8. සක‍්කපඤ‍්හසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
8. සක‍්කපඤ‍්හසුත‍්තවණ‍්ණනා
8. සක්ක පඤ්හ සූත්‍ර වර්ණනාව
නිදානවණ‍්ණනා
එවං මෙ සුතන‍්ති සක‍්කපඤ‍්හසුත‍්තං. තත්‍රායමනුත‍්තානපදවණ‍්ණනා – අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ‍්මණගාමොති සො කිර ගාමො අම‍්බසණ‍්ඩානං අවිදූරෙ නිවිට‍්ඨො, තස්මා “අම්බසණ්ඩා” ත්‍වෙව වුච‍්චති. වෙදියකෙ පබ‍්බතෙති සො කිර පබ‍්බතො පබ‍්බතපාදෙ ජාතෙන මණිවෙදිකාසදිසෙන නීලවනසණ‍්ඩෙන සමන‍්තා පරික‍්ඛිත‍්තො, තස්මා ‘වෙදියකපබ‍්බතො’ ත්‍වෙව සඞ‍්ඛ්‍යං ගතො. ඉන්‍දසාලගුහායන‍්ති පුබ‍්බෙපි සා ද‍්වින‍්නං පබ‍්බතානං අන‍්තරෙ ගුහා, ඉන්‍දසාලරුක‍්ඛො චස‍්සා ද‍්වාරෙ, තස්මා ‘ඉන්‍දසාලගුහා’ති සඞ‍්ඛ්‍යං ගතා. අථ නං කුට‍්ටෙහි පරික‍්ඛිපිත්‍වා ද‍්වාරවාතපානානි යොජෙත්‍වා සුපරිනිට‍්ඨිතසුධාකම‍්මමාලාකම‍්මලතාකම‍්මවිචිත‍්තං ලෙණං කත්‍වා භගවතො අදංසු. පුරිමවොහාරවසෙන පන “ඉන්‍දසාලගුහා” ත්‍වෙව නං සඤ‍්ජානන‍්ති. තං සන්‍ධාය වුත‍්තං ‘ඉන්‍දසාලගුහාය’න‍්ති.
සක්ක පඤ්හ සූත්‍රය මවිසින් මෙසේ අසන ලදි. එහි ගැඹුරු පද වර්ණනාව මෙසේය. අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රහ්මණ ගාමො ඒ ගම වනාහි අම්බසණ්ඩය ලඟ ඊට ඇතුළත් විය. එහෙයින් අම්බසණ්ඩ යයි කියනු ලැබේ. වෙදියකෙ පබ්බතෙ - ඒ පර්වතය වනාහි පර්වත පාදයෙහි හටගත් මිණි වේදිකාවක් මෙන් නිල් වන රාජීයෙන් හාත්පසින් වටවී ඇත. එහෙයින් වෙදිය පර්වතය යයි හැඳින්වේ. ඉන්දසාල ගුහායං - පෙර පර්වත දෙකක් අතරෙහි ඒ ගුහාව විය. ඉඳුසල් ගසක් එය ඉදිරියෙහි විය. ඒ නිසා ඒ ගුහාව ද ඉන්දසාල ගුහා යයි ව්‍යවහාර විය. ඉක්බිතිව බිත්තිවලින් වටකොට දොර ජනෙල් යොදා මනාව සකස්කොට හුනු පිරියම් කොට ලතා කර්ම මාලා කර්මවලින් අලංකාර කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කළහ. පෙර ව්‍යවහාරය වශයෙන් ම ඉන්දසාල ගුහා විය.
උස්සුක්කං උදපාදීති ධම‍්මිකො උස‍්සාහො උප‍්පජ‍්ජි. නනු ච එස අභිණ‍්හදස‍්සාවී භගවතො, න සො දෙවතාසන‍්නිපාතො නාම අත්ථි, යත්‍ථායං න ආගතපුබ‍්බො, සක‍්කෙන සදිසො අප‍්පමාදවිහාරී දෙවපුත‍්තො නාම නත්‍ථි. අථ කස‍්මා බුද‍්ධදස‍්සනං අනාගතපුබ‍්බස‍්ස විය අස‍්ස උස‍්සාහො උදපාදීති? මරණභයෙන සන‍්තජ‍්ජිතත‍්තා. තස්මිං කිරස‍්ස සමයෙ ආයු පරික‍්ඛීණො, සො පඤ‍්ච පුබ‍්බනිමිත‍්තානි දිස‍්වා “පරික‍්ඛීණො දානි මෙ ආයූ”ති අඤ‍්ඤාසි. යෙසඤ‍්ච දෙවපුත‍්තානං මරණනිමිත‍්තානි ආවි භවන‍්ති, තෙසු යෙ පරිත‍්තකෙන පුඤ‍්ඤකම‍්මෙන දෙවලොකෙ නිබ‍්බත‍්තා, තෙ “කුහිං නු ඛො ඉදානි නිබ‍්බත‍්තිස‍්සාමා”ති භයං සන‍්තාසං ආපජ‍්ජන‍්ති. යෙ කතභීරුත‍්තානා බහුං පුඤ්ඤං කත්‍වා නිබ‍්බත‍්තා, තෙ අත‍්තනා දින‍්නදානං රක‍්ඛිතසීලං භාවිතභාවනඤ‍්ච ආගම‍්ම “උපරිදෙවලොකෙ සම‍්පත‍්තිං අනුභවිස‍්සාමා”ති න භායන‍්ති.
උස්සුක්කං උදපාදි ධාර්මික උත්සාහයක් ඇතිවිය. මොහු නිතරම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දකින්නේ ද නැත. දේව රැස්වීමක් ද නැත. එහි ඔහු නොපැමිණි වීරිය. සක්‍රයා මෙන් අප්‍රමාදව වාසය කරන දිව්‍ය පුත්‍රයෙක් නැත. කුමක් හෙයින් බුදුන් දැකීම සඳහා උත්සාහයක් ඇතිවීද? මරණ බියෙන් තර්ජිතව. එවිට ඔහුගේ ආයු පිරිහී තිබිණ. හේ පස් පෙර නිමිති දැක මගේ ආයු පිරිහී ඇතැයි දැනගත්තේය. යම් දිව්‍ය පුත්‍රයන්ගේ මරණ නිමිති පහළ වූ විට ඔවුන් අතරෙහි සුළු පිනක් කොට දෙව්ලොව උපන් අය දැන් කොහේ උපදීදැයි බියට සන්ත්‍රාසයට පැමිණෙති. යමෙක් බොහෝ පින්කොට දෙව්ලොව උපන්නේ ඔව්හු දුන් දන්වල රැකි සීල වැඩූ භාවනා නිසා ඉහළ ඉහළ දෙව්ලොව සම්පත් අනුභව කරන්නෙමියි බිය නොවෙති.
සක්කො පන දෙවරාජා පුබ‍්බනිමිත‍්තානි දිස‍්වා දසයොජනසහස‍්සං දෙවනගරං, යොජනසහස‍්සුබ‍්බෙධං වෙජයන‍්තං, තියොජනසතිකං සුධම‍්මදෙවසභං, යොජනසතුබ‍්බෙධං පාරිච‍්ඡත‍්තකං, සට‍්ඨියොජනිකං පණ‍්ඩුකම‍්බලසිලං, අඩ‍්ඪතියා නාටකකොටියො ද‍්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවපරිසං, නන්‍දනවනං, චිත‍්තලතාවනං, මිස‍්සකවනං, ඵාරුසකවනන‍්ති එතං සබ‍්බසම‍්පත‍්තිං ඔලොකෙත්‍වා “නස‍්සති වත භො මෙ අයං සම‍්පත‍්තී”ති භයාභිභූතො අහොසි.
සක්‍ර දිව්‍ය රාජයා පෙර නිමිති දැක දස දහසක් යොදුන් දේව නගරය යොදුන් දහසක් උස විජයොත්පාය, තුන් යොදුනක් වූ සුධර්මා දේවසභාව සත් යොදුනක් උස පරසතු රුක, සැට යොදුන් වූ පඬු ඇඹුල දෙසිය පනසක් නෘත්‍ය පර්ෂදය, දෙව්ලෝ දෙකෙහි දෙව්පිරිස නන්දන චිත්තලතා වන, මිස්සක ඵාරුසක වන මේ සියළු සම්පත් බලා මගේ මේ සම්පත් නැසේ යයි බියට පත්වූයේ විය.
තතො “අත්ථි නු ඛො කොචි සමණො වා බ්‍රාහ‍්මණො වා ලොකපිතාමහො මහාබ්‍රහ‍්මා වා, යො මෙ හදයනිස‍්සිතං සොකසල‍්ලං සමුද‍්ධරිත්‍වා ඉමං සම‍්පත‍්තිං ථාවරං කරෙය්‍යා”ති ඔලොකෙන‍්තො කඤ‍්චි අදිස‍්වා පුන අද‍්දස “මාදිසානං සතසහස‍්සානම‍්පි උප‍්පන‍්නං සොකසල‍්ලං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො උද‍්ධරිතුං පටිබලො”ති. අථෙවං පරිවිතක‍්කෙන‍්තස‍්ස තෙන ඛො පන සමයෙන සක‍්කස‍්ස දෙවානමින්‍දස‍්ස උස්සුක්කං උදපාදි භගවන‍්තං දස‍්සනාය.
ඉන් පසු මගේ හෘදය නිශ්‍රිත සෝ උල උදුරා මේ සම්පත් ස්ථිර කරන්නා වූ කිසියම් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රහ්මණයෙක් හෝ ලෝක පිතෘ මහා බ්‍රහ්මයා හෝ ඇද්දැයි බලන්නේ කිසිවකු නොදැක, නැවත මා වැනි ලක්ෂයකගේ උපන් සෝ උල්ද ගලවා දැමීමට සමර්ථ බුදුන් වහන්සේ සිටිනවා දැක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට සක්දෙව් රජුට මහත් උද්යෝගයක් ඇතිවිය.
කහං නු ඛො භගවා එතරහි විහරතීති කතරස‍්මිං ජනපදෙ කතරං නගරං උපනිස‍්සාය කස‍්ස පච‍්චයෙ පරිභුඤ‍්ජන‍්තො කස‍්ස අමතං ධම්මං දෙසයමානො විහරතීති. අද්දසා ඛොති අද‍්දක‍්ඛි පටිවිජ‍්ඣි. මාරිසාති පියවචනමෙතං, දෙවතානං පාටියෙක‍්කො වොහාරො. නිද‍්දුක‍්ඛාතිපි වුත‍්තං හොති. කස‍්මා පනෙස දෙවෙ ආමන්තෙසි? සහායත්‍ථාය. පුබ්බෙ කිරෙස භගවති සළලඝරෙ විහරන‍්තෙ එකකොව දස‍්සනාය අගමාසි. සත්‍ථා “අපරිපක‍්කං තාවස‍්ස ඤාණං, කතිපාහං පන අතික‍්කමිත්‍වා මයි ඉන්‍දසාලගුහායං විහරන‍්තෙ පඤ‍්ච පුබ‍්බනිමිත‍්තානි දිස‍්වා මරණභයභීතො ද‍්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවතාහි සද්ධිං උපසඞ‍්කමිත්‍වා චුද‍්දස පඤ‍්හෙ පුච‍්ඡිත්‍වා උපෙක‍්ඛාපඤ‍්හවිස‍්සජ‍්ජනාවසානෙ අසීතියා දෙවතාසහස‍්සෙහි සද්ධිං සොතාපත‍්තිඵලෙ පතිට‍්ඨහිස‍්සතී”ති චින‍්තෙත්‍වා ඔකාසං නාකාසි. සො “මම පුබ‍්බෙපි එකකස‍්ස ගතත‍්තා සත්‍ථාරා ඔකාසො න කතො, අද‍්ධා මෙ නත්‍ථි මග‍්ගඵලස‍්ස උපනිස‍්සයො, එකස‍්ස පන උපනිස‍්සයෙ සති චක‍්කවාළපරියන‍්තායපි පරිසාය භගවා ධම්මං දෙසෙතියෙව. අවස‍්සං ඛො පන ද‍්වීසු දෙවලොකෙසු කස‍්සචි දෙවස‍්ස උපනිස‍්සයො භවිස්සති, තං සන්‍ධාය සත්‍ථා ධම්මං දෙසෙස‍්සති. තං සුත්‍වා අහම‍්පි අත‍්තනො දොමනස්සං වූපසමෙස‍්සාමී”ති චින‍්තෙත්‍වා සහායත්‍ථාය ආමන්තෙසි.
කහං නු ඛො භගවා එතරහි විහරති - කුමන ජනපදයෙහි, කවර නගරයක් ඇසුරුකර කාගේ ප්‍රත්‍ය වළඳමින් අමාදම් කවරෙකුට දේශනා කරමින් වාසය කෙරෙත්ද? අද්දසා ඛො - දැක්කේය. අවබෝධ කළේය. මාරිස - මෙය ප්‍රිය වචනයකි. දෙවියන්ට වෙනම ව්‍යවහාර කෙරේ. නිදුක් වේවා යයිද කියන ලද්දේ වේ. කුමක් හෙයින් මේ දෙවියන්ට ආමන්ත්‍රණය කෙළේද? සහාය පිණිස. පෙර මොහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සලලඝරයෙහි වාසය කරන කල්හි දැකීම සඳහා හුදකලාවම ආවේය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔහුගේ නුවණ මෝරා නැතැයි සලකා, දින කීපයක් ඉක්මවා, මා ඉඳුසල් ගුහාවේ වසන කල්හි පස් පෙරනිමිති දැක මරණභයින් බියපත්ව දෙදෙව්ලොව දෙවියන් සමග එළඹ තුදුස් පැනක් විචාරා උපේක්ෂාව පැන විසඳුම් අවසානයෙහි අසූ දහසක් දෙවියන් සමග සෝවාන් පලයෙහි පිහිටන්නේ යයි සිතා අවකාස නුදුන්හ. හේ මම තනිව ගොස් බුදුන් අවකාස නොදෙන ලදී. මට මාර්ග පලවල උපනිශ්‍රය ඒකාන්තයෙන් නැත. එක්කෙනෙකුට හෝ උපනිශ්‍රය ඇත්නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්වල කෙලවර පිරිසට ද දහම් දෙසන්නේමය. දෙදෙව්ලොව කිසිවකුට හෝ උපනිශ්‍රය ඇත්නම් බුදුහු දහම් දෙසති. ඒ අසා මම ද මාගේ දොම්නස සමනය කරගන්නෙමියි සිතා සහාය පිණිස දෙවියන් ඇමතීය.
එවං භද‍්දං තවාති ඛො දෙවා තාවතිංසාති එවං හොතු මහාරාජ, ගච‍්ඡාම භගවන‍්තං දස‍්සනාය, දුල‍්ලභො බුද‍්ධුප‍්පාදො, භද‍්දං තව, යො ත්‍වං “පබ‍්බතකීළං නදීකීළං ගච‍්ඡාමා”ති අවත්‍වා අම‍්හෙ එවරූපෙසු ඨානෙසු නියොජෙසීති. පච‍්චස‍්සොසුන‍්ති තස‍්ස වචනං සිරසා සම‍්පටිච‍්ඡිංසු.
එවං භද්දන්තවාති ඛො තාවතිංසා - මෙසේ වේවා. මහරජ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට යමු. බුද්ධෝත්පාද දුර්ලභය. පර්වත ක්‍රීඩා දිය කෙළි සඳහා යමුයි නොකියා මෙය ඉතා යහපත්ය. මෙබඳු ස්ථානයක අප නියෝජනය කරවීම කදිමය. පච්චස්සොසුං - ඔහුගේ වචනය හිස් මුදුනින් පිළිගත්හ.
පඤ‍්චසිඛං ගන්‍ධබ‍්බදෙවපුත‍්තං ආමන‍්තෙසීති දෙවෙ තාව ආමන‍්තෙතු, ඉමං කස‍්මා විසුං ආමන්තෙසි? ඔකාසකරණත්‍ථං. එවං කිරස‍්ස අහොසි “ද‍්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවතා ගහෙත්‍වා ධුරෙන පහරන‍්තස‍්ස විය සත්‍ථාරං උපසඞ‍්කමිතුං න යුත්තං, අයං පන පඤ‍්චසිඛො දසබලස‍්ස උපට‍්ඨාකො වල‍්ලභො ඉච‍්ඡිතිච‍්ඡිතක‍්ඛණෙ ගන‍්ත්‍වා පඤ්හං පුච‍්ඡිත්‍වා ධම්මං සුණාති, ඉමං පුරතො පෙසෙත්‍වා ඔකාසං කාරෙත්‍වා ඉමිනා කතොකාසෙ උපසඞ‍්කමිත්‍වා පඤ්හං පුච‍්ඡිස‍්සාමී”ති ඔකාසකරණත්‍ථං ආමන්තෙසි.
ගන්ධබ්බ පුත්තං ආමන්තෙසි - සියළු දෙවියන් ඇමතිය යුතුව තිබිය දී මොහුට කුමක් නිසා වෙනම ඇමතී ද? ඉඩ ලබා ගැනීම සඳහා, ඔහුට මෙබඳු අදහසක් විය. දෙදෙව්ලොව දෙවියන් ගෙන ධුරයෙන් උඩඟුව බුදුන් වෙත එළඹීම සුදුසු නැත. මෙතෙම වනාහි දසබලහුගේ උපස්ථායකයෙකි. වල්ලභයෙකි. කැමති කැමති විට ගොස් ප්‍රශ්න අසා දහම් අසයි. මොහු මුලින් යවා අවකාස ලබාගෙන මොහු විසින් කළ අවකාසයෙන් එළඹ ප්‍රශ්න අසන්නෙමි යි ඉඩ ලබා ගැනීම සඳහා ඇමතීය.
එවං භද‍්දං තවාති සො “එවං මහාරාජ, හොතු, භද‍්දං තව, යො ත්‍වං මං ‘එහි, මාරිස, උය්‍යානකීළාදීනි වා නටසමජ‍්ජාදීනි වා දස‍්සනාය ගච‍්ඡාමා’ති අවත්‍වා ‘බුද්ධං පස‍්සිස‍්සාම, ධම්මං සොස‍්සාමා’ති වදසී”ති දළ‍්හතරං උපත්‍ථම‍්භෙන‍්තො දෙවානමින්‍දස‍්ස වචනං පටිස‍්සුත්‍වා අනුචරියං සහචරණං එකතො ගමනං උපාගමි.
එවං භද්දන්තවා - හේ ද මහරජ එසේ වේවා. ඔබ මා එන්න පින්වත, උයකෙළි ආදියෙහි හෝ නෘත්‍ය දර්ශනාදියට හෝ යමු යයි නොකියා බුදුන් දකින්නෙමු දහම් අසන්නෙමු යයි කීම ඉතා සොඳුරුය. දැඩි සේ තහවුරු කරන්නේ දෙවිරජුන්ගේ පිඩනය අසා අනුගමනය සහගමනය එකලාව ගමන පැමිණියේය.
තත්ථ බෙලුවපණ‍්ඩුන‍්ති බෙලුවපක‍්කං විය පණ‍්ඩුවණ‍්ණං. තස‍්ස කිර සොවණ‍්ණමයං පොක‍්ඛරං, ඉන්‍දනීලමයො දණ‍්ඩො, රජතමයා තන‍්තියො, පවාළමයා වෙඨකා, වීණාපත‍්තකං ගාවුතං, තන‍්තිබන්‍ධනට‍්ඨානං ගාවුතං, උපරි දණ‍්ඩකො ගාවුතන‍්ති තිගාවුතප‍්පමාණා වීණා. ඉති සො තං වීණං ආදාය සමපඤ‍්ඤාසමුච‍්ඡනා මුච‍්ඡෙත්‍වා අග‍්ගනඛෙහි පහරිත්‍වා මධුරං ගීතස‍්සරං නිච‍්ඡාරෙත්‍වා සෙසදෙවෙ සක‍්කස‍්ස ගමනකාලං ජානාපෙන‍්තො එකමන‍්තං අට‍්ඨාසි. එවං තස‍්ස ගීතවාදිතසඤ‍්ඤාය සන‍්නිපතිතෙ දෙවගණෙ අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො…පෙ… වෙදියකෙ පබ්බතෙ පච්චුට්ඨාසි.
බෙලුවපණ්ඩු - බෙලි මෙන්, පඬුවන් පැහැය. එය වනාහි රුවන්මුවා වීණා දෝනිය, ඉඳුනිල් මුවා දඬුව, රිදීමුවා තත්. පබළුමුවා ගානා දඬුව වේ. වීණා පත්ත ගව්වකි. තත් බඳින තැන ගව්වකි. උපරි දඬුව ගව්වකි. මෙසේ තුන්ගවු වීණාව, මෙසේ හේ වීණාව රැගෙන සමපනස් මූර්ඡනාවලින් මූර්ඡනා කොට නිය අගින් පහරා මිහිරි ගී සර විහිදුවා සෙසු දෙවියන් සක්‍රයාගේ පැමිණෙන වෙලාව දන්වනු ලබන්නේ එකත් පසෙක සිටියේය. මෙසේ ඔහුගේ ගී වාදන සංඥාවෙන් දෙව්පිරිස රැස් වූ කල්හි. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො... වෙදීයතෙ පබ්බතෙ පච්චුට්ඨාසි
අතිරිව ඔභාසජාතොති අඤ‍්ඤෙසු දිවසෙසු එකස‍්සෙව දෙවස‍්ස වා මාරස‍්ස වා බ්‍රහ‍්මුනො වා ඔභාසෙන ඔභාසජාතො හොති, තංදිවසං පන ද‍්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවතානං ඔභාසෙන අතිරිව ඔභාසජාතො එකපජ‍්ජොතො සහස‍්සචන්‍දසූරියඋග‍්ගතකාලසදිසො අහොසි. පරිතො ගාමෙසු මනුස‍්සාති සමන‍්තා ගාමෙසු මනුස්සා. පකතිසායමාසකාලෙයෙව කිර ගාමමජ‍්ඣෙ දාරකෙසු කීළන‍්තෙසු තත්ථ සක්කො අගමාසි, තස්මා මනුස්සා පස‍්සිත්‍වා එවමාහංසු. නනු ච මජ‍්ඣිමයාමෙ දෙවතා භගවන‍්තං උපසඞ‍්කමන‍්ති, අයං කස‍්මා පඨමයාමස‍්සාපි පුරිමභාගෙයෙව ආගතොති? මරණභයෙනෙව තජ‍්ජිතත‍්තා. කිංසු නාමාති කිංසු නාම භො එතං, කො නු ඛො අජ්ජ මහෙසක‍්ඛො දෙවො වා බ්‍රහ‍්මා වා භගවන‍්තං පඤ්හං පුච‍්ඡිතුං ධම්මං සොතුං උපසඞ‍්කමන‍්තො, කථංසු නාම භො භගවා පඤ්හං විස‍්සජ‍්ජෙස‍්සති ධම්මං දෙසෙස‍්සති, ලාභා අම‍්හාකං, යෙසං නො එවං දෙවතානං කඞ‍්ඛාවිනොදකො සත්‍ථා අවිදූරෙ විහාරෙ වසති, යෙ ලභාම ථාලකභික‍්ඛම‍්පි කටච‍්ඡුභික‍්ඛම‍්පි දාතුන‍්ති සංවිග‍්ගා ලොමහට‍්ඨජාතා උද‍්ධග‍්ගලොමා හුත්‍වා දසනඛසමොධානසමුජ‍්ජලං අඤ‍්ජලිං සිරස‍්මිං පතිට‍්ඨපෙත්‍වා නමස‍්සමානා අට‍්ඨංසු.
අතිරිව ඔභාස ජාතො - අනිත් දවස්වල දෙවියෙකුගේ හෝ මාරයෙකුගේ හෝ බ්‍රහ්මයෙකුගේ හෝ ආලෝකයෙන් ආලෝක වේ. ඒ දවස වනාහි දෙදෙව් ලොවේ ම දෙවියන්ගේ ආලෝකයෙන් අතිශයින් ම ආලෝකවත්ව එකම බැබළීමකින් හිරු සඳු දහසක් උදා වූ මෙන් විය. පරිතො ගාමෙසු මනුස්සා - හාත්පස ගම්වල මිනිස්සු, ස්වභාවයෙන් ම සවස් කාලයෙහි ගම්මැද දරුවන් සෙල්ලම් කරන අවස්ථාවේ සක්‍රයා ආවේය. එහෙයින් මිනිස්සු දැක මෙසේ කීහ. දෙවියන් මධ්‍යම යාමෙහි බුදුන් වෙත එළඹෙන්නේ නොවේද? මේ තෙමේ පළමු යාමයේ පෙරභාගයෙහි ම ආවේද? මරණ භයින් තර්ජිතව. කිංසු නාමා - පිංවත, මෙය නම් කුමක්ද? අද මගේ සාක්‍ය දෙවියෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විචාරීමට දහම් ඇසීමට එළඹෙන්නේය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ නම් ප්‍රශ්න විසඳන්නේ ද ධර්මය දෙසන්නේ දැයි අපටද ලාභයකි. මේ දෙවියන්ගේ සැක දුරුකරන ශාස්තෲන් වහන්සේ නුදුරු වෙහෙරෙහි වැඩ වසති. අප බත් තලියක් හෝ හැන්දක් පමණ භික්ෂුවක් හෝ පිළිගන්වන්නට අවස්ථාව ලබමු යයි ඇලී ලොමුදැහ ගෙන ඉතා ප්‍රීතිමත්ව දසනිය එකතුකර හිසෙහි ඇඳිලි බැඳ නමස්කාර කරමින් සිටියහ.
දුරුපසඞ‍්කමාති දුපයිරුපාසියා. අහං සරාගො සදොසො සමොහො, සත්‍ථා වීතරාගො වීතදොසො වීතමොහො, තස්මා දුපයිරුපාසියා තථාගතා මාදිසෙන. ඣායීති ලක‍්ඛණූපනිජ‍්ඣානෙන ච ආරම‍්මණූපනිජ‍්ඣානෙන ච ඣායී. තස‍්මිඤ‍්ඤෙව ඣානෙ රතාති ඣානරතා. තදන‍්තරං පටිසල‍්ලීනාති තදන‍්තරං පටිසල‍්ලීනා සම‍්පති පටිසල‍්ලීනා වා. තස්මා න කෙවලං ඣායී ඣානරතාති දුරුපසඞ‍්කමා, ඉදානිමෙව පටිසල‍්ලීනාතිපි දුරුපසඞ‍්කමා. පසාදෙය්‍යාසීති ආරාධෙය්‍යාසි, ඔකාසං මෙ කාරෙත්‍වා දදෙය්‍යාසීති වදති. බෙලුවපණ‍්ඩුවීණං ආදායාති නනු පුබ‍්බෙව ආදින‍්නාති? ආම, ආදින‍්නා. මග‍්ගගමනවසෙන පන අංසකූටෙ ලග‍්ගිතා, ඉදානි නං වාමහත්‍ථෙ ඨපෙත්‍වා වාදනසජ‍්ජං කත්‍වා ආදියි. තෙන වුත‍්තං “ආදායා”ති.
දුරුපසංකමා - ඇසුරු කිරීමට දුෂ්කර, මම රාග සහිතය දෝස සහිතය මෝහ සහිතය. ශාස්තෲන් වහන්සේ වීතරාගය වීත දෝසය වීත මෝහය, මා වැන්නන්ට තථාගතයන් ඇසුරු කිරීම දුෂ්කරය. ඣාන රතා - ඒ ධ්‍යානයෙහි ඇලුණු. තදනන්තරං පතිසලලීනා - ඉන් අනතුරුව විවේකීව සිටිති. දැන් පලසමවතෙහි හෝ. එහෙයින් හුදෙක් ඣායී නොවේ. ඣාන රත ද වේ. එනිසා ඇසුරු කිරීම දුෂ්කරය. දැනුදු පලසමවතින් නම් ඇසුර දුෂ්කරය. පසාදෙය්‍යාසි - ආරාධනා කරන්නෙහි, මට ඉඩක් ලබාදෙන්නෙහි යයි කියයි. බෙලුව පණ්ඩු වීණාං ආදාය - මුලින්ම ගත්තා නේද? ගත්තා. මාර්ගයෙහි ගමන් කරන විට උරයෙහි එල්ලා ගනී. දැන් වම් අතේ තබා වාදනයට සකසා ගනියි. එහෙයින් ආදාය යයි කියන ලදී.
පඤ‍්චසිඛගීතගාථාවණ‍්ණනා
අස‍්සාවෙසීති සාවෙසි. බුද‍්ධූපසඤ‍්හිතාති බුද්ධං ආරබ‍්භ බුද්ධං නිස‍්සයං කත්‍වා පවත‍්තාති අත්‍ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.
[need trans]
වන්දෙ තෙ පිතරං භද්දෙ, තිම‍්බරුං සූරියවච‍්ඡසෙති එත්‍ථ සූරියවච‍්ඡසාති සූරියසමානසරීරා. තස‍්සා කිර දෙවධීතාය පාදන‍්තතො රස‍්මි උට‍්ඨහිත්‍වා කෙසන‍්තං ආරොහති, තස්මා බාලසූරියමණ‍්ඩලසදිසා ඛායති, ඉති නං “සූරියවච‍්ඡසා”ති සඤ‍්ජානන‍්ති. තං සන්‍ධායාහ – “භද්දෙ, සූරියවච‍්ඡසෙ, තව පිතරං තිම‍්බරුං ගන්‍ධබ‍්බදෙවරාජානං වන්‍දාමී”ති. යෙන ජාතාසි කල්‍යාණීති යෙන කාරණභූතෙන යං තිම‍්බරුං දෙවරාජානං නිස‍්සාය ත්‍වං ජාතා, කල්‍යාණී සබ‍්බඞ‍්ගසොභනා. ආනන්‍දජනනී මමාති මය‍්හං පීතිසොමනස‍්සවඩ‍්ඪනී.
වන්දෙ තේ පිතරං භද්දෙ තිම්බරු සූරියවච්චසා මෙහි සුරිය වච්චසා යනු හිරු සමාන සිරුර. ඒ දේව දියණියගේ පා තලයෙන් රස් උඩනැගී කේසාන්තය දක්වා නැගේ. එහෙයින් තරුණ රිවිමඩල මෙන් හැඟේ. මෙසේ ඇය සූරියවච්චසා යයි හඳුන්වති. ඒ සඳහා කීය: සොඳුර, සූරිය වච්චසාවෙනි, ඔබගේ පියා වූ තිම්බරු ගදඹ දෙව්රජු වඳිමි. යෙන ජාතාසි කල්‍යාණි - යම් කරුණකින් තිම්බරු දෙවිරජුන් නිසා සියළු අංගවලින් කල්‍යාණව සෝභනව ඔබ උපන්නාය. ආනන්ද ජනනී මම - මගේ ප්‍රීතිය සොම්නස වැඩේ.
වාතොව සෙදතං කන‍්තොති යථා සඤ‍්ජාතසෙදානං සෙදහරණත්‍ථං වාතො ඉට‍්ඨො හොති කන්තො මනාපො, එවන‍්ති අත්‍ථො. පානීයංව පිපාසතොති පාතුමිච‍්ඡන‍්තස‍්ස පිපාසතො පිපාසාභිභූතස‍්ස. අඞ‍්ගීරසීති අඞ‍්ගෙ රස‍්මියො අස‍්සාති අඞ‍්ගීරසී, තමෙව ආරබ‍්භ ආලපන‍්තො වදති. ධම්මො අරහතාමිවාති අරහන‍්තානං නවලොකුත‍්තරධම‍්මො විය.
වාතොව සෙදතං කන්තො - යම්සේ හටගත් දාඩිය, ඩා හරන වාතය ඉටුවේ. කාන්ත වේ, මනාප වේ. යන අර්ථයෙනි. පානීයංච පිපාසතො - බීමට කැමැත්තහුට, පිපාසයෙන් යුත් අයට, අංගීරසී - අංගයෙහි රස් ඇති. ධම්මො අරහතාමිච - රහතන් වහන්සේට නවලෝකෝත්තර ධර්මය මෙනි.
ජිඝච‍්ඡතොති භුඤ‍්ජිතුකාමස‍්ස ඛුදාභිභූතස‍්ස. ජලන‍්තමිව වාරිනාති යථා කොචි ජලන‍්තං ජාතවෙදං උදකකුම‍්භෙන නිබ‍්බාපෙය්‍ය, එවං තව කාරණා උප‍්පන‍්නං මම කාමරාගපරිළාහං නිබ‍්බාපෙහීති වදති.
ජිඝච්ඡාතො - බුදිනු කැමැත්තාට, බඩගිනි ඇත්තාට, ජලන්තමිච වාරිනා - යම්සේ ඇවිළෙන ගින්න දිය කලයෙන් නිවෙන්නේද මෙසේ ඔබේ කරුණා ඇතිවිය. මගේ රාග ගින්න නිවන්න යයි කියයි.
යුත්තං කිඤ‍්ජක‍්ඛරෙණුනාති පදුමකෙසරරෙණුනා යුත්තං. නාගො ඝම‍්මාභිතත‍්තො වාති ඝම‍්මාභිතත‍්තහත්‍ථී විය. ඔගාහෙ තෙ ථනූදරන‍්ති යථා සො නාගො පොක‍්ඛරණිං ඔගාහිත්‍වා පිවිත්‍වා අග‍්ගසොණ‍්ඩමත‍්තං පඤ‍්ඤායමානං කත්‍වා නිමුග‍්ගො සුඛං සාතං වින්‍දති, එවං කදා නු ඛො තෙ ථනූදරං ථනවෙමජ‍්ඣං උදරඤ‍්ච ඔතරිත්‍වා අහං සුඛං සාතං පටිලභිස‍්සාමීති වදති.
යුත්තං කිඤ්ජක්කරෙණුනා - පියුමෙහි කෙසරු රොනින් යුත්. නාගො ඝම්මාභි තත්තොවා - ග්‍රීෂ්මයෙන් තැවුණු ඇතකු මෙන්, ඔගහෙ තෙ ථනුදරං - යම් සේ ඇතා පොකුණට බැස බී සොඬ අග පමණක් පෙනෙන සේ කොට ගිලී සුව සැපය විඳී. මෙසේ ඔබගේ තනමැද උදරයට බැස මම සුව සැපය ලබන්නේ කවදාදැයි අසයි.
“අච‍්චඞ‍්කුසොව නාගොව, ජිතං මෙ තුත‍්තතොමරං; කාරණං නප‍්පජානාමි, සම‍්මත‍්තො ලක‍්ඛණූරුයා”ති.
අකුස ඉක්ම ඇතු සේ - විඳින යකටු දඬු දිනූ තෙල ඌරු යුවලින් - මත්ව නොහැඟේ කිසිවක්
එත්‍ථ තුත්තං වුච‍්චති කණ‍්ණමූලෙ විජ‍්ඣනඅයදණ‍්ඩකො. තොමරන‍්ති පාදාදීසු විජ‍්ඣනදණ‍්ඩතොමරං. අඞ‍්කුසොති මත්‍ථකෙ විජ‍්ඣනකුටිලකණ‍්ටකො. යො ච නාගො පභින‍්නමත‍්තො අච‍්චඞ‍්කුසො හොති, අඞ‍්කුසං අතීතො; අඞ‍්කුසෙන විජ‍්ඣියමානොපි වසං න ගච‍්ඡති, සො “ජිතං මයා තුත‍්තතොමරං, යො අහං අඞ‍්කුසස‍්සපි වසං න ගච‍්ඡාමී”ති මදදප‍්පෙන කිඤ‍්චි කාරණං න බුජ‍්ඣති. යථා සො අච‍්චඞ‍්කුසො නාගො “ජිතං මෙ තුත‍්තතොමර”න‍්ති කිඤ‍්චි කාරණං නප‍්පජානාති, එවං අහම‍්පි ලක‍්ඛණසම‍්පන‍්නඌරුතාය ලක‍්ඛණූරුයා සම‍්මත‍්තො මත‍්තො පමත‍්තො උම‍්මත‍්තො විය කිඤ‍්චි කාරණං නප‍්පජානාමීති වදති. අථ වා අච‍්චඞ‍්කුසොව නාගො අහම‍්පි සම‍්මත‍්තො ලක‍්ඛණූරුයා කිඤ‍්චි තතො විරාගකාරණං නප‍්පජානාමි. කස‍්මා? යස‍්මා තෙන නාගෙන විය ජිතං මෙ තුත‍්තතොමරං, න කස‍්සචි වදතො වචනං ආදියාමි.
එහි තුත්තං - කනමුල විදින යකඩ කටුව. තොමරං - පා විදින දඬු. අංකුසෝ - හිස මුදුන විදින වකුටු කටුව. ඇතා මද වැහුණු විට එය ඉක්මවයි. අංකුසය ඉක්මවයි. අංකුසෙන් විදිනු ලබන්නේ ද වසඟයට නොඑයි. හේ දිනු මම ද කන් පා විඳින කටු දිනුවෙමි. අකුසෙන් ද යටත් නොවෙමි. මත් වූ දර්පයෙන් කිසි කරුණක් අවබෝධ නොවේ. හෙණ්ඩුව ජයගත් ඇතා මෙන් මට ද යකටු දඬු කිසි කරුණක් නොදැනේ. මෙසේ මම ලස්සන වටොරවලින් මත්ව ප්‍රමාදව උමතු වූවකු මෙන් කිසි කරුණක් නොදනිමියි කියයි. එසේ නැතහොත් අකුස ඉක්ම වූ ඇතා මෙන් මම ද ලස්සන කලවෙන් මත් වූයේ එයින් කිසි විරාග කරුණක් නො දනිමි. කුමක් හෙයින්ද? ඒ ඇතා විසින් මෙන් මවිසින් යකටු දඬු දිනන ලදී. කිසිවෙකුගේ කිසි වචනයක් නොගනිමි.
තයි ගෙධිතචිත‍්තොස‍්මීති භද්දෙ ලක‍්ඛණූරු තයි බද‍්ධචිත‍්තොස‍්මි. ගෙධිතචිත‍්තොති වා ගෙධං අජ‍්ඣුපෙතචිත‍්තො. චිත්තං විපරිණාමිතන‍්ති පකතිං ජහිත්‍වා ඨිතං. පටිගන්තුං න සක‍්කොමීති නිවත‍්තිතුං න සක්කොමි. වඞ‍්කඝස‍්තොව අම‍්බුජොති බළිසං ගිලිත්‍වා ඨිතමච‍්ඡො විය. “ඝසො”තිපි පාඨො, අයමෙවත්‍ථො.
තයි ගථිත විත්තොස්මි - සොඳුර, ලස්සන ඌරුවලින් ඔබ කෙරෙහි පිළිබඳ සිත් ඇත්තෙමි. වෙළුණු සිත හෝ ආශාව ද බලාපොරොත්තු සිත. චිත්තං විපරිනාමිතං - ප්‍රකෘතිය හැර සිටි. පටිගන්තුං න සක්කොමි - නවතින්නට නො හැකි වෙමි. වධක ඝස්තොව අම්බුජො - බිලිය ගිල සිටි මාලුවා මෙන්.
වාමූරූති වාමාකාරෙන සණ‍්ඨිතඌරු, කදලික‍්ඛන්‍ධසදිසඌරූති වා අත්‍ථො. සජාති ආලිඞ‍්ග. මන්‍දලොචනෙති ඉත්‍ථියො න තිඛිණං නිජ‍්ඣායන‍්ති මන්‍දං ආලොචෙන‍්ති ඔලොකෙන‍්ති, තස්මා “මන්‍දලොචනා”ති වුච‍්චන‍්ති. පලිස‍්සජාති සබ‍්බතොභාගෙන ආලිඞ‍්ග. එතං මෙ අභිපත්‍ථිතන‍්ති එතං මයා අභිණ‍්හං පත්‍ථිතං.
වාමොරූ - සිතට දැනෙනාකාරයෙන් පිහිටි කලවා. කෙසෙල් කඳන් සමාන වූ කලවා හෝ අර්ථ වේ. සජා - වැලඳ ගැනීම. මන්දලොචනෙ - ස්ත්‍රියයි. තියුණු නැතිව බලන්නී මඳව බලන්නී එනිසා මන්ද ලොචන යයි කියනු ලැබේ. පළිස්සජා - සියළු කොටස්වලින් වැළඳ. එතම්මෙ අභිපත්ථිතං - මෙය මා නිතර පතන ලද්දේය.
අප්පකො වත මෙ සන‍්තොති පකතියාව මන්‍දො සමානො. වෙල‍්ලිතකෙසියාති කෙසා මුඤ‍්චිත්‍වා පිට‍්ඨියං විස‍්සට‍්ඨකාලෙ සප‍්පො විය වෙල‍්ලන‍්තා ගච‍්ඡන‍්තා අස‍්සාති වෙල‍්ලිතකෙසී, තස‍්සා වෙල‍්ලිතකෙසියා. අනෙකභාවො සමුප‍්පාදීති අනෙකවිධො ජාතො. අනෙකභාගොති වා පාඨො. අරහන‍්තෙව දක‍්ඛිණාති අරහන‍්තම‍්හි දින‍්නදානං විය නානප‍්පකාරතො පභින‍්නො.
අප්පකො වත මෙ සන්තො - ස්වභාවයෙන්ම මන්ද වේ. වලලිත කෙසියා - කෙස් මුදා පිට දිගට විසුරුවා හැරිය විට සර්පයකු මෙන් ඉහළට යන්නාවූ කෙස් ඇති නිසා වෙල්ලිත කෙසී වේ. අනෙක භාගො සමපාදි - අනේකවිධ විය. අනෙකභාවො යනු ද පාඨයකි. අරහත්තෙව දක්ඛිණා - රහතුන් කෙරෙහි දුන් දනක් මෙන් නොයෙක් අයුරින් ප්‍රභින්නය.
යං මෙ අත්ථි කතං පුඤ‍්ඤන‍්ති යං මයා කතං පුඤ‍්ඤමත්‍ථි. අරහන‍්තෙසු තාදිසූති තාදිලක‍්ඛණප‍්පත‍්තෙසු අරහන‍්තෙසු. තයා සද්ධිං විපච‍්චතන‍්ති සබ‍්බං තයා සද‍්ධිමෙව විපාකං දෙතු.
යං මෙ අත්ථි කතං පුඤ්ඤං - මවිසින් කළ යම් පිනක් ඇත. අරහත්තෙසු තාදිසු - තාදී ලක්ෂණවලින් යුත් රහතුන් කෙරෙහි. තයා සද්ධිං විපච්චතං - ඒ සියල්ල ඔබ සමගම විපාක දේවා.
එකොදීති එකීභාවං ගතො. නිපකො සතොති නෙපක‍්කං වුච‍්චති පඤ‍්ඤා, තාය සමන‍්නාගතොති නිපකො. සතියා සමන‍්නාගතත‍්තා සතො. අමතං මුනි ජිගීසානොති යථා සො බුද‍්ධමුනි අමතං නිබ‍්බානං ජිගීසති පරියෙසති, එවං තං අහං සූරියවච‍්ඡසෙ ජිගීසාමි පරියෙසාමි. යථා වා සො අමතං ජිගීසානො එසන‍්තො ගවෙසන‍්තො විචරති, එවාහං තං එසන‍්තො ගවෙසන‍්තො විචරාමීතිපි අත්‍ථො.
ඒකීය බවට ගිය. නිපකො සතො - නෙපක්ක යනු ප්‍රඥාවයි. එයින් යුක්ත වීම නිපක වේ. සිහියෙන් යුක්ත වූයේ සතො වේ. අමතං මුනි ජිගිංසානො - ඒ බුද්ධ මුනිතුමා අමෘතය නිවන යම්සේ සොයයි ද එසේම මම සුරිය වච්චසා සොයමි. යම්සේ උන්වහන්සේ අමත පද හැරගනු කැමත්තේ සොයන්නේ ගවේණෙය කරන්නේ හැසිරෙයි. එසේම මම ඇය සොයන්නේ හැසිරෙමියි යන අර්ථයයි.
යථාපි මුනි නන්දෙය්ය, පත්වා සම‍්බොධිමුත‍්තමන‍්ති යථා බුද‍්ධමුනි බොධිපල‍්ලඞ‍්කෙ නිසින‍්නො සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණං පත්වා නන්දෙය්ය තොසෙය්‍ය. එවං නන්‍දෙය්‍යන‍්ති එවමෙව අහම‍්පි තයා මිස‍්සීභාවං ගතො නන්‍දෙය්‍යං, පීතිසොමනස‍්සජාතො භවෙය්‍යන‍්ති වදති.
යථාපි මුනි නන්දෙය්ය පත්වා සම්බොධිමුත්තමං - යම්සේ බුද්ධ මුනිතුමා බෝ පලඟෙහි හුන්නේ සබ්බඤ්ඤුත ඤාණයට පැමිණ සතුටු වන්නේ, තුටු වන්නේය. එසේ සතුටු වන්නෙමි. එසේම මම ද ඔබ හා එකතු වූයේ සතුටු වන්නෙමි. ප්‍රීති සොම්නස් වන්නේ යයි කියයි.
තාහං භද්දෙ වරෙය්‍යාහෙති අහෙති ආමන‍්තනං, අහෙ භද්දෙ සූරියවච‍්ඡසෙ, සක‍්කෙන දෙවානමින්‍දෙන “කිං ද‍්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවරජ‍්ජං ගණ‍්හසි, සුරියවච‍්ඡස”න‍්ති, එවං වරෙ දින‍්නෙ දෙවරජ‍්ජං පහාය “සූරියවච‍්ඡසං ගණ‍්හාමී”ති එවං තං අහං වරෙය්‍යං ඉච‍්ඡෙය්‍යං ගණ‍්හෙය්‍යන‍්ති අත්‍ථො.
නාහං භද්දෙ වරෙය්යාහෙ - අහෙ යනු ඇමතීමයි. අහා සොඳුර, සුරියවච්චස සක්දෙව් රජු දෙදෙව්ලොව දෙව්රජය හෝ සුරියවච්චසා හෝ ගනුවයි වරදුන් විට දෙව්රජය හැර සුරිය වච්චසා ගනිමි. මෙසේ ඔබ මට උතුම් වන්නේය. කැමති වන්නෙමි. ගන්නෙමියි යන අර්ථයයි.
සාලංව න චිරං ඵුල‍්ලන‍්ති තව පිතු නගරද‍්වාරෙ නචිරං පුප‍්ඵිතො සාලො අත්ථි. සො අතිවිය මනොහරො. තං නචිරං ඵුල‍්ලසාලං විය. පිතරං තෙ සුමෙධසෙති අතිසස‍්සිරීකං තව පිතරං වන්‍දමානො නමස්සාමි නමො කරොමි. යස‍්සාසෙතාදිසී පජාති යස‍්ස ආසි එතාදිසී ධීතා.
සාලංව න චිරං ඵුල්ලං - ඔබගේ පියාගේ නගර දොරටුවෙහි කලක් නොපිපුණු සල් ගසෙක් ඇත. එය අතිශයින් ම මනහරය. ඔබ නොපිපුණු සල්ගසක් වගේ. පිතරං තෙ සුමෙධසෙ - අතිශයින් ශ්‍රීමත් වූ ඔබගේ පියතුමා ද වඳිනු ලබන්නේ, වඳිමි. නමස්කාර කරමි. යස්සා සෙ තාදිසී පජා - යමෙකුට මෙබඳු වූ දුවක්වීද?
සංසන්‍දතීති කස‍්මා ගීතසද‍්දස‍්ස චෙව වීණාසද‍්දස‍්ස ච වණ‍්ණං කථෙසි? කිං තත්ථ භගවතො සාරාගො අත්‍ථීති? නත්‍ථි. ඡළඞ‍්ගුපෙක‍්ඛාය උපෙක‍්ඛකො භගවා එතාදිසෙසු ඨානෙසු, කෙවලං ඉට‍්ඨානිට‍්ඨං ජානාති, න තත්ථ රජ‍්ජති. වුත‍්තම‍්පි චෙතං “සංවිජ‍්ජති ඛො, ආවුසො, භගවතො චක්ඛු, පස‍්සති භගවා චක‍්ඛුනා රූපං, ඡන්‍දරාගො භගවතො නත්‍ථි, සුවිමුත‍්තචිත‍්තො භගවා. සංවිජ‍්ජති ඛො, ආවුසො, භගවතො සොත”න‍්තිආදි (සං· නි· 4.232). සචෙ පන වණ‍්ණං න කථෙය්‍ය, පඤ‍්චසිඛො “ඔකාසො මෙ කතො”ති න ජානෙය්‍ය. අථ සක්කො “භගවතා පඤ‍්චසිඛස‍්ස ඔකාසො න කතො”ති දෙවතා ගහෙත්‍වා තතොව පටිනිවත‍්තෙය්‍ය, තතො මහාජානියො භවෙය්‍ය. වණ‍්ණෙ පන කථිතෙ “කතො භගවතා පඤ‍්චසිඛස‍්ස ඔකාසො”ති දෙවතාහි සද්ධිං උපසඞ‍්කමිත්‍වා පඤ්හං පුච‍්ඡිත්‍වා විස‍්සජ‍්ජනාවසානෙ අසීතියා දෙවතාසහස‍්සෙහි සද්ධිං සොතාපත‍්තිඵලෙ පතිට‍්ඨහිස‍්සතීති ඤත්‍වා වණ‍්ණං කථෙසි.
සංසන්දනී - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් නිසා ගී නාදයේ මෙන්ම වීණා නාදයේ වර්ණනා කෙළේද? කිම භගවත්හුට එහි ඇල්මක් ඇද්ද? නැත. සකොටසකින් යුත් උපේක්ෂාව. මෙබඳු තැන්වල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙක් ඉටු අනිටු දනිති. එහි නො ඇලේ. එය කියන ලදී. ඇවැත්නි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇසක් විද්‍යමාන වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසින් රූප බලයි. භාග්‍යවත්හුට ඡන්දරාගයක් නැත. භගවත්හු සුචිමුත්ත චිත්තයහ. ඇවැත්නි භාග්‍යවත්හට කථා ඇත. ආදි වශයෙන්. ඉදින් වර්ණනාව නො කෙළේ නම් මා ඉඩ ලබාදුන් බව පංචිසිඛ නොදන්නේය. ඉක්බිති සක්‍රයා භගවත්හු පංචසිකට ඉඩ නොදෙන ලදැයි දෙවියන් ගෙන එයින් ආපසු හැරෙන්නේය. එයින් මහත් හානියක් වන්නේය. වර්ණා කළ කල්හි භගවත්හු පංචසිඛට අවකාශ දුන්නේ යයි දෙවියන් සමග එළඹ ප්‍රශ්න අසා අවසානයේ අසූ දහසක් දෙවියන් සමග සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටන්නේ යයි දැන වර්ණනා කළහ.
තත්ථ කදා සංයූළ‍්හාති කදා ගන්‍ථිතා පිණ‍්ඩිතා. තෙන ඛො පනාහං, භන්තෙ, සමයෙනාති තෙන සමයෙන තස්මිං තුම‍්හාකං සම‍්බොධිප‍්පත‍්තිතො පට‍්ඨාය අට‍්ඨමෙ සත‍්තාහෙ. භද්දා නාම සූරියවච‍්ඡසාති නාමතො භද්දා සරීරසම‍්පත‍්තියා සූරියවච‍්ඡසා. භගිනීති වොහාරවචනමෙතං, දෙවධීතාති අත්‍ථො. පරකාමිනීති පරං කාමෙති අභිකඞ‍්ඛති.
එහි කදා සංයූළහා - කවදා රචනා කෙළේද? පිඬු කරමිද? තෙන ඛො පනාහං භන්තෙ සමයෙන - ඔබවහන්සේ සම්බෝධියට පැමිණීමෙන් අටවන සතියෙහි. භද්දා නාම සූරියවච්චසා - නමින් භද්‍දාය. ශරිර සම්පත්තියෙන් සූරිය වච්චසා. භගිනී - මෙය ව්‍යවහාර වචනයකි. දෙව්දුව යන අර්ථයයි. පරකාමිනී - කාමයෙහි ආශා ඇති.
උපනච‍්චන‍්තියාති නච‍්චමානාය. සා කිර එකස‍්මිං සමයෙ චාතුමහාරාජිකදෙවෙහි සද්ධිං සක‍්කස‍්ස දෙවරාජස‍්ස නච‍්චං දස‍්සනත්‍ථාය ගතා, තස‍්මිඤ‍්ච ඛණෙ සක්කො තථාගතස‍්ස අට‍්ඨ යථාභුච‍්චෙ ගුණෙ පයිරුදාහාසි. එවං තස්මිං දිවසෙ ගන‍්ත්‍වා නච‍්චන‍්තී අස‍්සොසි.
උපනච්චන්තියා - නෘත්‍ය දක්වන්නා වූ ඕ වනාහි එක් කලෙක චාතුම්මහා රාජිකා දෙවියන් සමග සක්දෙව් රජුට නැටුම් දැක්වීමට ගියාය. එකෙණෙහි සක්‍රයා තථාගතයන් වහන්සේගේ වර්ණනාව කීවේය. එදවස ගොස් නෘත්‍ය දක්වන්නී ඇසුවාය.
සක‍්කූපසඞ‍්කමවණ‍්ණනා
පටිසම‍්මොදතීති “සංසන්‍දති ඛො තෙ”තිආදීනි වදන‍්තො භගවා සම‍්මොදති, පඤ‍්චසිඛො පටිසම‍්මොදති. ගාථා ච භාසන‍්තො පඤ‍්චසිඛො සම‍්මොදති, භගවා පටිසම‍්මොදති. ආමන‍්තෙසීති ජානාපෙසි. තස‍්ස කිරෙවං අහොසි “අයං පඤ‍්චසිඛො මයා මම කම‍්මෙන පෙසිතො අත‍්තනො කම‍්මං කරොති. එවරූපස‍්ස සත්‍ථු සන‍්තිකෙ ඨත්‍වා කාමගුණූපසඤ‍්හිතං අනනුච‍්ඡවිකං කථෙසි, නටා නාම නිල‍්ලජ‍්ජා හොන‍්ති, කථෙන‍්තො විප‍්පකාරම‍්පි දස‍්සෙය්‍ය, හන්ද නං මම කම‍්මං ජානාපෙමී”ති චින‍්තෙත්‍වා ආමන්තෙසි.
පටිසම්මොදනී - ගැලපේ යයි ආදිය කියන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතුටු වෙති. මෙසේ පංචසිඛ ද සතුටින් කතා කරයි. ගාථා ද කියන්නේ පංචසිඛ සතුටින් කියයි. භගවත්හු සතුටින් කථා කරති. ආමන්තයී - දැන්වීය. ඔහුට මෙසේ අදහස් විය. පංචසිඛ මා යවන ලදි. මගේ කටයුත්තකට යවන ලදී. දැන් ඔහුගේ වැඩක් කරයි. ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයෙහි මෙබඳු වූ නුසුදුසු කාමගුණ කීවේය. නළුවෝ නම් ලජ්ජා නැත්තෝ වෙති. කථා කරන්නේ විකාර දක්වන්නේය. ඔහුට මගේ වැඩේ දන්වන්නෙමියි සිතා ඇමතීය.
එවඤ‍්ච පන තථාගතාති ධම‍්මසඞ‍්ගාහකත්‍ථෙරෙහි ඨපිතවචනං. අභිවදන‍්තීති අභිවාදනසම‍්පටිච‍්ඡනෙන වඩ‍්ඪිතවචනෙන වදන‍්ති. අභිවදිතොති වඩ‍්ඪිතවචනෙන වුත්තො.
“එවංච පන තථාගතා” යයි ධර්ම සංගායනා තෙරවරුන් විසින් තබන ලද පදයකි. අභිවදන්ති - වැඩිකළ වචනයෙන් කියන ලදී.
උරුන්දා සමපාදීති මහන‍්තා විවටා අහොසි, අන්ධකාරො ගුහායං අන්තරධායි. ආලොකො උදපාදීති යො පකතියා ගුහායං අන්ධකාරො, සො අන‍්තරහිතො, ආලොකො ජාතො. සබ‍්බමෙතං ධම‍්මසඞ‍්ගාහකානං වචනං.
උරුන්දා සම්පාදී - මහත් වූ විචිත්‍රතා විය. අන්ධකාරො ගුහාය අන්තරධායි ආලොකො උදපාදි - ගුහාව ස්වභාවයෙන් අඳුරුය. ඒ අතරක් නැති ආලෝකය ඇතිවිය. මේ සියල්ල ධර්ම සංග්‍රාහකයන්ගේ වචන වේ.
චිරපටිකාහං, භන‍්තෙති චිරතො අහං, චිරතො පට‍්ඨායාහං දස‍්සනකාමොති අත්‍ථො. කෙහිචි කෙහිචි කිච‍්චකරණීයෙහීති දෙවානං ධීතා ච පුත‍්තා ච අඞ‍්කෙ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, පාදපරිචාරිකා ඉත්‍ථියො සයනෙ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, තාසං මණ‍්ඩනපසාධනකාරිකා දෙවතා සයනං පරිවාරෙත්‍වා නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, වෙය්‍යාවච‍්චකරා අන‍්තොවිමානෙ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, එතෙසං අත්‍ථාය අඩ‍්ඩකරණං නාම නත්‍ථි. යෙ පන සීමන‍්තරෙ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, තෙ “තව සන‍්තකා, මම සන‍්තකා”ති නිච‍්ඡෙතුං අසක‍්කොන‍්තා අඩ‍්ඩං කරොන‍්ති, සක‍්කං දෙවරාජානං පුච‍්ඡන‍්ති. සො “යස‍්ස විමානං ආසන‍්නතරං, තස‍්ස සන‍්තකා”ති වදති. සචෙ ද‍්වෙපි සමට‍්ඨානෙ හොන‍්ති, “යස‍්ස විමානං ඔලොකෙන‍්තී ඨිතා, තස‍්ස සන‍්තකා”ති වදති. සචෙ එකම‍්පි න ඔලොකෙති, තං උභින‍්නං කලහුපච‍්ඡෙදනත්‍ථං අත‍්තනො සන‍්තකං කරොති. කීළාදීනිපි කිච‍්චානි කරණීයානෙව. එවරූපානි තානි කරණීයානි සන්‍ධාය “කෙහිචි කෙහිචි කිච‍්චකරණීයෙහී”ති ආහ.
චිරපටිහං භන්තෙ - බොහෝ කලකින් මම. බොහෝ කාලයක සිට දක්නු කැමැත්තේ යන අර්ථය වේ. කෙහි චි කෙහිචි කිච්ච කරණියෙහි - දෙවියන්ගේ දූවරු ද පුත්තු ද ඇකයෙහි උපදිති. පාද පරිචාරිකා ස්ත්‍රීහු සයනයෙහි උපදිති. ඔවුන්ගේ සරසන්නියෝ සළුපිළි අන්දන්නියෝ සයනය පිරිවරා උපදිති. වතාවත් කරන්නෝ ඇතූලු විමානයෙහි උපදිති. මොවුන් සඳහා කලහ නැත. යමෙක් සීමාවෙහි උපන් විට මා සතුය. ඔබ සතුයයි තීරණය කිරිමට නොහැකි වූ විට කලහ කරන්නේ සක්දෙව් රජ විචාරති. හේ යමෙකුගේ විමානය ආසන්නයේ නම් ඔහුට අයත් යයි කියති. ඉඳින් දෙදෙනාගේ ම සම ස්ථානයෙහි වී නම් යමෙකුගේ විමානය බලමින් සිටියේ නම් ඔහු සතු යයි කියයි. ඉඳින් එක්කෙනෙකුගේ වත් විමානය නොබලා නම් ඒ නිසා ඒ දෙදෙනා කලහ කෙරේ නම් තමා සතු කරයි. ක්‍රීඩා ආදී කෘත්‍යයද කළයුතු වේය යනාදි කටයුතු නිසා කෙහිචි කෙහිචි කිච්ච කරණියෙහි යයි කීය.
සලළාගාරකෙති සලළමයගන්‍ධකුටියං. අඤ්ඤතරෙන සමාධිනාති තදා කිර භගවා සක‍්කස‍්සෙව අපරිපාකගතං ඤාණං විදිත්‍වා ඔකාසං අකාරෙතුකාමො ඵලසමාපත‍්තිවිහාරෙන නිසීදි. තං එස අජානන‍්තො “අඤ්ඤතරෙන සමාධිනා”ති ආහ.
සලළමුවා (එනම් සුවඳ ලීයෙන් කළ) ගඳ කිළියෙහි. අඤ්ඤතරෙන සමාධිනා - එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්‍රයා ගිය නොබෝ වෙලාවකින් නුවණින් දැන අවකාස නොකරනු කැමත්තේ පල සමවත් විහරණයෙන් වැඩ හුන්හ. මෙය නොදැන “අඤ්ඤතරෙන සමාධිනා” යයි කීය.
භූජති ච නාමාති භූජතීති තස‍්සා නාමං. පරිචාරිකාති පාදපරිචාරිකා දෙවධීතා. සා කිර ද‍්වෙ ඵලානි පත‍්තා, තෙනස‍්සා දෙවලොකෙ අභිරතියෙව නත්‍ථි. නිච‍්චං භගවතො උපට්ඨානං ආගන‍්ත්‍වා අඤ‍්ජලිං සිරසි ඨපෙත්‍වා භගවන‍්තං නමස‍්සමානා තිට‍්ඨති. නෙමිසද‍්දෙන තම්හා සමාධිම‍්හා වුට‍්ඨිතොති “සමාපන‍්නො සද‍්දං සුණාතී”ති නො වත රෙ වත‍්තබ‍්බෙ, නනු භගවා සක‍්කස‍්ස දෙවානමින්‍දස‍්ස “අපිචාහං ආයස‍්මතො චක‍්කනෙමිසද‍්දෙන තම්හා සමාධිම‍්හා වුට්ඨිතො”ති භණතීති. තිට‍්ඨතු නෙමිසද‍්දො, සමාපන‍්නො නාම අන‍්තොසමාපත‍්තියං කණ‍්ණමූලෙ ධමමානස‍්ස සඞ‍්ඛයුගළස‍්සාපි අසනිසන‍්නිපාතස‍්සාපි සද‍්දං න සුණාති. භගවා පන “එත‍්තකං කාලං සක‍්කස‍්ස ඔකාසං න කරිස‍්සාමී”ති පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා කාලවසෙන ඵලසමාපත‍්තිං සමාපන‍්නො. සක්කො “න දානි මෙ සත්‍ථා ඔකාසං කරොතී”ති ගන්‍ධකුටිං පදක‍්ඛිණං කත්‍වා රථං නිවත‍්තෙත්‍වා දෙවලොකාභිමුඛං පෙසෙසි. ගන්‍ධකුටිපරිවෙණං රථසද‍්දෙන සමොහිතං පඤ‍්චඞ‍්ගිකතූරියං විය අහොසි. භගවතො යථාපරිච‍්ඡින‍්නකාලවසෙන සමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨිතස‍්ස රථසද‍්දෙනෙව පඨමාවජ‍්ජනං උප‍්පජ‍්ජි, තස්මා එවමාහ.
භූඤ්ජතීති ච නාමා - භුඤ්ඡතීති ඔහුගේ නම පරිචාරිකා - පාදපරිචාරිකා බිරිය වූ දෙව්දුව. ඕ තොමෝ වනාහි දෙවන ඵලයට පැමිණි නිසා දෙව්ලොව ඇලීමක් නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපසස්ථානයට නිතර පැමිණ ඇඳිලි බැඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නමස්කාර කරමින් සිටී. නෙමි සඤ්ඤාත තම්හා සමාධිමහා වුට්ඨිතො - සමවතේ සිටින්නා ශබ්ද ඇසීද? අස්සේ ඒකාන්තයෙන් එසේ නොකිවයුතු වේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට නොවේද? තව ද ආයුෂ්මතා සක්නේමි හඬින් සමාධියෙන් නැගිට්ටා යයි කියහිද? නිම්වලලු හඬ තබා සමවත් සමවන්නේ සමවත තුළ කණ ලඟ හක් යුගලයක පිඹීම ද අකුණු හඬ ද නො අසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙපමණ වෙලාවක් ශක්‍රයාට අවකාස නොකරමියි පිරිසිඳ කාල වශයෙන් පල සමවතට සමවැදුනේය. ශක්‍රයා ශාස්තෲන් වහන්සේ දැන මට අවකාස නොදෙතියි ගඳකිලිය පැදකුණු කොට රථය නවතා දෙව්ලොවට යැවීය. ගඳකිලි පිරිවෙණ (කුටිය) රථ ශබ්දයෙන් හැපී පසඟතුරු ගොස මෙන් විය. පිරිසිඳිණු ලැබූ කාලයෙන් සමවතින් නැගී සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට රථ ශබ්දයෙන් පළමු ආවර්ජනය ඉපදිණි.
ගොපකවත්‍ථුවණ‍්ණනා
සීලෙසු පරිපූරකාරිනීති පඤ‍්චසු සීලෙසු පරිපූරකාරිනී. ඉත්‍ථිත‍්තං විරාජෙත්‍වාති ඉත්‍ථිත‍්තං නාම අලං, න හි ඉත්‍ථිත‍්තෙ ඨත්‍වා චක‍්කවත‍්තිසිරිං, න සක‍්කමාරබ්‍රහ‍්මසිරියො පච‍්චනුභවිතුං, න පච‍්චෙකබොධිං, න සම‍්මාසම‍්බොධිං ගන‍්තුං සක‍්කාති එවං ඉත්‍ථිත‍්තං විරාජෙති නාම. මහන‍්තමිදං පුරිසත‍්තං නාම සෙට‍්ඨං උත‍්තමං, එත්‍ථ ඨත්‍වා සක‍්කා එතා සම‍්පත‍්තියො පාපුණිතුන‍්ති එවං පන පුරිසත‍්තං භාවෙති නාම. සාපි එවමකාසි. තෙන වුත‍්තං – “ඉත්‍ථිත‍්තං විරාජෙත්‍වා පුරිසත‍්තං භාවෙත්වා”ති. හීනං ගන්‍ධබ‍්බකායන‍්ති හීනං ලාමකං ගන්‍ධබ‍්බනිකායං. කස‍්මා පන තෙ පරිසුද‍්ධසීලා තත්ථ උප‍්පන‍්නාති? පුබ‍්බනිකන‍්තියා. පුබ‍්බෙපි කිර නෙසං එතදෙව වසිතට‍්ඨානං, තස්මා නිකන‍්තිවසෙන තත්ථ උප‍්පන‍්නා. උපට‍්ඨානන‍්ති උපට‍්ඨානසාලං. පාරිචරියන‍්ති පරිචරණභාවං. ගීතවාදිතෙහි අම‍්හෙ පරිචරිස‍්සාමාති ආගච‍්ඡන‍්ති.
[missing part here] සම්පූර්ණ කරන්නී. ඉත්ථි චිත්තං විරාධෙත්වා - ස්ත්‍රී කමට නින්දා වේවා. ස්ත්‍රී බවින් වැඩක් නැත. ස්ත්‍රී භවයෙහි සිට සක්විති සම්පත් නැත. බ්‍රහ්ම සම්පත් නැත. පසේ බුදු විය නොහැක. සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ නොහැක. මෙසේ ස්ත්‍රී සිත කඩා දමති. මේ පුරුෂභාවය මහත්ය. ශ්‍රේෂ්ඨය, උතුම්ය. මෙහි සිට මේ සම්පත්වලට පැමිණිය හැකිය. මෙසේ වනාහි පුරුස බව වඩන්නී නම් සාදන්නී නම් ඕද එසේ කළහ. එහෙයින් කියන ලදී. “ඉත්ථි චිත්තං විරාධෙත්වා පුරිස චිත්තං භාවෙත්වා” ස්ත්‍රී සිත කඩා පුරිස සිත වඩා යනුවෙනි. හීනං ගන්ධබ්බ කායං - ගාන්ධර්ව නිකාය හීනය, ලාමකය. කුමක් හෙයින් පිරිසිදු සීලවන්තයෝ එහි උපන්නෝද? පෙර ආශාවෙන්. පෙර ඔවුන්ගේ වසන තැන මෙයම විය. එහෙයින් ඇලීම් වශයෙන් එහි උපන්හ. උපට්ඨානං - උපස්ථාන සාලාව. පාරිචරියං - සේවය කරන බව. ගී වාදනයෙන් අපි සේවය කරන්නෙමු යයි එති.
පටිචොදෙසීති සාරෙසි. සො කිර තෙ දිස‍්වා “ඉමෙ දෙවපුත‍්තා අතිවිය විරොචෙන‍්ති අතිවණ‍්ණවන‍්තො, කිං නු ඛො කම‍්මං කත්‍වා ආගතා”ති ආවජ‍්ජන‍්තො “භික‍්ඛූ අහෙසු”න‍්ති අද‍්දස. තතො “භික‍්ඛූ හොන‍්තු, සීලෙසු පරිපූරකාරිනො”ති උපධාරෙන‍්තො “පරිපූරකාරිනො”ති අද‍්දස. “පරිපූරකාරිනො හොන‍්තු, අඤ‍්ඤො ගුණො අත්ථි නත්‍ථී”ති උපධාරෙන‍්තො “ඣානලාභිනො”ති අද‍්දස. “ඣානලාභිනො හොන‍්තු, කුහිං වාසිකා”ති උපධාරෙන‍්තො “මය‍්හංව කුලූපකා”ති අද‍්දස. පරිසුද‍්ධසීලා නාම ඡසු දෙවලොකෙසු යත්‍ථිච‍්ඡන‍්ති, තත්ථ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. ඉමෙ පන උපරිදෙවලොකෙ ච න නිබ‍්බත‍්තා. ඣානලාභිනො නාම බ්‍රහ‍්මලොකෙ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, ඉමෙ ච බ්‍රහ‍්මලොකෙ න නිබ‍්බත‍්තා. අහං පන එතෙසං ඔවාදෙ ඨත්‍වා දෙවලොකසාමිකස‍්ස සක‍්කස‍්ස දෙවානමින්‍දස‍්ස පල‍්ලඞ‍්කෙ පුත‍්තො හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්තො, ඉමෙ හීනෙ ගන්‍ධබ‍්බකායෙ නිබ‍්බත‍්තා. අට‍්ඨිවෙධපුග‍්ගලා නාමෙතෙ වට‍්ටෙත්‍වා වට‍්ටෙත්‍වා ගාළ‍්හං විජ‍්ඣිතබ‍්බාති චින‍්තෙත්‍වා කුතොමුඛා නාමාතිආදීහි වචනෙහි පටිචොදෙසි.
පටිචොදෙසි - දෙවිපුත්තු සිහිකරවීය. හේ වනාහි ඔවුන් දැක මේ දෙවිපුත්තු අතිශයින් බබළති. අතිශයින් වර්ණවන්තයහ. කුමන කර්මයක් කොට පැමිණියහු දැයි අවර්ජනා කරන්නේ භික්ෂූන් වූහයි දැක්කේය. එයින් භික්ෂූහු වෙත්වා. සීලය සම්පූර්ණයෙන් ආරක්ෂා කළාහුදැයි පරීක්ෂා කරන්නේ සම්පූර්ණ යැයි දැක්කේය. එය තිබේවා. වෙනත් ගුණ ඇති නැති බව පරික්ෂා කරන්නේ ධ්‍යාන ලාභීහු යයි දැක්කේය. එය තිබේවා. කොහේ විසූහුදැයි සොයන්නේ මොවුන් මගේ කුළුපගයෝ යයි දැක්කේය. පිරිසිදු සීලය නම් සදිව් ලොවේ කැමති දෙව්ලොවක උපදිති. මොව්හු ඉහළ දෙව්ලොවෙහි ද නූපන්හ. ධ්‍යාන ලාභීහු නම් බඹලොව උපදිති. මේ බඹලොව ද නූපන්නාහ. මම වනාහි මොවුන්ගේ අවවාදයෙන් පිහිටා දෙව්ලොව අයාති සක්දෙවිඳුන්ගේ ආසනයෙහි පුත්ව උපන්මි. මොව්හු හීන වූ ගඳඹකයෙහි උපන්හ. අස්ථිවෙධ පුද්ගලයන් වන මොවුන් පෙරළා පෙරලා දැඩිකොට විදිය යුතු යයි සිතා කුතො මුඛා නාම යයි ආදි වචනවලින් චෝදනා කළේය.
තත්ථ කුතොමුඛාති භගවති අභිමුඛෙ ධම්මං දෙසෙන‍්තෙ තුම්හෙ කුතොමුඛා කිං අඤ‍්ඤා විහිතා ඉතො චිතො ච ඔලොකයමානා උදාහු නිද‍්දායමානා? දුද‍්දිට‍්ඨරූපන‍්ති දුද‍්දිට‍්ඨසභාවං දට‍්ඨුං අයුත‍්තං. සහධම‍්මිකෙති එකස‍්ස සත්‍ථු සාසනෙ සමාචිණ‍්ණධම‍්මෙ කතපුඤ‍්ඤෙ. තෙසං භන‍්තෙති තෙසං ගොපකෙන දෙවපුත්තෙන එවං වත්‍වා පුන “අහො තුම්හෙ නිල‍්ලජ‍්ජා අහිරිකා”තිආදීහි වචනෙහි පටිචොදිතානං ද‍්වෙ දෙවා දිට්ඨෙව ධම්මෙ සතිං පටිලභිංසු.
එහි කුතො මුඛා - ධර්ම දේශනා කරන කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි ඔබලා එහෙ මෙහෙ බලමින් සිටියාහු නැතහොත් නිදාගෙන හුන්නෝය. දුද්දිඨට්රූපං - දැකීමට අපහසු ස්වභාවය නොදැකිය යුතු. සහධම්මිකෙ - එක් ශාස්තෲ ශාසනයක එකට ධර්මය පුහුණු වූ කරන ලද පින් ඇති, තෙසං ච භන්තෙ - ගෝපක දෙව්පුත් විසින් ඔවුන්ට මෙසේ කියා නැවත අහෝ තොපට ලජ්ජා නැත. අහිරිකයෝය. ආදි වචනයෙන් චෝදනා කරනු ලැබූ දෙව්පුතුන් දෙදෙනෙක් ඒ අවස්ථාවේ ම සිහිය ලැබූහ.
කායං බ්‍රහ‍්මපුරොහිතන‍්ති තෙ කිර චින‍්තයිංසු – “නටෙහි නාම නච‍්චන‍්තෙහි ගායන‍්තෙහි වාදෙන‍්තෙහි ආගන‍්ත්‍වා දායො නාම ලභිතබ‍්බො අස‍්ස, අයං පන අම‍්හාකං දිට‍්ඨකාලතො පට‍්ඨාය පක‍්ඛිත‍්තලොණං උද‍්ධනං විය තටතටායතෙව, කිං නු ඛො ඉද”න‍්ති ආවජ‍්ජන‍්තා අත‍්තනො සමණභාවං පරිසුද‍්ධසීලතං ඣානලාභිතං තස‍්සෙව කුලූපකභාවඤ‍්ච දිස‍්වා “පරිසුද‍්ධසීලා නාම ඡසු දෙවලොකෙසු යථාරුචිතෙ ඨානෙ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, ඣානලාභිනො බ්‍රහ‍්මලොකෙ. මයං උපරිදෙවලොකෙපි බ්‍රහ‍්මලොකෙපි නිබ‍්බත‍්තිතුං නාසක‍්ඛිම‍්හ. අම‍්හාකං ඔවාදෙ ඨත්‍වා අයං ඉත්‍ථිකා උපරි නිබ‍්බත‍්තා, මයං භික‍්ඛූ සමානා භගවති බ්‍රහ‍්මචරියං චරිත්‍වා හීනෙ ගන්‍ධබ‍්බකායෙ නිබ‍්බත‍්තා. තෙන නො අයං එවං නිග‍්ගණ‍්හාතී”ති ඤත්‍වා තස‍්ස කථං සුණන‍්තායෙව තෙසු ද‍්වෙ ජනා පඨමජ‍්ඣානසතිං පටිලභිත්‍වා ඣානං පාදකං කත්‍වා සඞ‍්ඛාරෙ සම‍්මසන‍්තා අනාගාමිඵලෙයෙව පතිට‍්ඨහිංසු. අථ නෙසං සො පරිත‍්තො කාමාවචරත‍්තභාවො ධාරෙතුං නාසක‍්ඛි. තස්මා තාවදෙව චවිත්‍වා බ්‍රහ‍්මපුරොහිතෙසු නිබ‍්බත‍්තා. සො ච නෙසං කායො තත්ථ ඨිතානංයෙව නිබ‍්බත‍්තො. තෙන වුත‍්තං – “තෙසං, භන්තෙ, ගොපකෙන දෙවපුත්තෙන පටිචොදිතානං ද‍්වෙ දෙවා දිට්ඨෙව ධම්මෙ සතිං පටිලභිංසු කායං බ්‍රහ‍්මපුරොහිත”න‍්ති.
කායං බ්‍රහ්මපුරෝහිතං - ඔව්හු මෙසේ සිතූහ. නළුවන් විසින් මේ නටමින් ගයමින් වයමින් පැමිණ - දාස නම් ඔවුන්ගේ ලැබිය යුතුය. මෙය වනාහි අපගේ දුටු කාලයේ පටන් තබන ලද ලුනු උදුනක් මෙන් තට තටාය වේ. මෙයින් ඇති වැඩේ කුමක්ද? ඉක්බිති ආවර්ජනා කරන්නේ, තම තමාගේ ශ්‍රමණ භාණ්ඩ පාරිශුද්ධ සීලය, ධ්‍යාලාභී බව ඒවායෙහි කුළුපග බව දැක පිරිසිදු සීලය නම් සදෙව් ලොවෙහි කැමති තැනක උපදිති. ධ්‍යානලාභීහු බඹලොව, අපි ඉහළ දේවලොවක ද බඹලොව ද ඉපදීමට නොහැකි වූයෙමු. අපගේ අවවාදයෙහි පිහිටා මේ ස්ත්‍රිය ඉහළ ඉපදුනාය. අප පැවිදිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බඹසර හැසිර හීන වූ ගඳඹු රැහේ උපන්නෙමු. එහෙයින් අපට මෙසේ මෙසේ නිග්‍රහ කෙරේයයි දැන ඔහුගේ කතාව අසද්දීම ඔවුතුරෙන් දෙදෙනෙක් ප්‍රථම ධ්‍යාන සිහිය ලැබ ධ්‍යාන පාදක කොට සංස්කාරයන් සම්මර්ෂණය කරන්නේ අනාගාමි ඵලයෙහිම පිහිටියහ. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ ඒ ස්වල්ප වූ කාමාවචර ආත්මභාවය දැරීමට නොහැකි විය. එහෙයින් එකෙණෙහි සැව බ්‍රහ්මපුරෝහිතයෙහි උපන්හ. එහෙයින් කියන ලදී. “කෙසං භන්තෙ, ගොපකෙන දෙවපුත්තෙන චෝදනා කරනු ලැබූ දෙදෙනෙක් දෙව්විරු ඒ ආත්මයේම සිහිය ලැබූහ. කය බ්‍රහ්මපුරෝහිතයේය.”
තත්ථ දිට්ඨෙව ධම‍්මෙති තස‍්මිඤ‍්ඤෙව අත‍්තභාවෙ ඣානසතිං පටිලභිංසු. තත්‍ථෙව ඨත්‍වා චුතා පන කායං බ්රහ්මපුරොහිතං බ්‍රහ‍්මපුරොහිතසරීරං පටිලභිංසූති එවමත්‍ථො දට‍්ඨබ‍්බො. එකො පන දෙවොති එකො දෙවපුත‍්තො නිකන‍්තිං ඡින්‍දිතුං අසක‍්කොන‍්තො කාමෙ අජ‍්ඣවසි, තත්‍ථෙව ආවාසිකො අහොසි.
එහි දිට්ඨෙව ධම්මෙ - ඒ ආත්මභාවයෙහි ම ධ්‍යාන සිහිය ලැබූහ. එහිම සිට චුතව, කායං බ්‍රහ්ම පුරෝහිතං - බ්‍රහ්ම පුරෝහිත ශරීර ලැබූහ. මෙසේ අර්ථ දත යුතුය. එකො පන දෙවො - එක් දෙව්පුතෙක් ආශාව සිඳිය නොහැකිව කාමයෙහි ඇලී එහි ම විසීය.
සඞ‍්ඝඤ‍්චුපට‍්ඨාසින‍්ති සඞ‍්ඝඤ‍්ච උපට‍්ඨාසිං.
සංඝඤ්චු පට්ඨාසිං - සංඝයාට උපස්ථාන කෙළෙමි.
සුධම‍්මතායාති ධම‍්මස‍්ස සුන්‍දරභාවෙන. තිදිවූපපන‍්නොති තිදිවෙ තිදසපුරෙ උපපන‍්නො. ගන්‍ධබ‍්බකායූපගතෙ වසීනෙති ගන්‍ධබ‍්බකායං ආවාසිකො හුත්‍වා උපගතෙ. යෙ ච මයං පුබ්බෙ මනුස‍්සභූතාති යෙ පුබ්බෙ මනුස්සභූතා මයං අන‍්නෙන පානෙන උපට‍්ඨහිම‍්හාති ඉමිනා සද්ධිං යොජෙත්‍වා අත්‍ථො වෙදිතබ්බො.
සුධම්මතාය - ධර්මයේ සුන්දර බැවින්. තිදිවුප්පන්නො - තිදිවෙ තිදස පුරෙහි උපන්නේය. ගන්ධබ්බකායුපගතෙ වසිතෙ - ගදෙව් රැහේ ආවාසික බවට පැමිණි කල්හි යෙ ච මයං පුබ්බෙ මනුස්සභූතා - පෙර මනුෂ්‍යයන්ට අපි ආහාරපානවලින් උපස්ථාන කළෙමු. මෙය සමග යොදා අර්ථය දත යුතුය.
පාදූපසඞ‍්ගය‍්හාති පාදෙ උපසඞ‍්ගය‍්හ පාදධොවනපාදමක‍්ඛනානුප‍්පදානෙන පූජෙත්‍වා චෙව වන්‍දිත්‍වා ච. සකෙ නිවෙසනෙති අත‍්තනො ඝරෙ. ඉමස‍්සාපි පදස‍්ස උපට‍්ඨහිම‍්හාති ඉමිනාව සම‍්බන්‍ධො.
පාදුපසංගය්හ - උපස්ථාන කොට, පා දෝවන, ඇතිල්ලීම් ආදිය කොට පුදා වැඳ. සකෙ නිවෙසනෙ - තමාගේ ගෙයි. මේ පදයේ උපස්ථාන කෙලෙමි යන මේ සම්බන්ධය වේ.
පච්චත්තං වෙදිතබ‍්බොති අත‍්තනාව වෙදිතබ්බො. අරියාන සුභාසිතානීති තුම‍්හෙහි වුච‍්චමානානි බුද‍්ධානං භගවන‍්තානං සුභාසිතානි.
පච්චත්තං වෙදිතබ්බො - තමා විසින්ම දැනගත යුතුය. අරියානං සුභාසිතානි - භාග්‍යවත් බුදුන්ගෙන් අසා ඔබලා විසින් කියනු ලබන සුභාෂිත වචන.
තුම්හෙ පන සෙට‍්ඨමුපාසමානාති උත‍්තමං බුද්ධං භගවන‍්තං උපාසමානා අනුත‍්තරෙ බුද‍්ධසාසනෙ වා. බ්‍රහ‍්මචරියන‍්ති සෙට‍්ඨචරියං. භවතූපපත‍්තීති භවන‍්තානං උපපත‍්ති.
තුම්හෙ පන සෙට්ඨමුපාසමානා - භාග්‍යවත් වූ උතුම් බුදුන් ඇසුරු කරන්නේ. අනුත්තර වූ බුද්ධ සාසනයෙහි හෝ බ්‍රහ්මචරියා - ශ්‍රේෂ්ඨ චර්යාව. භවතුපත්ති - භවතුන්ගේ උපන්.
අගාරෙ වසතො මය‍්හන‍්ති ඝරමජ‍්ඣෙ වසන‍්තස‍්ස මය‍්හං.
අගාරෙ වසතොමය්හං - ගිහිගෙයි වසන මට.
ස‍්වජ‍්ජාති සො අජ්ජ. ගොතමසාවකෙනාති ඉධ ගොපකො ගොතමසාවකොති වුත්තො. සමෙච‍්චාති සමාගන‍්ත්‍වා.
සවාජ්ජා - සො අජ්ජ - ඒ අද. ගොතම සාවකෙත - මෙහි ගෝපක ගෞතම ශ්‍රාවකයෙක් යයි කියන ලදී. සමෙච්චා - පැමිණ.
හන්ද වියායාම බ්‍යායාමාති හන්ද උය්‍යමාම බ්‍යායමාම. මා නො මයං පරපෙස්සා අහුම‍්හාති නොති නිපාතමත‍්තං, මා මයං පරස‍්ස පෙසනකාරකාව අහුම‍්හාති අත්‍ථො. ගොතමසාසනානීති ඉධ පකතියා පටිවිද‍්ධං පඨමජ‍්ඣානමෙව ගොතමසාසනානීති වුත‍්තං, තං අනුස‍්සරං අනුස‍්සරිත්‍වාති අත්‍ථො.
හන්ද විතායාම වියායමාම - අහෝ උත්සාහ කරමු. උනන්දු කරමු. මා නො මයං පරපෙස්සා අහුමහ - නො යනු නිපාතයකි. අපි අනුන්ගේ මෙහෙයවීම් ලබන්නේ නොවෙමු. ගොතම සාසනෙහි - මෙහි ස්වභාවයෙන් ලැබූ ප්‍රථම ධ්‍යානයම ගෝතම සාසන යයි කියන ලදී. එය සිහිකිරීම සිහිකළා යන අර්ථයයි.
චිත්තානි විරාජයිත්‍වාති පඤ‍්චකාමගුණිකචිත‍්තානි විරාජයිත්‍වා. කාමෙසු ආදීනවන‍්ති වික‍්ඛම‍්භනවසෙන පඨමජ‍්ඣානෙන කාමෙසු ආදීනවං අද‍්දසංසු, සමුච‍්ඡෙදවසෙන තතියමග‍්ගෙන. කාමසංයොජනබන්‍ධනානීති කාමසඤ‍්ඤොජනානි ච කාමබන්‍ධනානි ච. පාපිමයොගානීති පාපිමතො මාරස‍්ස යොගභූතානි, බන්‍ධනභූතානීති අත්‍ථො. දුරච‍්චයානීති දුරතික‍්කමානි. සඉන්දා දෙවා සපජාපතිකාති ඉන්‍දං ජෙට‍්ඨකං කත්‍වා උපවිට‍්ඨා සඉන්දා පජාපතිං දෙවරාජානං ජෙට‍්ඨකං කත්‍වා උපවිට‍්ඨා සපජාපතිකා. සභායුපවිට‍්ඨාති සභායං උපවිට‍්ඨා, නිසින‍්නාති අත්‍ථො.
චිත්තානි - පස්කම් ගුණයුත් සිත් අතහැර. ආදීනවං - ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් විෂ්කම්භන වශයෙන් කාම ආදීනව දැක්කහ. තුන්වන මාර්ගයෙන් සමුච්ඡෙද වශයෙන්. කාම සංයෝජන බන්ධනානි - කාම සංයෝජන ද බැඳීම් ද, පාපිම යොගානි - පවිටු මාරයාගේ යෙදීම් වූ බැඳීම් වූ යන අර්ථයයි. දුරච්චයානී - ඉකුත් කිරීමට අපහසු. සඉන්දා දෙවා සපජාපතිකා - දෙවියන්ට ජ්‍යෙෂ්ඨ කොට සිටියේ ඒ ඉන්ද්‍ර වේ. දෙව් රජවරුන්ට ජ්‍යෙෂ්ඨකොට සිටියේ ඒ ප්‍රජාපති වේ. සභායුපවිට්ඨා - සභාවට පිවිස. හිඳගත්තේය යන අර්ථයයි.
වීරාති සූරා. විරාගාති වීතරාගා. විරජං කරොන‍්තාති විරජං අනාගාමිමග‍්ගං කරොන්තා උප‍්පාදෙන‍්තා. නාගොව සන‍්නානි ගුණානීති කාමසඤ‍්ඤොජනබන්‍ධනානි ඡෙත්‍වා දෙවෙ තාවතිංසෙ අතික‍්කමිංසු. සංවෙගජාතස‍්සාති ජාතසංවෙගස‍්ස සක‍්කස‍්ස.
වීරා - සූරයෝ. විරාගා - වීතරාග. විරජං කරොන්තා නොඇලීම් වූ අනාගාමි මාර්ගය වඩන. උපදවන. නාගො ව සන්දාන ගුණාති කාම සංයෝජන බන්ධන සිඳදමා තව්තිසාව ඉක්මවූහ. සංවෙගජාතස්ස - සක්‍රයාට ඇති වූ සංවේගය.
කාමාභිභූති දුවිධානම‍්පි කාමානං අභිභූ. සතියා විහීනාති ඣානසතිවිරහිතා.
කාමාභිභූ - දෙපරිදි වූ ම කාමයන් මැඩ. සතියා විහීනා - ධ්‍යාන සිහියෙන් වෙන් වූ.
තිණ‍්ණං තෙසන‍්ති තෙසු තීසු ජනෙසු. ආවසිනෙත්‍ථ එකොති තත්ථ හීනෙ කායෙ එකොයෙව ආවාසිකො ජාතො. සම‍්බොධිපථානුසාරිනොති අනාගාමිමග‍්ගානුසාරිනො. දෙවෙපි හීළෙන‍්තීති ද‍්වෙ දෙවලොකෙ හීළෙන‍්තා අධොකරොන‍්තා උපචාරප‍්පනාසමාධීහි සමාහිතත‍්තා අත‍්තනො පාදපංසුං දෙවතානං මත්‍ථකෙ ඔකිරන‍්තා ආකාසෙ උප‍්පතිත්‍වා ගතාති.
තිණ්ණාං තෙසං - ඒ තිදෙනා අතරෙන්. අවසිනෙත්ථ එකො - එහි හීන වූ රැහේ එකෙකුම ගිලුනේය. සම්බොධිපථානුසාරිනො - අනාගාමී මාර්ගය අනුව හැසිරෙන දෙවෙපි හීලෙන්ති - දෙදෙනෙක් දෙව් ලොව පිළිකුල් කරමින්. පහත් කරමින් උපචාර අර්පනා සමාධිවලින්, සමාහිත්තතා - තමාගේ පාදුලි දෙවියන්ගේ හිසමත විසුරුවන්නේ අහසට නැගී ගියහ.
එතාදිසී ධම‍්මප‍්පකාසනෙත්‍ථාති එත්‍ථ සාසනෙ එවරූපා ධම‍්මප‍්පකාසනා, යාය සාවකා එතෙහි ගුණෙහි සමන‍්නාගතා හොන‍්ති. න තත්ථ කිං කඞ‍්ඛති කොචි සාවකොති කිං තත්ථ තෙසු සාවකෙසු කොචි එකසාවකොපි බුද‍්ධාදීසු වා චාතුද‍්දිසභාවෙ වා න කඞ‍්ඛති “සබ‍්බදිසාසු අසජ‍්ජමානො අගය‍්හමානො විහරතී”ති. ඉදානි භගවතො වණ‍්ණං භණන‍්තො “නිතිණ‍්ණඔඝං විචිකිච‍්ඡඡින‍්නං, බුද්ධං නමස‍්සාම ජිනං ජනින්‍ද”න‍්ති ආහ. තත්ථ විචිකිච‍්ඡඡින‍්නන‍්ති ඡින‍්නවිචිකිච‍්ඡං. ජනින්‍දන‍්ති සබ‍්බලොකුත‍්තමං.
එතාදිසි ධම්මපකාසනෙත්වා - මේ සාසනයේ එබඳු ඒ ධර්ම ප්‍රකාශ. ශ්‍රාවකයෝ යම් මේ ගුණවලින් යුක්ත වෙති. න තත්ථ කංඛති කොචි සාවකො - එහි ඒ ශ්‍රාවකයන් අතුරෙන් එකම ශ්‍රාවකයෙක්වත් බුද්ධාදීන් කෙරෙහි හෝ දායකයන් කෙරෙහි හෝ සැක නොකරයි. සියළු දිසාවන්හි නො ඇලී, නොගෙන වාසය කරයි. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ කියන්නේ “නිත්තිණ්ණ ඔඝං විචිකිච්ඡ ඡින්නං බුද්ධං නමස්සාමි ජිතං ජනින්දං” යයි කීය. විචිකිච්ඡා ඡින්නං - එහි විචිකිච්ඡාවෙන් එතර වූ ජනින්දං - සියළු ලොවට උතුම් වූ. ඔබේ යම්
යං තෙ ධම‍්මන‍්ති යං තව ධම්මං. අජ්ඣගංසු තෙති තෙ දෙවපුත‍්තා අධිගතා. කායං බ්‍රහ‍්මපුරොහිතන‍්ති අම‍්හාකං පස‍්සන‍්තානංයෙව බ්‍රහ‍්මපුරොහිතසරීරං. ඉදං වුත‍්තං හොති – යං තව ධම්මං ජානිත්‍වා තෙසං තිණ‍්ණං ජනානං තෙ ද‍්වෙ විසෙසගූ අම‍්හාකං පස‍්සන‍්තානංයෙව කායං බ්රහ්මපුරොහිතං අධිගන‍්ත්‍වා මග‍්ගඵලවිසෙසං අජ්ඣගංසු, මයම‍්පි තස‍්ස ධම‍්මස‍්ස පත‍්තියා ආගතම්හාසි මාරිසාති. ආගතම‍්හසෙති සම‍්පත‍්තම‍්හ. කතාවකාසා භගවතා, පඤ්හං පුච‍්ඡෙමු මාරිසාති සචෙ නො භගවා ඔකාසං කරොති, අථ භගවතා කතාවකාසා හුත්‍වා පඤ්හං, මාරිස, පුච‍්ඡෙය්‍යාමාති අත්‍ථො.
යං තෙ ධම්මං - ධර්මයක් අජ්ඣගංසු තෙ - ඒ දෙව්පුත්තු අවබෝධ කළහ. කායං බ්රහ්මපුරොහිතං - අප බලාසිටිත්දී ම බ්‍රහ්ම පෙරෙවි සිරුර. මෙය කියන ලද්දේ වේ. එසේ යම් ධර්මයක් දැන ඔවුන් තුන්දෙනාගෙන් දෙදෙනෙක් අප බලාසිටිද්දීම බ්‍රහ්ම පුරෝහිතයට ගොස් මාර්ගඵල විශේෂයක් අවබෝධ කළහ. අපි ද ඒ ධර්මයට පැමිණියෙමු. ආගතම්හාසි මාරිස - ආගත මනාසෙ පැමිණියෙමු. සපැමිණියෙමු. කතාවකාසා භගවතා පඤ්හං පුච්ඡෙම මාරිස - ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවකාශ කරන්නේ නම් ප්‍රශ්න අසමු.
මඝමාණවවත්‍ථු
දීඝරත්තං විසුද්ධො ඛො අයං යක‍්ඛොති චිරකාලතො පභුති විසුද්ධො. කීව චිරකාලතො? අනුප‍්පන‍්නෙ බුද‍්ධෙ මගධරට‍්ඨෙ මචලගාමකෙ මඝමාණවකාලතො පට‍්ඨාය. තදා කිරෙස එකදිවසං කාලස‍්සෙව වුට‍්ඨාය ගාමමජ‍්ඣෙ මනුස‍්සානං ගාමකම‍්මකරණට‍්ඨානං ගන‍්ත්‍වා අත‍්තනො ඨිතට‍්ඨානං පාදන‍්තෙනෙව පංසුකචවරං අපනෙත්‍වා රමණීයමකාසි, අඤ‍්ඤො ආගන‍්ත්‍වා තත්ථ අට‍්ඨාසි. සො තාවතකෙනෙව සතිං පටිලභිත්‍වා මජ‍්ඣෙ ගාමස‍්ස ඛලමණ‍්ඩලමත‍්තං ඨානං සොධෙත්‍වා වාලුකං ඔකිරිත්‍වා දාරූනි ආහරිත්‍වා සීතකාලෙ අග‍්ගිං කරොති, දහරා ච මහල‍්ලකා ච ආගන‍්ත්‍වා තත්ථ නිසීදන‍්ති.
දීඝරත්තං විසුද්ධො බො අයං සක්කො - බොහෝ කාලයක සිට පිරිසිදුය. කොපමණ කාලයක සිටද? බුදුන් පහළ නොවූ කාලයේ මගධ රටේ මණ්ඩල ගමේ මඝ මානවක කාලයේ පටන්. එකල මෙතෙමේ එක් දවසක් කලින්ම නැගිට ගම මැද මිනිසුන්ගේ කර්මාන්ත කරන තැනට ගොස් තමා සිටිතැන පස් කසල පයින්ම බැහැර කොට පිරිසිදු කළේය. වෙන එකෙක් පැමිණ එහි සිටියේය. හේ එයින්ම සිහිකල්පනාව ඇතිව ගම මැද කමතක් පමණ ස්ථානයක් සුද්ධකර වැලි ඉස දර ගෙන ඇවිත්. සීත කාලයෙහි ගිනි ගසයි. දරුවෝද මහළු අයද පැමිණ එහි හිඳිති.
අථස‍්ස එකදිවසං එතදහොසි – “මයං නගරං ගන‍්ත්‍වා රාජරාජමහාමත‍්තාදයො පස‍්සාම, ඉමෙසුපි චන්‍දිමසූරියෙසු ‘චන්‍දො නාම දෙවපුත‍්තො, සූරියො නාම දෙවපුත‍්තො’ති වදන‍්ති. කිං නු ඛො කත්‍වා එතෙ එතා සම‍්පත‍්තියො අධිගතා”ති? තතො “නාඤ‍්ඤං කිඤ‍්චි, පුඤ‍්ඤකම‍්මමෙව කත්‍වා”ති චින‍්තෙත්‍වා “මයාපි එවංවිධසම‍්පත‍්තිදායකං පුඤ‍්ඤකම‍්මමෙව කත‍්තබ‍්බ”න‍්ති චින‍්තෙසි.
ඉක්බිති ඔහුට අදහසක් ඇතිවිය. මම නගරයට ගොස් රාජරාජ මහ ඇමතිවරුන් දකිමි. මේ සඳහිරු කෙරෙහි සඳ දෙව්පුත් හිරු දෙව්පුත් යයි කියති. මොව්හු කුමක් කොට මේ සම්පත් අත්කර ගන්නේද? වෙන මොකවත් නොවේ, පින්කම් කොට යයි සිතා මවිසින් ද මෙබඳු දිව සැපත් දෙන පින්කම්ම කළයුතු යයි සිතීය.
සො කාලස‍්සෙව වුට‍්ඨාය යාගුං පිවිත්‍වා වාසිඵරසුකුදාලමුසලහත්‍ථො චතුමහාපථං ගන‍්ත්‍වා මුසලෙන පාසාණෙ උච‍්චාලෙත්‍වා පවට‍්ටෙති, යානානං අක‍්ඛපටිඝාතරුක‍්ඛෙ හරති, විසමං සමං කරොති, චතුමහාපථෙ සාලං කරොති, පොක‍්ඛරණිං ඛණති, සෙතුං බන්‍ධති, එවං දිවසං කම‍්මං කත්‍වා අත්‍ථඞ‍්ගතෙ සූරියෙ ඝරං එති. තං අඤ‍්ඤො පුච‍්ඡි – “භො, මඝ, ත්‍වං පාතොව නික‍්ඛමිත්‍වා සායං අරඤ‍්ඤතො එසි, කිං කම‍්මං කරොසී”ති? පුඤ‍්ඤකම‍්මං කරොමි. සග‍්ගගාමිමග‍්ගං සොධෙමීති. කිමිදං, භො, පුඤ්ඤං නාමාති? ත්‍වං න ජානාසීති? ආම, න ජානාමීති. නගරං ගතකාලෙ දිට‍්ඨපුබ‍්බා තෙ රාජරාජමහාමත‍්තාදයොති? ආම, දිට‍්ඨපුබ‍්බාති. පුඤ‍්ඤකම‍්මං කත්‍වා තෙහි තං ඨානං ලද‍්ධං, අහම‍්පි එවංවිධසම‍්පත‍්තිදායකං කම‍්මං කරොමි. “චන්‍දො නාම දෙවපුත‍්තො, සූරියො නාම දෙවපුත‍්තො”ති සුතපුබ‍්බං තයාති? ආම සුතපුබ‍්බන‍්ති. එතස‍්ස සග‍්ගස‍්ස ගමනමග‍්ගං අහං සොධෙමීති. ඉදං පන පුඤ‍්ඤකම‍්මං කිං තවෙව වට‍්ටති, අඤ‍්ඤස‍්ස න වට‍්ටතීති? න කස‍්සචෙතං වාරිතන‍්ති. යදි එවං ස‍්වෙ අරඤ‍්ඤං ගමනකාලෙ මය‍්හම‍්පි සද‍්දං දෙහීති. පුනදිවසෙ තං ගහෙත්‍වා ගතො, එවං තස්මිං ගාමෙ තෙත‍්තිංස මනුස්සා තරුණවයා සබ‍්බෙ තස‍්සෙව අනුවත‍්තකා අහෙසුං. තෙ එකච‍්ඡන්‍දා හුත්‍වා පුඤ‍්ඤකම‍්මානි කරොන්තා විචරන‍්ති. යං දිසං ගච‍්ඡන‍්ති, මග‍්ගං සමං කරොන්තා එකදිවසෙනෙව කරොන‍්ති, පොක‍්ඛරණිං ඛණන‍්තා, සාලං කරොන්තා, සෙතුං බන්‍ධන‍්තා එකදිවසෙනෙව නිට‍්ඨාපෙන‍්ති.
හේ කලින්ම නැගිට කැඳ බී පොරව වෑය උදලු මොහොල අත් ඇතිව සිව්මංසලකට ගොස් මොහොලින් ගල් ඔසවා පෙරළයි. යානාවල අකුර වැදෙන ගස් අස් කරයි. විසම තැන් සමකරයි. සිව්මංසලේ සාලා කරයි. පොකුණ කණියි. ඒ දඬු බඳියි. මෙසේ දවල් කාලයෙහි වැඩකර ඉර බසින විට ගෙදර එයි. අන් අය අසයි. පින්වත් මඝයෙනි, ඔබ උදේම නික්මී සවස කැලයෙන් එයි. මොකවත් වැඩක් කරනවද? පින්කම් කරමි. සවර්ගගාමි මග සුද්ධ කරමි පිනැතිය පින් ඔබ දන්නවාද? නොදනිමි. නගරෙට ගිය වෙලාවෙ, රාජ රාජ මහාමාත්‍යවරුන් දැක්කද? එසේය දැක ඇත්තෙමි. පින්කම් කොට ඔවුන් ඒ ඒ තැන් ලබා ඇත. අපිත් එහෙම සම්පත්තිදායක පින්කම් කරමු. චන්ද සූර්ය දිව්‍ය පුත්‍රයන් ගැන ඔබ අහල තියෙනවද? එය ඇසූවිරූය. ඒ සවර්ගයට යන මාර්ගය මම පිරිසිදු කරමි. මේ පින්කම් ඔබටම වටී. අනිත් කෙනෙකුට වටිනවාද? මෙය කවුරුවත් වලක්වන්නේ නැත. එහෙනම් හෙට වනයට යන වෙලාවෙ මටත් කතා කරන්න. දෙවන දින ඔහු රැගෙන ගියේය. මෙසේ ඒ ගමෙහි තරුණයෝ තිස්තුන් දෙනෙක් ඔහු අනුගමනය කරන්නෝ වූහ. ඔව්හු ඒකමතිකව පින්කම් කරමින් හැසිරෙති. යම් දිසාවකට යන විට පාර සමතලා කරන්නේ එක දවසකින් ම කරති. පොකුණු කනිමින් සාලා කරමින් ඒ දඬු බඳිමින් එක දවසකින් ම නිමාවට පත් වෙයි.
අථ නෙසං ගාමභොජකො චින‍්තෙසි – “අහං පුබ්බෙ එතෙසු සුරං පිවන‍්තෙසු පාණඝාතාදීනි කරොන‍්තෙසු ච කහාපණාදිවසෙන චෙව දණ‍්ඩබලිවසෙන ච ධනං ලභාමි. ඉදානි එතෙසං පුඤ‍්ඤකරණකාලතො පට‍්ඨාය එත‍්තකො ආයො නත්‍ථි, හන්ද නෙ රාජකුලෙ පරිභින්‍දාමී”ති රාජානං උපසඞ‍්කමිත්‍වා චොරෙ, මහාරාජ, පස‍්සාමීති. කුහිං, තාතාති? මය‍්හං ගාමෙති. කිං චොරා නාම, තාතාති? රාජාපරාධිකා දෙවාති. කිං ජාතිකාති? ගහපතිජාතිකා දෙවාති. ගහපතිකා කිං කරිස‍්සන‍්ති, තයා ජානමානෙන කස‍්මා මය‍්හං න කථිතන‍්ති? භයෙන, මහාරාජ, න කථෙමි, ඉදානි මා මය‍්හං දොසං කරෙය්‍යාථාති. අථ රාජා “අයං මය‍්හං මහාරවං රවතී”ති සද‍්දහිත්‍වා “තෙන හි ගච‍්ඡ, ත්‍වමෙව නෙ ආනෙහී”ති බලං දත්‍වා පෙසෙසි. සො ගන‍්ත්‍වා දිවසං අරඤ‍්ඤෙ කම‍්මං කත්‍වා සායමාසං භුඤ‍්ජිත්‍වා ගාමමජ‍්ඣෙ නිසීදිත්‍වා “ස‍්වෙ කිං කම‍්මං කරිස‍්සාම, කිං මග‍්ගං සමං කරොම, පොක‍්ඛරණිං ඛණාම, සෙතුං බන්‍ධාමා”ති මන‍්තයමානෙයෙව තෙ පරිවාරෙත්‍වා “මා ඵන්‍දිත්‍ථ, රඤ‍්ඤො ආණා”ති බන්‍ධිත්‍වා පායාසි. අථ ඛො නෙසං ඉත්‍ථියො “සාමිකා කිර වො ‘රාජාපරාධිකා චොරා’ති බන්‍ධිත්‍වා නිය්‍යන‍්තී”ති සුත්‍වා “අතිචිරෙන කූටා එතෙ ‘පුඤ‍්ඤකම‍්මං කරොමා’ති දිවසෙ දිවසෙ අරඤ‍්ඤෙව අච‍්ඡන‍්ති, සබ‍්බකම‍්මන‍්තා පරිහීනා, ගෙහෙ න කිඤ‍්චි වඩ‍්ඪති, සුට‍්ඨු බද‍්ධා සුට‍්ඨු ගහිතා”ති වදිංසු.
ඉක්බිති ඔහුගේ ගමේ ගම්දෙටුවා සිතීය. පෙර මම මොවුන් සුරාපානය කරන කල්හි ප්‍රාණඝාතාදිය කරන කල්හි කහවණු වශයෙන් ද දඩබලය ආදී වශයෙන්ද ධනය ලැබුවෙමි. දැන් මොවුන් පින්කම් කරන කාලයේ පටන් අය නැත. ඔවුන් රජු සමග බිඳවමි. රජු වෙත ගොස් මහරජ, සොරුන් දකින්නෙමි. කොහේද? දරුව, මගේ ගමේ. දරුව, මොන හොරුද? දේවයන් වහන්ස රාජ අපරාධ, කවුද දන්නේ? ගෘහපතියෝ ද, ගෘහපතියො කුමක් කරන්නාහුද? ඔබ කුමන ජාතිකයෝ ද දැනගෙන කුමක් හෙයින් මට නොකීවේද? මහරජ බියෙන් නොකීවෙමි. දැන් මට දොස් කියන්න එපා. මොහු හයියෙන් කියයි අදහා එසේ නම් යන්න. ඔබම ඔවුන් ගෙනෙන්න යයි බල සෙනග දී යැවීය. හේ ගොස් දිවකල වනයෙහි වැඩකොට අහර ගෙන ගම මැද හිඳ හෙට කුමක් කරමුද? මොන පාරද සමතලා කරන්නේ? පොකුණු කනින්නෝ ඒදඬු බඳින්නෝ ආදිය කතා කරමින් අනුගාමිකයන් පිරිවරා සිටියේය. දුවන්න එපා. මේ රජ අණ යයි කියා බැඳ ගෙන ආවේය. ඉක්බිති ඔවුන්ගේ ස්ත්‍රීහු අපගේ මිනිසුන් රාජාපරාධ සොරු යයි බැඳගෙන ගියේ යයි අසා මොවුන් පින්කම් කරමු යයි දිනපතා වනයට ගොස් සිටිති. වැඩ පාලුවේ. ගෙදර කිසි දියුණුවක් නැත. බැන්ද හොඳා ගෙනිච්චා හොඳා යයි කීහ.
ගාමභොජකොපි තෙ නෙත්‍වා රඤ‍්ඤො දස‍්සෙසි. රාජා අනුපපරික‍්ඛිත්‍වායෙව “හත්‍ථිනා මද‍්දාපෙථා”ති ආහ. තෙසු නීයමානෙසු මඝො ඉතරෙ ආහ – “භො, සක‍්ඛිස‍්සථ මම වචනං කාතු”න‍්ති? තව වචනං කරොන‍්තායෙවම‍්හ ඉමං භයං පත‍්තා, එවං සන‍්තෙපි තව වචනං කරොම, භණ භො, කිං කරොමාති? එත්‍ථ භො වට‍්ටෙ චරන‍්තානං නාම නිබද‍්ධං එතං, කිං පන තුම්හෙ චොරාති? න චොරම‍්හාති. ඉමස්ස ලොකස‍්ස සච‍්චකිරියා නාම අවස‍්සයො, තස්මා සබ‍්බෙපි “යදි අම‍්හෙ චොරා, හත්‍ථී මද‍්දතු, අථ න චොරා, මා මද‍්දතූ”ති සච‍්චකිරියං කරොථාති. තෙ තථා අකංසු. හත්‍ථී උපගන‍්තුම‍්පි න සක‍්කොති, විරවන‍්තො පලායති, හත්‍ථිං තුත‍්තතොමරඞ‍්කුසෙහි කොට‍්ටෙන‍්තාපි උපනෙතුං න සක‍්කොන‍්ති. “හත්‍ථිං උපනෙතුං න සක‍්කොමා”ති රඤ‍්ඤො ආරොචෙසුං. තෙන හි උපරි කටෙන පටිච‍්ඡාදෙත්‍වා මද‍්දාපෙථාති. උපරි කටෙ දින‍්නෙ දිගුණරවං විරවන‍්තො පලායති.
ගාම භොජක ද ඔවුන් ගෙන ගොස් රජුට දැක්වීය. රජ පරීක්ෂා නොකොට ඇතුලවා පාගවයි කීය. ඔවුන් ගෙනියන කල්හි මඝ අන් අයට කීය. පින්වත්නි මගේ වචනය කරන්න හැකිවව්ද? ඔබේ වචනය කරන්නේම අප මේ භයට පැමියෙමු. මෙසේ ඇති කල්හිත් ඔබේ වචනය කරමු. එන්න පින්වත්නි, ඔබලා හොරුද? නැද්ද? අපි සොරු නොවෙමු. මෙලොව සත්‍ය ක්‍රියා නම් ඇත. එහෙයින් සියළු දෙනාම අප සොරු නම් ඇතු විසින් පාගනු ලැබේවා. සොරු නොවේ නම් පාගනු නොලබත්වා යි සත්‍ය ක්‍රියා කරන්න. ඔව්හු එසේ කළහ. ඇතාට ලඟට යන්ටවත් නොහැකි විය. කෑ ගසාගෙන පලා ගියේය. කණමුල පා හිස්මුදන විදින තුත්ත තෝමර අංකුසයෙන් කොටාද ඇතු මෙහෙයවීමට නොහැකි විය. රජුට දැන්වූහ. එසේ වී නම් ඉහළ කලල් වලින් වස්වා පාගවාපියන්නැයි කී. එසේ කළ කල්හි දෙගුණයක් කෑ ගසා පලා යයි.
රාජා සුත්‍වා පෙසුඤ‍්ඤකාරකං පක‍්කොසාපෙත්‍වා ආහ – “තාත, හත්‍ථී මද‍්දිතුං න ඉච‍්ඡතී”ති? ආම, දෙව, ජෙට‍්ඨකමාණවො මන‍්තං ජානාති, මන‍්තස‍්සෙව අයමානුභාවොති. රාජා තං පක‍්කොසාපෙත්‍වා “මන‍්තො කිර තෙ අත්‍ථී”ති පුච‍්ඡි? නත්‍ථි, දෙව, මය‍්හං මන‍්තො, සච‍්චකිරියං පන මයං කරිම‍්හ – “යදි අම‍්හෙ රඤ‍්ඤො චොරා, මද‍්දතු, අථ න චොරා, මා මද‍්දතූ”ති, සච‍්චකිරියාය නො එස ආනුභාවොති. කිං පන, තාත, තුම්හෙ කම‍්මං කරොථාති? අම‍්හෙ, දෙව, මග‍්ගං සමං කරොම, චතුමහාපථෙ සාලං කරොම, පොක‍්ඛරණිං ඛණාම, සෙතුං බන්‍ධාම, එවරූපානි පුඤ‍්ඤකම‍්මානි කරොන්තා විචරිම‍්හාති.
රජ එය අසා කේලාම්කරු කැඳවා කීය. දරුව ඇතා පෑගීමට කැමති නොවේ. එසේය. දේවයන් වහන්ස, ජ්‍යෙෂ්ඨ මාණවකයා මන්තර දනී. මෙය මන්තර ආනුභාවයයි. රජ ඔහු කැඳවා ඔබට මන්තර ඇත්දැයි විචාළේය. දේවයන් වහන්ස මට මන්තර නැත. මා විසින් සත්‍ය ක්‍රියාවක් කරන ලදී. ඉදින් රජ සොරු මඩිත්වා. සොරු නොවේ නම් නොමඩිත්වා. මෙය අපගේ සත්‍ය ක්‍රියාවේ ආනුභාවයයි. දරුව ඔබලාගේ වැඩ මොනවාද? දේවයන් වහන්ස අපි පාරවල් සමතලා කරමු. සිව්මංසලවල සාලා කරමු. පොකුණු කණිමු. ඒ දඬු බඳිමු. මෙබඳු වූ පින්කම් කරමින් හැසිරෙමු.
අයං තුම්හෙ කිමත්‍ථං පිසුණෙසීති? අම‍්හාකං පමත‍්තකාලෙ ඉදඤ‍්චිදඤ‍්ච ලභති, අප‍්පමත‍්තකාලෙ තං නත්‍ථි, එතෙන කාරණෙනාති. තාත, අයං හත්‍ථී නාම තිරච‍්ඡානො, සොපි තුම‍්හාකං ගුණෙ ජානාති. අහං මනුස‍්සො හුත්‍වාපි න ජානාමි, තුම‍්හාකං වසනගාමං තුම‍්හාකංයෙව පුන අහරණීයං කත්‍වා දෙමි, අයම‍්පි හත්‍ථී තුම‍්හාකංයෙව හොතු, පෙසුඤ‍්ඤකාරකොපි තුම‍්හාකංයෙව දාසො හොතු. ඉතො පට‍්ඨාය මය‍්හම‍්පි පුඤ‍්ඤකම‍්මං කරොථාති ධනං දත්‍වා විස‍්සජ‍්ජෙසි. තෙ ධනං ගහෙත්‍වා වාරෙන වාරෙන හත්‍ථිං ආරුය‍්හ ගච‍්ඡන‍්තා මන‍්තයන‍්ති “භො පුඤ‍්ඤකම‍්මං නාම අනාගතභවත්‍ථාය කරියති, අම‍්හාකං පන අන‍්තොඋදකෙ පුප‍්ඵිතං නීලුප‍්පලං විය ඉමස‍්මිඤ‍්ඤෙව අත‍්තභාවෙ විපාකං දෙති. ඉදානි අතිරෙකං පුඤ්ඤං කරිස‍්සාමා”ති, කිං කරොමාති? චතුමහාපථෙ ථාවරං කත්‍වා මහාජනස‍්ස විස‍්සමනසාලං කරොම, ඉත්‍ථීහි පන සද්ධිං අපත‍්තිකං කත්‍වා කරිස‍්සාම, අම‍්හෙසු හි “චොරා”ති ගහෙත්‍වා නීයමානෙසු ඉත්‍ථීනං එකාපි චින‍්තාමත‍්තකම‍්පි අකත්‍වා “සුබද‍්ධා සුගහිතා”ති උට‍්ඨහිංසු, තස්මා තාසං පත‍්තිං න දස‍්සාමාති. තෙ අත‍්තනො ගෙහානි ගන‍්ත්‍වා හත්‍ථිනො තෙත‍්තිංසපිණ‍්ඩං දෙන‍්ති, තෙත‍්තිංස තිණමුට‍්ඨියො ආහරන‍්ති, තං සබ‍්බං හත්‍ථිස‍්ස කුච‍්ඡිපූරං ජාතං. තෙ අරඤ‍්ඤං පවිසිත්‍වා රුක‍්ඛෙ ඡින්‍දන‍්ති, ඡින්නං ඡින්නං හත්‍ථී කඩ‍්ඪිත්‍වා සකටපථෙ ඨපෙසි. තෙ රුක‍්ඛෙ තච‍්ඡෙත්‍වා සාලාය කම‍්මං ආරභිංසු.
මේ තෙමේ ඔබලාට කුමක් නිසා කේළාම් කීවේද? අප පමා වූ කාලයෙහි මේ මේ ලාභ ලභයි. අප්‍රමාද කාලයේ ඔහුට ඒවා නැත. මේ කාරණයෙනි. දරුව, මේ ඇතා තිරිසනෙකි. ඔහු ද ඔබලාගේ ගුණ දනියි. මම මනුෂ්‍යයෙක් වෙලත් නොදනිමි. ඔබලා වසන ගම ඔබලාට අහරණීය කොට දෙමි. මේ ඇතා ද ඔබලාටමය. කේළම්කරු ද ඔබලාගේ දාසයෙක් වේවා. මෙතැන් සිට මට ද පින්කම් කරවයි ධනය දී පිටත් කෙළේය. ඔවුහු ධනය ගෙන වාරයෙන් වාරය ඇතුපිට නැගී යන්නෝ සාකච්ඡා කරන්නේ, පින්වත්නි පින්කම් නම් අනාගත භවය සඳහා කරයි. අපගේ වනාහි ඇතුළු ජලයෙහි පිපුණු නිල්මහනෙල් මලක් මෙන් මේ ආත්ම භවයෙහිම විපාක දෙයි. දැන් අතිරේකව ද පින්කම් කරමු. කුමක් කරමුදැයි සාකච්ඡා කර සතරමං සන්ධිය ස්ථාවර කොට මහාජනයාට විශ්‍රාම ශාලාවක් කරමු. ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධ නොකර කරමු. අප සොරුන් යයි ගෙන ගෙනයන කල්හි ගෑනුන්ගෙන් එක්කෙනෙක්වත් සිතිවිලි මාත්‍රයක් නොකොට බැන්දා හොඳා බැන්ද හොඳා යයි කෑ ගැසූහ. එහෙයින් ඔවුන්ට සම්බන්ධවීමට නොදෙමු. ඔව්හු තමන්ගේ ගෙවලට ගොස් ඇතාට පිඬුබත් තිස්තුනක් දෙති. තණමිටි තිස්තුනක් ගෙනෙති. ඒ සියල්ල ඇතාගේ කුස පුරවයි. ඔව්හු වනයට පිවිස ගස් කපති. කැපූ කැපූ ගස් ඇතා ඇද ගැල් මාර්ගයෙහි තබයි. ඔව්හු ගස් සැස ශාලාවේ කර්මාන්ත ඇරඹූහ.
මඝස‍්ස ගෙහෙ සුජාතා, සුධම්මා, චිත්තා, නන්‍දාති චතස‍්සො භරියායො අහෙසුං. සුධම්මා වඩ‍්ඪකිං පුච‍්ඡති – “තාත, ඉමෙ සහායා කාලස‍්සෙව ගන‍්ත්‍වා සායං එන‍්ති, කිං කම‍්මං කරොන‍්තී”ති? “සාලං කරොන‍්ති, අම‍්මා”ති. “තාත, මය‍්හම‍්පි සාලාය පත‍්තිං කත්‍වා දෙහී”ති. “ඉත්‍ථීහි අපත‍්තිකං කරොමා”ති එතෙ වදන‍්තීති. සා වඩ‍්ඪකිස‍්ස අට‍්ඨ කහාපණෙ දත්‍වා “තාත, යෙන කෙනචි උපායෙන මය‍්හං පත‍්තිකං කරොහී”ති ආහ. සො “සාධු අම‍්මා”ති වත්‍වා පුරෙතරං වාසිඵරසුං ගහෙත්‍වා ගාමමජ‍්ඣෙ ඨත්‍වා “කිං භො අජ්ජ ඉමස‍්මිම‍්පි කාලෙ න නික‍්ඛමථා”ති උච‍්චාසද‍්දං කත්‍වා “සබ‍්බෙ මග‍්ගං ආරුළ‍්හා”ති ඤත්‍වා “ගච‍්ඡථ තාව තුම්හෙ, මය‍්හං පපඤ‍්චො අත්‍ථී”ති තෙ පුරතො කත්‍වා අඤ‍්ඤං මග‍්ගං ආරුය‍්හ කණ‍්ණිකූපගං රුක‍්ඛං ඡින්‍දිත්‍වා තච‍්ඡෙත්‍වා මට‍්ඨං කත්‍වා ආහරිත්‍වා සුධම‍්මාය ගෙහෙ ඨපෙසි – “මයා දෙහීති වුත‍්තදිවසෙ නීහරිත්‍වා දදෙය්‍යාසී”ති.
මඝගේ ගෙදර සුජාතා, සුධම්මා, චිත්තා, නන්දා යයි බිරියෝ සතර දෙනෙක් වූහ. සුධම්මා වඩුවා විචාළාය. දරුව, අපේ ස්වාමි පුරුෂයෝ කලින් ගොස් සවස එති. කුමන වැඩක් කරත්ද? අම්මේ, සාලාවක් කරති. දරුව, මා කෙරෙහි ද සාලාවේ පිනක් කර දෙනවද? ස්ත්‍රීහු සම්බන්ධ කර නොගැනීමට මොව්හු කියති. ඕ වඩුවාට කහවණු අටක් දී දරුව, යම්කිසි උපායකින් මට පින් කරව. හේ හොඳයි අම්මේ කියා. පළමුවම වෑපොරො ගෙන ගම මැද සිට පින්වත්නි කිම, අද මේ වෙලාවෙ යන්නැද්දැයි උස් හඩින් කියා සියළු දෙනාම මගට එළිපන් බව දැන ඔබලා යන්න මම ටිකක් පමාවෙනවා ඔවුන් මුලින් යවා වෙන මගකට පිවිස කර්ණිකාවකට අවශ්‍ය ගසක් කපා සැස මට්ටම් කොට ගෙනවුත් සුධම්මාගේ ගෙයි තැබීය. මා විසින් දෙන්න යයි කියන දිනයෙහි බැහැරකොට දෙන්න.
අථ නිට‍්ඨිතෙ දබ‍්බසම‍්භාරකම‍්මෙ භූමිකම‍්මතො පට‍්ඨාය චයබන්‍ධනථම‍්භුස‍්සාපන සඞ‍්ඝාටයොජන කණ‍්ණිකමඤ‍්චබන්‍ධනෙසු කතෙසු සො වඩ‍්ඪකී කණ‍්ණිකමඤ‍්චෙ නිසීදිත්‍වා චතූහි දිසාහි ගොපානසියො උක‍්ඛිපිත්‍වා “භො එකං පමුට‍්ඨං අත්‍ථී”ති ආහ. කිං භො පමුට‍්ඨං, සබ‍්බමෙව ත්‍වං පමුස‍්සසීති. ඉමා භො ගොපානසියො කත්‍ථ පතිට‍්ඨහිස‍්සන‍්තීති? කණ‍්ණිකා නාම ලද‍්ධුං වට‍්ටතීති. කුහිං භො ඉදානි සක‍්කා ලද‍්ධුන‍්ති? කුලානං ගෙහෙ සක‍්කා ලද‍්ධුන‍්ති. ආහිණ‍්ඩන‍්තා පුච‍්ඡථාති. තෙ අන‍්තොගාමං පවිසිත්‍වා පුච‍්ඡිත්‍වා සුධම‍්මාය ඝරද‍්වාරෙ “ඉමස‍්මිං ඝරෙ කණ‍්ණිකා අත්‍ථී”ති ආහංසු. සා “අත්‍ථී”ති ආහ. හන්ද මූලං ගණ‍්හාහීති. මූලං න ගණ‍්හාමි, සචෙ මම පත‍්තිං කරොථ, දස‍්සාමීති. එථ භො මාතුගාමස‍්ස පත‍්තිං න කරොම, අරඤ‍්ඤං ගන‍්ත්‍වා රුක‍්ඛං ඡින්‍දිස‍්සාමාති නික‍්ඛමිංසු.
ඉක්බිති දැව කර්මාන්ත නිමි කල්හි බිම් කර්මාන්තයේ පටන් බැමි බැඳීම්, කණු එසවීම්, එක්කොට යෙදීම්, කැණිමඬල බැඳීම් කළ කල්හි ඒ වඩුවා කැණිමඬල මත හිඳ සතර දිසාවෙහි ගොනැස් ඔසවා පින්වත්නි, එකක් අමතක වී ඇතැයි කීය. පින්වත කුමක්ද අමතක වුනේ. මේ සියල්ලම අමතක වෙයි. පින්වන්ති මේ ගොනැස් පිහිටුවන්නේ කොහේද? කර්ණිකාවක් (මුදුන් කොත) ලැබුණොත් වටී. කොහෙන්ද දැන් ලබා ගන්න පුළුවන්. කුලවතුන්ගේ ගෙවල්වලින් හැකිවේවි. ගිහිල්ලා අහල බලන්න. ඔව්හු ඇතුළු ගමට ගොස් විචාරන්නේ, සුධම්මාගේ ගෙයි දොර සිට මේ ගෙදර කර්ණිකාවක් ඇද්දැයි විචාළහ. ඕ තොමෝ ඇතැයි කීවාය. එහෙනම් මුදල් ගන්න. මුදල් නොගනිමි. ඉදින් මට පින්දෙන්නේ නම් දෙමි.
තතො වඩ‍්ඪකී “කිං න ලද‍්ධා, තාත, කණ‍්ණිකා”ති පුච‍්ඡි. තෙ තමත්‍ථං ආරොචයිංසු. වඩ‍්ඪකී කණ‍්ණිකමඤ‍්චෙ නිසින‍්නොව ආකාසං උල‍්ලොකෙත්‍වා “භො අජ්ජ නක‍්ඛත‍්තං සුන්‍දරං, ඉදං අඤ‍්ඤං සංවච‍්ඡරං අතික‍්කමිත්‍වා සක‍්කා ලද‍්ධුං, තුම‍්හෙහි ච දුක‍්ඛෙන ආභතා දබ‍්බසම‍්භාරා, තෙ සකලසංවච‍්ඡරෙන ඉමස‍්මිඤ‍්ඤෙව ඨානෙ පූතිකා භවිස‍්සන‍්ති. දෙවලොකෙ නිබ‍්බත‍්තකාලෙ තස‍්සාපි එකස‍්මිං කොණෙ සාලා හොතු, ආහරථ න”න‍්ති ආහ. සාපි යාව තෙ න පුන ආගච‍්ඡන‍්ති, තාව කණ‍්ණිකාය හෙට‍්ඨිමතලෙ “අයං සාලා සුධම්මා නාමා”ති අක‍්ඛරානි ඡින්‍දාපෙත්‍වා අහතෙන වත්‍ථෙන වෙඨෙත්‍වා ඨපෙසි. කම‍්මිකා ආගන‍්ත්‍වා – “ආහර, රෙ කණ‍්ණිකං, යං හොතු තං හොතු. තුය‍්හම‍්පි පත‍්තිං කරිස‍්සාමා”ති ආහංසු. සා නීහරිත්‍වා “තාතා, යාව අට‍්ඨ වා සොළස වා ගොපානසියො න ආරොහන‍්ති, තාව ඉමං වත්‍ථං මා නිබ‍්බෙඨයිත්‍ථා”ති වත්‍වා අදාසි. තෙ “සාධූ”ති සම‍්පටිච‍්ඡිත්‍වා ගහෙත්‍වා ගොපානසියො ආරොපෙත්‍වාව වත්‍ථං නිබ‍්බෙඨෙසුං.
ඉක්බිති වඩුවා විසින් කිම දරුවනි කර්ණිකාවක් ලැබුණේදැයි අසන ලදී. එය ඔහුට දැන්වූහ. වඩුවා කැණිමඬලේ උන්නේම අහස බලා, පින්වත්නි, අද නැකත යහපත්ය. මෙය තව අවුරුද්දක් ගිහිල්ලයි ලබන් පුළුවන්. ඔබලා දුකසේ ගෙන දැව අවුරුද්ද මුළුල්ලේ මෙතැන දිරාපත් වෙයි. දෙව්ලොව උපන් කාලයේ ඇයට ද සාලාවේ කොණක් වේවා. එය ගෙනෙන්නැයි කීය. ඕ තොමෝ ද නැවත ඔවුන් ඒමට පෙර කර්ණිකාවේ යට තලයෙහි “මේ සාලාව සුධර්මා නම් යයි අකුරු කොටවා අලුත් වස්ත්‍රයකින් වෙළා තැබීය. ගැමියෝ පැමිණ කර්ණිකාව ගෙනෙන්න එයින් ඔබටත් පින් දෙන්නෙමු යයි කීහ. ඕ එය බැහැරට ගෙන දරුවනි, අටක් හෝ දහසයක් හෝ ගොනැස් වද්දනතුරු මේ වත්‍රස්වෙළුම ගලවන්න එපා යයි කියා දුන්නාය. ඔව්හු හොඳයි කියා ගෙන ගොනැස් වද්දවා වස්ත්‍ර වෙළුම් හැරපීහ.
එකො මහාගාමිකමනුස‍්සො උද‍්ධං උල‍්ලොකෙන‍්තො අක‍්ඛරානි දිස‍්වා “කිං, භො, ඉද”න‍්ති අක‍්ඛරඤ‍්ඤුං මනුස‍්සං පක‍්කොසාපෙත්‍වා දස‍්සෙසි. සො “සුධම්මා නාම අයං සාලා”ති ආහ. “හරථ, භො, මයං ආදිතො පට‍්ඨාය සාලං කත්‍වා නාමමත‍්තම‍්පි න ලභාම, එසා රතනමත‍්තෙන කණ‍්ණිකරුක‍්ඛෙන සාලං අත‍්තනො නාමෙන කාරෙතී”ති විරවන‍්ති. වඩ‍්ඪකී තෙසං විරවන‍්තානංයෙව ගොපානසියො පවෙසෙත්‍වා ආණිං දත්‍වා සාලාකම‍්මං නිට‍්ඨාපෙසි.
මගියෙක් උඩ බලන්නේ අකුරු දැක, පින්වත්නි මේ කුමක්ද අකුරු යයි මිනිසුන් කැඳවා දැක්වීය. හේ මේ සාලාව සුධම්මා නම් යයි කීය. පින්වත්නි අහක් කරන්න. අපි මුලපටන් සාලාව හදා නාම මාත්‍රයකුදු නො ලබමු. මෝ තොමෝ රියනක් පමණ කර්ණිකාවකින් සාලාව තමාගේ නමින් කරවූවාය. වඩුවා ඔවුන් කෑ ගසද්දීම ගොනැස් ප්‍රවේශ කරවා ඇණ යොදා ශාලාවේ වැඩ අවසන් කළේය.
සාලං තිධා විභජිංසු, එකස‍්මිං කොට‍්ඨාසෙ ඉස‍්සරානං වසනට‍්ඨානං අකංසු, එකස‍්මිං දුග‍්ගතානං, එකස‍්මිං ගිලානානං. තෙත‍්තිංස ජනා තෙත‍්තිංස ඵලකානි පඤ‍්ඤපෙත්‍වා හත්‍ථිස‍්ස සඤ‍්ඤං අදංසු – “ආගන‍්තුකො ආගන‍්ත්‍වා යස‍්ස අත්‍ථතෙ ඵලකෙ නිසීදති, තං ගහෙත්‍වා ඵලකසාමිකස‍්සෙව ගෙහෙ පතිට‍්ඨපෙහි. තස‍්ස පාදපරිකම‍්මපිට‍්ඨිපරිකම‍්මඛාදනීයභොජනීයසයනානි සබ‍්බානි ඵලකසාමිකස‍්සෙව භාරො භවිස‍්සතී”ති. හත්‍ථී ආගතාගතං ගහෙත්‍වා ඵලකසාමිකස‍්ස ගෙහං නෙති, සො තස‍්ස තං දිවසං කත‍්තබ‍්බං කරොති.
ශාලාව තුනට බෙදූහ. එක කොටසක ඉසුරුමතුන්, එක් කොටසක් දුප්පතුන් අනිත් කොට ගිලනුන් ය. එක් දිනක් දුප්පතුන්ට එක් දිනක් රෝගීන්ට පෝරු තිස්තුනක් අතුරා ඇතාට සංඥා දුන්හ. ආගන්තුකයෝ පැමිණ, යමෙකුගේ ඇතුරූ ඵලකයෙහි හිඳියි. ඔහු ගෙන ඵලක හිමියාගේ ගෙයි තබයි. ඔහුගේ පා පිරිකම් පිට පිරිකම් කන බොන සයන සියල්ල ඵලක හිමියාටම භාර වන්නේය. ඇතා පැමිණි පැමිණි අය ගෙන ඵලක හිමියාගේ ගෙදරට පමුණුවයි. හේ ඔහුගේ ඒ දවසේ වැඩ කරයි.
මඝමාණවො සාලතො අවිදූරෙ ඨානෙ කොවිළාරරුක‍්ඛං රොපාපෙසි, මූලෙ චස‍්ස පාසාණඵලකං අත්‍ථරි. නන්දා නාමස‍්ස භරියා අවිදූරෙ පොක‍්ඛරණිං ඛණාපෙසි, චිත්තා මාලාවච‍්ඡෙ රොපාපෙසි, සබ‍්බජෙට‍්ඨිකා පන ආදාසං ගහෙත්‍වා අත‍්තභාවං මණ‍්ඩයමානාව විචරති. මඝො තං ආහ – “භද්දෙ, සුධම්මා, සාලාය පත‍්තිකා ජාතා, නන්දා පොක‍්ඛරණිං ඛණාපෙසි, චිත්තා මාලාවච‍්ඡෙ රොපාපෙසි. තව පන පුඤ‍්ඤකම‍්මං නාම නත්‍ථි, එකං පුඤ්ඤං කරොහි, භද්දෙ”ති සා “ත්‍වං කස‍්ස කාරණා කරොසි, නනු තයා කතං මය‍්හමෙවා”ති වත්‍වා අත‍්තභාවමණ‍්ඩනමෙව අනුයුඤ‍්ජති.
මඝමාණවක තෙමේ ශාලාව නුදුරෙහි කොබෝ ලීල ගසක් රෝපනය කෙළේය. එහි මුල ගල් පුවරුක් ඇතිරීය. නන්ද නම් බිරිය නුදුරෙහි පොකුණක් කැණ වූවාය. චිත්තා මල්පැල රෝපනය කළාය. සියල්ලටම දෙටු තැනැත්තිය වනාහි කන්නාඩියක් ගෙන ශරීරය සරසමින් හැසිරෙයි. මඝ ඇයට කීය. සොඳුර, සුධම්මා සාලාවට දායක වූවාය. නන්දා පොකුණක් කැණවූවාය. චිත්තා මල්ගස් රෝපණය කළාය. ඔබේ වනාහි පින්කමක් නැත. සොඳුර, එක් පින්කමක් කරන්න. ඕතොමෝ ඔබ කාටද මේව කරන්නේ, ඔබ විසින් කළ කල්හි මටම වන්නේ යයි කියා ශරීරය සැරසීමේ ම යෙදෙයි.
මඝො යාවතායුකං ඨත්‍වා තතො චවිත්‍වා තාවතිංසභවනෙ සක්කො හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්ති, තෙපි තෙත‍්තිංස ගාමිකමනුස‍්සා කාලඞ‍්කත්‍වා තෙත‍්තිංස දෙවපුත‍්තා හුත්‍වා තස‍්සෙව සන‍්තිකෙ නිබ‍්බත‍්තා. සක‍්කස‍්ස වෙජයන‍්තො නාම පාසාදො සත‍්ත යොජනසතානි උග‍්ගච‍්ඡි, ධජො තීණි යොජනසතානි උග‍්ගච‍්ඡි, කොවිළාරරුක‍්ඛස‍්ස නිස‍්සන්‍දෙන සමන‍්තා තියොජනසතපරිමණ‍්ඩලො පඤ‍්චදසයොජනපරිණාහක‍්ඛන්‍ධො පාරිච‍්ඡත‍්තකො නිබ‍්බත‍්ති, පාසාණඵලකස‍්ස නිස‍්සන්‍දෙන පාරිච‍්ඡත‍්තකමූලෙ සට‍්ඨියොජනිකා පණ‍්ඩුකම‍්බලසිලා නිබ‍්බත‍්ති. සුධම‍්මාය කණ‍්ණිකරුක‍්ඛස‍්ස නිස‍්සන්‍දෙන තියොජනසතිකා සුධම්මා දෙවසභා නිබ‍්බත‍්ති. නන්‍දාය පොක‍්ඛරණියා නිස‍්සන්‍දෙන පඤ‍්ඤාසයොජනා නන්දා නාම පොක‍්ඛරණී නිබ‍්බත‍්ති. චිත‍්තාය මාලාවච‍්ඡවත්‍ථුනිස‍්සන්‍දෙන සට‍්ඨියොජනිකං චිත‍්තලතාවනං නාම උය්‍යානං නිබ‍්බත‍්ති.
මඝ ආයුතෙක් සිට එයින් සැව තව්තිසා භවනයෙහි සක්‍රව උපන්නේය. ඒ තිස්තුන් දෙනාද කලුරිය කොට දෙව්පුතුන් තිස්තුන් දෙනෙක්ව ඔහු සමීපයෙහි උපන්හ. සක්‍රයාගේ වෛජයන්ත නම් ප්‍රාසාදය යොදුන් සත් සියයක් උසය. කොඩි යොදුන් තුන්සියයක් උසය. කොබෝලීල ගසේ විපාකයෙන් හාත්පස යොදුන් සියයක් වට ඇති යොදුන් පහලොවක් කඳ ඇති පාරිජාත ගස පහළ විය. පාසාණ ඵලකයේ පිනින් පාරිජාත ගස මුල සැට යොදුනක් ඇති පාණ්ඩුකම්බල ශිලාසනය පහළ විය. සුධම්මාගේ කර්ණික ගසේ පිනින් තුන් යොදුනක් වූ සුධම්මා දේවසභා ශාලාව ඇතිවිය. නන්දාගේ පොකුණේ පිනෙන් පනස් යොදුන් වූ නන්දා නම් පොකුණ පහළ විය. චිත්‍රාගේ මස් රෝපනයේ පිනෙන් සැටයොදුන් වූ චිත්‍රලතා වන නම් වූ උද්‍යානය පහළ විය.
සක්කො දෙවරාජා සුධම‍්මාය දෙවසභාය යොජනිකෙ සුවණ‍්ණපල‍්ලඞ‍්කෙ නිසින‍්නො තියොජනිකෙ සෙතච‍්ඡත‍්තෙ ධාරියමානෙ තෙහි දෙවපුත‍්තෙහි තාහි දෙවකඤ‍්ඤාහි අඩ‍්ඪතියාහි නාටකකොටීහි ද‍්වීසු දෙවලොකෙසු දෙවතාහි ච පරිවාරිතො මහාසම‍්පත‍්තිං ඔලොකෙන‍්තො තා තිස‍්සො ඉත්‍ථියො දිස‍්වා “ඉමා තාව පඤ‍්ඤායන‍්ති, සුජාතා කුහි”න‍්ති ඔලොකෙන‍්තො “අයං මම වචනං අකත්‍වා ගිරිකන්‍දරාය බකසකුණිකා හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්තා”ති දිස‍්වා දෙවලොකතො ඔතරිත්‍වා තස‍්සා සන‍්තිකං ගතො. සා දිස‍්වාව සඤ‍්ජානිත්‍වා අධොමුඛා ජාතා. “බාලෙ, ඉදානි කිං සීසං න උක‍්ඛිපසි? ත්‍වං මම වචනං අකත්‍වා අත‍්තභාවමෙව මණ‍්ඩයමානා වීතිනාමෙසි. සුධම‍්මාය ච නන්‍දාය ච චිත‍්තාය ච මහාසම‍්පත‍්ති නිබ‍්බත‍්තා, එහි අම‍්හාකං සම‍්පත‍්තිං පස‍්සා”ති දෙවලොකං නෙත්‍වා නන්‍දාය පොක‍්ඛරණියා පක‍්ඛිපිත්‍වා පල‍්ලඞ‍්කෙ නිසීදි.
සක්දෙව් රජ සුධම්මා දෙව් සභායෙහි යොදුනක් වූ රන් පලඟෙහි හුන්නේ, තුන් යොදුන් සේසත දරණු ලබන ඒ දෙවියන් දේව කන්‍යාවන් කෝටි දෙසිය පනහක් .....දෙදෙව්ලොව දෙවියන් පිරිවරන ලද්දේ මහත් සම්පත් බලන්නේ ස්ත්‍රීන් තිදෙනා දැක මේ අය පෙනේ, සුජාතා කොහේදැයි බලන්නේ මැය මගේ වචනය නො අසා ගිරිකඳුරෙහි කෙකිණියක්ව උපන්නා යයි දැක, දෙලොවින් බැස ඈ සමීපයට ගියේය. ඕ තොමෝ දැන හැඳින බිම බලාගත්තාය. මෝඩියේ දැන් කිම හිස නොඔසවන්නේ? තී මා කී දේ නොකොට ශරීරය ම සරසමින් සිටියෙහිය. සුධම්මා, නන්දා, චිත්තා මා සමීපයෙහි උපන්නාහ. එව අපේ සම්පත් බලවයි දෙව්ලොවට පමුණුවා නන්දා පොකුණෙහි බැහීය. ඉක්බිති ආසනයෙහි හිඳ ගත්තේය.
නාටකිත්‍ථියො “කුහිං ගතත්‍ථ, මහාරාජා”ති පුච‍්ඡිංසු. සො අනාරොචෙතුකාමොපි තාහි නිප‍්පීළියමානො “සුජාතාය සන‍්තික”න‍්ති ආහ. කුහිං නිබ‍්බත‍්තා, මහාරාජාති? කන්‍දරපාදෙති. ඉදානි කුහින‍්ති? නන්‍දාපොක‍්ඛරණියං මෙ විස‍්සට‍්ඨාති. එථ, භො, අම‍්හාකං අය්‍යං පස‍්සාමාති සබ‍්බා තත්ථ අගමංසු. සා පුබ්බෙ සබ‍්බජෙට‍්ඨිකා හුත්‍වා තා අවමඤ‍්ඤිත්‍ථ. ඉදානි තාපි තං දිස‍්වා – “පස‍්සථ, භො අම‍්හාකං අය්‍යාය මුඛං කක‍්කටකවිජ‍්ඣනසූලසදිස”න‍්තිආදීනි වදන‍්තියො කෙළිං අකංසු. සා අතිවිය අට‍්ටියමානා සක‍්කං දෙවරාජානං ආහ – “මහාරාජ, ඉමානි සුවණ‍්ණරජතමණිවිමානානි වා නන්‍දාපොක‍්ඛරණී වා මය‍්හං කිං කරිස‍්සති, ජාතිභූමියෙව මහාරාජ සත‍්තානං සුඛා, මං තත්‍ථෙව කන්‍දරපාදෙ විස‍්සජ‍්ජෙහී”ති. සක්කො තං තත්ථ විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා “මම වචනං කරිස‍්සසී”ති ආහ. කරිස‍්සාමි, මහාරාජාති. පඤ‍්ච සීලානි ගහෙත්‍වා අඛණ‍්ඩානි කත්‍වා රක‍්ඛ, කතිපාහෙන තං එතාසං ජෙට‍්ඨිකං කරිස‍්සාමීති. සා තථා අකාසි.
නාටක ස්ත්‍රීහු මහරජ කොහේ ගියේදැයි ඇසූහ. හේ නොකියනු කැමැත්තේ ද ඔවුන් නොපෙළා සුජාතා ලඟට යයි කීය. මහරජතුමණි. ඉපදී සිටින්නේ කොහේද? කඳුරු පාදයක. දැන් කොහේද? නන්දා පොකුනට මං ගෙනත් දැම්මා. එන්න පින්වතියනි, අපගේ ආර්යාව දකිමු යයි සියල්ලෝ එහි ගියහ. ඕ තොමෝ පෙර සියල්ලටම දෙටුව සිට ඔවුන්ට අවමන් කළාය. දැන් ඔව්හු ඇය දැක, බලන්න පින්වතියනි, අපේ ආර්යාවගේ කට, කකුළුවන් විදින උලක් වගේ ආදිය කියන්නියෝ කවටකම් කළහ. ඕ අතිශයින් ලජ්ජාවට පත් වුයේ සක්දෙව් රජුට කීවාය. මහරජ, මේ රන්රිදී මැණික් විමාන හෝ නන්දා පොකුණ හෝ මට මොනව කරන්නද? මහරජ සත්වයන්ට උපන් බිමම සැපයි. මං ඒ කන්දර පාදයටම ගිහින් දාන්න. සක්‍රයා ඇය එහි දමා මගේ වචනය කරන්නෙහි දැයි ඇසීය. මහරජතුමනි, කරන්නෙමි. පන්සිල් ගෙන කඩ නොකොට ආරක්ෂා කරව. කීප දවසකින් ඔබ මොවුන්ට දෙටු කරන්නෙමි. ඕ එසේ කළාය.
සක්කො කතිපාහස‍්ස අච‍්චයෙන “සක‍්කා නු ඛො සීලං රක‍්ඛිතු”න‍්ති ගන‍්ත්‍වා මච‍්ඡරූපෙන උත‍්තානකො හුත්‍වා තස‍්සා පුරතො උදකපිට‍්ඨෙ ඔසරති, සා “මතමච‍්ඡකො භවිස‍්සතී”ති ගන‍්ත්‍වා සීසෙ අග‍්ගහෙසි. මච‍්ඡො නඞ‍්ගුට‍්ඨං චාලෙසි. සා “ජීවති මඤ‍්ඤෙ”ති උදකෙ විස‍්සජ‍්ජෙසි. සක්කො ආකාසෙ ඨත්‍වා “සාධු, සාධු, රක‍්ඛසි සික‍්ඛාපදං, එවං තං රක‍්ඛමානං කතිපාහෙනෙව නාටකානං ජෙට‍්ඨිකං කරිස‍්සාමී”ති ආහ. තස‍්සාපි පඤ‍්ච වස‍්සසතානි ආයු අහොසි. එකදිවසම‍්පි උදරපූරං නාලත්‍ථං, සුක‍්ඛිත්‍වා පරිසුක‍්ඛිත්‍වා මිලායමානාපි සීලං අඛණ‍්ඩෙත්‍වා කාලඞ‍්කත්‍වා බාරාණසියං කුම‍්භකාරගෙහෙ නිබ‍්බත‍්ති.
සක්‍රයා කීප දවසකට පසු සීලය රැකීමට හැකිදැයි එහි ගොස් මසකුගේ රූපයෙන් උඩුකුරුව ඈ ඉදිරියේ ජලය මත පැමිණෙයි. ඕ මළ මසෙකැයි ගොස් හිස ගත්තාය. මසා නඟුට සෙලවී පණ ඇතැයි සිතා ජලයෙහි හළේය. සක්‍රයා අහසෙහි සිට සාදු සාදු සිකපද රකිහි. මෙසේ සික්ෂාපද ආරක්ෂා කළහොත් කීප දවසකින්ම නාටිකාවන්ගේ දෙටු කරන්නෙමි යි කීය. ඇයට ද පන්සිය වසක් ආයු විය. එක් දිනක්වත් කුසපුරවාගත නොහැකි විය. වේලී තදින් වේලී මැලවී යන්නේ ද සීලය අඛණ්ඩව කොට කලුරිය කර බරණැස කුඹල් ගෙයක උපන්නාය.
සක්කො “කුහිං නිබ‍්බත‍්තා”ති ඔලොකෙන‍්තො දිස‍්වා “තතො ඉධ ආනෙතුං න සක‍්කා, ජීවිතවුත‍්තිමස‍්සා දස‍්සාමී”ති සුවණ‍්ණඑළාලුකානං යානකං පූරෙත්‍වා මජ‍්ඣෙ ගාමස‍්ස මහල‍්ලකවෙසෙන නිසීදිත්‍වා “එළාලුකානි ගණ‍්හථා”ති උක‍්කුට‍්ඨිමකාසි. සමන‍්තා ගාමවාසිකා ආගන‍්ත්‍වා “දෙහි, තාතා”ති ආහංසු. අහං සීලරක‍්ඛකානං දෙමි, තුම්හෙ සීලං රක‍්ඛථාති. තාත මයං සීලං නාම කීදිසන‍්තිපි න ජානාම, මූලෙන දෙහීති. “සීලරක‍්ඛකානංයෙව දම‍්මී”ති ආහ. “එථ, රෙ කොසි අයං එළාලුකමහල‍්ලකො”ති සබ‍්බෙ නිවත‍්තිංසු.
සක්‍රයා කොහේ ඉපදුනාදැයි බලන්නේ දැක එයින් මෙහෙ ගෙනෙන්ට නොහැකි යයි ජීවිත වෘත්තියක් ඇයට පෙන්වමියි රන් කැකිරිවලින් යානයක් පුරවා ගම මැද මහළු වේශයකින් හිඳ කැකිරි ගන්නැයි ශබ්ද කෙළේය. සියළු ගම්වැසියෝ පැමිණ පියාණෙනි, දෙන්න යැයි ඉල්ලූහ. මම සිල් රකින අයට දෙමි. ඔබලා සිල් රකින්නහුද? පියතුමණි. සිල් මොනවාදැයි අපි නොදනිමු. මුදලට දෙන්න. සිල් රකින අයටමයි මා දෙන්නේ. අඩේ වරෙව්. කවුද මේ කැකිරි මහල්ලා යයි සියල්ලෝම නැවතුනහ.
සා දාරිකා පුච‍්ඡි – “අම‍්ම, තුම්හෙ එළාලුකත්‍ථාය ගතා තුච‍්ඡහත්‍ථාව ආගතා”ති. කොසි, අම‍්ම, එළාලුකමහල‍්ලකො “අහං සීලරක‍්ඛකානං දම‍්මී”ති වදති, නූනිමස‍්ස දාරිකා සීලං ඛාදිත්‍වා වත‍්තන‍්ති, මයං සීලමෙව න ජානාමාති. සා “මය‍්හං ආනීතං භවිස‍්සතී”ති ගන‍්ත්‍වා “එළාලුකං, තාත, දෙහී”ති ආහ. “ත්‍වං සීලානි රක‍්ඛසි අම‍්මා”ති? “ආම, තාත රක‍්ඛාමී”ති. ඉදං මයා තුය‍්හමෙව ආභතන‍්ති ගෙහද‍්වාරෙ යානෙන සද්ධිං ඨපෙත්‍වා පක‍්කාමි. සාපි යාවජීවං සීලං රක‍්ඛිත්‍වා චවිත්‍වා වෙපචිත‍්තිඅසුරස‍්ස ධීතා හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්ති. සීලනිස‍්සන්‍දෙන පාසාදිකා අහොසි. සො “ධීතුවිවාහමඞ‍්ගලං කරිස‍්සාමී”ති අසුරෙ සන‍්නිපාතෙසි.
ඒ දැරිය විචාළාය. අම්මේ ඔබලා කැකිරි සඳහා ගොස් හිස් අතින් එන්නේද? දුවේ ඒ මහල්ලා සිල් රකින අයට දෙන්නේ යයි කියයි. ඒකාන්තයෙන් මේ දැරිය සිල් සමාදන් වී සිටින්නියකි. අපි සිල් නොදනිමු. ඕ තොමෝ ගෙනෙන ලදැයි ගොස් පියාණනි, කැකිරි දෙන්නැයි ඉල්ලුවාය. දරුව ඔබ සිල් රකිනවද? එසේය පියාණනි, රකිමි. මෙය මවිසින් ඔබ සඳහාම ගෙනෙන ලදැයි යානාව සමග තබා ගියේය. ඕ ද යව්දිවි සිල් රැක චේපචිත්ති අසුරයාගේ දුවව උපන්නාය. සීලයේ පිනින් පැහැපත් විය. හෙතෙම දුවගේ විවාහ මංගල්‍යය කරන්නෙමියි අසුරයන් රැස්කරවීය.
සක්කො “කුහිං නිබ‍්බත‍්තා”ති ඔලොකෙන‍්තො “අසුරභවනෙ නිබ‍්බත‍්තා, අජ‍්ජස‍්සා විවාහමඞ‍්ගලං කරිස‍්සන‍්තී”ති දිස‍්වා “ඉදානි යංකිඤ‍්චි කත්‍වා ආනෙතබ‍්බා මයා”ති අසුරවණ‍්ණං නිම‍්මිනිත්‍වා ගන‍්ත්‍වා අසුරානං අන‍්තරෙ අට‍්ඨාසි. “තව සාමිකං වදෙහී”ති තස‍්සා හත්‍ථෙ පිතා පුප‍්ඵදාමං අදාසි “යං ඉච‍්ඡසි, තස‍්සූපරි ඛිපාහී”ති. සා ඔලොකෙන‍්තී සක‍්කං දිස‍්වා පුබ‍්බසන‍්නිවාසෙන සඤ‍්ජාතසිනෙහා “අයං මෙ සාමිකො”ති තස‍්සූපරි දාමං ඛිපි. සො තං බාහාය ගහෙත්‍වා ආකාසෙ උප‍්පති, තස්මිං ඛණෙ අසුරා සඤ‍්ජානිංසු. තෙ “ගණ‍්හථ, ගණ‍්හථ, ජරසක‍්කං, වෙරිකො අම‍්හාකං, න මයං එතස‍්ස දාරිකං දස‍්සාමා”ති අනුබන්‍ධිංසු. වෙපචිත‍්ති පුච‍්ඡි “කෙනාහටා”ති? “ජරසක‍්කෙන මහාරාජා”ති. “අවසෙසෙසු අයමෙව සෙට‍්ඨො, අපෙථා”ති ආහ. සක්කො නං නෙත්‍වා අඩ‍්ඪතියකොටිනාටකානං ජෙට‍්ඨිකට‍්ඨානෙ ඨපෙසි. සා සක‍්කං වරං යාචි – “මහාරාජ, මය‍්හං ඉමස‍්මිං දෙවලොකෙ මාතා වා පිතා වා භාතා වා භගිනී වා නත්‍ථි, යත්‍ථ යත්‍ථ ගච‍්ඡසි, තත්ථ තත්ථ මං ගහෙත්‍වාව ගච‍්ඡ මහාරාජා”ති. සක්කො “සාධූ”ති පටිඤ‍්ඤං අදාසි.
සක්‍රයා කොහේ ඉපදුනාදැයි බලන්නේ අසුර භවනෙහි ඉපදී අද ඇගේ විවාහ මංගල කරන්නේ යයි දැක, දැන් කිසිවක් කොට ගෙන එන්නෙමියි අසුර වර්ණයක් මවාගෙන පැමිණ අසුරයන් අතරෙහි සිටියේය. ඔබේ ස්වාමියා තෝරා ගන්නැයි ඇගේ පියා ඇය අතට මල්දමක් දුන්නේය. යමෙකුට කැමති නම් ඔහු තබන්න යයි කීය. ඕ තොමෝ බලන්නී සක්‍රයා දැක පෙර ඇසුරෙන් ඇති වූ ආදරය ඇත්තේ තෙමේ මාගේ ස්වාමියා යයි ඔහු මත්තෙහි මල්දම තැබුවාය. හේ ඇය අතින් ගෙන අහසට නැංගේය. එකෙණෙහි අසුරයෝ හැඳින ගත්හ. ඔව්හු ගනිවු ගනිවු ජරා සක්‍රයා, අපේ හතුරා අපි මොහුට දැරිය නොදෙමුයි ලුහු බැන්දහ. චේපචිත්ති ඇසූවිට මහරජ ජරා සක්‍රයාය කීහ. අවසේස අයගෙන් මොවුන් ශ්‍රේෂ්ඨය. ඉවත්වේව් යයි කීය. සක්‍රයා ඇය පමුණුවා කෝටි දෙසිය පනහක් නාටිකාවන්ගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ ස්ථානයෙහි තැබීය. ඕ සක්‍රයාගෙන් වරයක් ඉල්ලීය. මහරජ, මට මේ දිව්‍යලෝකයෙහි මව හෝ පියා හෝ සහෝදරයා හෝ සහෝදරිය හෝ නැත. ඔබ යන තැන මාත් එක්ක යන්න. සක්‍රයා මැනවැයි පිළිණ දුන්නේය.
එවං මචලගාමකෙ මඝමාණවකාලතො පට‍්ඨාය විසුද‍්ධභාවමස‍්ස සම‍්පස‍්සන‍්තො භගවා “දීඝරත්තං විසුද්ධො ඛො අයං යක්ඛො”ති ආහ. අත්‍ථසඤ‍්හිතන‍්ති අත්‍ථනිස‍්සිතං කාරණනිස‍්සිතං.
මෙසේ මචල ගමේ මඝමානවක කාලයෙහි පටන් ඔහුගේ පිරිසිදු බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බලන්නේ දීඝරත්තං විසුද්ධො ඛො යක්ඛො” දිගුකලෙක සිට මේ දෙවියා පිරිසිදුයයි කීහ. අත්ථසංහිතං - අර්ථ නිශ්‍රිතය-ප්‍රයෝජන සහිතය. කාරණ නිශ්‍රිතය. කරුණු - හේතු සහිතය.
පළමු බණවර වැනුම නිමි.
පඤ‍්හවෙය්‍යාකරණවණ‍්ණනා
කිං සංයොජනාති කිං බන්‍ධනා, කෙන බන්‍ධනෙන බද‍්ධා හුත්‍වා. පුථුකායාති බහුජනා. අවෙරාති අප‍්පටිඝා. අදණ‍්ඩාති ආවුධදණ‍්ඩධනදණ‍්ඩවිනිමුත‍්තා. අසපත‍්තාති අපච‍්චත්‍ථිකා. අබ්‍යාපජ‍්ජාති විගතදොමනස‍්සා. විහරෙමු අවෙරිනොති අහො වත කෙනචි සද්ධිං අවෙරිනො විහරෙය්‍යාම, කත්‍ථචි කොපං න උප‍්පාදෙත්‍වා අච‍්ඡරාය ගහිතකං ජඞ‍්ඝසහස‍්සෙන සද්ධිං පරිභුඤ‍්ජෙය්‍යාමාති දානං දත්‍වා පූජං කත්‍වා ච පත්‍ථයන‍්ති. ඉති ච නෙසං හොතීති එවඤ‍්ච නෙසං අයං පත්‍ථනා හොති. අථ ච පනාති එවං පත්‍ථනාය සතිපි.
කිං සංයොජනං - කුමන බැම්මකින්. කුමන බැම්මකින් බැඳී. පුථුකායා - බොහෝ දෙනා. අවෙරා - ගැටීම් නැති. අදණ්ඩා - ආයුධ, ධන දඬුවම්වලින් වෙන් වූ. අසපත්තා - සතුරු නැති. අව්‍යපජ්ඣා - දොම්නස් නැති. විහරෙමු අවෙරිනො - කිසිවකු සමග වෛර නැතිව වාසය කරමු. කිසිවකු කෙරෙහි කෝපය නූපදවා අප්සරාවන් ගැනීම, ඡංඝ දහසක් සමග පරිභෝජනය කෙරෙමු යයි දන් දී පූජාකොට ප්‍රාර්ථනා කරති. ඉති ච තෙසං හොති - එසේම ඔවුන්ගේ මේ ප්‍රාර්ථනාව ද වේ. අථ ච පන - මෙසේ ප්‍රාර්ථනා ඇති කල්හි.
ඉස‍්සාමච‍්ඡරියසංයොජනාති පරසම‍්පත‍්තිඛීයනලක‍්ඛණා ඉස්සා, අත‍්තසම‍්පත‍්තියා පරෙහි සාධාරණභාවස‍්ස අසහනලක‍්ඛණං මච‍්ඡරියං, ඉස්සා ච මච‍්ඡරියඤ‍්ච සංයොජනං එතෙසන්ති ඉස‍්සාමච‍්ඡරියසංයොජනා. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො. විත්‍ථාරතො පන ඉස‍්සාමච‍්ඡරියානි අභිධම‍්මෙ වුත‍්තානෙව.
ඉස්සා මච්ඡරිය සංයෝජනා - අනුන්ගේ සත්පත් පිරිහෙළීම් ලක්ෂණකොට ඇති ඊර්ෂ්‍යාව, තමන්ගේ සම්පත් අනුන්ගේ සාධාරණභාවයට නොඉවසීම ලක්‍ෂණ කොට ඇති මසුරුකම, ඉසිද මසුරු ද යෙදීම ඉස්සා මච්ඡරිය සංයොජනා වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂෙපයයි. විස්තර වශයෙන් වනාහි ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම අභිධර්මයෙහි කියන ලද්දේමය.
ආවාසමච‍්ඡරියෙන පනෙත්‍ථ යක්ඛො වා පෙතො වා හුත්‍වා තස‍්සෙව ආවාසස‍්ස සඞ‍්කාරං සීසෙන උක‍්ඛිපිත්‍වා විචරති. කුලමච‍්ඡරියෙන තස්මිං කුලෙ අඤ‍්ඤෙසං දානාදීනි කරොන‍්තෙ දිස‍්වා “භින‍්නං වතිදං කුලං මමා”ති චින‍්තයතො ලොහිතම‍්පි මුඛතො උග‍්ගච‍්ඡති, කුච‍්ඡිවිරෙචනම‍්පි හොති, අන‍්තානිපි ඛණ‍්ඩාඛණ‍්ඩානි හුත්‍වා නික‍්ඛමන‍්ති. ලාභමච‍්ඡරියෙන සඞ‍්ඝස‍්ස වා ගණස‍්ස වා සන‍්තකෙ ලාභෙ මච‍්ඡරායිත්‍වා පුග‍්ගලිකපරිභොගෙන පරිභුඤ‍්ජිත්‍වා යක්ඛො වා පෙතො වා මහාඅජගරො වා හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්තති. සරීරවණ‍්ණගුණවණ‍්ණමච‍්ඡරියෙන පන පරියත‍්තිධම‍්මමච‍්ඡරියෙන ච අත‍්තනොව වණ‍්ණං වණ‍්ණෙති, න පරෙසං වණ‍්ණං, “කිං වණ‍්ණො එසො”ති තං තං දොසං වදන‍්තො පරියත‍්තිඤ‍්ච කස‍්සචි කිඤ‍්චි අදෙන‍්තො දුබ‍්බණ‍්ණො චෙව එළමූගො ච හොති.
මෙහි ආවාස මසුරුකමින් යකෙක් හෝ ප්‍රේතයෙක් හෝ වී ඒ ආවාසයේ කසල හිසින් ඔසවා හැසිරෙයි. කුල මසුරුකමින් ඒ කුලයෙහි අන්‍යයන් දානමානාදිය කරනවා දැක මගේ මේ කුලය විනාශ වේ යයි සිතීමෙන් කටින් ලේ වමනය කරයි. බඩ විරේචන ද වේ. බඩවැල් ද කැඩි කැඩී නික්මෙයි. ලාබ මසුරුකමින් සංඝයාගේ හෝ ගණයාගේ ලාභයෙහි මසුරු වී පෞද්ගලික පරිභෝගයෙන් පරිභෝග කොට යකෙක් හෝ ප්‍රේතයෙක් හෝ මහා පිඹුරෙක් වී උපදී. ශරීර වර්ණය, ගුණ වැනුම මසුරු කමින් ද පරියත්ති ධර්ම මසුරු කමින් ද තමාගේ වර්ණනය කරයි. අනුන්ගේ මොන වැනුම් ද මොහුගේ ඒ ඒ දොස් කියන්නේ බණ පොතකුදු කාටවත් නොදෙන්නේ අවලස්සනයෙක් හෝ ගොලු බිහිරක් වේ.
අපිච ආවාසමච‍්ඡරියෙන ලොහගෙහෙ පච‍්චති. කුලමච‍්ඡරියෙන අප‍්පලාභො හොති. ලාභමච‍්ඡරියෙන ගූථනිරයෙ නිබ‍්බත‍්තති. වණ‍්ණමච‍්ඡරියෙන භවෙ නිබ‍්බත‍්තස‍්ස වණ‍්ණො නාම න හොති. ධම‍්මමච‍්ඡරියෙන කුක‍්කුළනිරයෙ නිබ‍්බත‍්තති. ඉදං පන ඉස‍්සාමච‍්ඡරියසංයොජනං සොතාපත‍්තිමග‍්ගෙන පහීයති. යාව තං නප‍්පහීයති, තාව දෙවමනුස‍්සා අවෙරතාදීනි පත්‍ථයන‍්තාපි වෙරාදීහි න පරිමුච‍්චන‍්තියෙව.
තව ද ආවාස මසුරුකමින් ලෝහ ගෙයි පැසේ. කුල මසුරුකමින් ලැබීම් නැත්තෙක් වේ. ලාභ මසුරුකමින් ගුථ නිරයෙහි උපදී. වර්ණ මසුරුකමින් භවයෙහි උපන් විට වර්ණයක් නොවේ. දහම් මසුරුකමින් කුක්කුල නිරයෙහි උපදී. මේ ඉස්සා මච්ඡරිය යෙදීම සෝවාන් මගින් ප්‍රහීන වේ. එය ප්‍රහීන වනනතුරු මිනිසුන් වූ අවෛරාදිය ප්‍රාර්ථනා කළත් වෛරාදියෙන් නො මිදෙති.
තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ‍්ඛාති එතස‍්මිං පඤ‍්හෙ මයා තුම‍්හාකං වචනං සුත්‍වා කඞ‍්ඛා තිණ‍්ණාති වදති, න මග‍්ගවසෙන තිණ‍්ණකඞ‍්ඛතං දීපෙති. විගතා කථංකථාති ඉදං කථං, ඉදං කථන‍්ති අයම‍්පි කථංකථා විගතා.
තිණ්ණා මෙත්ථ කංඛා - මේ ප්‍රශ්නයෙහි ඔබගේ වචනය අසා සැක දුරු වී යයි කියයි. මේ සැක දුරු වීම මාර්ග වශයෙන් නොදක්වයි. විගත කථං කථා - මේ මේ යයි මෙය ද දුරු විය.
නිදානාදීනි වුත‍්තත්‍ථානෙව. පියාප‍්පියනිදානන‍්ති පියසත‍්තසඞ‍්ඛාරනිදානං මච‍්ඡරියං, අප‍්පියසත‍්තසඞ‍්ඛාරනිදානා ඉස්සා. උභයං වා උභයනිදානං. පබ‍්බජිතස‍්ස හි සද‍්ධිවිහාරිකාදයො, ගහට‍්ඨස‍්ස පුත‍්තාදයො හත්‍ථිඅස‍්සාදයො වා සත්තා පියා හොන‍්ති කෙළායිතා මමායිතා, මුහුත‍්තම‍්පි තෙ අපස‍්සන‍්තො අධිවාසෙතුං න සක‍්කොති. සො අඤ‍්ඤං තාදිසං පියසත‍්තං ලභන‍්තං දිස‍්වා ඉස‍්සං කරොති. “ඉමිනා අම‍්හාකං කිඤ‍්චි කම‍්මං අත්ථි, මුහුත‍්තං තාව නං දෙථා”ති තමෙව අඤ‍්ඤෙහි යාචිතො “න සක‍්කා දාතුං, කිලමිස‍්සති වා උක‍්කණ‍්ඨිස‍්සති වා”තිආදීනි වත්‍වා මච‍්ඡරියං කරොති. එවං තාව උභයම‍්පි පියසත‍්තනිදානං හොති. භික‍්ඛුස‍්ස පන පත‍්තචීවරපරික‍්ඛාරජාතං, ගහට‍්ඨස‍්ස වා අලඞ‍්කාරාදිඋපකරණං පියං හොති මනාපං, සො අඤ‍්ඤස‍්ස තාදිසං උප‍්පජ‍්ජමානං දිස‍්වා “අහො වතස‍්ස එවරූපං න භවෙය්‍යා”ති ඉස‍්සං කරොති, යාචිතො වාපි “මයම‍්පෙතං මමායන‍්තා න පරිභුඤ‍්ජාම, න සක‍්කා දාතු”න‍්ති මච‍්ඡරියං කරොති. එවං උභයම‍්පි පියසඞ‍්ඛාරනිදානං හොති. අප‍්පියෙ පන තෙ වුත‍්තප‍්පකාරෙ සත‍්තෙ ච සඞ‍්ඛාරෙ ච ලභිත්‍වා සචෙපිස‍්ස තෙ අමනාපා හොන‍්ති, තථාපි කිලෙසානං විපරීතවුත‍්තිතාය “ඨපෙත්‍වා මං කො අඤ‍්ඤො එවරූපස‍්ස ලාභී”ති ඉස‍්සං වා කරොති, යාචිතො තාවකාලිකම‍්පි අදදමානො මච‍්ඡරියං වා කරොති. එවං උභයම‍්පි අප‍්පියසත‍්තසඞ‍්ඛාරනිදානං හොති.
පියාප්පිය නිදානං - ඊර්ෂ්‍යාව ප්‍රියසත්ව සංඛාරයට නිදානයයි. මසුරුකම අප්‍රිය සත්ව සංඛාරයට නිදානයයි. දෙකම දෙකටම නිදානයයි. පැවිද්දෙකුට සද්ධිවිහාරිකාදීහු ද ගිහියෙකුට පුතුන් ආදින් ඇත් අස් ආදිය මමත්වයෙන් ප්‍රියවෙති. මොහොතකුදු ඒවා නොදකින්නේ ඉවසීමට නොහැකි වෙති. හේ අන්‍යයෝ එවැනි ප්‍රිය වස්තු ලබනවා දැක ඊර්ෂ්‍යා කරයි. මෙයින් අපට වැඩක් ඇත. ටිකකට මේ දෙන්න යයි ඉල්ලූ විට දීමට නොහැකි වේ. කලාන්ත වන්නේය හෝ කලකිරෙන්නේය. ආදිය කියා මසුරුකම් කරයි. මෙසේ දෙදෙනාගේම ප්‍රිය සත්ව නිදානය වේ. භික්ෂූන්ගේ වනාහි පා සිවුරු පිරිකර ආදිය. ගිහියන්ගේ අලංකාර ආදි උපකරණ ප්‍රිය වේ. මනාප වේ. හේ අනිකෙකුට එබඳු දේ උපදිනවා දැක මොහුට මෙය නොවේවයි ඊර්ෂ්‍යා කරයි. ඉල්ලූවිට මා තවම එය පරිභෝග කළේ නැත දිය නොහැකි යයි මසුරුකම් කරයි. මෙසේ දෙකම ප්‍රිය සංඛාරයට නිදාන වේ. අප්‍රියෙහි වනාහි කියන ලද ආකාරයෙන් සතුන් ද සංඛාර ද ලැබ ඉදින් ඔහුට ඔවුන් අමනාප නම් එම කෙලෙස් විපරීත වශයෙන් තබා වෙන කවුද මං වගේ මේවා ලබන්නේ යයි ඊර්ෂ්‍ය හෝ කරයි. ඉල්ලන විට තාවකාලිකවත් නොදී මසුරුකම හේ කරයි. මෙසේ මේ දෙකම අප්‍රිය සත්ව සංඛාරයට නිදාන වේ.
ඡන්‍දනිදානන‍්ති එත්‍ථ පරියෙසනඡන්‍දො, පටිලාභඡන්‍දො, පරිභොගඡන්‍දො, සන‍්නිධිඡන්‍දො, විස‍්සජ‍්ජනඡන්‍දොති පඤ‍්චවිධො ඡන්දො.
ඡන්ද නිදානං - මෙහි සෙවීම ඡන්දයයි - ඡන්දය - පටිලාභ, පරිභොග, සන්නිධි, විස්සජ්ජන, පරියෙසන යයි පස් ආකාරය.
කතමො පරියෙසනඡන්‍දො? ඉධෙකච‍්චො අතිත‍්තො ඡන්‍දජාතො රූපං පරියෙසති, සද‍්දං. ගන්‍ධං. රසං. ඵොට‍්ඨබ‍්බං පරියෙසති, ධනං පරියෙසති. අයං පරියෙසනඡන්‍දො.
රූපාදි විසය පස් සොයයි. ධනය සොයයි මේ පරියෙසන ඡන්දයයි.
කතමො පටිලාභඡන්‍දො? ඉධෙකච‍්චො අතිත‍්තො ඡන්‍දජාතො රූපං පටිලභති, සද‍්දං. ගන්‍ධං. රසං. ඵොට‍්ඨබ‍්බං පටිලභති, ධනං පටිලභති. අයං පටිලාභඡන්‍දො.
පටිලාභ ඡන්දය යනු ඉහත වස්තූන් ලැබීමෙන් තෘප්තිමත් නොවීමයි.
කතමො පරිභොගඡන්‍දො? ඉධෙකච‍්චො අතිත‍්තො ඡන්‍දජාතො රූපං පරිභුඤ‍්ජති, සද‍්දං. ගන්‍ධං. රසං. ඵොට‍්ඨබ‍්බං පරිභුඤ‍්ජති, ධනං පරිභුඤ‍්ජති. අයං පරිභොගඡන්‍දො.
ඉහත වස්තු පරිභොග කිරීමෙන් ඇතිවීමක් නොමැතිවීම පරිභෝග ඡන්දයයි.
කතමො සන‍්නිධිඡන්‍දො? ඉධෙකච‍්චො අතිත‍්තො ඡන්‍දජාතො ධනසන‍්නිචයං කරොති “ආපදාසු භවිස‍්සතී”ති. අයං සන‍්නිධිඡන්‍දො.
සන්නිධි ඡන්දය කුමක්ද? ඇතමෙක් ආපදාවෙහි වන්නේ යයි ධනය රැස්කර තබයි.
කතමො විස‍්සජ‍්ජනඡන්‍දො? ඉධෙකච‍්චො අතිත‍්තො ඡන්‍දජාතො ධනං විස‍්සජ‍්ජෙති, හත්‍ථාරොහානං, අස‍්සාරොහානං, රථිකානං, ධනුග‍්ගහානං – “ඉමෙ මං රක‍්ඛිස‍්සන‍්ති ගොපිස‍්සන‍්ති මමායිස‍්සන‍්ති සම‍්පරිවාරයිස‍්සන‍්තී”ති. අයං විස‍්සජ‍්ජනඡන්‍දො. ඉමෙ පඤ‍්ච ඡන්‍දා. ඉධ තණ‍්හාමත‍්තමෙව, තං සන්‍ධාය ඉදං වුත‍්තං.
විස්සජ්ජන ඡන්දය කුමක්ද? ඇතමෙක් අතෘප්තිමත්ව ධනය වියදම් කරයි. ඇතරුවන්ට අසරුවන්ට රථිකයන්ට දුනුවායන්ට මොවුන් මා රකින්නෝය, ආරක්ෂා කරන්නෝය ප්‍රිය කරන්නේය, පිරිවරා සිටින්නේය යන සිතින් වියදම් කරයි. මේ පස්විධ ඡන්දය මෙහි තෘෂ්ණාමාත්‍රයකි. ඒ සඳහා මෙය කියන ලදී.
විතක‍්කනිදානොති එත්‍ථ “ලාභං පටිච‍්ච විනිච්ඡයො”ති (දී· නි· 2.110) එවං වුත්තො විනිච‍්ඡයවිතක‍්කො විතක‍්කො නාම. විනිච‍්ඡයොති ද‍්වෙ විනිච‍්ඡයා තණ‍්හාවිනිච‍්ඡයො ච, දිට‍්ඨිවිනිච‍්ඡයො ච. අට‍්ඨසතං තණ‍්හාවිචරිතං තණ‍්හාවිනිච‍්ඡයො නාම. ද‍්වාසට‍්ඨි දිට‍්ඨියො දිට‍්ඨිවිනිච‍්ඡයො නාමාති එවං වුත‍්තතණ‍්හාවිනිච‍්ඡයවසෙන හි ඉට‍්ඨානිට‍්ඨපියාප‍්පියවවත්‍ථානං න හොති. තදෙව හි එකච‍්චස‍්ස ඉට‍්ඨං හොති, එකච‍්චස‍්ස අනිට‍්ඨං පච‍්චන‍්තරාජමජ‍්ඣිමදෙසරාජූනං ගණ‍්ඩුප‍්පාදමිගමංසාදීසු විය. තස්මිං පන තණ‍්හාවිනිච‍්ඡයවිනිච‍්ඡිතෙ පටිලද‍්ධවත්‍ථුස‍්මිං “එත‍්තකං රූපස‍්ස භවිස්සති, එත‍්තකං සද‍්දස‍්ස, එත‍්තකං ගන්‍ධස‍්ස, එත‍්තකං රසස‍්ස, එත‍්තකං ඵොට‍්ඨබ‍්බස‍්ස භවිස්සති, එත‍්තකං මය‍්හං භවිස්සති, එත‍්තකං පරස‍්ස භවිස්සති, එත‍්තකං නිදහිස‍්සාමි, එත‍්තකං පරස‍්ස දස‍්සාමී”ති වවත්‍ථානං විතක‍්කවිනිච‍්ඡයෙන හොති. තෙනාහ “ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක‍්කනිදානො”ති.
විතක්ක නිදානො - මෙහි ලාභය නිසා විනිශ්චය. මෙසේ කියන විනිශ්චය විතක්කය - විතක්ක වේ. විනිච්ඡයො - තෘෂ්ණා ද්‍රෂ්ටි වශයෙන් විනිශ්චය දෙකකි. එකසිය අටක් තෘෂ්ණා හැසිරීම් තෘෂ්ණා විනිශ්චයයි. හැට දෙකක් වූ දෘෂ්ටි. දෘෂ්ටි විනිශ්චයයි. මෙසේ කියන ලද තෘෂ්ණාව විනිශ්චය වශයෙන් ඉටු අනිටු ප්‍රිය අප්‍රිය නියමය වේ. යම් දෙයක් කෙනෙකුට ඉටුවිය හැකිය. එය අනෙකෙකුට අනිටු විය හැකිය. ප්‍රත්‍යන්ත රාජ මධ්‍යම දේස රජවරුන්ට ගැඩවිල් මුවසෙවල මෙන්, එහි තෘෂ්ණා විනිශ්චයෙන් විනිශ්චිත කල්හි ලැබූ වස්තුවෙහි රූප ශබ්දදාදියට මෙපමණ මෙපමණ වන්නේ යයි නියම කිරීම විතක්ක විනිච්ඡය නම් වේ. එයින් කීහ. “ඡන්දො බො දෙවානමින්දො විතක්ක නිදානො” යයි
පපඤ‍්චසඤ‍්ඤාසඞ‍්ඛානිදානොති තයො පපඤ‍්චා තණ‍්හාපපඤ‍්චො, මානපපඤ‍්චො, දිට‍්ඨිපපඤ‍්චොති. තත්ථ අට‍්ඨසතතණ‍්හාවිචරිතං තණ‍්හාපපඤ‍්චො නාම. නවවිධො මානො මානපපඤ‍්චො නාම. ද‍්වාසට‍්ඨි දිට‍්ඨියො දිට‍්ඨිපපඤ‍්චො නාම. තෙසු ඉධ තණ‍්හාපපඤ‍්චො අධිප‍්පෙතො. කෙනට‍්ඨෙන පපඤ‍්චො? මත‍්තපමත‍්තාකාරපාපනට‍්ඨෙන පපඤ‍්චො. තංසම‍්පයුත‍්තා සඤ්ඤා පපඤ‍්චසඤ‍්ඤා. සඞ‍්ඛා වුච‍්චති කොට‍්ඨාසො “සඤ‍්ඤානිදානා හි පපඤ‍්චසඞ‍්ඛා”තිආදීසු විය. ඉති පපඤ‍්චසඤ‍්ඤාසඞ‍්ඛානිදානොති පපඤ‍්චසඤ‍්ඤාකොට‍්ඨාසනිදානො විතක‍්කොති අත්‍ථො.
පපඤ්ච සඤ්ඤා සංඛා නිදානො - තෘෂ්ණා මාන දෘෂ්ටි තුන පපඤ්ච වේ. එහි එකසිය අටක් තෘෂ්ණා හැසිරීම් තෘෂ්ණා පපඤ්චය. නව විධ මාන මාන පපඤ්චය. දෘෂ්ටි හැට දෙක දෘෂ්ටි පපඤ්ච වේ. ඒවායින් මෙහි තෘෂ්ණා පපඤ්ච අදහස් කරයි. කුමන අර්ථයකින් පපඤ්ච වේද? මත්වීමට පමාවට පත්කරන අර්ථයෙන් ප්‍රපඤ්ච සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව - පපඤ්ච සඤ්ඤා සංඛා යයි කියනු ලැබේ. “සංඥාවේ නිදානය ප්‍රපඤ්ච සංඛා” පපඤ්ච සඤ්ඤා සංඛා නිදානො - මෙන් ප්‍රපඤ්ච සංඥා කොට්ඨාශ නිදානය විතක්ක යන අර්ථයයි.
පපඤ‍්චසඤ‍්ඤාසඞ‍්ඛානිරොධසාරුප‍්පගාමිනින‍්ති එතිස‍්සා පපඤ‍්චසඤ‍්ඤාසඞ‍්ඛාය ඛයා නිරොධො වූපසමො, තස‍්ස සාරුප‍්පඤ‍්චෙව තත්ථ ගාමිනිං චාති සහ විපස‍්සනාය මග‍්ගං පුච‍්ඡති.
සාරුප්ප ගාමිනී - මේ ප්‍රපංච සංඥා සංඛාවෙන් යම් නිරෝධ ව්‍යපසමයක් වේද එය සාරුප්‍ය ද එහි ගමනදැයි විපස්සනාව සමග මාර්ගය විචාරයි.
වෙදනාකම‍්මට‍්ඨානවණ‍්ණනා
අථස‍්ස භගවා සොමනස‍්සංපාහන‍්ති තිස‍්සො වෙදනා ආරභි. කිං පන භගවතා පුච‍්ඡිතං කථිතං, අපුච‍්ඡිතං, සානුසන්‍ධිකං, අනනුසන්‍ධිකන‍්ති? පුච‍්ඡිතමෙව කථිතං, නො අපුච‍්ඡිතං, සානුසන්‍ධිකමෙව, නො අනනුසන්‍ධිකං. දෙවතානඤ‍්හි රූපතො අරූපං පාකටතරං, අරූපෙපි වෙදනා පාකටතරා. කස‍්මා? දෙවතානඤ‍්හි කරජකායං සුඛුමං, කම‍්මජං බලවං, කරජකායස‍්ස සුඛුමත‍්තා, කම‍්මජස‍්ස බලවත‍්තා එකාහාරම‍්පි අතික‍්කමිත්‍වා න තිට‍්ඨන‍්ති, උණ‍්හපාසාණෙ ඨපිතසප‍්පිපිණ‍්ඩි විය විලීයන‍්තීති සබ‍්බං බ්‍රහ‍්මජාලෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං. තස්මා භගවා සක‍්කස‍්ස තිස‍්සො වෙදනා ආරභි. දුවිධඤ‍්හි කම‍්මට‍්ඨානං – රූපකම‍්මට‍්ඨානං, අරූපකම‍්මට‍්ඨානඤ‍්ච. රූපපරිග‍්ගහො, අරූපපරිග‍්ගහොතිපි එතදෙව වුච‍්චති. තත්ථ භගවා යස‍්ස රූපං පාකටං, තස‍්ස සඞ‍්ඛෙපමනසිකාරවසෙන වා විත්‍ථාරමනසිකාරවසෙන වා චතුධාතුවවත්‍ථානං විත්‍ථාරෙන‍්තො රූපකම‍්මට‍්ඨානං කථෙති. යස‍්ස අරූපං පාකටං, තස‍්ස අරූපකම‍්මට‍්ඨානං කථෙති. කථෙන‍්තො ච තස‍්ස වත්‍ථුභූතං රූපකම‍්මට‍්ඨානං දස‍්සෙත්‍වාව කථෙති, දෙවානං පන අරූපකම‍්මට‍්ඨානං පාකටන‍්ති අරූපකම‍්මට‍්ඨානවසෙන වෙදනා ආරභි.
ඉක්බිති ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “සොමනස්සං පහං” ත්‍රිවිධ වේදනා ආරම්භ කළහ. කිම? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විචාරණ ලද්ද නොවිචාරණ ලද අනුසන්ධි සහිත ද අනුසන්ධි රහිත ද කියන ලදද? දෙවියන් වනාහි රූපයට වඩා අරූපයෙන් ප්‍රකටය. අරූප අතර ද වේදනාව ප්‍රකටය. කුමක් හෙයින් ද? දෙවියන්ගේ කරජකය සියුම්ය. කර්මජය. කරජකය සියුම් බැවින් කර්මජ බැවින් බලවත් බැවින් එක් ආහාර වේලක් ඉක්ම ගියහොත් නොසිටී. රත් වූ ගලක ලූ පිඬක් මෙන් විසිරී යයි. ඒ සියල්ල බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාවේ කියන ලද නයින් දත යුතුය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක්‍රයාට තුන් වේදනා දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළහ. රූප අරූප වශයෙන් කමටහන් දෙපරිදිය. මෙයම රූප පරිග්ගහ අරූප පරිග්ගහ යයි කියනු ලැබේ. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමෙකුට රූපය ප්‍රකට වේ නම් ඔහුට සංක්ෂෙප මනසිකාර වශයෙන් හෝ විස්තර මනසිකාර වශයෙන් හෝ චතු ධාතු වවත්වානය. විස්තර කරන්නේ රූප කමටහන් වදාරති. දෙවියන් වනාහි අරූපය ප්‍රකට නිසා අරූප කමටහන් වශයෙන් වේදනාව ආරම්භ කළහ.
තිවිධො හි අරූපකම‍්මට‍්ඨානෙ අභිනිවෙසො – ඵස‍්සවසෙන, වෙදනාවසෙන, චිත‍්තවසෙනාති. කථං? එකච‍්චස‍්ස හි සඞ‍්ඛිත‍්තෙන වා විත්‍ථාරෙන වා පරිග‍්ගහිතෙ රූපකම‍්මට‍්ඨානෙ තස්මිං ආරම‍්මණෙ චිත‍්තචෙතසිකානං පඨමාභිනිපාතො තං ආරම‍්මණං ඵුසන‍්තො උප‍්පජ‍්ජමානො ඵස‍්සො පාකටො හොති. එකච‍්චස‍්ස තං ආරම‍්මණං අනුභවන‍්තී උප‍්පජ‍්ජමානා වෙදනා පාකටා හොති. එකච‍්චස‍්ස තං ආරම‍්මණං පරිග‍්ගහෙත්‍වා තං විජානන‍්තං උප‍්පජ‍්ජමානං විඤ‍්ඤාණං පාකටං හොති.
අරූප කමටහනෙහි පිවිසුම ඵස්ස, වෙදනා, චිත්ත වශයෙන් තෙපරිදිය. කෙසේද? ඇතමෙකුට කෙටියෙන් හෝ දිගුවෙන් හෝ රූප කමටහන ගත් කල්හි ඒ අරමුණෙහි චිත්ත චෛතසික පළමුවෙන් අබිමුවෙහි වැටෙන්නේ ඒ අරමුණ ස්පර්ශ කරමින් උපදින්නේ ඵස්සය. ප්‍රකට වේ. ඇතමෙකුට ඒ අරමුණ අනුභවයෙන් වේදනාව ප්‍රකට වේ. ඇතමෙකුට ඒ අරමුණ පරිග්‍රහණය කොට විඤ්ඤාණ ප්‍රකට වේ.
තත්ථ යස‍්ස ඵස‍්සො පාකටො හොති, සොපි න කෙවලං ඵස‍්සොව උප‍්පජ‍්ජති, තෙන සද්ධිං තදෙව ආරම‍්මණං අනුභවමානා වෙදනාපි උප‍්පජ‍්ජති, සඤ‍්ජානමානා සඤ‍්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානමානං විඤ‍්ඤාණම‍්පි උප‍්පජ‍්ජතීති ඵස‍්සපඤ‍්චමකෙයෙව පරිග‍්ගණ‍්හාති. යස‍්ස වෙදනා පාකටා හොති, සොපි න කෙවලං වෙදනාව උප‍්පජ‍්ජති, තාය සද්ධිං තදෙව ආරම‍්මණං ඵුසමානො ඵස‍්සොපි උප‍්පජ‍්ජති, සඤ‍්ජානමානා සඤ‍්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානමානං විඤ‍්ඤාණම‍්පි උප‍්පජ‍්ජතීති ඵස‍්සපඤ‍්චමකෙයෙව පරිග‍්ගණ‍්හාති. යස‍්ස විඤ‍්ඤාණං පාකටං හොති, සොපි න කෙවලං විඤ‍්ඤාණමෙව උප‍්පජ‍්ජති, තෙන සද්ධිං තදෙවාරම‍්මණං ඵුසමානො ඵස‍්සොපි උප‍්පජ‍්ජති, අනුභවමානා වෙදනාපි, සඤ‍්ජානමානා සඤ‍්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි උප‍්පජ‍්ජතීති ඵස‍්සපඤ‍්චමකෙයෙව පරිග‍්ගණ‍්හාති.
එහි යමෙකුට ඵස්ස ප්‍රකට වූවත් හුදකලාව ඵස්ස පමණක් නූපදී. එය සමග ඒ අරමුණ ස්පර්ශ කරමින් ඵස්සය ද දැන ගැනීමෙන් සංඥාව ද චේතනා කරමින් චේතනාව ද විජානනය කරමින් විඤ්ඤාණය ද උපදී. ඵස්ස පංචකය ගනී. යමෙකුට විඤ්ඤාණය ප්‍රකටවේද විඤ්ඤාණය තනිකර නූපදී. එය සමට එය අරමුණු ස්පර්ශ කරන ඵස්සය ද අනුභව කරන වේදනාව ද දැනගන්න සංඥාව ද චේතනය කරන චේතනාවද උපදී. ඵස්ස පංචකයම ගනී.
සො “ඉමෙ ඵස‍්සපඤ‍්චමකා ධම‍්මා කිං නිස‍්සිතා”ති උපධාරෙන‍්තො “වත්‍ථුනිස‍්සිතා”ති පජානාති. වත්‍ථු නාම කරජකායො, යං සන්‍ධාය වුත‍්තං – “ඉදඤ‍්ච පන මෙ විඤ‍්ඤාණං එත්‍ථ සිතං එත්‍ථ පටිබද‍්ධ”න‍්ති. සො අත්‍ථතො භූතානි චෙව උපාදාරූපානි ච. එවමෙත්‍ථ වත්‍ථු රූපං, ඵස‍්සපඤ‍්චමකා නාමන‍්ති නාමරූපමත‍්තමෙව පස‍්සති. රූපඤ‍්චෙත්‍ථ රූපක‍්ඛන්‍ධො, නාමං චත‍්තාරො අරූපිනො ඛන්‍ධාති පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධමත‍්තං හොති. නාමරූපවිනිමුත‍්තා හි පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධා, පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධවිනිමුත‍්තං වා නාමරූපං නත්‍ථි. සො “ඉමෙ පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධා කිං හෙතුකා”ති උපපරික‍්ඛන‍්තො “අවිජ‍්ජාදිහෙතුකා”ති පස‍්සති. තතො “පච‍්චයො චෙව පච‍්චයුප‍්පන‍්නඤ‍්ච ඉදං, අඤ‍්ඤො සත‍්තො වා පුග‍්ගලො වා නත්‍ථි, සුද‍්ධසඞ‍්ඛාරපුඤ‍්ජමත‍්තමෙවා”ති සප‍්පච‍්චයනාමරූපවසෙන තිලක‍්ඛණං ආරොපෙත්‍වා විපස‍්සනාපටිපාටියා “අනිච‍්චං දුක‍්ඛං අනත‍්තා”ති සම‍්මසන‍්තො විචරති, සො අජ්ජ අජ‍්ජාති පටිවෙධං ආකඞ‍්ඛමානො තථාරූපෙ දිවසෙ උතුසප‍්පායං, පුග‍්ගලසප‍්පායං, භොජනසප‍්පායං, ධම‍්මසවනසප‍්පායං වා ලභිත්‍වා එකපල‍්ලඞ‍්කෙන නිසින‍්නොව විපස‍්සනං මත්‍ථකං පාපෙත්‍වා අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාති. එවමිමෙසම‍්පි තිණ‍්ණං ජනානං යාව අරහත‍්තා කම‍්මට‍්ඨානං කථිතං හොති.
මේ ඵස්ස පංචමක ධර්ම කුමක් ඇසුරු කෙරේදැයි පරික්ෂා කරන්නේ වස්තු නිශ්‍රය කෙරේ යයි දැනගනී. වස්තු නම් කරජකයෙහි යමක් සඳහා කියන ලදී. “මේ විඤ්ඤණ මෙහි ඇළුණෝ මෙහි බැඳුනේ එය අර්ථ වශයෙන් භූතරූප ද උපාදාය රූප ද මෙසේ මෙහි වස්තු රූපය වේ. ඵස්ස පංචමක නාම නාමරූප පමණක් බලයි. මෙහි රූපය රූප ස්කන්ධ වේ. නාමය සතර අරූප ස්කන්ධ වේ. නාමරූපවලින් වෙන්ව පංචස්කන්ධයක් හෝ පංචස්කන්ධයෙන් වෙන්ව නාමරූප හෝ නැත. ඒ මේ පංචස්කන්ධය කුමක් හේතුකොට ගෙන ඇත්දැයි පරික්ෂා කරන්නේ අවිජ්ජා හේතුක යයි දකියි. එයින් ප්‍රත්‍යය ද ප්‍රත්‍යවලින් උපන් දෙයද හැර මෙය අන්‍ය සත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් නොවේ. සුද්ධ සංස්කාර පුංජයක් (පිඬක්) ම යයි ප්‍රත්‍ය සහිත නාමරූප වශයෙන් ත්‍රි ලක්ෂණයට නගා විදර්ශනා පිළිවෙළින් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යයි සම්මර්ශනය කරන්නේ (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නේ) හැසිරෙයි. හේ අද අදම ප්‍රතිවේධය බලාපොරොත්තු වන්නේ එබඳු දවසෙහි උතු (ඍතු) පුද්ගල, භෝජන, ධර්ම ශ්‍රවණ සප්පාය (ගැළපෙන දේ) ලබා එක් අසුනක හුන්නේ විදර්ශනාව මුදුන් පමුණුවා රහත්බවෙහි පිහිටයි. මෙසේ මේ තුන්දෙනාටම රහත් බව දක්වා කමටහන් කියන ලද්දේ වේ.
ඉධ පන භගවා අරූපකම‍්මට‍්ඨානං කථෙන‍්තො වෙදනාසීසෙන කථෙසි. ඵස‍්සවසෙන හි විඤ‍්ඤාණවසෙන වා කථියමානං එතස‍්ස න පාකටං හොති, අන්‍ධකාරං විය ඛායති. වෙදනාවසෙන පන පාකටං හොති. කස‍්මා? වෙදනානං උප‍්පත‍්තියා පාකටතාය. සුඛදුක‍්ඛවෙදනානඤ‍්හි උප‍්පත‍්ති පාකටා. යදා සුඛං උප‍්පජ‍්ජති, තදා සකලං සරීරං ඛොභෙන‍්තං මද‍්දන‍්තං ඵරමානං අභිසන්‍දයමානං සතධොතසප‍්පිං ඛාදාපයන‍්තං විය, සතපාකතෙලං මක‍්ඛයමානං විය, ඝටසහස‍්සෙන පරිළාහං නිබ‍්බාපයමානං විය, “අහො සුඛං, අහො සුඛ”න‍්ති වාචං නිච‍්ඡාරයමානමෙව උප‍්පජ‍්ජති. යදා දුක‍්ඛං උප‍්පජ‍්ජති, තදා සකලසරීරං ඛොභෙන‍්තං මද‍්දන‍්තං ඵරමානං අභිසන්‍දයමානං තත‍්තඵාලං පවෙසෙන‍්තං විය, විලීනතම‍්බලොහෙන ආසිඤ‍්චන‍්තං විය, සුක‍්ඛතිණවනප‍්පතිම‍්හි අරඤ‍්ඤෙ දාරුඋක‍්කාකලාපං ඛිපමානං විය “අහො දුක‍්ඛං, අහො දුක්ඛ”න‍්ති විප‍්පලාපයමානමෙව උප‍්පජ‍්ජති. ඉති සුඛදුක‍්ඛවෙදනානං උප‍්පත‍්ති පාකටා හොති.
මෙහි වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරූප කමටහන් වදාරන්නේ වේදනා වශයෙන් වදාළේය. ඵස්ස වශයෙන් හෝ විඤ්ඤාණ වශයෙන් වදාරන්නේ මොහුට ප්‍රකට නොවේ. අන්ධකාරයක් මෙන් හැගේ. වේදනා වශයෙන් වනාහි ප්‍රකට වේ. කුමක් හෙයින් ද? වේදනාව හට ගැනීම ප්‍රකට බැවින්, සැප දුක්වේදනා ඇතිවීම ප්‍රකටය. සැපක් මුළු සිරුර කළඹමින් වැඩෙමින් පැතිරෙමින් ගලායමින් සියක්වර පිරිසිදු කළ ගිතෙල් අනුභව කරන මෙන් සියක්වර පිදූතෙල ඇඟ ගල්වන්නාක් මෙන් කළ දහසකින් දැවිල්ල නිවන්නාක් මෙන් අහෝ සැපයි අහෝ සැපයි යන වචන පිටකරමින් උපදී. දුක මුළු සිරුර කළඹමින් මඩිමින් පතුරුවමින් ගලායමින් හී තලයක් මෙන් වියලි තෘණ ගස් මත වනයෙහි දර හුළු එලි තබන්නාක් මෙන් අහෝ දුකයි අහෝ දුකයි විලාප නගනවා මෙන් උපදී. මෙසේ සැප දුක් පහළවීම ප්‍රකට වේ.
අදුක‍්ඛමසුඛා පන දුද‍්දීපනා අන්‍ධකාරෙන විය අභිභූතා. සා සුඛදුක‍්ඛානං අපගමෙ සාතාසාතපටික‍්ඛෙපවසෙන මජ‍්ඣත‍්තාකාරභූතා අදුක‍්ඛමසුඛා වෙදනාති නයතො ගණ‍්හන‍්තස‍්ස පාකටා හොති. යථා කිං? යථා අන‍්තරා පිට‍්ඨිපාසාණං ආරුහිත්‍වා පලාතස‍්ස මිගස‍්ස අනුපදං ගච‍්ඡන‍්තො මිගලුද‍්දකො පිට‍්ඨිපාසාණස‍්ස ඔරභාගෙපි පරභාගෙපි පදං දිස‍්වා මජ‍්ඣෙ අපස‍්සන‍්තොපි “ඉතො ආරුළ‍්හො, ඉතො ඔරුළ‍්හො, මජ‍්ඣෙ පිට‍්ඨිපාසාණෙ ඉමිනා පදෙසෙන ගතො භවිස‍්සතී”ති නයතො ජානාති. එවං ආරුළ‍්හට‍්ඨානෙ පදං විය හි සුඛවෙදනාය උප‍්පත‍්ති පාකටා හොති, ඔරුළ‍්හට‍්ඨානෙ පදං විය දුක‍්ඛවෙදනාය උප‍්පත‍්ති පාකටා හොති, ඉතො ආරුය‍්හ, ඉතො ඔරුය‍්හ, මජ‍්ඣෙ එවං ගතොති නයතො ගහණං විය සුඛදුක‍්ඛානං අපගමෙ සාතාසාතපටික‍්ඛෙපවසෙන මජ‍්ඣත‍්තාකාරභූතා අදුක‍්ඛමසුඛා වෙදනාති නයතො ගණ‍්හන‍්තස‍්ස පාකටා හොති. එවං භගවා පඨමං රූපකම‍්මට‍්ඨානං කථෙත්‍වා පච‍්ඡා අරූපකම‍්මට‍්ඨානං වෙදනාවසෙන නිවත‍්තෙත්‍වා දස‍්සෙසි.
අදුක්ඛමසුඛ වනාහි දැක්වීම අපහසුය. අඳුරෙන් අප්‍රකටය. එය සැපදුක් ඉවත් වූ විට ප්‍රිය අප්‍රිය ප්‍රතික්ෂේප වශයෙන් මධ්‍යස්ථාකාර වූයේ අදුක්ඛමසුඛ වේදනා නයින් ගන්නහුට ප්‍රකට වේ. කුමක් සේද? යම්සේ අතරතුර ගලක් උඩින් පලාගිය මුවකුගේ අඩි සලකුණු අනුව යන මුව වැද්දෙක් ගලේ එහා කොනේ ද මෙහා කොනේද පා සලකුණු දැක මැද නොදන්නේ නමුත් මෙයින් නැග මෙයින් බැස ගලේ මැද මේ හරියෙන් යන්න ඇතැයි නය වශයෙන් දනී. මෙසේ ගොඩ වු තැන සලකුණු මෙන් සැප වේදනාවේ පහළවීම ප්‍රකටය. බැස්ස තැන පා ලකුණු මෙන් දුක් වේදනාව ප්‍රකට වේ. මෙතනින් නැග මෙතනින් බැස මැදින් ගියේ යයි කය අනුව ගැනීම මෙන් සැපදුක් අපගමයෙහි ප්‍රිය අප්‍රිය ප්‍රතික්ෂේප වශයෙන් මධ්‍යස්ථාකාර වූ අදුක්ඛ වශයෙන් වේදනාවයයි යන වශයෙන් ගන්නහුට ප්‍රකට වේ. මෙසේ භගවත්හු පළමු රූප කමටහන දෙසා පසුව අරූප කමටහන වේදනා වශයෙන් නො වෙළා දැක්වූහ.
න කෙවලඤ‍්ච ඉධෙව එවං දස‍්සෙසි, මහාසතිපට‍්ඨානෙ, මජ‍්ඣිමනිකායම‍්හි සතිපට‍්ඨානෙ, චූළතණ‍්හාසඞ‍්ඛයෙ, මහාතණ‍්හාසඞ‍්ඛයෙ, චූළවෙදල‍්ලසුත‍්තෙ, මහාවෙදල‍්ලසුත‍්තෙ, රට‍්ඨපාලසුත‍්තෙ, මාගණ‍්ඩියසුත‍්තෙ, ධාතුවිභඞ‍්ගෙ, ආනෙඤ‍්ජසප‍්පායෙ, සකලෙ වෙදනාසංයුත‍්තෙති එවං අනෙකෙසු සුත‍්තන‍්තෙසු පඨමං රූපකම‍්මට‍්ඨානං කථෙත්‍වා පච‍්ඡා අරූපකම‍්මට‍්ඨානං වෙදනාවසෙන නිවත‍්තෙත්‍වා දස‍්සෙසි. යථා ච තෙසු තෙසු, එවං ඉමස‍්මිම‍්පි සක‍්කපඤ‍්හෙ පඨමං රූපකම‍්මට‍්ඨානං කථෙත්‍වා පච‍්ඡා අරූපකම‍්මට‍්ඨානං වෙදනාවසෙන නිවත‍්තෙත්‍වා දස‍්සෙසි. රූපකම‍්මට‍්ඨානං පනෙත්‍ථ වෙදනාය ආරම‍්මණමත‍්තකංයෙව සඞ‍්ඛිත‍්තං, තස්මා පාළියං නාරුළ‍්හං භවිස්සති.
හුදෙක් මෙහි පමණක් මෙසේ දැක්වූවා නොවේ. මහා සතිපට්ඨානයෙහි මැදුම්සඟි සතිපට්ඨානයෙහි චූල තණ්හා සංඛය මහා තණ්හාසංඛය චුල්ල වේදල්ලයෙහි මහාවෙදල්ලයෙහි මාගන්දිය සූත්‍රයෙහි ධාතු විභංගයෙහි ආන්ඤෙජ සප්පායෙහි සියළු වෙදනා සංයුත්තයෙහි යයි මෙසේ නොයෙක් සූත්‍රවල පළමුව රූප කමටහන් දේශනා කොට පසුව අරූප කමටහන වේදනා වශයෙන් ලිහිල්කොට දැක්වූහ. ඒවායෙහි මෙන් මෙහි සක්‍ර ප්‍රශ්නයෙහි පළමුව රූප කමටහන දේශනාකර පසුව අරූප කමටහන වේදනා වශයෙන් ලිහිල් කොට දේශනා කළහ. රූප කමටහන වනාහි මෙහි වේදනාවේ අරමුණ පමණක්ම කෙටිකරන ලදී. පෙළෙහි නොඑන්නේය.
අරූපකම‍්මට‍්ඨානෙ යං තස‍්ස පාකටං වෙදනාවසෙන අභිනිවෙසමුඛං, තමෙව දස‍්සෙතුං සොමනස‍්සංපාහං, දෙවානමින්‍දාතිආදිමාහ. තත්ථ දුවිධෙනාති ද‍්විවිධෙන, ද‍්වීහි කොට‍්ඨාසෙහීති අත්‍ථො. එවරූපං සොමනස්සං න සෙවිතබ‍්බන‍්ති එවරූපං ගෙහසිතසොමනස‍්සං න සෙවිතබ්බං. ගෙහසිතසොමනස‍්සං නාම “තත්ථ කතමානි ඡ ගෙහසිතානි සොමනස‍්සානි? චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤෙය්‍යානං රූපානං ඉට‍්ඨානං කන‍්තානං මනාපානං මනොරමානං ලොකාමිසපටිසංයුත‍්තානං පටිලාභං වා පටිලාභතො සමනුපස‍්සතො, පුබ්බෙ වා පටිලද‍්ධපුබ‍්බං අතීතං නිරුද‍්ධං විපරිණතං සමනුස‍්සරතො උප‍්පජ‍්ජති සොමනස්සං, යං එවරූපං සොමනස්සං, ඉදං වුච‍්චති ගෙහසිතං සොමනස්ස”න‍්ති එවං ඡසු ද‍්වාරෙසු වුත‍්තකාමගුණනිස‍්සිතං සොමනස්සං (ම· නි· 3.306).
අරූප කමටහනෙහි ඔහුට යමක් ප්‍රකට නම් වේදනා වශයෙන් පිවිසීම් වශයෙන් එයම දැක්වීමට “සොමනස්සපහං දෙවානමින්ද” යනාදිය කීහ. එහි දූවිධෙන - දෙපරිද්දෙන්. කොටස් දෙකකින් යන අර්ථය වේ. එවරූපං සොමනස්සං න සෙවිතබ්බං - මෙබඳු වූ පස්කම් සුව ආශ්‍රිත සොම්නස නොසෙවිය යුතුය. ගෙහසිත සොමනස්ස නම් “එහි ගෙහසිත සොම්නස් හය කවරේද? චක්ඛු විඤ්ඤාණ වූ රූපයන්ගේ ඉටු කාන්ත මනාප මනෝරම ලෝක ආමිස ලැබීම හෝ ලැබීම සිහි කරන්නේ ඇලීම ඇති වී සොම්නස උපදී. එබඳු වූ සොම්නස ගෙහසිත සොම්නස යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ දොරවල සයේ කියන ලද කාමගුණ නිශ්‍රිත සොම්නස.
එවරූපං සොමනස්සං සෙවිතබ‍්බන‍්ති එවරූපං නෙක‍්ඛම‍්මසිතං සොමනස්සං සෙවිතබ්බං. නෙක‍්ඛම‍්මසිතං සොමනස්සං නාම – “තත්ථ කතමානි ඡ නෙක‍්ඛම‍්මසිතානි සොමනස‍්සානි? රූපානං ත්‍වෙව අනිච‍්චතං විදිත්‍වා විපරිණාමවිරාගනිරොධං පුබ්බෙ චෙව රූපා එතරහි ච සබ‍්බෙ තෙ රූපා අනිච‍්චා, දුක‍්ඛා, විපරිණාමධම‍්මාති එවමෙතං යථාභූතං සම‍්මප‍්පඤ‍්ඤාය පස‍්සතො උප‍්පජ‍්ජති සොමනස්සං, යං එවරූපං සොමනස්සං, ඉදං වුච‍්චති නෙක‍්ඛම‍්මසිතං සොමනස්ස”න‍්ති (ම· නි· 3.308) එවං ඡසු ද‍්වාරෙසු ඉට‍්ඨාරම‍්මණෙ ආපාථගතෙ අනිච‍්චාදිවසෙන විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා උස‍්සුක‍්කාපෙතුං සක‍්කොන‍්තස‍්ස “උස‍්සුක‍්කිතා මෙ විපස්සනා”ති සොමනස‍්සජාතස‍්ස උප‍්පන‍්නං සොමනස්සං. සෙවිතබ‍්බන‍්ති ඉදං නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන, විපස‍්සනාවසෙන, අනුස‍්සතිවසෙන, පඨමජ‍්ඣානාදිවසෙන ච උප‍්පජ‍්ජනකසොමනස‍්සං සෙවිතබ්බං නාම.
එවරූපං සොමනස්සං සෙවිතබ්බං - මෙබඳු නෙක්ඛම්මසිත සොම්නස සෙවිය යුතුය. නෙක්ඛම්මසිත සොම්නස නම්. “එහි නෙක්ඛම්ම සිත සොම්නස් හය කවරේද? රූපවල අනිත්‍යබව දැක විපරිනාම විරාග නිරෝධ පෙර මෙන් දැන් සියළු රූප අනිත්‍ය දුක්ඛ වෙනස්වන ස්වභාවයයි මෙසේ ඒවායෙහි යථා ස්වරූපය සම්‍යක් ඤාණයෙන් දකින්නේ සොම්නස උපදී. මෙබඳු වූ සොම්නස නෙක්ඛම්මසිත සොම්නස වේ. මෙසේ දොරවල් සයේ ඉටු අරමුණක් පැමිණි කල්හි අනිත්‍යාදි වශයෙන් විදර්ශනාව පිහිටුවා උත්සාහ කරවන්ට සමර්ථ වූවහුට මවිසින් විදර්ශණාව උත්සාහවත් කරවීය යයි සොම්නස් ඇති වූ විට පහළ වූ සොම්නස සෙවිය යුතු යයි
තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරන‍්ති තස‍්මිම‍්පි නෙක‍්ඛම‍්මසිතෙ සොමනස‍්සෙ යං නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන, විපස‍්සනාවසෙන, අනුස‍්සතිවසෙන, පඨමජ‍්ඣානවසෙන ච උප‍්පන‍්නං සවිතක්කං සවිචාරං සොමනස‍්සන‍්ති ජානෙය්‍ය. යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරන‍්ති යං පන දුතියතතියජ‍්ඣානවසෙන උප‍්පන‍්නං අවිතක්කං අවිචාරං සොමනස‍්සන‍්ති ජානෙය්‍ය. යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙති එතෙසුපි ද‍්වීසු යං අවිතක්කං අවිචාරං, තං පණීතතරන‍්ති අත්‍ථො.
මෙය නෙක්ඛම්ම වශයෙන් විපස්සනා වශයෙන් අනුස්සති වශයෙන් ප්‍රථමධ්‍යනාදි වශයෙන් ද උපන් විතර්ක සහිත වූ විචාර සහිත වූ සොම්නස යයි දන්නේය. “යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ තෙ පණීතතරෙ” මේ දෙකෙහි යමක් අවිතක්ක අවිචාර ද එය ප්‍රණිතතර යන අර්ථයයි.
ඉමිනා කිං කථිතං හොති? ද‍්වින‍්නං අරහත‍්තං කථිතං. කථං? එකො කිර භික‍්ඛු සවිතක‍්කසවිචාරෙ සොමනස‍්සෙ විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා “ඉදං සොමනස්සං කිං නිස‍්සිත”න‍්ති උපධාරෙන‍්තො “වත්‍ථුනිස‍්සිත”න‍්ති පජානාතීති ඵස‍්සපඤ‍්චමකෙ වුත‍්තනයෙනෙව අනුක‍්කමෙන අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාති. එකො අවිතක‍්කඅවිචාරෙ සොමනස‍්සෙ විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා වුත‍්තනයෙනෙව අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාති. තත්ථ අභිනිවිට‍්ඨසොමනස‍්සෙසුපි සවිතක‍්කසවිචාරතො අවිතක‍්කඅවිචාරං පණීතතරං. සවිතක‍්කසවිචාරසොමනස‍්සවිපස‍්සනාතොපි අවිතක‍්කඅවිචාරවිපස‍්සනා පණීතතරා. සවිතක‍්කසවිචාරසොමනස‍්සඵලසමාපත‍්තිතොපි අවිතක‍්කඅවිචාරසොමනස‍්සඵලසමාපත‍්තියෙව පණීතතරා. තෙනාහ භගවා “යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ”ති.
මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ වේද? දෙකම රහත් බව කියන ලදී. කෙසේද? එක් භික්ෂුවක් අවිතක්ක අවිචාර සොම්නසෙහි විදර්ශනාව පිහිටුවා කියනලද නයින්ම රහත් බවෙහි පිහිටයි. එහි අභිනිවෙස වේ. සොම්නසෙහි ද සවිතක්ක සවිචාර විදර්ශනාවට වඩා අවිතක්ක අවිචාර විදර්ශනාව ප්‍රණීත කර වේ. සවිතක්ක සවිචාර සොම්නස් විපස්සනාවට වඩා අවිතක්ක අවිචාර විපස්සනාව ප්‍රණීතතර වේ. සවිතක්ක සවිචාර සොම්නස් ඵල සමාපත්තියට වඩා අවිතක්ක අවිචාර සොම්නස් ඵලසමාපත්තිය ප්‍රණීතතර වේ. එයින් කීහ. භගවත්හු: යම් අවිතක්ක අවිචාරයක් වේද එය ප්‍රණීතකර වේ.
එවරූපං දොමනස්සං න සෙවිතබ‍්බන‍්ති එවරූපං ගෙහසිතදොමනස‍්සං න සෙවිතබ්බං. ගෙහසිතදොමනස‍්සං නාම – “තත්ථ කතමානි ඡ ගෙහසිතානි දොමනස‍්සානි? චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤෙය්‍යානං රූපානං ඉට‍්ඨානං කන‍්තානං මනාපානං මනොරමානං ලොකාමිසපටිසංයුත‍්තානං අප‍්පටිලාභං වා අප‍්පටිලාභතො සමනුපස‍්සතො පුබ්බෙ වා අපටිලද‍්ධපුබ‍්බං අතීතං නිරුද‍්ධං විපරිණතං සමනුස‍්සරතො උප‍්පජ‍්ජති දොමනස්සං, යං එවරූපං දොමනස්සං, ඉදං වුච‍්චති ගෙහසිතදොමනස‍්ස”න‍්ති (ම· නි· 3.307). එවං ඡසු ද‍්වාරෙසු ඉට‍්ඨාරම‍්මණං නානුභවිං, නානුභවිස‍්සාමි, නානුභවාමීති විතක‍්කයතො උප‍්පන‍්නං කාමගුණනිස‍්සිතං දොමනස්සං.
එවරූපං දොමනස්සං න සෙවිතබ්බං - එබඳු වූ ගේහසිත දෙස නො සෙවිය යුතුය. ගෙහසිත දොමනස්ස නම් එහි ගේහසිත දොම්නස් හය කවරේද? චක්ඛු විඤ්ඤාණ රූපයන්ගේ ඉෂ්ට කාන්ත මනාප මනෝරම ලෝකාමිෂවලින් යුත් නොලැබීම් හෝ නොලැබුණු හෝ සිහිකරන්නේ පෙර හෝ ලබන නිරුද්ධ වූ අතීතයේ වෙනස්වීම සිහිකරන්නේ දොම්නස උපදී. එබඳු වූ දොම්නස ගේහසිත දොම්නස වේ. මෙසේ දොරවල් සයෙහි ඉටු අරමුණු අනුභව නොකෙළෙමි. අනුභව නොකරන්නෙමි. අනුභව නොකෙළෙමි. විතක්ක කරන කල්හි උපදින්නේ කාම ගුණ නිශ්‍රිත වූ දොම්නසයි.
එවරූපං දොමනස්සං සෙවිතබ‍්බන‍්ති එවරූපං නෙක‍්ඛම‍්මසිතදොමනස‍්සං සෙවිතබ්බං. නෙක‍්ඛම‍්මසිතදොමනස‍්සං නාම – “තත්ථ කතමානි ඡ නෙක‍්ඛම‍්මසිතානි දොමනස‍්සානි? රූපානං ත්‍වෙව අනිච‍්චතං විදිත්‍වා විපරිණාමවිරාගනිරොධං පුබ්බෙ චෙව රූපා එතරහි ච සබ‍්බෙ තෙ රූපා අනිච‍්චා, දුක‍්ඛා, විපරිණාමධම‍්මාති එවමෙතං යථාභූතං සම‍්පප‍්පඤ‍්ඤාය දිස‍්වා අනුත‍්තරෙසු විමොක‍්ඛෙසු පිහං උපට‍්ඨාපෙති ‘කුදාස‍්සු නාමාහං තදායතනං, උපසම‍්පජ‍්ජ විහරිස්සාමි, යදරියා එතරහි ආයතනං උපසම‍්පජ‍්ජ විහරන‍්තී’ති. ඉති අනුත‍්තරෙසු විමොක‍්ඛෙසු පිහං උපට‍්ඨාපයතො උප‍්පජ‍්ජති පිහපච‍්චයා දොමනස්සං, යං එවරූපං දොමනස්සං, ඉදං වුච‍්චති නෙක‍්ඛම‍්මසිතදොමනස‍්ස”න‍්ති (ම· නි· 3.307) එවං ඡසු ද‍්වාරෙසු ඉට‍්ඨාරම‍්මණෙ ආපාථගතෙ අනුත‍්තරවිමොක‍්ඛසඞ‍්ඛාතඅරියඵලධම‍්මෙසු පිහං උපට‍්ඨපෙත්‍වා තදධිගමාය අනිච‍්චාදිවසෙන විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා උස‍්සුක‍්කාපෙතුමසක‍්කොන‍්තස‍්ස ඉමම‍්පි පක‍්ඛං, ඉමම‍්පි මාසං, ඉමම‍්පි සංවච‍්ඡරං විපස‍්සනං උස‍්සුක‍්කාපෙත්‍වා අරියභූමිං පාපුණිතුං නාසක‍්ඛින‍්ති අනුසොචතො උප‍්පන‍්නං දොමනස්සං. සෙවිතබ‍්බන‍්ති ඉදං නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන, විපස‍්සනාවසෙන, අනුස‍්සතිවසෙන, පඨමජ‍්ඣානාදිවසෙන ච උප‍්පජ‍්ජනකදොමනස‍්සං සෙවිතබ්බං නාම.
එවරූපං දොමනස්සං සෙවිතබ්බං - එබඳු වූ නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත දොම්නස සෙවිය යුතුය. නෙක්ඛම්මසිත දොම්නස නම් නෙක්ඛම්මසිත දොස් සය කවරේද? රූපාදියෙහි අනිත්‍යතා දැන පෙර රූපද දැන් සියළු රූප ද අනිත්‍ය දුක්ඛ වෙනස්වන ස්වභාවය ඇතැයි මෙසේ ඒවායේ යථාර්ථය සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දැක අනුත්තර වූ විමොක්ෂයෙහි කැමැත්ත යොදයි. කවදා මං ඒ ආයතනයට පැමිණ වාසය කරම්ද ආර්යයෝ මේ ආයතනයට පැමිණ වාසය කරති. මෙසේ අනුත්තර වූ විමොක්ෂයෙහි කැමැත්ත නගා තබන්නේ කැමැත්ත ප්‍රත්‍යකොට දොම්නස් උපදී. එබඳු වූ යම් දොම්සක් නෙක්ඛම්මසිත දෙස යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ දොරවල් සයේ ඉටු අරමුණු පැමිණි කල්හි අනුත්තර විමෝක්ෂ සංඛ්‍යාත ආර්ය ඵල ධර්ම කෙරෙහි කැමැත්ත ඇතිකර එය අවබෝධය සඳහා අනිත්‍යාදි වශයෙන් විදර්ශනාව පිහිටුවා උත්සාහවත් වීමට නොහැකි තැනැත්තාට මේ පක්ෂයෙහි ද මේ වාසයෙහි ද මේ අවුරුද්දෙහි ද විදර්ශනාව උත්සාහවත් කොට ආර්යභූමියට පැමිණීමට නොහැකි වී යයි සෝකයෙන් උපන් දොම්නස සෙවිය යුතු යයි මෙය නෙක්ඛම්ම වශයෙන් විපස්සනා වශයෙන් අනුස්සති වෙන්නේ ප්‍රථමධ්‍යානාදි වශයෙන් උපදවන දොම්නස ඇසුරු කළයුතු නම් වේ.
තත්ථ යං චෙ සවිතක‍්කසවිචාරන‍්ති තස‍්මිම‍්පි දුවිධෙ දොමනස‍්සෙ ගෙහසිතදොමනස‍්සමෙව සවිතක‍්කසවිචාරදොමනස‍්සං නාම. නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන, විපස‍්සනාවසෙන, අනුස‍්සතිවසෙන, පඨමදුතියජ‍්ඣානවසෙන ච උප‍්පන‍්නදොමනස‍්සං පන අවිතක‍්කඅවිචාරදොමනස‍්සන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. නිප‍්පරියායෙන පන අවිතක‍්කඅවිචාරදොමනස‍්සං නාම නත්‍ථි. දොමනස‍්සින්‍ද්‍රියඤ‍්හි එකංසෙන අකුසලඤ‍්චෙව සවිතක‍්කසවිචාරඤ‍්ච, එතස‍්ස පන භික‍්ඛුනො මඤ‍්ඤනවසෙන සවිතක‍්කසවිචාරන‍්ති ච අවිතක‍්කඅවිචාරන‍්ති ච වුත‍්තං.
තත්ථ යඤ්චෙ සවිතක්කං සවිචාරං - ඒ දෙපරිදි දොම්නසෙහි ගෙහසිත දොම්නසම සවිතක්ක සවිචාර දොම්නස නම්, නෙක්ඛම්ම විපස්සනා අනුස්සති ප්‍රථම ද්විතීය ධ්‍යාන වශයෙන් උපන් දොම්නස වනාහි අවිතක්ක අවිචාර දොම්නස යයි දත යුතුය. නිෂ්පරියායෙන් අවිතක්ක අවිචාර දොම්නසක් නැත. දොම්නස් ඉන්ද්‍රියෙහි එක් අංශයකින් අකුසලය සවිතක්ක සවිචාරය ද ඒ භික්ෂුවගේ හැගීම් වශයෙන් සවිතක්ක සවිචාර ද අවිතක්ක අවිචාර ද කියන ලදී.
තත්‍රායං නයො – ඉධ භික‍්ඛු දොමනස‍්සපච‍්චයභූතෙ සවිතක‍්කසවිචාරධම‍්මෙ අවිතක‍්කඅවිචාරධම‍්මෙ ච දොමනස‍්සපච‍්චයා එව උප‍්පන‍්නෙ මග‍්ගඵලධම‍්මෙ ච අඤ‍්ඤෙසං පටිපත‍්තිදස‍්සනවසෙන දොමනස‍්සන‍්ති ගහෙත්‍වා “කදා නු ඛො මෙ සවිතක‍්කසවිචාරදොමනස‍්සෙ විපස්සනා පට‍්ඨපිතා භවිස්සති, කදා අවිතක‍්කඅවිචාරදොමනස‍්සෙ”ති ච “කදා නු ඛො මෙ සවිතක‍්කසවිචාරදොමනස‍්සඵලසමාපත‍්ති නිබ‍්බත‍්තිතා භවිස්සති, කදා අවිතක‍්කඅවිචාරදොමනස‍්සඵලසමාපත‍්තී”ති චින‍්තෙත්‍වා තෙමාසිකං, ඡමාසිකං, නවමාසිකං වා පටිපදං ගණ‍්හාති. තෙමාසිකං ගහෙත්‍වා පඨමමාසෙ එකං යාමං ජග‍්ගති, ද‍්වෙ යාමෙ නිද‍්දාය ඔකාසං කරොති, මජ‍්ඣිමෙ මාසෙ ද‍්වෙ යාමෙ ජග‍්ගති, එකං යාමං නිද‍්දාය ඔකාසං කරොති, පච‍්ඡිමමාසෙ චඞ‍්කමනිසජ‍්ජායෙව යාපෙති. එවං චෙ අරහත‍්තං පාපුණාති, ඉච‍්චෙතං කුසලං. නො චෙ පාපුණාති, විසෙසෙත්‍වා ඡමාසිකං ගණ‍්හාති. තත්‍රාපි ද‍්වෙ ද‍්වෙ මාසෙ වුත‍්තනයෙන පටිපජ‍්ජිත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණිතුං අසක‍්කොන‍්තො විසෙසෙත්‍වා නවමාසිකං ගණ‍්හාති. තත්‍රාපි තයො තයො මාසෙ තථෙව පටිපජ‍්ජිත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණිතුං අසක‍්කොන‍්තස‍්ස “න ලද‍්වං වත මෙ සබ්‍රහ‍්මචාරීහි සද්ධිං විසුද‍්ධිපවාරණං පවාරෙතු”න‍්ති ආවජ‍්ජතො දොමනස්සං උප‍්පජ‍්ජති, අස‍්සුධාරා පවත‍්තන‍්ති ගාමන‍්තපබ‍්භාරවාසීමහාසීවත්‍ථෙරස‍්ස විය.
එහි නය මෙසේය. මෙහි භික්ෂුව දොම්නස් ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි සවිතක්ක සවිචාර ධර්මයෙහි ද අවිතක්ක අවිචාර ධර්මයෙහි ද දොම්නස් ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් මාර්ගවල ධර්මයෙහි ද අනිත් ප්‍රතිපත්ති දර්ශන වශයෙන් දොම්නස යයි ගෙන කවදා මම සවිතක්ක සවිචාර දොම්නසෙහි විපස්සනාව පිහිටු වන්නේද කවදා අවිතක්ක අවිචාර දොම්නසෙහි ද කවදා සවිතක්ක සවිචාර දොම්නස් ඵලසමාපත්තිය නිපදවන්නේ ද කවදා අවිතක්ක අවිචාර දොම්නස් ඵලසමාපත්ති යයි සිතා, තුන් මාසිකව සය මාසිකව නව මාසිකව හෝ ප්‍රතිපදාව ගනී. තුන් මාසිකව ගෙන පළමුවන මාසයෙහි එක් යාමයක් ප්‍රතිපදාව රකියි. යාම දෙකක් නින්දට අවකාස දෙයි. මැද මාසයෙහි යාම දෙකක් ප්‍රතිපදාව රකියි. එක් යාමයක් නින්දට අවසර දෙයි. අවසාන මාසයෙහි සක්මන් කිරිම් හිඳ ගැනීම් වලින් ම යැපෙයි. ඉඳින් මෙසේ රහත් වී නම් යෙහෙකි. නො පැමිණියේ නම් විසේස කොට හය මාසිකව ගනියි. එහි ද මාස දෙක බැගින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් පිළිපැද රහත් බවට පැමිණීමට නොහැකි වන්නේ විශේෂකොට නව මාසිකව ගනියි. එහි ද මාස තුන බැගින් එසේම පිළිපැද රහත්වීමට නොහැකි වන්නේ සබ්‍රහ්මචාරින් සමග විසුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කිරීමට මට ලැබෙන්නේ නැතැයි ආවර්ජනය කරන්නේ දොම්නස උපදී. කඳුළු වගුරවමින් ගාම අන්ත පර්වතවාසී මහා සිව තෙරුන් මෙන්:
මහාසීවත්‍ථෙරවත්‍ථු
ථෙරො කිර අට‍්ඨාරස මහාගණෙ වාචෙසි. තස‍්සොවාදෙ ඨත්‍වා තිංසසහස‍්සා භික‍්ඛූ අරහත‍්තං පාපුණිංසු. අථෙකො භික‍්ඛු “මය‍්හං තාව අබ‍්භන‍්තරෙ ගුණා අප‍්පමාණා, කීදිසා නු ඛො මෙ ආචරියස‍්ස ගුණා”ති ආවජ‍්ජන‍්තො පුථුජ‍්ජනභාවං පස‍්සිත්‍වා “අම‍්හාකං ආචරියො අඤ‍්ඤෙසං අවස‍්සයො හොති, අත‍්තනො භවිතුං න සක‍්කොති, ඔවාදමස‍්ස දස‍්සාමී”ති ආකාසෙන ගන‍්ත්‍වා විහාරසමීපෙ ඔතරිත්‍වා දිවාට‍්ඨානෙ නිසින‍්නං ආචරියං උපසඞ‍්කමිත්‍වා වත‍්තං දස‍්සෙත්‍වා එකමන‍්තං නිසීදි.
තෙරුන් වහන්සේ වනාහි අටළොස් මහගණයකට උගන්වයි. උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි සිට තිස් දහසක් භික්ෂූන් වහන්සේ රහත් බවට පැමිණියහ. ඉක්බිති එක් භික්ෂුන් වහන්සේ නමක් මාගේ අභ්‍යන්තරයෙහි අප්‍රමාණ ගුණ ඇත. මාගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ කෙබඳු ගුණ ඇතිදැයි ආවර්ජනා කරන්නේ පෘථග්ජනභාවය දැක අපගේ ආචාර්යන් වහන්සේ අන් අයට උදව් වේ. තමාට උදව් වීමට නොහැකි වේ. උන්වහන්සේට අවවාද දෙමියි අහසින් ගොස් විහාර සමීපයෙහි බැස දිවා ස්ථානයෙහි සිටින ආචාර්යන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණ වත් දක්වා එකත් පසෙක උන්නේය.
ථෙරො – “කිං කාරණා ආගතොසි පිණ‍්ඩපාතිකා”ති ආහ. එකං අනුමොදනං ගණ‍්හිස‍්සාමීති ආගතොස‍්මි, භන‍්තෙති. ඔකාසො න භවිස්සති, ආවුසොති? විතක‍්කමාළකෙ ඨිතකාලෙ පුච‍්ඡිස‍්සාමි, භන‍්තෙති. තස්මිං ඨානෙ අඤ‍්ඤෙ පුච‍්ඡන‍්තීති. භික‍්ඛාචාරමග‍්ගෙ, භන‍්තෙති. තත්‍රාපි අඤ‍්ඤෙ පුච‍්ඡන‍්තීති. දුපට‍්ටනිවාසනට‍්ඨානෙ, සඞ‍්ඝාටිපාරුපනට‍්ඨානෙ, පත‍්තනීහරණට‍්ඨානෙ, ගාමෙ චරිත්‍වා ආසනසාලායං යාගුපීතකාලෙ, භන‍්තෙති. තත්ථ අට‍්ඨකථාථෙරා අත‍්තනො කඞ‍්ඛං විනොදෙන‍්ති, ආවුසොති. අන‍්තොගාමතො නික‍්ඛන‍්තකාලෙ පුච‍්ඡිස‍්සාමි, භන‍්තෙති. තත්‍රාපි අඤ‍්ඤෙ පුච‍්ඡන‍්ති, ආවුසොති. අන‍්තරාමග‍්ගෙ, භන්තෙ, භොජනසාලායං භත‍්තකිච‍්චපරියොසානෙ, භන්තෙ, දිවාට‍්ඨානෙ, පාදධොවනකාලෙ, මුඛධොවනකාලෙ, භන‍්තෙති? තදා අඤ‍්ඤෙ පුච‍්ඡන‍්තීති. තතො පට‍්ඨාය යාව අරුණා අපරෙ පුච‍්ඡන‍්ති, ආවුසොති. දන‍්තකට‍්ඨං ගහෙත්‍වා මුඛධොවනත්‍ථං ගමනකාලෙ, භන‍්තෙති? තදා අඤ‍්ඤෙ පුච‍්ඡන‍්තීති. මුඛං ධොවිත්‍වා ආගමනකාලෙ, භන‍්තෙති? තත්‍රාපි අඤ‍්ඤෙ පුච‍්ඡන‍්තීති. සෙනාසනං පවිසිත්‍වා නිසින‍්නකාලෙ, භන‍්තෙති? තත්‍රාපි අඤ‍්ඤෙ පුච‍්ඡන‍්තීති. භන්තෙ, නනු මුඛං ධොවිත්‍වා සෙනාසනං පවිසිත්‍වා තයො චත‍්තාරො පල‍්ලඞ‍්කෙ උසුමං ගාහාපෙත්‍වා යොනිසොමනසිකාරෙ කම‍්මං කරොන‍්තානං ඔකාසකාලෙන භවිතබ‍්බං සියා, මරණඛණම‍්පි න ලභිස‍්සථ, භන්තෙ, ඵලකසදිසත්‍ථ භන්තෙ පරස‍්ස අවස‍්සයො හොථ, අත‍්තනො භවිතුං න සක‍්කොථ, න මෙ තුම‍්හාකං අනුමොදනාය අත්‍ථොති ආකාසෙ උප‍්පතිත්‍වා අගමාසි.
කුමක් නිසා පැමිණියේ දැයි තෙරහු පුළුවුත්හ. එක් අනුමෝදනාවක් ගන්නෙමියි සිතා පැමිණියෙමි. ඇවැත්නි ඉඩක් නැත. ස්වාමීනි විතක්ක මාලකයෙහි සිටින විට අසමි. එතැන අන්‍යයෝ විචාරති. පිඬු සිඟායන මාර්ගයෙහි එතැන ද අන් අය අසති. දෙපට සිවුර හඳන තැන, සඟල සිවුර පොරවන තැන අන්‍යයෝ විචාරති. පාත්‍රය බැහැර කරන ගමෙහි, හැසිර ආසන සාලාවෙහි කැඳ වැළඳූ කළ, එතැන අටුවා ඇදුරෝ තමන්ගේ සැකහැර ගනිති. ඇතුළු ගමට නික්මුණු කාලයෙහි, අතරමග භෝජන සාලාවෙහි බත්කිස අවසානයේ, දිවා ස්ථානයෙහි පා සෝදනකල, මුව සෝදන කාලයේ, මුව සෝදා ආපසු එන කාලයෙහි, සෙනසුනට පිවිස සිටින කාලයෙහි ඒ ස්ථානවල ද අන්‍යයෝ, විචාරති. සවාමින් වහන්ස, මුව සෝදා සෙනසුනට පිවිස අසුන් තුන හතරක් උණුසුම් කරවා යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි ක්‍රියා කරන්නාට අවකාශයක් තිබිය යුතු නොවේද ස්වාමීනි, මරණයටවත් අවස්ථාවක් වන්නේද? ස්වාමීනි පෝරුවක් මෙන් අන්‍යයාට උපකාර වේ. තමාට උපකාරවීමට නොහැකි වේ. ඔබවහන්සේගේ අනුමෝදනාවෙන් මට ප්‍රයෝජනයක් නැතැයි අහසට පැන නැගී ගියේය.
ථෙරො – “ඉමස්ස භික‍්ඛුනො පරියත‍්තියා කම‍්මං නත්‍ථි, මය‍්හං පන අඞ‍්කුසකො භවිස‍්සාමීති ආගතො”ති ඤත්‍වා “ඉදානි ඔකාසො න භවිස්සති, පච‍්චූසකාලෙ ගමිස‍්සාමී”ති පත‍්තචීවරං සමීපෙ කත්‍වා සබ‍්බං දිවසභාගං පඨමයාමමජ‍්ඣිමයාමඤ‍්ච ධම්මං වාචෙත්‍වා පච‍්ඡිමයාමෙ එකස‍්මිං ථෙරෙ උද‍්දෙසං ගහෙත්‍වා නික‍්ඛන‍්තෙ පත‍්තචීවරං ගහෙත්‍වා තෙනෙව සද්ධිං නික‍්ඛන‍්තො. නිසින‍්නඅන‍්තෙවාසිකා ආචරියො කෙනචි පපඤ‍්චෙන නික‍්ඛන‍්තොති මඤ‍්ඤිංසු. නික‍්ඛන‍්තො ථෙරො කොචි දෙව සමානාචරියභික‍්ඛූති සඤ‍්ඤං අකාසි.
තෙරුන් වහන්සේ මේ භික්ෂුන් වහන්සේගේ පරියත්තියෙහි වැඩ නැත. මට වනාහි අකුස්සක් වන්නෙමියි ආවේ යයි දැන, දැන් අවකාස නැත. අළුයම් කාලයෙහි යන්නෙමි යි සිතා පා සිවුරු සමීපයෙහි තබා, මුළු දිවාකාලයේ ද පළමු මැදියම් යාමවල උගන්වා පැසුළු යමෙහි එක් භික්ෂුවක් කෙරෙහි උද්දේසය ගෙන නික්මෙන්නේ පා සිවුරු ගෙන ඔහු සමග නික්මෙන්නේ, සිටි අන්තෙවාසිකයා ආචාර්යවරයා කිසියම් පමාවීමකින් නික්මෙන්නේ යයි සිතීය. නික්මුණු තෙරුන් වහන්සේ කිසියම් සමාන හැසිරෙන භික්ෂුවකට සංඥා කළහ.
ථෙරො කිර “මාදිසස‍්ස අරහත‍්තං නාම කිං, ද‍්වීහතීහෙනෙව පාපුණිත්‍වා පච‍්චාගමිස‍්සාමී”ති අන‍්තෙවාසිකානං අනාරොචෙත්‍වාව ආසාළ‍්හීමාසස‍්ස ජුණ‍්හපක‍්ඛතෙරසියා නික‍්ඛන‍්තො ගාමන‍්තපබ‍්භාරං ගන‍්ත්‍වා චඞ‍්කමං ආරුය‍්හ කම‍්මට‍්ඨානං මනසිකරොන‍්තො තං දිවසං අරහත‍්තං ගහෙතුං නාසක‍්ඛි. උපොසථදිවසෙ සම‍්පත‍්තෙ “ද‍්වීහතීහෙන අරහත‍්තං ගණ‍්හිස‍්සාමීති ආගතො, ගහෙතුං පන නාසක‍්ඛිං. තයො මාසෙ පන තීණි දිවසානි විය යාව මහාපවාරණා තාව ජානිස‍්සාමී”ති වස‍්සං උපගන‍්ත්‍වාපි ගහෙතුං නාසක‍්ඛි. පවාරණාදිවසෙ චින‍්තෙසි – “අහං ද‍්වීහතීහෙන අරහත‍්තං ගණ‍්හිස‍්සාමීති ආගතො, තෙමාසෙනාපි නාසක‍්ඛිං, සබ්‍රහ‍්මචාරිනො පන විසුද‍්ධිපවාරණං පවාරෙන‍්තී”ති. තස‍්සෙවං චින‍්තයතො අස‍්සුධාරා පවත‍්තන‍්ති. තතො “න මඤ‍්චෙ මය‍්හං චතූහි ඉරියාපථෙහි මග‍්ගඵලං උප‍්පජ‍්ජිස‍්සති, අරහත‍්තං අප‍්පත්‍වා නෙව මඤ‍්චෙ පිට‍්ඨිං පසාරෙස‍්සාමි, න පාදෙ ධොවිස‍්සාමී”ති මඤ‍්චං උස‍්සාපෙත්‍වා ඨපෙසි. පුන අන‍්තොවස‍්සං පත‍්තං, අරහත‍්තං ගහෙතුං නාසක‍්ඛියෙව. එකූනතිංසපවාරණාසු අස‍්සුධාරා පවත‍්තන‍්ති. ගාමදාරකා ථෙරස‍්ස පාදෙසු ඵාලිතට‍්ඨානානි කණ‍්ටකෙහි සිබ‍්බන‍්ති, දවං කරොන‍්තාපි “අය්‍යස‍්ස මහාසීවත්‍ථෙරස‍්ස විය පාදා හොන‍්තූ”ති දවං කරොන‍්ති.
තෙරුන් වහන්සේ වනාහි මා වැන්නෙකුට රහත් බව නම් කුමක්ද? දෙතුන් දවසකින් රහත් බවට පැමිණ ආපසු එමියි අන්තෙවාසිකයන්ට නොදන්වාම ඇසල මස පුර පක්ෂයෙහි සොළොස්වක තිථියෙන් නික්මෙන්නේ ගම කෙළවර පර්වතයට ගොස් සක්මනට නැගී කමටහන මෙනෙහි කරන්නේ ඒ දවස රහත් වීමට නොහැකි විය. පොහොය දිනය පැමිණි කල්හි දෙතුන් දවසකින් රහත් බව ගන්නෙමියි පිටතට පැමිණියෙමි ගැනීමට නොහැකි විය. තුන් මාසයක් තුන් දවසක් මෙන් මහා පවාරණයේ දී දැනගන්නෙමියි විස් එළඹ ගත නොහැකි විය. පවාරණ දිනයෙහි සිතීය. මම දෙතුන් දිනකින් රහත් බව ගන්නෙමියි පැමිණියෙමි. තුන් මාසයකින් ද නොහැකි විය. සබ්‍රහ්මචාරීහු විසුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කරති. මෙසේ සිතන්නේ කඳුළු වැගිරිණි. ඉන්පසු මට සිව් ඉරියව්වෙන් මාර්ගඵල ලැබේ යයි නොසිතමි. දැන් රහත් නොවී ඇඳෙහි පිට දිග නොහරිමි පා ධෝවනය නොකරන්නෙමි යි ඇඳ ඔසවා තැබීය. නැවත ඇතුළු වසෙහි රහත් බව ගැනීමට නොහැකි විය. එකුන් තිස් පවාරණයන්හි කඳුළු ධාරා වැගිරණ, ගම්දරුවෝ තෙරුන්ගේ පාදවල පැළුණු තැන් කටුවලින් මහති. ක්‍රීඩා කරන්නෝ ද මහා සීව තෙරුන්ගේ මෙන් පාද වේවායි ක්‍රීඩා කරති.
ථෙරො තිංසසංවච‍්ඡරෙ මහාපවාරණාදිවසෙ ආලම‍්බණඵලකං නිස‍්සාය ඨිතො “ඉදානි මෙ තිංස වස‍්සානි සමණධම‍්මං කරොන‍්තස‍්ස, නාසක‍්ඛිං අරහත‍්තං පාපුණිතුං, අද‍්ධා මෙ ඉමස‍්මිං අත‍්තභාවෙ මග‍්ගො වා ඵලං වා නත්‍ථි, න මෙ ලද‍්ධං සබ්‍රහ‍්මචාරීහි සද්ධිං විසුද‍්ධිපවාරණං පවාරෙතු”න‍්ති චින‍්තෙසි. තස‍්සෙවං චින‍්තයතොව දොමනස්සං උප‍්පජ‍්ජි, අස‍්සුධාරා පවත‍්තන‍්ති. අථ අවිදූරට‍්ඨානෙ එකා දෙවධීතා රොදමානා අට‍්ඨාසි. “කො එත්‍ථ රොදසී”ති? “අහං, භන්තෙ, දෙවධීතා”ති. “කස‍්මා රොදසී”ති? “රොදමානෙන මග‍්ගඵලං නිබ‍්බත‍්තිතං, තෙන අහම‍්පි එකං ද‍්වෙ මග‍්ගඵලානි නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සාමීති රොදාමි, භන්තෙ”ති.
තෙරුන් වහන්සේ තිස්වන අවුරුද්දෙහි මහා පවාරණ දිනයෙහි එල්ලෙන පෝරුව නිසා සිටියේ දැන් මම තිස්වසක් මහණදම් පුරන්නේ රහත් වීමට නොහැකි වීමි. මේ ආත්මභාවයෙහි මාර්ගයක් හෝ ඵලයක් හෝ මට නොලැබේ. සබ්‍රහ්මචාරීන් සමග විසුද්ධ පවාරණයෙන් පවාරණය කිරීමට මට නොලැබේයයි සිතූහ. මෙසේ සිතන්නේ දොම්නස ඇතිවිය. කඳුළු වැගිරිණ. ඉක්බිති නුදුරු තැනක එක් දෙව් දුවක් අඬමින් සිටියාය. කවුද මෙතන අඬන්නේ? ස්වාමීනි මම දෙව්දුවක්මු. කුමක් නිසා අඬන්නෙහි ද? ඇඬීමෙන් මගපල උපදවන කල්හි මම ද මාර්ගඵල එකක් දෙකක් උපදවන්නෙමි යි සිතා අඬමි ස්වාමීන් වහන්ස.
තතො ථෙරො – “භො මහාසීවත්‍ථෙර, දෙවතාපි තයා සද්ධිං කෙළිං කරොන‍්ති, අනුච‍්ඡවිකං නු ඛො තෙ එත”න‍්ති විපස‍්සනං වඩ‍්ඪෙත්‍වා සහ පටිසම‍්භිදාහි අරහත‍්තං අග‍්ගහෙසි. සො “ඉදානි නිපජ‍්ජිස‍්සාමී”ති සෙනාසනං පටිජග‍්ගිත්‍වා මඤ‍්චකං පඤ‍්ඤපෙත්‍වා උදකට‍්ඨානෙ උදකං පච‍්චුපට‍්ඨපෙත්‍වා “පාදෙ ධොවිස‍්සාමී”ති සොපානඵලකෙ නිසීදි.
ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ, එම්බා මහාසීවය.... ඔබ සමග දෙවතාවියොත් කවට කථා කරති එය සුදුසු නොවේ යයි විපස්සනාව වඩා රහත් වූහ. උන්වහන්සේ දැන් නිදාගන්නෙමියි සෙනසුන පිළියෙළ කර ඇඳ සකස් කොට දිය ගෙනවුත් තබා පා දොවන්නෙමියි සෝපාන පුවරුවෙහි හිඳ ගත්තේය.
අන‍්තෙවාසිකාපිස‍්ස “අම‍්හාකං ආචරියස‍්ස සමණධම‍්මං කාතුං ගච‍්ඡන‍්තස‍්ස තිංස වස‍්සානි, සක‍්ඛි නු ඛො විසෙසං නිබ‍්බත‍්තෙතුං, නාසක‍්ඛී”ති ආවජ‍්ජයමානා “අරහත‍්තං පත්වා පාදධොවනත්‍ථං නිසින‍්නො”ති දිස‍්වා “අම‍්හාකං ආචරියො අම‍්හාදිසෙසු අන‍්තෙවාසිකෙසු තිට‍්ඨන‍්තෙසු ‘අත‍්තනාව පාදෙ ධොවිස‍්සතී’ති අට‍්ඨානමෙතං, අහං ධොවිස‍්සාමි අහං ධොවිස‍්සාමී”ති තිංසසහස‍්සානිපි ආකාසෙන ගන‍්ත්‍වා වන්‍දිත්‍වා “පාදෙ ධොවිස‍්සාම, භන්තෙ”ති ආහංසු. ආවුසො, ඉදානි තිංස වස‍්සානි හොන‍්ති මම පාදානං අධොතානං, තිට‍්ඨථ, තුම්හෙ, අහමෙව ධොවිස‍්සාමීති.
උන්වහන්සේගේ අතවැසියෝ, අපගේ ආචාර්යන් වහන්සේ මහණදම් කිරීමට ගොස් තිස් වසක් ගතවිය. විසේසයක් ඉපදවීමට හැකිවීදැයි නැද්දැයි අවර්ජනා කරන්නේ රහත්බවට පැමිණ පා දෙවීමට හුන්නේ යයි දැක, අපගේ ආචාර්යතුමා අප වැනි අන්තෙවාසිකයෝ සිටිත්දී තමාම පා සෝදා ගැනීම නොකළ යුතුයයි මම සෝදමි මම සෝදමියි තිස් දහසම අහසින් අවුත් වැඳ පා සෝදමු ස්වාමින් වහන්ස යයි කීහ. ඇවැත්නි, දැන් අවුරුදු තිහක් මගේ පා නොසේදුවෙමි. ඔබලා නවතින්න, මම සෝදන්නෙමි.
සක‍්කොපි ආවජ‍්ජන‍්තො – “මය‍්හං අය්‍යො මහාසීවත්‍ථෙරො අරහත‍්තං පත‍්තො තිංසසහස‍්සානං අන‍්තෙවාසිකානං ‘පාදෙ ධොවිස‍්සාමා’ති ආගතානං පාදෙ ධොවිතුං න දෙති. මාදිසෙ පන උපට‍්ඨාකෙ තිට‍්ඨන‍්තෙ ‘මය‍්හං අය්‍යො සයං පාදෙ ධොවිස‍්සතී’ති අට‍්ඨානමෙතං, අහං ධොවිස‍්සාමී”ති සන‍්නිට‍්ඨානං කත්‍වා සුජාතාය දෙවියා සද්ධිං භික‍්ඛුසඞ‍්ඝස‍්ස සන‍්තිකෙ පාතුරහොසි.
සක්‍රයාද ආවර්ජනා කරන්නේ, මාගේ ආර්ය මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ රහත්බවට පැමිණ පා සේදීමට පැමිණි තිස්දහසක් අන්නේවාසිකයන්ට පා සේදීමට නොදෙති. මා වැනි උපස්ථායකු සිටිද්දී තමාම පා සෝදා ගැනීම යුතු නොවේ. මම සෝදන්නෙමියි සනිටුහන් කොට සුජාතා දේවිය සමග බික් සඟන සමීපයෙහි පහළ විය.
සො සුජං අසුරකඤ‍්ඤං පුරතො කත්‍වා “අපෙථ, භන්තෙ, මාතුගාමො”ති ඔකාසං කාරෙත්‍වා ථෙරං උපසඞ‍්කමිත්‍වා වන්‍දිත්‍වා පුරතො උක‍්කුටිකො නිසීදිත්‍වා “පාදෙ ධොවිස‍්සාමි, භන්තෙ”ති ආහ. කොසිය, ඉදානි මෙ තිංස වස‍්සානි පාදානං අධොතානං, දෙවතානඤ‍්ච පකතියාපි මනුස‍්සසරීරගන්‍ධො නාම ජෙගුච‍්ඡො, යොජනසතෙ ඨිතානම‍්පි කණ‍්ඨෙ ආසත‍්තකුණපං විය හොති, අහමෙව ධොවිස‍්සාමීති. භන්තෙ, අයං ගන්‍ධො නාම න පඤ‍්ඤායති, තුම‍්හාකං පන සීලගන්‍ධො ඡ දෙවලොකෙ අතික‍්කමිත්‍වා උපරි භවග‍්ගං පත්වා ඨිතො. සීලගන්‍ධතො අඤ‍්ඤො උත‍්තරිතරො ගන්‍ධො නාම නත්‍ථි, භන්තෙ, තුම‍්හාකං සීලගන්‍ධෙනම‍්හි ආගතොති වාමහත්‍ථෙන ගොප‍්ඵකසන්‍ධියං ගහෙත්‍වා දක‍්ඛිණහත්‍ථෙන පාදතලං පරිමජ‍්ජි. දහරකුමාරස‍්සෙව පාදා අහෙසුං. සක්කො පාදෙ ධොවිත්‍වා වන්‍දිත්‍වා දෙවලොකමෙව ගතො.
ඒ සුජා අසුරකත පෙරටු කොට ස්වාමින් වහන්ස අයින්වනු මැනවි. ගැහැණියක් යයි ඉඩ ලබාගෙන තෙරුන් වෙත පැමිණ වැඳ ඉදිරියෙහි උක්කුටුකයෙන් සිට ස්වාමීන් වහන්ස, පා සෝදන්නෙමියි කීය. කෝසිය, දැනට අවුරුදු තිහක් මාගේ පා සෝදා නැත. දෙවියෝ වනාහි මිනිස් සිරුරේ ගඳ පිළිකුල් කරති. යොදුන් සියයකින් ඈත සිටිය ද ගෙලබැඳි කුණක් මෙන් වේ. ස්වාමීනි මම සෝදමි. මම ම සෝදමි. මේ ගඳ නොදැනේ. ඔබ වහන්සේගේ සිල් සුවඳ වනාහි සදෙව්ලොව ඉක්මවා ඉහළ භවාග්‍රයට පැමිණ සිටී. සිල් සුවඳට වඩා වෙනත් උසස් සුවඳක් නම් නැත. ස්වාමින් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ සිල් සුවඳින් පැමිණියෙමි. වම් අතින් ගොප් ඇට සන්ධිය ගෙන දකුණතින් පා තල පිරිමැද්දේය. පොඩි ළමයෙකුගේ පා මෙන් විය. සක්‍රයා පා සෝදා වැඳ දෙව්ලොවටම ගියේය.
එවං “න ලභාමි සබ්‍රහ‍්මචාරීහි සද්ධිං විසුද‍්ධිපවාරණං පවාරෙතු”න‍්ති ආවජ‍්ජන‍්තස‍්ස උප‍්පන‍්නං දොමනස්සං නිස‍්සාය භික‍්ඛුනො මඤ‍්ඤනවසෙන විපස‍්සනාය ආරම‍්මණම‍්පි විපස‍්සනාපි මග‍්ගොපි ඵලම‍්පි සවිතක‍්කසවිචාරදොමනස‍්සන‍්ති ච අවිතක‍්කාවිචාරදොමනස‍්සන‍්ති ච වුත‍්තන‍්ති වෙදිතබ‍්බං.
මෙසේ සබ්‍රහ්මචාරීන් සමග විසුද්ධ පවාරණයෙන් පවාරණය කිරිමට නොලබමියි ආවර්ජනය කරන්නාට උපන් දොම්නස නිසා භික්ෂුවගේ හැඟීම් වශයෙන් විපස්සනා අරමුණ ද විපස්සනා මාර්ගය ද ඵලය ද සවිතක්ක සවිචාර දොම්නස ද අවිතක්ක අවිචාර දොම්නස් ද කියන ලදැයි දතයුතුය.
තත්ථ එකො භික‍්ඛු සවිතක‍්කසවිචාරදොමනස‍්සෙ විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා ඉදං දොමනස්සං කිං නිස‍්සිතන‍්ති උපධාරෙන‍්තො වත්‍ථුනිස‍්සිතන‍්ති පජානාතීති ඵස‍්සපඤ‍්චමකෙ වුත‍්තනයෙනෙව අනුක‍්කමෙන අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාති. එකො අවිතක‍්කාවිචාරෙ දොමනස‍්සෙ විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා වුත‍්තනයෙනෙව අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාති. තත්ථ අභිනිවිට‍්ඨදොමනස‍්සෙසුපි සවිතක‍්කසවිචාරතො අවිතක‍්කඅවිචාරං පණීතතරං. සවිතක‍්කසවිචාරදොමනස‍්සවිපස‍්සනාතොපි අවිතක‍්කාවිචාරදොමනස‍්සවිපස‍්සනා පණීතතරා. සවිතක‍්කසවිචාරදොමනස‍්සඵලසමාපත‍්තිතොපි අවිතක‍්කාවිචාරදොමනස‍්සඵලසමාපත‍්තියෙව පණීතතරා. තෙනාහ භගවා – “යෙ අවිතක‍්කඅවිචාරෙ තෙ පණීතතරෙ”ති.
එහි එක් භික්ෂුවක් සවිතක්ක සවිචාර දොම්නසෙහි විදර්ශනාව පිහිටුවා මේ දොම්නස කුමක් නිශ්‍රිතදැයි පරීක්ෂා කරන්නේ වස්තු නිශ්‍රිත යයි දැනගනී. ඵස්ස පංචමකයෙහි කියන ලද නයින් පිළිවෙළින් රහත් බවෙහි පිහිටයි. එක්කෙනෙක් අවිතක්ක අවිචාර දොම්නසෙහි විපස්සනාව පිහිටුවා කියන ලද නයින්ම රහත් බවෙහි පිහිටයි. එහි පිවිසි දොම්නසෙහිම සවිතක්ක සවිචාරයට වඩා අවිතක්ක අවිචාරය පණීත්තර වේ. සවිතක්ක සවිචාර දොස් විපස්සනාවට වඩා අවිතක්ක අවිචාරය දොම්නස් විපස්සනාව පණිතර වේ. සචිතක්ක සවිචාර ඵල සමාපත්තියට වඩා අවිතක්ක අවිචාර ඵලසමාපත්තිය ප්‍රණීතතර වේ. එයින් කීහ. භගවත්හු: “යම් අවිතක්ක අවිචාරයක් වේ ද එය පණීතතර වේ”
එවරූපා උපෙක්ඛා න සෙවිතබ‍්බාති එවරූපා ගෙහසිතඋපෙක‍්ඛා න සෙවිතබ්බා. ගෙහසිතඋපෙක‍්ඛා නාම “තත්ථ කතමා ඡ ගෙහසිතඋපෙක‍්ඛා. චක‍්ඛුනා රූපං දිස‍්වා උප‍්පජ‍්ජති උපෙක්ඛා බාලස‍්ස මූළ‍්හස‍්ස පුථුජ‍්ජනස‍්ස අනොධිජිනස‍්ස අවිපාකජිනස‍්ස අනාදීනවදස‍්සාවිනො අස‍්සුතවතො පුථුජ‍්ජනස‍්ස, යා එවරූපා උපෙක්ඛා, රූපං සා නාතිවත‍්තති, තස්මා සා උපෙක්ඛා ගෙහසිතාති වුච‍්චතී”ති එවං ඡසු ද‍්වාරෙසු ඉට‍්ඨාරම‍්මණෙ ආපාථගතෙ ගුළපිණ‍්ඩිකෙ නිලීනමක‍්ඛිකා විය රූපාදීනි අනතිවත‍්තමානා තත්‍ථෙව ලග‍්ගා ලග‍්ගිතා හුත්‍වා උප‍්පන‍්නා කාමගුණනිස‍්සිතා උපෙක්ඛා න සෙවිතබ්බා.
එවරූපා උපෙක්ඛා න සෙවිතබ්බා - මෙබඳු වූ ගෙහසිත උපේක්ෂාව නොසෙවිය යුතුය. ගෙහසිත උපේක්ෂාව නම් එහි ගෙහසිත උපේක්ෂාව නොසෙවිය යුතුය. ගෙහසිත උපේක්ෂාව නම් එහි ගෙහසිත උපේක්ෂා සය කවරේද? ඇසින් රූපය දැක, මෝඩයාට, මුළා වු අයට, පෘථග්ජනයාට ඔධිය ජය නොගත්තාට, (රහත් නොවූවහුට) විපාක ජය නොගත්තහුට (රහත් නොවූ) ආදීනව නොදකින්නාට අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජනයට උපේක්ෂාව උපදී. එබඳු උපේක්ෂාව රූපය නො ඉක්මවයි. ඒ උපේක්ෂාව ගෙහසිත උපේක්ෂාවයි. මෙසේ සදොරෙහි ඉටු අරමුණෙහි ආපාථගත සකුරු පිඬුවෙහි සැගවුණු මැස්සකු මෙන් රූපාදිය නො ඉක්මවමින් එහිම ඇලෙන ඇළුණු කාමගුණ නිශ්‍රිතව උපන් උපේක්ෂාව නො සෙවිය යුතුය.
එවරූපා උපෙක්ඛා සෙවිතබ‍්බාති එවරූපා නෙක‍්ඛම‍්මසිතා උපෙක්ඛා සෙවිතබ්බා. නෙක‍්ඛම‍්මසිතා උපෙක්ඛා නාම – “තත්ථ කතමා ඡ නෙක‍්ඛම‍්මසිතා උපෙක්ඛා? රූපානං ත්‍වෙව අනිච‍්චතං විදිත්‍වා විපරිණාමවිරාගනිරොධං ‘පුබ්බෙ චෙව රූපා එතරහි ච, සබ‍්බෙ තෙ රූපා අනිච‍්චා, දුක‍්ඛා, විපරිණාමධම‍්මා’ති එවමෙතං යථාභූතං සම‍්මප‍්පඤ‍්ඤාය පස‍්සතො උප‍්පජ‍්ජති උපෙක්ඛා, යා එවරූපා උපෙක්ඛා, රූපං සා අතිවත‍්තති, තස්මා සා උපෙක්ඛා නෙක‍්ඛම‍්මසිතාති වුච‍්චතී”ති (ම· නි· 3.308). එවං ඡසු ද‍්වාරෙසු ඉට‍්ඨානිට‍්ඨආරම‍්මණෙ ආපාථගතෙ ඉට‍්ඨෙ අරජ‍්ජන‍්තස‍්ස, අනිට‍්ඨෙ අදුස‍්සන‍්තස‍්ස, අසමපෙක‍්ඛනෙන අසම‍්මුය‍්හන‍්තස‍්ස උප‍්පන‍්නා විපස්සනා ඤාණසම‍්පයුත‍්තා උපෙක්ඛා. අපිච වෙදනාසභාගා තත්‍ර මජ‍්ඣත‍්තුපෙක‍්ඛාපි එත්‍ථ උපෙක්ඛාව. තස්මා සෙවිතබ‍්බාති අයං නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන විපස‍්සනාවසෙන අනුස‍්සතිට‍්ඨානවසෙන පඨමදුතියතතියචතුත්‍ථජ‍්ඣානවසෙන ච උප‍්පජ‍්ජනකඋපෙක‍්ඛා සෙවිතබ්බා නාම.
එවරූපා උපෙක්ඛා සෙවිතබ්බා - එබඳු නෙක්ඛම්මසිත උපේක්ෂාව සෙවිය යුතුය. නෙක්ඛම්ම සිත උපේක්ෂාව නම් “එහි නෙක්ඛම්ම සිත උපේක්ෂා සය කවරේද? රූපවල අනිත්‍යතා විපරිනාම, විරාග නිරෝධය දැන පෙර හා දැන් ඒ සියළු රූප අනිත්‍ය දුක්ඛ විපරිනාම ස්වභාවය යයි මෙසේ ඒවායේ යථාතත්වය සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් දකින්නාට උපේක්ෂාව උපදී. එබඳු වූ ඒ උපේක්ෂාව රූප ඉක්මවා යයි. එහෙයින් ඒ උපේක්ෂාව නෙක්ඛම්ම සිත යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ සදොරෙහි ඉටු ආදි අරමුණුවලට පැමිණ ඉටු අරමුණෙහි නොඇලෙන අනිටු අරමුණෙහි නොගැටෙන මුළා නොවන්නාට අසමව දකින්නාට උපන් ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත උපේක්ෂාව නෙක්ඛම්ම සිත වේ. තවද වේදනා සභාග වූ තත්‍රමජඣත්ත උපේක්ෂාව ද මෙහි උපේක්ෂාව වේ. එහෙයින් එය සෙවිය යුතුය. මෙය නෙකඛමම්ම වශයෙන් විපස්සනා වශයෙන් අනුස්සති වශයෙන් පළමු දෙවන තෙවන සිව්වන ධ්‍යාන වශයෙන්ද උපදින උපේක්ෂාව සෙවිය යුතුය.
එත්‍ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරන‍්ති තායපි නෙක‍්ඛම‍්මසිතඋපෙක‍්ඛාය යං නෙක‍්ඛම‍්මවසෙන විපස‍්සනාවසෙන අනුස‍්සතිට‍්ඨානවසෙන පඨමජ‍්ඣානවසෙන ච උප‍්පන‍්නං සවිතක‍්කසවිචාරං උපෙක‍්ඛන‍්ති ජානෙය්‍ය. යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරන‍්ති යං පන දුතියජ‍්ඣානාදිවසෙන උප‍්පන‍්නං අවිතක‍්කාවිචාරං උපෙක‍්ඛන‍්ති ජානෙය්‍ය. යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ තෙ පණීතතරෙති එතාසු ද‍්වීසු යා අවිතක‍්කඅවිචාරා, සා පණීතතරාති අත්‍ථො. ඉමිනා කිං කථිතං හොති ? ද‍්වින‍්නං අරහත‍්තං කථිතං. එකො හි භික‍්ඛු සවිතක‍්කසවිචාරඋපෙක‍්ඛාය විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා අයං උපෙක්ඛා කිං නිස‍්සිතාති උපධාරෙන‍්තො වත්‍ථුනිස‍්සිතාති පජානාතීති ඵස‍්සපඤ‍්චමකෙ වුත‍්තනයෙනෙව අනුක‍්කමෙන අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාති. එකො අවිතක‍්කාවිචාරාය උපෙක‍්ඛාය විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා වුත‍්තනයෙනෙව අරහත‍්තෙ පතිට‍්ඨාති. තත්ථ අභිනිවිට‍්ඨඋපෙක‍්ඛාසුපි සවිතක‍්කසවිචාරතො අවිතක‍්කාවිචාරා පණීතතරා. සවිතක‍්කසවිචාරඋපෙක‍්ඛාවිපස‍්සනාතොපි අවිතක‍්කාවිචාරඋපෙක‍්ඛාවිපස‍්සනාපණීතතරා. සවිතක‍්කසවිචාරඋපෙක‍්ඛාඵලසමාපත‍්තිතොපි අවිතක‍්කාවිචාරුපෙක‍්ඛාඵලසමාපත‍්තියෙව පණීතතරා. තෙනාහ භගවා “යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ තෙ පණීතතරෙ”ති.
මෙහි යඤ්චෙ සවිතක්කං සවිචාරං - එය ද නෙක්ඛම්ම සිත උපේක්ෂාව වේ. නෙක්ඛම්ම වශයෙන් විපස්සනා වශයෙන් අනුස්සති වශයෙන් පළමු ධ්‍යනය වශයෙන් උපන් සවිතක්ක සවිචාර උපේක්ෂාව යයි දන්නේය. යඤ්චෙ අවිතක්කං අවිචාරං - දෙවන ධ්‍යානාදිය වශයෙන් උපන් අවිතක්ක අවිචාර උපේක්ෂාව යයි දන්නේය. යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ තෙ පණීත්තරං - මේ දෙකෙහි යමක් අවිතක්ක අවිචාර වේ ද එය ප්‍රණීතතර යන අර්ථයයි. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ වේද? රහතන් වහන්සේලා දෙදෙනා ගැන කියන ලදී. කෙසේද? එක් භික්ෂුවක් සවිතක්ක සවිචාර උපේක්ෂාවෙහි විදර්ශනාව පිහිටුවා මේ උපේක්ෂාව කුමක් නිශ්‍රිතදැයි පරික්ෂා කරන්නේ වස්තු නිශ්‍රිත යයි දැනගනී. ඵස්ස පංචකයෙහි කියන ලද නයින් පිළිවෙළින් රහත් බවෙහි පිහිටයි. කෙනෙක් අවිතක්ක අවිචාර විපස්සනාව පිහිටුවා කියනලද නයින්ම රහත් බවෙහි පිහිටයි. එහි පිවිසි උපෙක්ඛාව ද සවිතක්ක සවිචාරයට වඩා අවිතක්ක අවිචාරය පණීතතර වේ. සවිතක්ක සවිචාර විපස්සනාවට වඩා අවිතක්ක අවිචාර විපස්සනාව පණීතතර වේ. සවිතක්ක සවිචාර උපේක්ඛා ඵල සමාපත්තියට වඩා අවිතක්ක අවිචාර උපේක්ඛා ඵලසමාපත්තිය පණීතතර වේ. එයින් කීහ භගවත්හු “යෙ අවිතක්ක අවිචාරෙ නෙ පණීත්තරෙ”
එවං පටිපන‍්නො ඛො, දෙවානමින්ද, භික‍්ඛු පපඤ‍්චසඤ‍්ඤාසඞ‍්ඛානිරොධසාරුප‍්පගාමිනිං පටිපදං පටිපන‍්නො හොතීති භගවා අරහත‍්තනිකූටෙන දෙසනං නිට‍්ඨපෙසි. සක්කො පන සොතාපත‍්තිඵලං පත‍්තො. බුද‍්ධානඤ‍්හි අජ‍්ඣාසයො හීනො න හොති, උක‍්කට‍්ඨොව හොති. එකස‍්සපි බහූනම‍්පි ධම්මං දෙසෙන‍්තා අරහත‍්තෙනෙව කූටං ගණ‍්හන‍්ති. සත්තා පන අත‍්තනො අනුරූපෙ උපනිස‍්සයෙ ඨිතා කෙචි සොතාපන‍්නා හොන‍්ති, කෙචි සකදාගාමී, කෙචි අනාගාමී, කෙචි අරහන‍්තො. රාජා විය හි භගවා, රාජකුමාරා විය වෙනෙය්‍යා. යථා හි රාජා භොජනකාලෙ අත‍්තනො පමාණෙන පිණ‍්ඩං උද‍්ධරිත්‍වා රාජකුමාරානං උපනෙති, තෙ තතො අත‍්තනො මුඛප‍්පමාණෙනෙව කබළං කරොන‍්ති, එවං භගවා අත‍්තජ‍්ඣාසයානුරූපාය දෙසනාය අරහත‍්තෙනෙව කූටං ගණ‍්හාති. වෙනෙය්‍යා අත‍්තනො උපනිස‍්සයප‍්පමාණෙන තතො සොතාපත‍්තිඵලමත‍්තං වා සකදාගාමිඅනාගාමිඅරහත‍්තඵලමෙව වා ගණ‍්හන‍්ති. සක්කො පන සොතාපන‍්නො ජාතො. සොතාපන‍්නො ච හුත්‍වා භගවතො පුරතොයෙව චවිත්‍වා තරුණසක‍්කො හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්ති, දෙවතානඤ‍්හි චවමානානං අත‍්තභාවස‍්ස ගතාගතට‍්ඨානං නාම න පඤ‍්ඤායති, දීපසිඛාගමනං විය හොති. තස්මා සෙසදෙවතා න ජානිංසු. සක්කො පන සයං චුතත‍්තා භගවා ච අප‍්පටිහතඤාණත‍්තා ද‍්වෙව ජනා ජානිංසු. අථ සක්කො චින‍්තෙසි “මය‍්හඤ‍්හි භගවතා තීසු ඨානෙසු නිබ‍්බත‍්තිතඵලමෙව කථිතං, අයඤ‍්ච පන මග‍්ගො වා ඵලං වා සකුණිකාය විය උප‍්පතිත්‍වා ගහෙතුං න සක‍්කා, ආගමනීයපුබ‍්බභාගපටිපදාය අස‍්ස භවිතබ‍්බං. හන්‍දාහං උපරි ඛීණාසවස‍්ස පුබ‍්බභාගපටිපදං පුච‍්ඡාමී”ති.
දෙව්මහරජ මෙසේ පිළිපන් භික්ෂුව පපඤ්ච සඤ්ඤා සංඛා නිරෝධ සාරුප්ප ගාමිනී ප්‍රතිපදාවට පිළිපන් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහත් බව කුළුගැන්වීමෙන් දේශනාව අවසන් කළහ. සක්‍ර තෙමේ වනාහි සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. බුදුවරුන්ගේ අදහස සැඟවූයේ නොවේ. උත්කෘෂ්ඨම වේ. එක්කෙනෙකුට ද බොහෝ දෙනෙකුට ද ධර්මය දේශනා කරන්නේ රහත් බවින් ම කුළුගන්වති. සත්වයෝ වනාහි තමන්ගේ අනුරූප උපනිශ්‍රයෙහි සිටියේ කිසිවෙක් සෝවාන් වෙති. ඇතමෙක් සකදාගාමි වෙති. ඇතමෙක් අනාගාමි වෙති. ඇතමෙක් රහත් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජු මෙනි. විනේය ජනයා රාජ ළමයින් වෙති. යම්සේ රජතුමා භෝජන කාලයෙහි තමාගේ ප්‍රමාණයෙන් පිඬු උදුරා රජකුමරුවන් එලවයි. ඔව්හු තමන්ගේ කටේ ප්‍රමාණයට පිඬු කරති. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අත්තජඣාසය (තමාගේ අදහස) අනුරූපයෙන් දේශනාව රහත් බවින් කුළු ගන්වති. විනේය ජනයෝ තමන්ගේ උපනිශ්‍රය ප්‍රමාණයෙන් එයින් සෝවාන් ඵලය පමණක් හෝ සකදාගාමි අනාගාමි අරහත්පලම හෝ ගනිති. සක්‍රයා වනාහි සෝවාන් වූයේය. සෝවාන්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි සැව තරුණ සක්‍රයෙක් ම උපන්නේය. චුතවන්නා වූ දෙවියන්ගේ ආත්මයේ (ශරීරයේ) ගිය ආ තැන් නොපෙනේ. පහන් සිළුවේ ගමන මෙන් වේ. එනිසා සෙසු දෙවියෝ මෙය නොදැනගත්හ. සක්‍රයා තමා චුත වූ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප්‍රතිහත ඤාණභාවයෙන් ම දැනගත්හ. ඉක්බිති සක්‍රයා සිතීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මට තුන්පලක උපන් පලම කියන ලදී. මේ මාර්ගය හෝ ඵලය හෝ පක්ෂියෙකු මෙන් ඉගිලී ගැනීමට නොහැකිය. පැමිණිය යුතු පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවක් විය යුතුය. මම රහතන් වහන්සේගේ ඉහළ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව විචාරමියි
පාතිමොක‍්ඛසංවරවණ‍්ණනා
තතො තං පුච‍්ඡන‍්තො කථං පටිපන‍්නො පන, මාරිසාතිආදිමාහ. තත්ථ පාතිමොක‍්ඛසංවරායාති උත‍්තමජෙට‍්ඨකසීලසංවරාය. කායසමාචාරම‍්පීතිආදි සෙවිතබ‍්බකායසමාචාරාදිවසෙන පාතිමොක‍්ඛසංවරදස‍්සනත්‍ථං වුත‍්තං. සීලකථා ච නාමෙසා කම‍්මපථවසෙන වා පණ‍්ණත‍්තිවසෙන වා කථෙතබ‍්බා හොති.
එයින් විචාරන්නේ “මාරිස, කෙසේ පිළිපන්නේද” යනාදිය කීය. පාතිමොක්ඛ සංවරය - උතුම් ජෙෂ්ඨ සීල සංවරය සඳහා කාය සමාචාරය, පීති ආදි සෙවිය යුතු කාය සමාචාරාදි වශයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය දැකීම සඳහා කියන ලදී. මේ සීලකථාව නම් කම්මපථ වශයෙන් හෝ ප්‍රඥපති වශයෙන් හෝ කිව යුතු වේ.
තත්ථ කම‍්මපථවසෙන කථෙන‍්තෙන අසෙවිතබ‍්බකායසමාචාරො තාව පාණාතිපාතඅදින‍්නාදානමිච‍්ඡාචාරෙහි කථෙතබ‍්බො. පණ‍්ණත‍්තිවසෙන කථෙන‍්තෙන කායද‍්වාරෙ පඤ‍්ඤත‍්තසික‍්ඛාපදවීතික‍්කමවසෙන කථෙතබ‍්බො. සෙවිතබ‍්බකායසමාචාරො පාණාතිපාතාදිවෙරමණීහි චෙව කායද‍්වාරෙ පඤ‍්ඤත‍්තසික‍්ඛාපදඅවීතික‍්කමෙන ච කථෙතබ‍්බො. අසෙවිතබ‍්බවචීසමාචාරො මුසාවාදාදිවචීදුච‍්චරිතෙන චෙව වචීද‍්වාරෙ පඤ‍්ඤත‍්තසික‍්ඛාපදවීතික‍්කමෙන ච කථෙතබ‍්බො. සෙවිතබ‍්බවචීසමාචාරො මුසාවාදාදිවෙරමණීහි චෙව වචීද‍්වාරෙ පඤ‍්ඤත‍්තසික‍්ඛාපදඅවීතික‍්කමෙන ච කථෙතබ‍්බො.
කම්මපථ වශයෙන් කියන්නා විසින් පළමුව නොසෙවිය යුතු කාය සමාචාරය වන ප්‍රාණඝාත අදත්තාදාන මිථ්‍යාචාර වශයෙන් කිව යුතුය. ප්‍රඥපති වශයෙන් කියන්නා විසින් කාය ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂාපද ව්‍යාතික්‍රමණ වශයෙන් කිවයුතුය. සෙවිය යුතු කාය සමාචාරය පාණාති පාතාදි වෙන්වීම ද කාය ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂාපද ව්‍යාතික්‍රමණයෙන් ද කිව යුතුය. නොසෙවිය යුතු මුසාවාදාදි වචී දුශ්චරිතයෙන් ද වචී ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂාපද ව්‍යාතික්‍රමණයෙන් ද කිව යුතුය, සෙවිය යුතු විසමාචාර මුසාවාදාදියෙන් වෙන්වීම ද වචී ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂාපද ව්‍යාතික්‍රමණයෙන් ද කිව යුතුය.
පරියෙසනා පන කායවාචාහි පරියෙසනායෙව. සා කායවචීසමාචාරගහණෙන ගහිතාපි සමානා යස‍්මා ආජීවට‍්ඨමකසීලං නාම එතස‍්මිඤ‍්ඤෙව ද‍්වාරද‍්වයෙ උප‍්පජ‍්ජති, න ආකාසෙ, තස්මා ආජීවට‍්ඨමකසීලදස‍්සනත්‍ථං විසුං වුත‍්තා. තත්ථ නසෙවිතබ‍්බපරියෙසනා අනරියපරියෙසනාය කථෙතබ‍්බා. සෙවිතබ‍්බපරියෙසනා අරියපරියෙසනාය. වුත‍්තඤ‍්හෙතං –
පරියෙසන නම් කාය වචී පරියෙසනම වේ. එය කාය වවී සමාචාර ගහණයෙන් ගන්නා ලද්දේ වේ. ආජීවාෂ්ටමක ශීලය ද මේ දොරවල් දෙකේ උපදී. අහසෙහි නොවේ. එහෙයින් ආජීවාෂටක ශීලය දැක්වීම සඳහා වෙන්ව කියන ලදී. එහි නොසෙවිය යුතු පරියේසන වූ අනාර්ය පරියෙසනය කිව යුතුය. ආර්ය පරියේෂණය සෙවිය යුතුය. මෙය කියන ලදී.
“ද‍්වෙමා, භික‍්ඛවෙ, පරියෙසනා අනරියා ච පරියෙසනා, අරියා ච පරියෙසනා. කතමා ච, භික‍්ඛවෙ, අනරියා පරියෙසනා? ඉධ, භික‍්ඛවෙ, එකච‍්චො අත‍්තනා ජාතිධම‍්මො සමානො ජාතිධම‍්මංයෙව පරියෙසති, අත‍්තනා ජරාධම‍්මො, බ්‍යාධිධම‍්මො, මරණධම‍්මො, සොකධම‍්මො, සංකිලෙසධම‍්මො සමානො සංකිලෙසධම‍්මංයෙව පරියෙසති.
“මහණෙනි මේ පරියෙසනය කවරේද? මහණෙනි. මෙහි ඇතමෙක් තමාගේ ජාති ස්වභාවය මෙන් ජාති ස්වභාවය සොයති. තමාගේ ජරා ස්වභාවය මෙන් ජරා ස්වභාවය සොයති. තමාගේ ව්‍යාධි ස්වභාවය, මරණ ස්වභාවය, සෝක ස්වභාවය කිලිටි ස්වභාවය මෙන් ඒ ඒවා සොයති.
කිඤ‍්ච, භික‍්ඛවෙ, ජාතිධම‍්මං වදෙථ? පුත‍්තභරියං, භික‍්ඛවෙ, ජාතිධම‍්මං, දාසිදාසං ජාතිධම‍්මං අජෙළකං ජාතිධම‍්මං, කුක‍්කුටසූකරං ජාතිධම‍්මං, හත්‍ථිගවාස‍්සවළවං ජාතිධම‍්මං, ජාතරූපරජතං ජාතිධම‍්මං. ජාතිධම‍්මා හෙතෙ, භික‍්ඛවෙ, උපධයො, එත්‍ථායං ගථිතො මුච‍්ඡිතො අජ‍්ඣාපන‍්නො අත‍්තනා ජාතිධම‍්මො සමානො ජාතිධම‍්මංයෙව පරියෙසති.
මහණෙනි. ජාති ස්වභාවය යයි කුමක් කියව්ද? මහණෙනි අඹුදරුවන්, දාසි දාසයන්, එළු බැටළුවන් කුකුළු සූකරයන්. ඇත් ගව අස් වෙළඹුන්, රන් රිදී, යන මේවා ජාති ස්වභාවයයි හෙවත් ජාති ධර්ම වේ. මහණෙනි මේවා උපධිය මේවායෙහි වෙළී මුජිතව බැස ගන්නෝය. තමා විසින් ජාතිධර්ම සොයනු ලැබේ.
කිඤ‍්ච, භික‍්ඛවෙ, ජරාධම‍්මං වදෙථ? පුත‍්තභරියං, භික‍්ඛවෙ, ජරාධම‍්මං…පෙ… ජරාධම‍්මංයෙව පරියෙසති.
මහණෙනි, ජරාධර්ම මොනවාද? අඹුදරුවන්..........ජරා ධර්ම සොයනු ලැබේ.
කිඤ‍්ච, භික‍්ඛවෙ, බ්‍යාධිධම‍්මං වදෙථ? පුත‍්තභරියං, භික‍්ඛවෙ, බ්‍යාධිධම‍්මං, දාසිදාසං බ්‍යාධිධම‍්මං, අජෙළකං, කුක‍්කුටසූකරං, හත්‍ථිගවාස‍්සවළවං බ්‍යාධිධම‍්මං. බ්‍යාධිධම‍්මා හෙතෙ, භික‍්ඛවෙ, උපධයො, එත්‍ථායං ගථිතො මුච‍්ඡිතො අජ‍්ඣාපන‍්නො අත‍්තනා බ්‍යාධිධම‍්මො සමානො බ්‍යාධිධම‍්මංයෙව පරියෙසති.
ව්‍යාධි ධර්ම මොනවාද? අඹුදරුවන් දාසි දාසයන්. එළු, බැටළු, කුකුළු හුරු, ඇත් ගව අස් වෙළඹුන් ව්‍යාධි ධර්ම වේ. මහණෙනි මේවා නැවත නැවත සසර ඉපදීමට හේතුවේ. මෙවායෙහි වෙළී, මුසපත්ව ගිලෙන්නෝය.
කිඤ‍්ච, භික‍්ඛවෙ, මරණධම‍්මං වදෙථ? පුත‍්තභරියං, භික‍්ඛවෙ, මරණධම‍්මං…පෙ… මරණධම‍්මංයෙව පරියෙසති.
මහණෙනි, මරණ ධම්ම යනු මොනවාද? අඹුදරුවන් රන් රිදී බඩු කහවනු සංක්ලෙස ධර්ම වේ. මේවා සසරට හේතු වේ. මේවායෙහි වෙළී, මුසපත්ව, ගිලෙන්නෝය.
කිඤ‍්ච, භික‍්ඛවෙ, සොකධම‍්මං වදෙථ? පුත‍්තභරියං…පෙ… සොකධම‍්මංයෙව පරියෙසති.
[missing translation]
කිඤ‍්ච, භික‍්ඛවෙ, සංකිලෙසධම‍්මං වදෙථ…පෙ… ජාතරූපරජතං සංකිලෙසධම‍්මං. සංකිලෙසධම‍්මා, හෙතෙ, භික‍්ඛවෙ, උපධයො, එත්‍ථායං ගථිතො මුච‍්ඡිතො අජ‍්ඣාපන‍්නො අත‍්තනා සංකිලෙසධම‍්මො සමානො සංකිලෙසධම‍්මංයෙව පරියෙසති. අයං, භික‍්ඛවෙ, අනරියා පරියෙසනාති (ම· නි· 1.274).
[missing trans] මහණෙනි, මේවා අනාර්ය සෙවීම් වේ.
අපිච කුහනාදිවසෙන පඤ‍්චවිධා, අගොචරවසෙන ඡබ‍්බිධා වෙජ‍්ජකම‍්මාදිවසෙන එකවීසතිවිධා, එවං පවත‍්තා සබ‍්බාපි අනෙසනා අනරියපරියෙසනායෙවාති වෙදිතබ‍්බා.
තවද කුහනාදි වශයෙන් පංචවිධය. අගෝචර වශයෙන් සයාකාරය. වෙදකම් ආදි වශයෙන් එක්විසි ආකාරය. මෙසේ පවත්වන සියල්ල අනරිය පරියේසනයයි දත යුතුය.
“කතමා ච, භික‍්ඛවෙ, අරියා පරියෙසනා? ඉධ, භික‍්ඛවෙ, එකච‍්චො අත‍්තනා ජාතිධම‍්මො සමානො ජාතිධම‍්මෙ ආදීනවං විදිත්‍වා අජාතං අනුත‍්තරං යොගක‍්ඛෙමං නිබ‍්බානං පරියෙසති, අත‍්තනා ජරාධම‍්මො, බ්‍යාධි, මරණ, සොක, සංකිලෙසධම‍්මො සමානො සංකිලෙසධම‍්මෙ ආදීනවං විදිත්‍වා අසංකිලිට‍්ඨං අනුත‍්තරං යොගක‍්ඛෙමං නිබ‍්බානං පරියෙසති. අයං අරියා පරියෙසනාති (ම· නි· 1.275).
මහණෙනි අරිය පරියෙසන කවරේද? මෙහි මහණෙනි ඇතමෙක් තම ජාති ධර්මයට සමාන ජාතිධර්මවල ආදීනව දැන නූපදින අනුත්තර වූ යොගක්ෂෙම වූ නිවණ සොයති. තම ජරා ව්‍යාධි, මරණ, සෝක සංකිලෙස ධර්ම සමාන ජරා ආදියෙහි ආදීනව දැක නිර්මල වූ අනුත්තර වූ යොගක්ඛෙම වූ නිවණ සොයති.
අපිච පඤ‍්ච කුහනාදීනි ඡ අගොචරෙ එකවීසතිවිධඤ‍්ච අනෙසනං වජ‍්ජෙත්‍වා භික‍්ඛාචරියාය ධම‍්මෙන සමෙන පරියෙසනාපි අරියපරියෙසනායෙවාති වෙදිතබ‍්බා.
තව ද පංච කුහනාදියද සවැදෑරුම් අගෝචරය ද එක්විසි අනේසන ද හැර භික්ෂා චර්යාවෙන් දැහැමින් සෙමෙන් සෙවීමද අරියපරියෙසන යම යයි දත යුතුය.
එත්‍ථ ච යො යො “න සෙවිතබ‍්බො”ති වුත්තො, සො සො පුබ‍්බභාගෙ පාණාතිපාතාදීනං සම‍්භාරපරියෙසනාපයොගකරණගමනකාලතො පට‍්ඨාය න සෙවිතබ‍්බොව. ඉතරො ආදිතො පට‍්ඨාය සෙවිතබ‍්බො, අසක‍්කොන‍්තෙන චිත‍්තම‍්පි උප‍්පාදෙතබ‍්බං. අපිච සඞ‍්ඝභෙදාදීනං අත්‍ථාය පරක‍්කමන‍්තානං දෙවදත‍්තාදීනං විය කායසමාචාරො න සෙවිතබ‍්බො, දිවසස‍්ස ද‍්වත‍්තික‍්ඛත‍්තුං තිණ‍්ණං රතනානං උපට‍්ඨානගමනාදිවසෙන පවත‍්තො ධම‍්මසෙනාපතිමහාමොග‍්ගල‍්ලානත්‍ථෙරාදීනං විය කායසමාචාරො සෙවිතබ‍්බො. ධනුග‍්ගහපෙසනාදිවසෙන වාචං භින්‍දන‍්තානං දෙවදත‍්තාදීනං විය වචීසමාචාරො න සෙවිතබ‍්බො, තිණ‍්ණං රතනානං ගුණකිත‍්තනාදිවසෙන පවත‍්තො ධම‍්මසෙනාපතිමහාමොග‍්ගල‍්ලානත්‍ථෙරාදීනං විය වචීසමාචාරො සෙවිතබ‍්බො. අනරියපරියෙසනං පරියෙසන‍්තානං දෙවදත‍්තාදීනං විය පරියෙසනා න සෙවිතබ්බා, අරියපරියෙසනමෙව පරියෙසන‍්තානං ධම‍්මසෙනාපතිමහාමොග‍්ගල‍්ලානත්‍ථෙරාදීනං විය පරියෙසනා සෙවිතබ්බා.
මෙහි යමක් නොසෙවිය යුතු යයි කියන ලදද ඒවා මුලින්ම ප්‍රාණඝාතාදියෙහි සමූහ පරියේසන ප්‍රයෝග කරන ගමන කාලයේ පටන් නොසෙවිය යුතුය. අනිත් එක මුල පටන් සෙවිය යුතුය. දවසට දෙතුන්වරක් තෙරුවන් කෙරෙහි උපස්ථාන ගමනාදි වශයෙන් පවත්වන ධම්ම සේනාපති (සැරියුත්) මහා මොග්ගල්ලානාදි තෙරවරුන්ගේ මෙන් කාය සමාචාර සෙවිය යුතුය. දුනුවායන් යැවීම් ආදි වශයෙන් වචන කියූ දෙව්දත් ආදීන්ගේ මෙන් වචී සමාචාරය නොසෙවිය යුතුය. තෙරුවන් මෙන් වචී සමාචාරය සෙවිය යුතුය. අනාර්ය පර්යේෂණය කරන දෙව් ආදීන්ගේ මෙන් පරියේසන නොකළ යුතුය. අරියපරියේසනම සොයන දම්සෙනවි මහමුගලන් ථෙරාදීන් මෙන් සෙවීම් අනුගමනය කළ යුතුය.
එවං පටිපන‍්නො ඛොති එවං අසෙවිතබ‍්බං කායවචීසමාචාරං පරියෙසනඤ‍්ච පහාය සෙවිතබ‍්බානං පාරිපූරියා පටිපන‍්නො, දෙවානමින්ද, භික‍්ඛු පාතිමොක‍්ඛසංවරාය උත‍්තමජෙට‍්ඨකසීලසංවරත්‍ථාය පටිපන‍්නො නාම හොතීති භගවා ඛීණාසවස‍්ස ආගමනීයපුබ‍්බභාගපටිපදං කථෙසි.
එවං පටිපන්තො ච ඛො - මෙසේ නොසෙවිය යුතු කාය වචී සමාචාර පරියේසන හැර සෙවිය යුතු දෙයෙහි සම්පූර්ණයෙන් පිළිපන් භික්ෂුව දෙව්මහරජ, ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය සඳහා උතුම් දෙටු සීල සංවරය සඳහා පිළිපන්නේ නම් වේ යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේගේ පැමිණිය යුතු පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව වදාළහ.
ඉන්‍ද්‍රියසංවරවණ‍්ණනා
දුතියපුච‍්ඡායං ඉන්‍ද්‍රියසංවරායාති ඉන්‍ද්‍රියානං පිධානාය, ගුත‍්තද‍්වාරතාය සංවුතද‍්වාරතායාති අත්‍ථො. විස‍්සජ‍්ජනෙ පනස‍්ස චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤෙය්‍යං රූපම‍්පීතිආදි සෙවිතබ‍්බරූපාදිවසෙන ඉන්‍ද්‍රියසංවරදස‍්සනත්‍ථං වුත‍්තං. තත්ථ එවං වුත‍්තෙති හෙට‍්ඨා සොමනස‍්සාදිපඤ‍්හාවිස‍්සජ‍්ජනානං සුතත‍්තා ඉමිනාපි එවරූපෙන භවිතබ‍්බන‍්ති සඤ‍්ජාතපටිභානො භගවතා එවං වුත‍්තෙ සක්කො දෙවානමින්දො භගවන‍්තං එතදවොච, එතං ඉමස්ස ඛො අහං, භන‍්තෙති ආදිකං වචනං අවොච. භගවාපිස‍්ස ඔකාසං දත්‍වා තුණ‍්හී අහොසි. කථෙතුකාමොපි හි යො අත්‍ථං සම‍්පාදෙතුං න සක‍්කොති, අත්‍ථං සම‍්පාදෙතුං සක‍්කොන‍්තො වා න කථෙතුකාමො හොති, න තස‍්ස භගවා ඔකාසං කරොති. අයං පන යස‍්මා කථෙතුකාමො චෙව, සක‍්කොති ච අත්‍ථං සම‍්පාදෙතුං තෙනස‍්ස භගවා ඔකාසමකාසි.
දෙවන විචාරීමෙන් ඉන්ද්‍රි සංවරාය - ඉඳුරන්ගේ වැසීම සඳහා දොරටු රැකීම සඳහා දොරටු සංවරය සඳහා යන අර්ථය වේ. විසඳුමෙහි වනාහි ඔහුට ඇසෙන්නේ දැනෙන්නේ රූපයයි ආදි වශයෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරය දැක්වීම සඳහා කියන ලදී. එහි එවං වුත්තො - යට සොම්නස් ආදි පැන විසඳුම් ආදිය ඇසූ බවද මෙයින් ද මේ ආකාරයෙන්ම විය යුතුයයි හටගත් ප්‍රතිභානය භගවත්හු විසින් මෙසේ කියන ලදැයි සක්දෙවිඳු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය. “එතං ඉමස්ස ඛො අහං භන්තෙ” ආදි වචන කීවේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔහුට ඉඩ දී නිශ්ශබ්ද විය. කීමට කැමති වූයේ නමුත් අර්ථය සම්පාදනය කිරීමට නොහැකිය යන අර්ථයයි. අර්ථය සම්පාදනය කිරීමට නොහැකි නිසා හෝ කීමට කැමති නොවේ. එසේ නම් සක්‍රයාට ඉඩ නොදේ. මෙය වනාහි කියනු කැමැත්තේ ද අර්ථය සම්පාදනයට හැකි වේ. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අවකාස දුන්හ.
තත්ථ එවරූපං න සෙවිතබ‍්බන‍්ති ආදීසු අයං සඞ‍්ඛෙපො – යං රූපං පස‍්සතො රාගාදයො උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, තං න සෙවිතබ්බං න දට‍්ඨබ‍්බං න ඔලොකෙතබ‍්බන‍්ති අත්‍ථො. යං පන පස‍්සතො අසුභසඤ‍්ඤා වා සණ‍්ඨාති, පසාදො වා උප‍්පජ‍්ජති, අනිච‍්චසඤ‍්ඤාපටිලාභො වා හොති, තං සෙවිතබ්බං.
එහි මෙබඳු වූ නොසෙවිය යුතු යයි ආදියෙහි මේ සංක්ෂෙපයයි. යම් රූපයක් දකින්නේ රාගාදිය උපදී ද එය නො සෙවිය යුතුය. නොදත යුතුය. නොබැලිය යුතුය යන අර්ථයයි. යමක් දකින්නේ අසුභ සංඥාවෙහි හෝ පිහිටයි ද ප්‍රසාදය හෝ උපදී ද අනිත්‍ය සංඥා ප්‍රතිලාභය හෝ වේද එය සෙවිය යුතුය.
යං චිත‍්තක‍්ඛරං චිත‍්තබ්‍යඤ‍්ජනම‍්පි සද‍්දං සුණතො රාගාදයො උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, එවරූපො සද‍්දො න සෙවිතබ‍්බො. යං පන අත්‍ථනිස‍්සිතං ධම‍්මනිස‍්සිතං කුම‍්භදාසිගීතම‍්පි සුණන‍්තස‍්ස පසාදො වා උප‍්පජ‍්ජති, නිබ‍්බිදා වා සණ‍්ඨාති, එවරූපො සද‍්දො සෙවිතබ‍්බො.
යම් චිත්‍රාක්ෂරයක් චිත්‍ර ව්‍යඤජනයක ද ශබ්දය අසන්නේ රාගාදිය උපදියිද මෙබඳු වූ ශබ්දය නොසෙවිය යුතුය. යමක් වනාහි අරුත් ඇසුරු කළ දහම් ඇසුරු කළ කලමිඩි ගීතයක් ද අසන්නේ ප්‍රසාදය හෝ උපදී ද විරාගයෙහි හෝ පිහිටයිද එබඳු වූ ශබ්දය සෙවිය යුතුය.
යං ගන්‍ධං ඝායතො රාගාදයො උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, එවරූපො ගන්‍ධො න සෙවිතබ‍්බො. යං පන ගන්‍ධං ඝායතො අසුභසඤ‍්ඤාදිපටිලාභො හොති, එවරූපො ගන්‍ධො සෙවිතබ‍්බො.
යම් ගඳක් ආඝ්‍රානය කිරීමෙන් රාගාදිය උපදියි ද එබඳු ගඳ නො සෙවිය යුතුය. යම් ගඳක් ආඝ්‍රානය කිරීමෙන් අසුභ සංඥා ප්‍රතිලාභය වේ ද එබඳු ගඳ සෙවිය යුතුය.
යං රසං සායතො රාගාදයො උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, එවරූපො රසො න සෙවිතබ‍්බො. යං පන රසං සායතො ආහාරෙ පටිකූලසඤ‍්ඤා චෙව උප‍්පජ‍්ජති, සායිතපච‍්චයා ච කායබලං නිස‍්සාය අරියභූමිං ඔක‍්කමිතුං සක‍්කොති, මහාසීවත්‍ථෙරභාගිනෙය්‍යසීවසාමණෙරස‍්ස විය පරිභුඤ‍්ජන‍්තස‍්සෙව කිලෙසක‍්ඛයො වා හොති, එවරූපො රසො සෙවිතබ‍්බො.
යම් රසයක් විඳින්නේ රාගාදිය උපදියිද එබඳු වූ රසය නො සෙවිය යුතුය. යම් රසයක් විඳින්නේ ආහාරයෙහි පිළිකුල් දැනීම ද උපදී. රසවිඳි හේතුවෙන් කාය බලය නිසා ආර්ය භූමියට ඇතුළු වීමට හැකිවේ. මහාසීව තෙරුන්ගේ බෑණා වූ සිව සාමණේරයන්ගේ මෙන් වළඳද්දීම කෙලෙස් ක්ෂය විය. එබඳු වූ රසය සෙවිය යුතුය.
යං ඵොට‍්ඨබ‍්බං ඵුසතො රාගාදයො උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, එවරූපං ඵොට‍්ඨබ‍්බං න සෙවිතබ්බං. යං පන ඵුසතො සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරාදීනං විය ආසවක‍්ඛයො චෙව, වීරියඤ‍්ච සුපග‍්ගහිතං, පච‍්ඡිමා ච ජනතා දිට‍්ඨානුගතිං ආපාදනෙන අනුග‍්ගහිතා හොති, එවරූපං ඵොට‍්ඨබ‍්බං සෙවිතබ්බං. සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරො කිර තිංස වස‍්සානි මඤ‍්චෙ පිට‍්ඨිං න පසාරෙසි. තථා මහාමොග‍්ගල‍්ලානත්‍ථෙරො. මහාකස‍්සපත්‍ථෙරො වීසවස‍්සසතං මඤ‍්චෙ පිට‍්ඨිං න පසාරෙසි. අනුරුද‍්ධත්‍ථෙරො පඤ‍්ඤාස වස‍්සානි. භද‍්දියත්‍ථෙරො තිංස වස‍්සානි. සොණත්‍ථෙරො අට‍්ඨාරස වස‍්සානි. රට‍්ඨපාලත්‍ථෙරො ද‍්වාදස. ආනන්‍දත්‍ථෙරො පන‍්නරස. රාහුලත්‍ථෙරො ද‍්වාදස. බාකුලත්‍ථෙරො අසීති වස‍්සානි. නාළකත්‍ථෙරො යාවපරිනිබ‍්බානා මඤ‍්චෙ පිට‍්ඨිං න පසාරෙසීති.
යම් ස්පර්ශයක් පහස්නේ රාගාදිය උපදීද එබඳු වූ රසය සෙවිය යුතුය යම් ස්පර්ශයක් පහස්නේ රාගාදිය උපදීද එබඳු ස්පර්ශ නො සෙවිය යුතුය. යමක් පහස්නේ සැරියුත් හිමි ආදින්ට මෙන් ආශ්‍රව ක්ෂය වීමෙන්ම විරිය ද ඇතිවී පැසුළු ජනතාවට දෘෂ්‍යන්ත වශයෙන් චරිතයෙන් අනුග්‍රහයක් වේ. එබඳු වූ ස්පර්ශය සෙවිය යුතුය. මහ මුගලන් තෙරද එසේය. සැරියුත් හිමි තිස් වසරක් ඇඳක පිට දිග නොහැරියේය. මහකසුප් තෙර විසි වසක් ද අනුරුද්ධ තෙර පනස් පස් වසක් ද, භද්දිය තෙර තිස් වසක් ද සෝණ තෙර අටළොස් වසක් ද රට්ඨපාල තෙර දොලොස් වසක් ද ආනන්ද තෙර පසළොස් වසක් ද රාහුල තෙර දොළොස් වසක් ද බක්කුල තෙර අසූවසක් ද නාලකතෙර පිරිනිවන් පාන තුරු ද ඇඳක පිට දිග නොහැරියහ. (නිදා නොගත්හ).
යෙ මනොවිඤ‍්ඤෙය්‍යෙ ධම්මෙ සමන‍්නාහරන‍්තස‍්ස රාගාදයො උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, “අහො, වත යං පරෙසං පරවිත‍්තූපකරණං තං මමස‍්සා”තිආදිනා නයෙන වා අභිජ‍්ඣාදීනි ආපාථමාගච‍්ඡන‍්ති එවරූපා ධම‍්මා න සෙවිතබ්බා. “සබ‍්බෙ සත්තා අවෙරා හොන‍්තූ”ති එවං මෙත‍්තාදිවසෙන, යෙ වා පන තිණ‍්ණං ථෙරානං ධම‍්මා, එවරූපා සෙවිතබ්බා. තයො කිර ථෙරා වස‍්සූපනායිකදිවසෙ කාමවිතක‍්කාදයො අකුසලවිතක‍්කා න විතක‍්කෙතබ‍්බාති කතිකං අකංසු. අථ පවාරණදිවසෙ සඞ‍්ඝත්‍ථෙරො සඞ‍්ඝනවකං පුච‍්ඡි – “ආවුසො, ඉමස‍්මිං තෙමාසෙ කිත‍්තකෙ ඨානෙ චිත‍්තස‍්ස ධාවිතුං දින‍්න”න‍්ති? න, භන්තෙ, පරිවෙණපරිච‍්ඡෙදතො බහි ධාවිතුං අදාසින‍්ති. දුතියං පුච‍්ඡි – “තව ආවුසො”ති? නිවාසගෙහතො, භන්තෙ, බහි ධාවිතුං න අදාසින‍්ති. අථ ද‍්වෙපි ථෙරං පුච‍්ඡිංසු “තුම‍්හාකං පන, භන්තෙ”ති? නියකජ‍්ඣත‍්තඛන්‍ධපඤ‍්චකතො, ආවුසො, බහි ධාවිතුං න අදාසින‍්ති. තුම‍්හෙහි, භන්තෙ, දුක‍්කරං කතන‍්ති. එවරූපො මනොවිඤ‍්ඤෙය්‍යො ධම්මො සෙවිතබ‍්බො.
යම් මනො විඤ්ඤාණ ධර්මයක් සිහිකරන්නාට රාගාදිය උපදීද “අන්‍යයන්ට අයත් යම් යම් ධනයක් තමන් පිණිස” ආදි නයින් හෝ දැඩි ලෝභාදිය සිතට පැමිණේ නම් මෙබඳු වූ ධර්ම නොසෙවිය යුතුය. “සියළු සත්වයෝ අවෛර වෙත්වා” මෙසේ මෙත්තාදි වශයෙන් වූ මෙබඳු දේ සෙවිය යුතුය. තෙරුන් තිදෙනා මෙනි. තෙරුන් තුන්නමක් වනාහි වස් එළඹෙන දිනයෙහි කාම විතක්කාදි අකුසල විතර්කයෝ විතර්කනය නොකළ යුත්තෝයහි කතිකාවක් කළහ. ඉක්බිති පවාරණ දිනයෙහි සංඝ ථෙර සංඝනවකයන් විචාළේය. ඇවැත්නි මේ තුන්මාසය තුළ කොපමණ තැන් දුවන්නට සිතට ඉඩ දුන්නේද? කාමරයෙන් පිටට දුවන්නට ඉඩ නුදන්නෙමි. දෙවැන්නාගෙන් විචාළේය. ඇවැත්නි ඔබගේ කෙසේද? ස්වාමීනි නිවාස ගෙයින් බැහැරට යන්ට ඉඩ නොදුන්නෙමි. ඉක්බිති ඔව්හු තෙරුන් විචාළහ. ස්වාමීනි ඔබවහන්සේගේ? තමා අයත් අජඣත්ත ස්කන්ධ පංචකයෙන් පිට දිවීමට නුදුන්නෙමි. ස්වාමීනි ඔබවහන්සේ දුෂ්කර දෙයක් කළහ. මෙබඳු වූ මනෝ විඤ්ඤෙය්‍ය ධම්ම සෙවිය යුතුය.
එකන‍්තවාදාති එකොයෙව අන‍්තො වාදස‍්ස එතෙසං, න ද‍්වෙධා ගතවාදාති එකන්තවාදා, එකඤ‍්ඤෙව වදන‍්තීති පුච‍්ඡති. එකන‍්තසීලාති එකාචාරා. එකන‍්තඡන්‍දාති එකලද‍්ධිකා. එකන‍්තඅජ‍්ඣොසානාති එකන‍්තපරියොසානා.
එකන්තවාදා - එකම අන්තයක් ඇති වාදය. මොවුන්ගේ ද්විධවාද නැත. ඒකාන්ත වාද එකක්ම කියයි. විචාරයි. එකන්ත සීලා - එක හැසිරීමක්. එකන්තච්ඡන්දා - එක ලබ්ධියක්. එකන්ත අජ්ඣො සානා - එක අවසානයක්.
අනෙකධාතු නානාධාතු ඛො, දෙවානමින්ද, ලොකොති දෙවානමින්ද, අයං ලොකො අනෙකජ‍්ඣාසයො නානජ‍්ඣාසයො. එකස‍්මිං ගන‍්තුකාමෙ එකො ඨාතුකාමො හොති. එකස‍්මිං ඨාතුකාමෙ එකො සයිතුකාමො හොති. ද‍්වෙ සත්තා එකජ‍්ඣාසයා නාම දුල‍්ලභා. තස්මිං අනෙකධාතුනානාධාතුස‍්මිං ලොකෙ යං යදෙව ධාතුං යං යදෙව අජ‍්ඣාසයං සත්තා අභිනිවිසන්ති ගණ‍්හන‍්ති, තං තදෙව. ථාමසා පරාමාසාති ථාමෙන ච පරාමාසෙන ච. අභිනිවිස්ස වොහරන‍්තීති සුට‍්ඨු ගණ‍්හිත්‍වා වොහරන‍්ති, කථෙන‍්ති දීපෙන‍්ති කිත‍්තෙන‍්ති. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ‍්ඤන‍්ති ඉදං අම‍්හාකමෙව වචනං සච්චං, අඤ‍්ඤෙසං වචනං මොඝං තුච‍්ඡං නිරත්‍ථකන‍්ති.
අනෙක ධාතු නානාධාතු ඛො දෙවානමින්ද ලොකො - දෙව් රජතුමණි, මේ ලෝකය අනේක අදහස්ය. නානා අදහස්ය, එකෙක් යනු කැමැත්තේ එකෙක් සිටිනු කැමැත්තේය. එකෙක් නිදනු කැමැත්තේ වේ. දෙන්නෙකුට එක් අදහසක් නම් දුලබය. තස්මිං අනෙකධාතු නානා ධාතුස්මිං ලොකො යං ය දෙව ධාතුං - යම් යම්ම අදහස්. සත්තා අභිනිවිසන්ති - ගනිති. තං තදෙව ථාමසා පරාමසා - බලයෙන් ද පරාමර්ශනයෙන් ද අභිනිවිස්ස වොහරනති - හොඳින් ගෙන වහරති, කියති. දක්වති ගුණ කියති. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤං - මේ අපගේ වචනය සත්‍ය වේ. අන්‍යයන්ගේ වචන මෝඩය. හිස්ය. නිරර්ථකය.
අච‍්චන‍්තනිට‍්ඨාති අන‍්තො වුච‍්චති විනාසො, අන‍්තං අතීතා නිට්ඨා එතෙසන්ති අච‍්චන‍්තනිට‍්ඨා. යා එතෙසං නිට්ඨා, යො පරමස‍්සාසො නිබ‍්බානං, තං සබ‍්බෙසං විනාසාතික‍්කන‍්තං නිච‍්චන‍්ති වුච‍්චති. යොගක‍්ඛෙමොති නිබ‍්බානස‍්සෙව නාමං, අච‍්චන‍්තො යොගක‍්ඛෙමො එතෙසන්ති අච‍්චන‍්තයොගක‍්ඛෙමී. සෙට‍්ඨට‍්ඨෙන බ්‍රහ‍්මං අරියමග‍්ගං චරන‍්තීති බ්රහ්මචාරී. අච‍්චන‍්තත්‍ථාය බ්රහ්මචාරී අච‍්චන‍්තබ්‍රහ‍්මචාරී. පරියොසානන‍්තිපි නිබ‍්බානස‍්ස නාමං. අච්චන්තං පරියොසානං එතෙසන්ති අච‍්චන‍්තපරියොසානා.
අච්චන්ත නිට්ඨා - අත්තය විනාශයයි කියනු ලැබේ. අත්තං අතීතං නිට්ඨා එතෙසං අච්චන්ත නිට්ඨා - යම් ඒ මේ අවසානයක් යම් පරමාශ්වාද නිර්වාණය එය සියළු විනාශ ඉක්මවූ නිත්‍යදැයි විචාරයි. යොගක්ඛෙම යනු ද නිවණට නමකි. අත්‍යන්ත යොගකෙබමය මොවුන්ටයි අච්චන්ත යොගක්ඛෙමී - ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් බ්‍රහ්ම වූ ආර්ය මාර්ගයෙහි හැසිරේ යයි බ්‍රහ්මචාරි වේ. අත්‍යන්ත අර්ථයෙන් ද බ්රහ්මචාරී වූයේ අච්චන්ත බ්‍රහ්මචාරි වේ. පරියොසනා ද නිවණටම නමකි. අච්චන්තං පරියොසානං එතෙසන්ති - අත්‍යන්ත වූ අවසානය මෙයටයි. අච්චන්ත පරියොසාන - වේ.
තණ‍්හාසඞ‍්ඛයවිමුත‍්තාති තණ‍්හාසඞ‍්ඛයොති මග‍්ගොපි නිබ‍්බානම‍්පි. මග‍්ගො තණ‍්හං සඞ‍්ඛිණාති විනාසෙතීති තණ‍්හාසඞ‍්ඛයො. නිබ‍්බානං යස‍්මා තං ආගම‍්ම තණ්හා සඞ‍්ඛියති විනස‍්සති, තස්මා තණ‍්හාසඞ‍්ඛයො. තණ‍්හාසඞ‍්ඛයෙන මග‍්ගෙන විමුත්තා, තණ‍්හාසඞ‍්ඛයෙ නිබ‍්බානෙ විමුත්තා අධිමුත‍්තාති තණ‍්හාසඞ‍්ඛයවිමුත‍්තා.
තණ්හා සංඛය විමුත්තා - තණ්හා සංඛය යනු මාර්ගය ද නිවණ ද, මාර්ගය වේ. තෘෂ්ණාව ක්ෂය කරයි. විනාශ කරයි යනු තණ්හා සංඛය වේ. එනම් නිවණයි. යම් හෙයකින් එය පැමිණ තෘෂ්ණාව ක්ෂය කරයි විනාශ කරයි. එහෙයින් තණ්හා සංඛය වේ. තණ්හාසංඛය මාර්ගයෙන් විමුක්ත වූයේ තණ්හා සංඛයේ හෝ නිර්වාණයෙහි විමුක්ත වූ අධිමුක්ත වූයේ - තණ්හා සංඛය විමුක්ත වේ.
එත‍්තාවතා ච භගවතා චුද‍්දසපි මහාපඤ‍්හා බ්‍යාකතා හොන‍්ති. චුද‍්දස මහාපඤ‍්හා නාම ඉස‍්සාමච‍්ඡරියං එකො පඤ‍්හො, පියාප‍්පියං එකො, ඡන්දො එකො, විතක‍්කො එකො, පපඤ‍්චො එකො, සොමනස්සං එකො, දොමනස්සං එකො, උපෙක්ඛා එකො, කායසමාචාරො එකො, වචීසමාචාරො එකො, පරියෙසනා එකො, ඉන්‍ද්‍රියසංවරො එකො, අනෙකධාතු එකො, අච‍්චන‍්තනිට‍්ඨා එකොති.
මෙපමණකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තුදුස් මහා ප්‍රශ්න විස්තර කරන ලද්දේ වේ. තුදුස් මහා ප්‍රශ්න නම් ඉස්සා මච්ඡරිය එක් ප්‍රශ්නයකි. ප්‍රියා ප්‍රිය එකකි. ඡන්දය එකකි. විතක්ක එකකි. පපඤ්ච එකකි. සොමනස එකකි. දොමනස එකකි. උපෙක්ඛා එකකි. කාය සමාචාර එකකි. වචී සමාචාර එකකි. පරියෙසන එකකි. ඉන්ද්‍රිය සංවර එකකි. අනේක ධාතු එකකි. අච්චන්ත නිට්ඨා එකකි.
එජාති චලනට‍්ඨෙන තණ්හා වුච‍්චති. සා පීළනට‍්ඨෙන රොගො, අන‍්තො පදුස‍්සනට‍්ඨෙන ගණ‍්ඩො, අනුප‍්පවිට‍්ඨට‍්ඨෙන සල‍්ලං. තස්මා අයං පුරිසොති යස‍්මා එජා අත‍්තනා කතකම‍්මානුරූපෙන පුරිසං තත්ථ තත්ථ අභිනිබ‍්බත‍්තත්‍ථාය කඩ‍්ඪති, තස්මා අයං පුරිසො තෙසං තෙසං භවානං වසෙන උච‍්චාවචං ආපජ‍්ජති. බ්‍රහ‍්මලොකෙ උච‍්චො හොති, දෙවලොකෙ අවචො. දෙවලොකෙ උච‍්චො, මනුස‍්සලොකෙ අවචො. මනුස‍්සලොකෙ උච‍්චො, අපායෙ අවචො. යෙසාහං, භන‍්තෙති යෙසං අහං භන්තෙ. සන්‍ධිවසෙන පනෙත්‍ථ “යෙසාහ”න‍්ති හොති. යථාසුතං යථාපරියත‍්තන‍්ති යථා මයා සුතො චෙව උග‍්ගහිතො ච, එවං. ධම්මං දෙසෙමීති සත‍්තවතපදං ධම්මං දෙසෙමි. න චාහං තෙසන‍්ති අහං පන තෙසං සාවකො න සම‍්පජ‍්ජාමි. අහං ඛො පන, භන‍්තෙතිආදිනා අත‍්තනො සොතාපන‍්නභාවං ජානාපෙති.
එජා - චලනය වන අර්ථයෙන් තෘෂ්ණාව එජා යයි කියනු ලැබේ. එය පෙළෙන අර්ථයෙන් රෝගයකි. ඇතුළත දූෂණය කරන බැවින් ගඩුවකි. අනු පිවිසීම් අර්ථයෙන් උලකි. තස්මා අයං පුරිසො - යම් හෙයකින් ඒව තමා විසින් කළ කර්මානු රූපයෙන් පුරුෂයා ඒ ඒ තැන ඉපදවීම සඳහා ආදී එහෙයින් මේ පුරුෂයා ඒ ඒ භව වශයෙන් උස් පහත් බවට පැමිණේ. බඹලොව උස්ය. දෙව්ලොව පහත්ය. දෙව්ලොව උස්ය. මිනිස් ලොව පහත්ය. මිනිස් ලොව උස්ය. අපාය පහත්ය. යෙසානං භන්තෙ - ස්වාමිනි මම යථා දේවල් කෙරෙයි. සෙසු අහං භන්තෙ. යථාසුතං පරියත්තං - මා විසින් යම් සේ අසන ලද්දේ ද උගන්නා ලද්දේ ද. මෙසේ ධම්මං දෙසෙමි ධම්මං දෙසෙමි - සත් පද දහමක් දෙසමි. නචාහං තෙසං - මම වනාහි ඔවුන්ගේ ශ්‍රාවකයකු බවට නොපැමිණෙමි. අහං ඛො පන භන්තෙ - ආදිය තමාගේ සෝවාන් බව දන්වයි.
සොමනස‍්සපටිලාභකථාවණ‍්ණනා
වෙදපටිලාභන‍්ති තුට‍්ඨිපටිලාභං. දෙවාසුරසඞ‍්ගාමොති දෙවානඤ‍්ච අසුරානඤ‍්ච සඞ‍්ගාමො. සමුපබ්‍යූළ‍්හොති සමාපන‍්නො නලාටෙන නලාටං පහරණාකාරප‍්පත‍්තො විය. එතෙසං කිර කදාචි මහාසමුද‍්දපිට‍්ඨෙ සඞ‍්ගාමො හොති තත්ථ පන ඡෙදනවිජ‍්ඣනාදීහි අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං ඝාතො නාම නත්‍ථි, දාරුමෙණ‍්ඩකයුද‍්ධං විය ජයපරාජයමත‍්තමෙව හොති. කදාචි දෙවා ජිනන‍්ති, කදාචි අසුරා. තත්ථ යස‍්මිං සඞ‍්ගාමෙ දෙවා පුන අපච‍්චාගමනාය අසුරෙ ජිනිංසු, තං සන්‍ධාය තස්මිං ඛො පන භන‍්තෙතිආදිමාහ. උභයමෙතන‍්ති උභයං එතං. දුවිධම‍්පි ඔජං එත්‍ථ දෙවලොකෙ දෙවායෙව පරිභුඤ‍්ජිස‍්සන‍්තීති එවමස‍්ස ආවජ‍්ජන‍්තස‍්ස බලවපීතිසොමනස‍්සං උප‍්පජ‍්ජි. සදණ‍්ඩාවචරොති සදණ‍්ඩාවචරකො, දණ‍්ඩග‍්ගහණෙන සත්‍ථග‍්ගහණෙන සද්ධිං අහොසි, න නික‍්ඛිත‍්තදණ‍්ඩසත්‍ථොති දස‍්සෙති. එකන‍්තනිබ‍්බිදායාති එකන‍්තෙනෙව වට‍්ටෙ නිබ‍්බින්‍දනත්‍ථායාති සබ‍්බං මහාගොවින්‍දසුත‍්තෙ වුත‍්තමෙව.
වෙදපටිලාභං - සතුටු ලාභය. දෙවාසුර සංගාමො - දෙවියන්ගේ ද අසුරයන්ගේ ද සංග්‍රාමය. සමුපබ්බුළෙහා - පැමිණ, නලලින් නලල ගැටෙනාකාරයෙන් පැමිණියාක් මෙන්. මොවුන්ගේ වනාහි කිසි දිනක මහ සමුදුර උඩ යුද්ධය වේ. එහි කැපීම් විදීම් ආදිය ඔවුනොවුන් ඝාතනයක් නැත. දැව බැටළු යුද්ධයක් මෙන් ජය පරාජය පමණක් වේ. ඇතැම් කලක දෙවියෝ දිනති. ඇතැම් කලක අසුරයෝ දිනති. එහි යම් යුදයක දෙවියෝ දරුවන්ගේ පැමිණීම සඳහා අසුරයන් දිනුහ. ඒ සඳහා තස්මිං ඛො පන භන්තෙ යයි කීය. උභය මෙතං - මේ දෙකම. ඕජස දිවිධය. එහි දෙව්ලොව දෙවියෝම වළඳති. මෙසේ ආවර්ජනා කරන්නාට බලවත් ප්‍රීති සොම්නස් ඉපදුනේය. සදණ්ඩාවචරො - දඬු සහිතව හැසිරෙන්නේ. දඬු ගැනීම ආයුධ ගැනීම සහිත විය. බහා නොතැබූ ආයුධ දඬු ගැනීම ආයුධ ගැනීම සහිත විය. බහා නොතැබූ ආයුධ දඬු දක්වයි. එකන්තනිබ්බිදාය - සසරෙහි ඒකාන්තයෙන් කලකිරීම සඳහා. සියල්ල මහා ගෝවින්ද සූත්‍රයෙහි කියන ලද්දේමයි.
පවෙදෙසීති කථෙසි දීපෙසි. ඉධෙවාති ඉමස‍්මිඤ‍්ඤෙව ඔකාසෙ. දෙවභූතස්ස මෙ සතොති දෙවස‍්ස මෙ සතො. පුනරායු ච මෙ ලද‍්ධොති පුන අඤ‍්ඤෙන කම‍්මවිපාකෙන මෙ ජීවිතං ලද‍්ධන‍්ති, ඉමිනා අත‍්තනො චුතභාවං චෙව උපපන‍්නභාවඤ‍්ච ආවිකරොති.
පවෙදෙසි - දැක්වීය, කීවේය. ඉධෙවා - මෙම අවකාශයෙහිම. දෙවභූතස්ස මෙ සතො - දෙවියගේ සත් වූ මට. පුනරායුව මෙ ලද්ධො - නැවත වෙනත් කර්ම විපාකයකින් මගේ ජීවිතය ලැබුවෙමි. මෙයින් තමාගේ චුතභාවය ද උපන් බවද ප්‍රකට කරයි.
දිවියා කායාති දිබ‍්බා අත‍්තභාවා. ආයුං හිත්වා අමානුසන‍්ති දිබ‍්බං ආයුං ජහිත්‍වා. අමූළ‍්හො ගබ‍්භමෙස‍්සාමීති නියතගතිකත‍්තා අමූළ‍්හො හුත්‍වා. යත්‍ථ මෙ රමතී මනොති යත්‍ථ මෙ මනො රමිස‍්සති, තත්‍ථෙව ඛත‍්තියකුලාදීසු ගබ‍්භං උපගච‍්ඡිස‍්සාමීති සත‍්තක‍්ඛත‍්තුං දෙවෙ ච මානුසෙ චාති ඉමමත්‍ථං දීපෙති.
දිවියා කායාති - දිව්‍ය ආත්මභාවය. ආයුං හිත්වා අමානුසං - දිව්‍ය ආයුෂ හැර. අමුළෙහා ගබ්හමිස්සාමි - නියත ගතික බැවින් නුමුළා වී. යම් තැනක. මගේ සිත ඇලෙන්නේ ද එබඳු වූ ක්ෂත්‍රිය කුලාදියෙහි ගැබට යන්නෙමි. සත්වරක් දෙවිවද මිනිස්ව දැයි මේ අර්ථය දක්වයි.
ඤායෙන විහරිස‍්සාමීති මනුස‍්සෙසු උපපන‍්නොපි මාතරං ජීවිතා වොරොපනාදීනං අභබ‍්බත‍්තා ඤායෙන කාරණෙන සමෙන විහරිස‍්සාමීති අත්‍ථො.
ඤායෙන විහරිස්සාමි - මිනිසුන් කෙරෙහි උපන්නේ ද මව මැරීම ආදි ප්‍රභවය බැවින් එම කරුණුවලින් ජීවත් වන්නෙමි යන අර්ථයයි.
සම්බොධි චෙ භවිස‍්සතීති ඉදං සකදාගාමිමග‍්ගං සන්‍ධාය වදති, සචෙ සකදාගාමී භවිස‍්සාමීති දීපෙති. අඤ්ඤාතා විහරිස‍්සාමීති අඤ්ඤාතා ආජානිතුකාමො හුත්‍වා විහරිස්සාමි. ස‍්වෙව අන‍්තො භවිස‍්සතීති සො එව මෙ මනුස‍්සලොකෙ අන‍්තො භවිස‍්සතීති.
සම්බොධි චෙ භවිස්සති - දැන් සකදාගාමි මාර්ගය සඳහා කියයි. ඉඳින් සකදාගාමි වන්නෙමි යයි දක්වයි. අඤ්ඤාතා විහරිස්සාමි - අඥාතව නො දනගනු කැමතිව වාසය කරන්නෙමි. සෙව්ච අනෙතා භවිස්සති - එයම මාගේ මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි කෙළවර වන්නේය.
පුන දෙවො භවිස්සාමි, දෙවලොකස්මිං උත‍්තමොති පුන දෙවලොකස්මිං උත්තමො සක්කො දෙවානමින්දො භවිස‍්සාමීති වදති.
පුන දෙවො භවිස්සාමි දෙවලොකස්මිං උත්තමො - නැවත දිව්‍යලෝකයෙහි සක්දෙව් රජ වන්නෙමියි කියයි.
අන්තිමෙ වත‍්තමානම‍්හීති අන්තිමෙ භවෙ වත‍්තමානෙ. සො නිවාසො භවිස‍්සතීති යෙ තෙ ආයුනා ච පඤ‍්ඤාය ච අකනිට‍්ඨා ජෙට‍්ඨකා සබ‍්බදෙවෙහි පණීතතරා දෙවා, අවසානෙ මෙ සො නිවාසො භවිස්සති. අයං කිර තතො සක‍්කත‍්තභාවතො චුතො තස්මිං අත‍්තභාවෙ අනාගාමිමග‍්ගස‍්ස පටිලද‍්ධත‍්තා උද‍්ධංසොතො අකනිට‍්ඨගාමී හුත්‍වා අවිහාදීසු නිබ‍්බත‍්තන‍්තො අවසානෙ අකනිට‍්ඨෙ නිබ‍්බත‍්තිස‍්සති. තං සන්‍ධාය එවමාහ. එස කිර අවිහෙසු කප‍්පසහස‍්සං වසිස‍්සති, අතප‍්පෙසු ද‍්වෙ කප‍්පසහස‍්සානි, සුදස‍්සෙසු චත‍්තාරි කප‍්පසහස‍්සානි, සුදස‍්සීසු අට‍්ඨ, අකනිට‍්ඨෙසු සොළසාති එකතිංස කප‍්පසහස‍්සානි බ්‍රහ‍්මආයුං අනුභවිස‍්සති. සක්කො දෙවරාජා අනාථපිණ‍්ඩිකො ගහපති විසාඛා මහාඋපාසිකාති තයොපි හි ඉමෙ එකප‍්පමාණආයුකා එව, වට‍්ටාභිරතසත‍්තා නාම එතෙහි සදිසා සුඛභාගිනො නාම නත්‍ථි.
අන්තිමෙ වත්තමානමහි - අන්තිම භවය පවත්නා කල්හි. සො නිවාසො භවිස්සති ආයුෂයෙන් ද ප්‍රඥාවෙන් ද යම් ඒමේ අකනිටාව සියළු දෙව්ලෝවලින් සෙට ද පණීතතර ද වේ. අවසානයෙහි එය මාගේ නිවාසය වන්නේය. මෙය වනාහි ඒ සක්‍රාත්ම භවයෙන් චුත වී ඒ ආත්ම භවයෙහි අනාගාමි මාර්ගය ලැබූ බැවින් උද්ධංසොත අකනිට්ඨගාමීව අවිහාදියෙහි උපදින්නේ අවසානයෙහි අකනිටාවෙහි උපදින්නේය. ඒ සඳහා මෙසේ කීය. මොහු වනාහි අවිහයෙහි කල්ප දාහක් වසන්නේය. අතප්පයෙහි කල්ප දෙදහසක් ද සුදස්සයෙහි කල්ප හාර දහසක් ද සුදස්සියෙහි කල්ප අටදහසක් ද අකනිටාවෙහි කල්ප සොළොස් දහසක් දැයි කල්ප තිස් එකක් බ්‍රහ්ම ආයු අනුභව කරන්නේය. සක්දෙව් රජ, අනේපිඬු සිටුතුමා, විසාඛො මහා උපාසිකාව යන මේ තුන්දෙනා ද එක ප්‍රමාණ ආයුෂ ඇත්තෝය. මෙසේ සසරෙහි ඇළුණු සත්වයෝ නම් මොවුන් හා සමාන සැප ඇත්තෝ නොවෙති.
අපරියොසිතසඞ‍්කප‍්පොති අනිට‍්ඨිතමනොරථො. යස්සු මඤ්ඤාමි සමණෙති යෙ ච සමණෙ පවිවිත‍්තවිහාරිනොති මඤ්ඤාමි.
අපරියොසිත සඞකප්පො - නොනිමි පැතුම්. යස්සු මඤ්ඤාමි සමණො - විශ්වීක විහාරි ශ්‍රමණයන් සිතමි.
ආරාධනාති සම‍්පාදනා. විරාධනාති අසම‍්පාදනා. න සම‍්පායන‍්තීති සම‍්පාදෙත්‍වා කථෙතුං න සක‍්කොන‍්ති.
ආරාධනා - සම්පාදනය විරාධනා - අසම්පාදනය. න සම්භොනති - සම්පාදනය කොට කීමට නොහැකි වෙති.
ආදිච‍්චබන්‍ධුනන‍්ති ආදිච‍්චොපි ගොතමගොත‍්තො, භගවාපි ගොතමගොත‍්තො, තස්මා එවමාහ. යං කරොමසීති යං පුබ්බෙ බ්‍රහ‍්මුනො නමක‍්කාරං කරොම. සමං දෙවෙහීති දෙවෙහි සද්ධිං, ඉතො පට‍්ඨාය ඉදානි අම‍්හාකං බ්‍රහ‍්මුනො නමක‍්කාරකරණං නත්‍ථීති දස‍්සෙති. සාමං කරොමාති නමක‍්කාරං කරොම.
ආදිච්ච බන්ධුනං - හිරු ද ගෞතම ගොත්‍ර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ගෞතම ගොත්‍ර වේ. එහෙයින් මෙසේ කීය. යං කරොමසෙ - පෙර බ්‍රහ්මයෝ යම් නමස්කාරයක් කළෝද, සමං දෙවෙහි - දෙවියන් සමග මෙතන් පටන් දැන් අපගේ බ්‍රහ්ම නමස්කාරය නැතැයි දක්වයි. සාමං කරොම - නමස්කාර කරමු.
පරාමසිත්‍වාති තුට‍්ඨචිත‍්තො සහායං හත්‍ථෙන හත්‍ථම‍්හි පහරන‍්තො විය පථවිං පහරිත්‍වා, සක‍්ඛිභාවත්‍ථාය වා පහරිත්‍වා “යථා ත්‍වං නිච‍්චලො, එවමහං භගවතී”ති. අජ‍්ඣිට‍්ඨපඤ‍්හාති අජ‍්ඣෙසිතපඤ‍්හා පත්‍ථිතපඤ‍්හා. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ උත‍්තානමෙවාති.
පරාමසිත්වා - සතුටු සිතැත්තේ යහළුවන් අතින් අත පහස්නාසේ (අතට අත දෙන්නාසේ) පොළොව පහරා සාක්ෂිභාවය පිණිස හෝ භාග්‍යවත්නි යම්සේ ඔබ නිසල ද මම ද එසේය. අජඣිට්ඨ පඤ්හා - අධ්‍යෙසිත ප්‍රශ්න ප්‍රාර්ථිත ප්‍රශ්න සෙසු සියල්ල පැහැදිලි වේමය.
ඉති සුමඞ‍්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට‍්ඨකථායං සක‍්කපඤ‍්හසුත‍්තවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
සක්ක පඤ්ඤහ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.