. නිරුද්ධ වෙයි. ඒ නිසා ඛයධම්මො යැයි කියන ලදි.

ව්‍යග්ගා මෙ වි+අග්ග, පහවූ, නිරුද්ධ වූ මාගේ ආත්මය යන අර්ථයි. කුමක් නිසා එක් තැනැත්තෙකුටම තුන් කාලයේදීම මේ මාගේ ආත්මය වන්නේය. කුමක් නිසා නොවන්නේද? දෘෂ්ටිය ගත්තහුට වනාහි දහයියා ගොඩක සිටවූ කනුවක් මෙන් ස්ථිරබවක් නම් නැත. වානරයකු මෙන් එකක් ගනී. අනිකක් අත්හරියි. අනිච්චං සුඛං දුක්ඛං වොකිණ්ණං විශේෂයෙන් ඒ ඒ වේදනාව ආත්මයැයි බලන්නහු අනිත්‍යයද සැපයද දුක්ද ආත්මය ලෙස දකී. විශේෂත්වයකින් තොරව වේදනාව ආත්මයැයි දකින්නේ ගැවසීගත්තා වූ හටගැනීම හා අභාවය ආත්මය ලෙස දකී. වේදනාව වනාහි තුන්ආකාරය. උපත හා නැතිවීම ස්වභාවකොට ඇත්තේය. මොහු එය ආත්මය යැයි දකියි. ඉක්බිති ඔහුට අනිත්‍ය ආත්මය බවට පත්වේ. මොහොතින්ම බොහෝ වේදනාවන්ගේ හටගැනීම වනාහි අනිත්‍ය ආත්මය ලෙස නොපවසමි. එක් ක්‍ෂණයකදී බොහෝ වේදනාවන් හටගැනීමක් නැත. මේ අර්ථය සඳහා ‘ඒ නිසා ආනන්‍දය! මේ වේදනාව මාගේ ආත්මය යැයි නොදකිමි’යි කියා ඇත.

යත්‍ථපනාවුසො යම් ඒ ශුද්ධ වූ රූපස්කන්ධයක සර්වප්‍රකාරයෙන්ම විඳවීමක් නැත. අපිනුඛො තත්‍ථා එසේනම් ඒ වෙදනා රහිත තල්වැටක හෝ වාකවුළුවෙහි හෝ සිටිමියි මෙබඳු වූ අහංකාරයක් උපදින්නේය යන අර්ථයි. තස්මාතිහානන්‍ද යම්හෙයකින් ශුද්ධ වූ රූපස්කන්ධය නැගිට ‘මම වෙමි’ කියා නොකියයි. ඒ නිසා මෙයින් ද මෙය ඉවසයි කියා අර්ථ දතයුතුයි. අපිනුඛො තත්‍ථ අයමහමස්මීති සියා ඒ වේදනා ධර්මයන්හි ස්කන්ධ තුනෙහි එක් ස්වභාවයක්වත් මේ නම් මම වෙමි යි මෙසේ කිවයුතු වන්නේය. නැතහොත් වේදනාව නැතිවීමෙන් ස්කන්ධ තුනෙහි වේදනාව නිරුද්ධ වූ කල්හි ‘මේ මම වෙමි. මම වෙමි. උපදින්නෙමි’යි යන අර්ථයි. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සා අඟෙහි තියුණු බව මෙන් එය නොපිළිගනිමින් ස්වාමීනි, මෙය එසේ නොවේයැයි කීය.

මෙපමණකින් කුමක් කියන ලද ද? සසර පිළිබඳ කථාව කියන ලදි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සසර පිළිබඳ කථා කරන්නේ සමහර තැනක අවිජ්ජාව මුල්කරගෙන කථාකරයි. තවත් තැනක තණ්හාව මුල්කරගෙන කථා කරයි. තවත් තැනක දෘෂ්ටිය මුල්කොට කථා කරයි. එහි මහණෙනි! අවිජ්ජාවගේ මුලක් නොපෙනේ. මීට පෙර අවිජ්ජාව නොවීය. ඉක්බිති පසුව හටගත්තේය. මහණෙනි, මෙය මෙසේ කියයි. තවද මෙසේ පෙනෙයි. මෙය ප්‍රත්‍යකොට ඇති බව අවිජ්ජාවය. මෙසේ අවිජ්ජා මාතෘකාවෙන් කියන ලද මහණෙනි! භව තණ්හාවේ මුලක් නොපෙනේ. මීට පෙර භව තණ්හාවක් නොවීය. ඉක්බිති පසුව හටගත්තේය. මහණෙනි, මෙසේද කියයි. තවද වනාහි මේ හේතුවෙන් භව තණ්හාව පෙනෙයි. මෙසේ තණ්හා ශීර්ෂයෙන් කියන ලදි. මෙහිදීද දෘෂ්ටි මාතෘකාවෙන්ම කියන ලදි.

දෘෂ්ටි ගත් තැනැත්තා වනාහි සුඛ ආදී වේදනාවන් ආත්මයැයි ගෙන අහංකාරය, මමංකාරය හා පරාමර්ශනය (ස්පර්ශය) වශයෙන් හා සියළු භව, යෝනි, ගති, විඤ්ඤාණඨිති වශයෙන් සත්තාවාසවල ඒ ඒ තැනින් ච්‍යුතව ඒ ඒ තැන්වල උපදින්නේ මහා සමුද්‍රයේ වාතයෙන් ඔසවන ලද නැවක් මෙන් නිරන්තරයෙන් කරකැවෙයි. හිස ඔසවන්නටවත් නොහැකි වෙයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රත්‍යාකාරයෙන් මුළා වූ දෘෂ්ටිගත්තා වූ මෙපමණක් කථා මාර්ගයෙන් සසර ගැන කියා දැන් නිවන ගැන කියන්නේ ‘ආනන්දය! යම් හෙයකින් භික්‍ෂුව යනාදිය පැවසීය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ නිවන් පිළිබඳ කථාව දේශනාවන්හි දක්‍ෂතාවයෙන් විසිරී ගිය කමටහන නවකර්මාදී වශයෙන් වික්‍ෂිප්ත වූ පුද්ගලයාව ස්පර්ශ නොකර සතිපට්ඨානයෙහි පිහිටි පුද්ගලයා වශයෙන් ආරම්භ කරන්නේ නෙව වෙදනං අත්තානං සමනුපස්සති (වේදනාව ආත්මය ලෙස නොදකී) ආදිය පැවසීය. මෙබඳු වූ ආකාර වූ භික්‍ෂුව යම්කිසි රූපයක් අතීත, අනාගත, වර්තමාන වශයෙන් හෝ අභ්‍යන්තර හෝ බාහිර වශයෙන් ඕලාරික හෝ සියුම් හෝ හීන හෝ ප්‍රණීත හෝ ළඟ හෝ දුර පිහිටි සියළු රූප අනිත්‍ය ලෙස සලකයි. එකක් සම්මර්ශනය කරන්නේ දුක ලෙස නිවැරදි සිහියෙන් සළකයි. එකක් ගැන සලකන්නේ අනාත්ම ලෙස සලකයි. ආදී ක්‍රමයට කියන ලද නුවණින් සලකා බැලීමේ ඤාණයාගේ වශයෙන් සියළු ධර්මයන්හි පැවැති බැවින් වේදනාව ආත්මය ලෙස නොසලකයි. අනික් ධර්මයක් ද නොවේ. සො එවං අසමනුපස්සන්තො න කිංචි ලොකෙ උපාදියති (ඔහු මෙසේ නුවණින් සලකා නොබලන්නේ ලෝකයෙහි කිසිවක් ආත්මයැයි නොගනී.) ස්කන්ධ ලෝක ආදී ප්‍රභේද ඇති ලෝකයෙහි රූපාදී ධර්මයන්හි කිසියම් ධර්මයක්වත් ආත්මය කියා හෝ ආත්මයට අයත් කියා හෝ අල්ලාගනු නොලැබේ.

අනුපාදිසං න පරිතස්සති අල්ලා නොගන්නේ තණ්හා, දෘෂ්ටි, මාන යන පීඩාවන්ගෙන් පීඩාවට පත් නොවෙයි. අපරිතස්සං පීඩාවට පත් නොවන්නේ පච්චත්තංයෙව පරිනිබ්බායති තමාම කෙලෙස් පරිනිර්වාණයෙන් පිරිනිවන් පායි. මෙසේ පිරිනිවන්පෑවහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාවගේ පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා ඛීණාජාති (ජාතිය ක්‍ෂයවිය) ආදිය කියන ලදි.

ඉති සා දිට්ඨිති යම් එසේ විදුනාවූ රහතන් වහන්සේගේ දෘෂ්ටිය, ඒ මෙබඳු දෘෂ්ටිය ‘ඉතිස්සදිට්ඨි’ කියාද පාඨයක් ඇත. යම් ඒ එසේ මිදුනා වූ රහතන් වහන්සේ මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තේය යන අර්ථයි. තදකල්ලං යනු එය සුදුසු නැත. කුමක් නිසා මෙසේ ඇති කල්හි රහතන් වහන්සේ උපන්නේ නැතැයි කියන්නේය. මෙසේ දැනගෙන විමුක්තියද රහත්බවද පිළිබඳ කිසිවක් නොදෙන්නේයැයි කියන්නට යෝග්‍ය නැත. එයින්ම ක්‍රම සතර අවසානයේ එයට හේතුව කුමක්ද? යනාදිය කීය. එහි යාවතා අධිවචනං යනු යම්පමණ සමාන වචන සංඛ්‍යාත වූ ව්‍යවහාරයක් ඇත.

යාවතා අධිවචන පථො යම් පමණ අධිවචනයාගේ මාර්ගයයි. ස්කන්ධ-ආයතන ධාතු හෝ ඇත. සැමතන්හි මේ ක්‍රමයයි. පඤ්ඤාවචරං ප්‍රඥාවෙන් හැසිරිය යුතු ස්කන්ධ පංචකය, තදභිඤ්ඤා එය දැනගෙන, මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කුමක් දක්වන ලද ද? තන්තාකුලක (අවුල් වූ නූල් පංදුව) පදයටම ගැලපීම දක්වන ලදි.

දැන් යම් ඒ කෙනෙක් නොදක්වන්නේයැයි කියන ලද ද හෙතෙම යම්හෙයකින් ගමන් කරන්නේ දෙපාර්ශවයෙන්ම මිදුනේ නම් වන්නේය. යමෙක් නුවණින් නොබලන්නේයැයි කියන ලදද හෙතෙම යම්හෙයකින් යන්නේ ප්‍රඥාවිමුක්ත යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නිසා පහත කියන ලද භික්‍ෂූන් දෙදෙනාගේ නික්මයාමද නාමයද දක්වන්නට ‘සත්තඛො ඉමානන්‍ද විඤ්ඤාණඨිතියො (ආනන්දය! මේ විඤ්ඤාණඨිති සතයි) ආදිය කීය.

එහි සත්තා යනු පිළිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් කියන ලද අරමුණු වශයෙන් සංගීති සූත්‍රයේදී සතරදෙනෙක් දක්නට ලැබේ. විඤ්ඤාණය මෙහි පිහිටියේනුයි විඤ්ඤාණඨිති. විඤ්ඤාණය පිහිටීමට මේ සමානාර්ථ පදයකි. ද්වෙ ආයතනානි නිවාසස්ථාන දෙකකි. නිවාසස්ථාන යන්නෙන් මෙහි ආයතන අදහස් කෙරේ. එයින්ම කියයි. නතරවන ස්ථාන දෙකකි. නතරවන තැන මෙහි ආයතන යන්නෙන් අභිප්‍රේතයි. එයින් ම කියයි ‘අසඤ්ඤසත්ත ආයතනය, නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනය කියා දෙකකි. කුමක් නිසා මේ සියල්ලම ගන්නා ලදද? සසර ඉතිරි නොකොට ගැනීමටය. සසර වනාහි ශුද්ධ විඤ්ඤාණයාගේ ඨිතිය වශයෙන් හෝ ශුද්ධ ආයතන වශයෙන් එකට නොගැනේ. භව, යෝනි, ගති, සත්තාවාස වශයෙන් ගැනේ. ඒ නිසා මේ සියල්ලම ගන්නා ලදි.

දැන් පිළිවෙලින් එම අර්ථය බෙදා දක්වන්නේ කතමා සත්තා (සත්ත්වයෝ කවරහු) ආදිය කීය. එහි සෙය්‍යථාපි යනු නිදර්ශනාර්ථයේ නිපාතයයි. මිනිසුන් මෙනි යන අර්ථයි. අප්‍රමාණ වූ සක්වල අපරිමාන වූ මිනිසුන්ගේ වර්ණය, ස්වරූපය වශයෙන් දෙදෙනෙක් එක සමාන නොවේ. යම් ඒ කිසිතැනක නිවුන් සහෝදරයෝ වර්ණයෙන් හෝ ස්වරූපයෙන් හේ එකසමාන වෙත්. ඔවුන්ගේද දැකීම, බැලීම, කථාව, සිනහව, ගමන, සිටීම ආදියෙන් විශේෂයක් ඇත්තේමය. ඒ නිසා නානත්තකායා (විවිධ වූ කාය ඇත්තේ) යැයි කියන ලදි. ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව වනාහි ඔවුන්ගේ තිහේතුක, ද්විහේතුක හෝ අහේතුක වෙයි. ඒ නිසා නානත්තසඤ්ඤිනො (වෙනස් වූ සඤ්ඤා ඇත්තෝය) කියා කීය. එකච්චෙ ච දෙවා කාමාවචර සයෙහි දෙවිවරු, ඒවායේ ඇතැමුන්ගේ ශරීර නිල්පාටය. සමහරුන්ගේ කහපාට ආදී වර්ණ ඇත්තේය. ඔවුන්ගේ සඤ්ඤාව වනාහි ද්විහේතුක හෝ තිහේතුක වෙයි. අහේතුක නැත. එකච්චෙ ච විනිපාතිකා සතර අපායෙන් මිදුනු උත්තර මාතාව, පියංකර මාතා යක්‍ෂණිය පුනබ්බසුමිත්ත ධම්මගොත්ත ආදීහුද අනික් වේමාතික ප්‍රේතයෝය. ඔවුන්ගේ වනාහි කහපාට, සුදුපාට, කලුපාට කලු රන්වන් සම ඇති ආදී ලෙසත් කෘශ, ස්ථුල, උස, මිටි ආදී වශයෙන් කය විවිධය. මිනිසුන්ට මෙන් ද්විහේතුක තිහේතුක අහේතුක වශයෙන්ද සඤ්ඤාවද වේ. ඔව්හු වනාහි දෙවියන් මෙන් මහේශාක්‍ය නොවෙති. දුප්පත් මිනිසුන් මෙන් අල්පේශාක්‍ය වෙති. ආහාර, වස්ත්‍ර දුර්ලභය. දුකෙන් පීඩා විඳිමින් හැසිරෙත්. සමහරෙක් කාල පක්‍ෂයෙහි දුක්ඛිත වන අතර තවත් කෙනෙක් බැබලෙන පක්‍ෂයෙහි සැපවත් වෙත්. ඒ නිසා සුවපහසු ශරීරයෙන් පහත වැටුණු බැවින් විනිපාතිකා යැයි කියත්. මෙහි යම්කෙනෙක් ත්‍රිහේතුක වන්නේ නම් ඔවුන්ට ධර්මාවබෝධය සිදුවෙයි. පියංකර මාතාව යක්‍ෂණියකි. අලුයම්වේලාවේ අනුරුද්ධ තෙරුන් ධර්මය සජ්ඣායනා කරනු අසා -

මා සද්දං කරි පියංකර භික්ඛු ධම්මපදානි භාසති අපිච ධම්මපදං විජානිය පටිපජ්ජෙව හිතාය නො සියා පාණෙසූච සඤ්ඤමාමසෙ සම්පජානමුසා න භණාමසෙ සික්ඛෙව සුසීල්‍යමත්තනො අපි මුච්චෙව පිසාච යොනියා

මෙසේ පුත්‍රයාට දන්වා එම දවස සෝවාන් ඵලයට පැමිණි උත්තර මාතාව වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසාම සෝවාන් වූවාය.

බ්‍රහ්මකායිකා යනු බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්ම පුරෝහිත හා මහාබ්‍රහ්ම. පඨමාභි නිබ්බත්තා යනු ඔව්හු සියල්ලෝම ප්‍රථමධ්‍යානයෙන් බිහිවූහ. ඔවුනතුරෙන් බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජයෝ වනාහි තත්ත්වයෙන් අඩුව පහළ වූවාහුය. ඔවුන්ට වනාහි කල්පයකින් තුනෙන් කොටසක් ආයු ඇතිවේ. බ්‍රහ්ම පුරෝහිතයෝ තත්ත්වයෙන් මධ්‍යමව පහළ වූහ. ඔවුන්ට කල්පයෙන් හරි අඩක් ආයු ඇත. ඔවුන්ගේ කයද බොහෝ පුළුල් වූයේ වෙයි. මහා බ්‍රහ්මයෝ උසස් ලෙස පහළ වූහ. ඔවුන්ට කල්පයක් ආයු ඇත. ඔවුන්ගේ කය වනාහි අතිශයින්ම පුළුල් වූයේ වෙයි. කයෙහි නානත්වය නිසා ප්‍රථමධ්‍යාන වශයෙන් සංඥාවෙන් ඒකාකාරය. කයෙන් විවිධය. ඔවුන් එකත්තසඤ්ඤී යයි දතයුතුයි.

යම්සේ වනාහි මෙසේ සිව් අපායවලත් නිරයවලත් සමහර සත්ත්වයන්ගේ ගව්වක් පමණ ද සමහරුන්ගේ අඩයොදුනක් පමණද සමහරුන්ගේ යොදුනක් පමණද ආත්මභාව වේ. දෙව්දත්ගේ වනාහි යොදුන් සියයක් විය. තිරිසනුන් අතරද ඇතැමෙක් කුඩාය. ඇතැමෙක් විශාලය. ප්‍රේත ආත්මභාවවලද කෙනෙක් රියන් හැටක්, තව කෙනෙක් රියන් හැත්තෑවක්, ඇතැමෙක් අසූරියන් වෙති. කෙනෙක් වනා වර්ණයෙන් යුක්තය. සමහරු දුර්වර්ණ වෙති. එපරිද්දෙන් කාලකඤ්ජක අසුරයෝ වනාහි මෙහිදී දිග්වූ පිටක් ඇත්තෝය. හැටයොදුන්ද වෙති. සංඥාව වනාහි සියල්ලන්ටම අකුසල විපාක අහේතුක වෙති. මෙසේ අපායගත සත්ත්වයෝද නානත්තකාය, ඒකත්ත සඤ්ඤී නොවේදැයි සැකයක් ඇතිවේ.

ආභස්සරා යනු දැවුණු පන්දමකින් පිටවන ආලෝකය මෙන් මොවුන්ගේ ශරීරවලින් ආලෝකය කැඩි කැඩී වැටෙන්නාක් මෙන් පැතිරෙයි. විහිදෙයි නුයි ආභස්සරා නම් වෙත්. ඔවුනතුරෙන් පංචක ක්‍රමයට ද්විතීය හා තෘතීය ධ්‍යානයන් තරමක් වඩා උපන්නාහු පරිත්තාභා නම් වෙත්. ඔවුන්ට කල්ප දෙකක් ආයු ඇත. මධ්‍යම ලෙස වඩා උපන්නාහු අප්පමාණාභා නම් වෙත්. ඔවුන්ට කල්ප සතරක් ආයු ඇත. උසස්ම ලෙස වඩා උපත ලද්දාහු ආභස්සර නම් වෙති. ඔවුන්ට කල්ප අටක් ආයු ඇත. මෙහි වනාහි උත්කෘෂ්ඨ හා පරිච්ඡේද වශයෙන් ඒ සියලුදෙනාව ගන්නා ලදහ. ඒ සියල්ලන්ගේම කය එකම පැතිරීම් ඇත්තේ වෙයි. සඤ්ඤාව වනාහි අවිතර්ක විචාරමාත්‍රය හෝ අවිතක්ක අවිචාර යැයි විවිධයි.

සුභකිණ්හා යනු යහපත් බව ගැවසීගත්, පැතිරෙන්නා වූ මනා ශරීර ප්‍රභාවෙන් ඒකඝන වූ යන අර්ථයි. මොවුන්ට වනාහි ආභස්සරයන්ට මෙන් සිඳී සිඳී ආලෝකය ගමන් නොකරයි. පංචකනයෙහි වනාහි සාමාන්‍ය, මධ්‍යම, ප්‍රණීත, චතුර්ථධයාන වශයෙන් සොළොස් ආකාරය. පරිත්තසුභ, අප්පමානසුභ, සුභ කිණ්ණ යන නම්වලින් උපදින්නාහු කල්ප හැටහතරක් ආයු ඇත්තාහ. මෙසේ මේ සියල්ලෝම ඒකත්තකාය වේ. චතුර්ථධ්‍යානයෙන් එකත්තසඤ්ඤීහු වෙත්. වේහප්ඵල බ්‍රහ්මයෝ සතරවන විඤ්ඤාණඨිතියම භජනය කරත්. අසඤ්ඤසත්තකයෝ විඤ්ඤාණය නොමැතිකමින් මෙයට අඩංගු නොවෙත්. සත්තාවාසවලට යෙත්.

ශුද්ධාවාසිකයෝ ද විවට්ට (නිවන) පක්‍ෂයට අයත් වූවාහු සර්වකාලික නොවෙත්. කල්ප ලක්‍ෂයක් හෝ අසංඛ්‍යෙයක් බුදුවරයන්ගෙන් තොර ලෝකයේ නූපදිත්. කල්ප දහසය දහසක් තුළ බුදුවරුන් උපදනා කල්හිම උපදිත්. දම්සක් පැවැත්වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තාවකාලික නවාතැන්පළවල් මෙන් වේ. ඒ නිසා විඤ්ඤාණඨිතියකට හෝ සත්ත්වාසයක් ඇසුරු කිරීමට පත් නොවෙත්. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ‘සාරිපුත්‍රය! ඒ සත්තාවාසය සුලභ වූවක් නොවේ. මේ දීර්ඝකාලය තුළ වෙන තැන්වල ශුද්ධාවාස දෙවියන් විසින් නොවසන ලදි. මේ සූත්‍රයෙන් ශුද්ධාවාස දෙවිවරු ද සතරවන විඤ්ඤාණඨිතියත් සතරවන සත්තාවාසයක්ම භජනය කරත් යැයි කියයි. එය නොවැලැක්වූ බැවින් සූත්‍රයට අනුදැන වදාළහ.

සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං යනාදියේ අර්ථ විශුද්ධි මාර්ගයේ කියන ලදි. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය වනාහි සඤ්ඤාව මෙනි. මෙසේ විඤ්ඤාණයද ඉතා සියුම් බැවින් විඤ්ඤාණය නොවේ. අවිඤ්ඤාණයද නොවේ. ඒ නිසා විඤ්ඤාණඨිති ආදියෙහි නොකියා ආයතනවලදී කියන ලදි.

තත්‍ර යනු ඒ විඤ්ඤාණඨිතිවල. තචපජානාති ඒ විඤ්ඤාණඨිතියද දැනගනී. තස්සාච සමුදයං අවිජ්ජාව හටගැනීමෙන් රූප හටගැනීම වේ ආදී ක්‍රමයෙන් එහි සමුදයද දැනගනී. තස්සා ච අත්‍ථගමං අවිජ්ජාව නිරුද්ධ කිරීමෙන් රූප නිරෝධය වේ ආදී ලෙසින් එහි අභාවයට යාම දැනගනී. අස්සාදං යනු රූපය හේතුකොටගෙන -පෙ- යම් විඤ්ඤාණයක් හේතුකොටගෙන සැපය සොම්නස උපදීද මේ විඤ්ඤාණයාගේ ආශ්වාදයයි. මෙසේ එහි ආශ්වාදයද දැනගනී. ආදීනවං යනු යම් රූපයක් -පෙ- යම් විඤ්ඤාණයක් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, වෙනස්වන ස්වභාවය ඇති ලෙස මේ විඤ්ඤාණයාගේ ආදීනවයි කියා එහි ආදීනව දැනගනී. නිස්සරණං යමෙක් රූපයෙහි -පෙ- යමෙක් විඤ්ඤාණයෙහි ඡන්‍දරාගය හික්මවාගනීද, ඡන්‍දරාගය ප්‍රහාණය කරයිද මෙය විඤ්ඤාණයෙන් නිස්සරණය යැයි මෙසේ එහි නිස්සරණය (නිදහස් වීම, ගැලවීම) ද වටහාගනී. කල්ලංනු තෙන ඒ භික්‍ෂුව විසින් ඒ විඤ්ඤාණඨිතිය තණ්හා මාන දිට්ඨි වශයෙන් මම ය මාගේ ය කියා සතුටුවීමට සුදුසු නොවේද? මේ ආකාරයෙන් සියළු තන්හි අර්ථ දතයුතුයි. යම්තැනක රූපය නැද්ද එහි ස්කන්ධ සතරක් වශයෙන්, යම්තැනක රූපය නැද්ද එහි ස්කන්ධ සතරක් වශයෙන්, යම්තැනක විඤ්ඤාණය නැද්ද එහි එක ස්කන්ධයක් වශයෙන් ද සමුදය ආදිය දතයුතුය. ආහාර සමුදයෙන් ආහාර නිරෝධය යන මේ පදය මෙහි නොයෙදිය යුතුය.

යතො ඛො ආනන්‍ද භික්ඛු ආනන්දය, යම්විටක භික්‍ෂුව දැඩිකොට නොගන්නා ලෙස මිදුනේ වේද යන සිව් උපාදානවලින් නොගෙන මිදුනේය. පඤ්ඤා විමුත්තො යනු ප්‍රඥාවෙන් මිදුනු, අටවැදෑරුම් විමෝක්‍ෂයන් අවබෝධකර නොගෙන ප්‍රඥා බලයෙන්ම නාමකායයාගේත් රූප කායයාගේත් පැවැත්ම නතරකොට විදුනේය යන අර්ථයි. ඒ සුක්ඛ විදර්ශකයාද ප්‍රථමධ්‍යාන ආදියෙහි එක්තරා තැනක සිට රහත්බවට පත්වූයේ යැයි කියා පස්වැදෑරුම් වෙයි. මෙය මෙසේ කියා ඇත. පඤ්ඤා විමුත්ත පුද්ගලයා නම් කවරෙක්ද? මෙලොව එක් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට විමෝක්‍ෂයන් කයින් ස්පර්ශනොකර වාසය කරයිද ප්‍රඥාවෙන් දැක ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කළා වේද මේ පුද්ගලයා ප්‍රඥා විමුක්ත නම් වේ.

මෙසේ එක් භික්‍ෂුවකගේ පිටවීමත්, නාමයත් දක්වා අනිකකුගේ දැක්වීම පිණිස ‘අට්ඨකො ඉමෙ’ (මේ අට) ආදිය කීය. එහි විමොක්ඛ යනු කවර අර්ථයකින් විමොක්ඛ වන්නේද? මෙය වනාහි ස්ථිරව පිහිටි යන අර්ථයෙන්ය. අධිමුච්චන අර්ථය නම් විරුද්ධ ධර්මතාවයන්ගෙන් මනාව මිදීමේ අර්ථයයි. අරමුණු වශයෙන් ද අභිරති වශයෙන්ද මනාව මිදෙනු කැමැත්තේ පියාගේ ඇකයෙහි අතපය දිගහැර නිදන දරුවකුගේ නින්ද මෙන් නින්දා නොකරන ලද හා සැක රහිත බව නිසා අරමුණෙහි පවතීයයි කියන ලදි. මේ අර්ථය වනාහි පසුව ලබන විමොක්‍ෂයෙහි නැත. පෙර පැවැති සියල්ලෙහි ඇත.

රූබීරූපානි පස්සති මෙහි අභ්‍යන්තර කේස ආදියෙහි නීලකසිණ ආදි වශයෙන් උපදවන ලද රූප ධ්‍යානයයි. රූපය මොහුට ඇත්තේනුයි රූපී. බහිද්ධාරූපානිපස්සති පිටතින්ද නීලකසිණ ආදී රූප ධ්‍යාන ඇසින් බලයි. මෙයින් අධ්‍යාත්මික, බාහිර වස්තු වූ කසිණයන්හි උපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාට රූපාවචර ධ්‍යාන සතරක් දක්වන ලදි. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී තමා පිළිබඳව කේසාදියෙහි රූපසඤ්ඤාවක් නැති නූපදවන ලද රූපාවචර ධ්‍යානයන්හි යන අර්ථයි. මෙයින්ද බාහිර පිරියම්කොට පිටතින්ම උපදවාගත් ධ්‍යාන ඇති පුද්ගලයාගේ රූපාවචර ධයානයන් දක්වන ලදහ.

සුභ නෙත්‍ථව අධිමුත්තො හොති මෙයින් ඉතා පිරිසිදු නීල ආදී වූ වර්ණ කසිණයන්හි ධ්‍යානයන් දක්වන ලදහ. එහි කිසිවක් අභ්‍යන්තර අර්පනාවෙහි සුභය කියා සිතාබැලීමක් නැත. යමෙක් වනාහි පරිශුද්ධ වූ සුභ කසිණයක් අරමුණුකොට වාසය කරයිද හෙතෙම යම්හෙයකින් සුභයයි අධික ලෙස ඇලුනේ කිවයුතු බවට පත්වේ. ඒ නිසා මෙසේ දේශනා කරන ලදි. පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි වනාහි කෙසේනම් සුභයැයි අධික ලෙස යෙදුනේ වේදැයි විමොක්ඛො යැයි දැක්වීය’ මේ ලෝකයෙහි භික්‍ෂුවක් මෛත්‍රී සහගත සිතෙන් එක් දිසාවක් පැතිර වාසය කරයි ද මෛත්‍රී වඩන ලද බැවින් සත්ත්වයෝ පිළිකුල් නැත්තෝ වෙති. කරුණා - මුදිතා - උපෙක්ඛා සහගත සිතෙන් එක් දිසාවක් පැතිර වාසය කරයි. උපෙක්‍ෂාවෙන් වඩන ලද බැවින් සත්ත්වයෝ පිළිකුල් නැත්තෝ වෙත්. මෙසේ යෙදුනේ වේද, එය විමොක්ඛො යැයි කියන ලදි.

සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං ආදියෙහි යමක් කිවයුතුද ඒ සියල්ල විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලදි. අයං අට්ඨමො විමොක්ඛො මේ ස්කන්ධ සතරෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන්ම විශුද්ධියට පැමිණි බැවින්, මිදුනු බැවින් අටවැනි උත්තම විමොක්‍ෂය නම් වේ.

අනුලොමං යනු මුලපටන් අවසානය දක්වා පටිලොමං අගපටන් මුල දක්වා අනුලොම පටිලොමං මේ අතිශයින් ප්‍රගුණ බැවින් සමාපත්තිවල අටවැන්න බැවින්ද එහෙ මෙහ ඇවිදීම් වශයෙන් ද කියන ලදි. යත්‍ථිච්ඡකං අවකාස දැක්වීම් යම් යම් අවකාසයක් බලාපොරොත්තු වෙයිද යදිච්ඡකං යනු සමාපත්ති දැක්වීමයි. යම් යම් සමාපත්තියක් කැමැතිවෙයිද යාවතිච්ඡකං මාර්ග කොටස දැක්වීමයි. යම්තාක් මාර්ගය කැමැති වෙයිද, සමාපජ්ජති ඒ ඒ සමාපත්තියට පිවිසෙයි. වුට්ඨාති එයින් නැගිට සිටී.

උභතොභාග විමුත්තො කොටස් දෙකකින් මිදුනේ. අරූප සමාපත්තියෙන් රූප කායයෙන් මිදුනේ, මාර්ගයෙන් නාමකායයෙන් මිදුනේ එය මෙසේ කියා ඇත.

අච්චියථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා (උපසීවාති භගවා) අත්‍ථං ඵලෙති න උපෙති සංඛ්‍යයං එවංමුනි නාමකායා විමුත්තො අත්‍ථං ඵලෙති න උපෙති සංඛ්‍යං

ඔහු වනාහි මේ දෙපාර්ශ්වයෙන්ම මිදුනේ ආකාසානඤ්චායතන ආදි එකකින් නැගිට රහත් බවට පත්වුවද අනාගාමී වී නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිට යැයි පස් ආකාර වේ. කෙනෙක් වනාහි යම්හෙයකින් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයද අංග දෙකකින් යුත් රූපාවචර චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නැගිට රහත්බවට පත්වූවහුද උභය භාගයෙන් මිදුනේ නම් වේ.

මේ උභතො භාගයෙන් විමුක්තිය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය පහත ලෝහ ප්‍රාසාදයේ හටගෙන ත්‍රිපිටකධාරී චුල්ලසුමන තෙරුන්ගේ වර්ණනාව නිසා නොබෝ කලකින් විනිශ්චයකට පත්විය. ගිරි විහාරයෙහි වනාහි තෙර නමකගේ අතවැස්සෙක් එක් පිණ්ඩපාතික භික්‍ෂුවකගේ මුවින්ම ඒ ප්‍රශ්නය අසා කීය. ඇවැත්නි! පහළ ලෝහ ප්‍රාසාදයේ අපගේ ඇදුරුතුමන්ගේ වර්ණනා කරන්නා වූ ධර්මය කිසිවකු විසින් නොඇසූවිරූය. ස්වාමීනි! තෙරුන්වහන්සේ කුමක් කීවේද? රූපාවචර චතුර්ථධ්‍යානය කිසියම් අංග දෙකකින් යුත් උපේක්‍ෂා සහගත කෙලෙසුන් ද යටපත් කරයි. කෙලෙසුන්ගේ වනාහි ආසන්නයේ වර්ධනය වන තැන නිතර පවතී. මේ ක්ලේශයෝ නම් පංචස්කන්ධයෙහි නීල ආදී වූ වෙනත් අරමුණක් උදෙසා නිතර හැසිරෙත්. රූපාවචර ධ්‍යානයත් අරමුණක් නොඉක්මවයි. ඒ නිසා සැම අයුරින්ම රූපය නතරකොට අරූපඣාන වශයෙන් කෙලෙසුන් යටපත් කර රහත්බවට පත්වූයේම උභතොභාග විමුත්ත යැයි තෙරුන්වහන්සේ පැවසීය. මෙයද කියා මේ සූත්‍රය ගෙනහැර දැක්වීය - දෙපාර්ශවයෙන්ම මිදුනු පුද්ගලයා නම් කවරෙක්ද? මේ ලෝකයේ එක් පුරුෂයෙක් අටවැදෑරුම් විමොක්‍ෂයන් කයින් ස්පර්ශ කර වාසය කරයි. ප්‍රඥාවෙන් ද බලා ඔහුගේ ආශ්‍රවයෝ ක්‍ෂය වූවාහු. උභතො භාගයෙන් මිදුනු පුද්ගලයා මොහුය.

ඉතිරිය සැමතැන්හි කියන ලදමැයි.

මහානිදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.