10. සඞ‍්ගීතිසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
10. සඞ‍්ගීතිසුත‍්තවණ‍්ණනා
10. සංගීති සූත්‍ර වර්ණනාව
එවං මෙ සුතන‍්ති සඞ‍්ගීතිසුත‍්තං. තත්‍රායමපුබ‍්බපදවණ‍්ණනා – චාරිකං චරමානොති නිබද‍්ධචාරිකං චරමානො. තදා කිර සත්ථා දසසහස‍්සචක‍්කවාළෙ ඤාණජාලං පත්‍ථරිත්‍වා ලොකං වොලොකයමානො පාවානගරවාසිනො මල‍්ලරාජානො දිස්වා ඉමෙ රාජානො මය‍්හං සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණජාලස‍්ස අන‍්තො පඤ‍්ඤායන‍්ති, කිං නු ඛොති ආවජ‍්ජන‍්තො “රාජානො එකං සන්‍ධාගාරං කාරෙසුං, මයි ගතෙ මඞ‍්ගලං භණාපෙස‍්සන‍්ති, අහං තෙසං මඞ‍්ගලං වත්‍වා උය්‍යොජෙත්‍වා ‘භික‍්ඛුසඞ‍්ඝස‍්ස ධම‍්මකථං කථෙහී’ති සාරිපුත‍්තං වක‍්ඛාමි, සාරිපුත‍්තො තීහි පිටකෙහි සම‍්මසිත්‍වා චුද‍්දසපඤ‍්හාධිකෙන පඤ‍්හසහස‍්සෙන පටිමණ‍්ඩෙත්‍වා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝස‍්ස සඞ‍්ගීතිසුත‍්තං නාම කථෙස‍්සති, සුත‍්තන‍්තං ආවජ‍්ජෙත්‍වා පඤ්ච භික‍්ඛුසතානි සහ පටිසම‍්භිදාහි අරහත‍්තං පාපුණිස‍්සන‍්තී”ති ඉමමත්‍ථං දිස්වා චාරිකං පක‍්කන‍්තො. තෙන වුත‍්තං – “මල්ලෙසු චාරිකං චරමානො”ති.
සංගීති සූත්‍රය මා විසින් මෙසේ අසන ලදී. මේ එහි පෙර නො ආ පද වර්ණනාවයි. චාරිකං චරමානො - නිබඳ වූ චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ එදා වනාහි ශාස්තෲන් වහන්සේ දස දහසක් සක්වල නුවණ දැල එලා ලෝකය දෙස බලන්නේ පාවා නගරවාසී මල්ල රජවරුන් දැක, මේ රජවරු සර්වඥතා ඤාණ ජාලයට ඇතුළත්ව පෙනීයති. කුමක්දැයි ආවර්ජනා කරන්නේ. රජවරු එක් සන්ථාගාරයක් කර වූහ. මා ගිය කල්හි මංගල කියවන්නෝය. ඔවුන්ට මංගල කියා උනන්දු කරවා භික්ෂු සංඝයාට ධර්ම කථාවක් කියන්නැයි සැරියුන්ට කියන්නෙමි. සාරිපුත්ත තුන් පිටකයම සම්මර්ශනය කොට තුදුස් පැන අධික වූ පන්දහසක් අලංකාර කොට භික්ෂු සංඝයාට සංගීති සූත්‍රය කියන්නේය. සූත්‍රාන්තය ආවර්ජනා කොට පන්සීයක් භික්ෂුන් වහන්සේ සිව් පිළිසිඹියා, සහිතව රහත් බවට පැමිණෙන්නෝය. මේ අර්ථය දැක චාරිකාවට පිටත් වූහ. එහෙයින් කියන ලදී. “මල්ලෙසු චාරිකං චරමානො”.
උබ‍්භතකනවසන්‍ධාගාරවණ‍්ණනා
උබ‍්භතකන‍්ති තස්ස නාමං, උච‍්චත‍්තා වා එවං වුත‍්තං. සන්‍ධාගාරන‍්ති නගරමජ‍්ඣෙ සන්‍ධාගාරසාලා. සමණෙන වාති එත්‍ථ යස‍්මා ඝරවත්‍ථුපරිග‍්ගහකාලෙයෙව දෙවතා අත‍්තනො වසනට‍්ඨානං ගණ‍්හන‍්ති. තස‍්මා දෙවෙන වාති අවත්‍වා “සමණෙන වා බ්‍රාහ‍්මණෙන වා කෙනචි වා මනුස‍්සභූතෙනා”ති වුත‍්තං. යෙන භගවා තෙනුපසඞ‍්කමිංසූති භගවතො ආගමනං සුත්‍වා “අම‍්හෙහි ගන‍්ත්‍වාපි න භගවා ආනීතො, දූතං පෙසෙත්‍වාපි න පක‍්කොසාපිතො, සයමෙව පන මහාභික‍්ඛුසඞ‍්ඝපරිවාරො අම‍්හාකං වසනට‍්ඨානං සම‍්පත‍්තො, අම‍්හෙහි ච සන්‍ධාගාරසාලා කාරිතා, එත්‍ථ මයං දසබලං ආනෙත්‍වා මඞ‍්ගලං භණාපෙස‍්සාමා”ති චින‍්තෙත්‍වා උපසඞ‍්කමිංසු.
උබ්හටකං - ඔහුගේ නම උස් බැවින් ද මෙසේ කියන ලදී. සන්ථාගාරං - නගරය මැද රැස්වීම් ශාලාව. සමණෙන වා - මෙහි යම් ගෘහයක් ආරම්භ කරන කාලයෙහිම දෙවියෝ තමන් වසන තැන ගනිති, එහෙයින් දෙවෙන චා නොකියා ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ මනුෂ්‍ය වූ කවරෙක් හෝ යයි කියන ලදී. යෙන භගවා තෙනුපසංකමිංසු - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණීම අසා අප විසින් හෝ දූතයන් විසින් හෝ ආරාධනා කොට වැඩමවීම නොකරන ලදී. උන් වහන්සේම මහා භික්ඛු සංඝයා පිරිවරා අප වසන තැනට වැඩියහ. අප විසින් ද සන්ථාගාර සාලාව කරවන ලදී. මෙහි අපි බුදුරදුන් වැඩමවා මංගල කියවන්නෙමු යයි සිතා පැමිණියහ.
යෙන සන්‍ධාගාරං තෙනුපසඞ‍්කමිංසූති තං දිවසං කිර සන්‍ධාගාරෙ චිත‍්තකම‍්මං නිට‍්ඨපෙත්‍වා අට‍්ටකා මුත‍්තමත‍්තා හොන‍්ති, බුද‍්ධා ච නාම අරඤ‍්ඤජ‍්ඣාසයා අරඤ‍්ඤාරාමා, අන‍්තොගාමෙ වසෙය්‍යුං වා නො වා. තස‍්මා භගවතො මනං ජානිත්‍වාව පටිජග‍්ගිස‍්සාමාති චින‍්තෙත්‍වා තෙ භගවන‍්තං උපසඞ‍්කමිංසු. ඉදානි පන මනං ලභිත්‍වා පටිජග‍්ගිතුකාමා යෙන සන්‍ධාගාරං තෙනුපසඞ‍්කමිංසු. සබ‍්බසන්‍ථරින‍්ති යථා සබ‍්බං සන්‍ථතං හොති, එවං. යෙන භගවා තෙනුපසඞ‍්කමිංසූති එත්‍ථ පන තෙ මල‍්ලරාජානො සන්‍ධාගාරං පටිජග‍්ගිත්‍වා නගරවීථියොපි සම‍්මජ‍්ජාපෙත්‍වා ධජෙ උස‍්සාපෙත්‍වා ගෙහද‍්වාරෙසු පුණ‍්ණඝටෙ ච කදලියො ච ඨපාපෙත්‍වා සකලනගරං දීපමාලාදීහි විප‍්පකිණ‍්ණතාරකං විය කත්‍වා ඛීරපායකෙ දාරකෙ ඛීරං පාය්‍යෙථ, දහරෙ කුමාරෙ ලහුං ලහුං භොජාපෙත්‍වා සයාපෙථ, උච‍්චාසද‍්දං මා කරිත්‍ථ, අජ‍්ජ එකරත‍්තිං සත්ථා අන‍්තොගාමෙ වසිස‍්සති, බුද‍්ධා නාම අප‍්පසද‍්දකාමා හොන‍්තීති භෙරිං චරාපෙත්‍වා සයං දණ‍්ඩදීපිකං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ‍්කමිංසු.
යෙන සන්ථාගාරං තෙනුපසංකමිසු - එදවස වනාහි සන්ථාගාරයෙහි චිත්‍රකර්ම නිමවා අටල්ල සැකසීමට පමණක් තිබිණි. බුදුවරු නම් අරණේ අදහස් ඇති වනයට ඇළුණු නිසා ඇතුළුගම වසතිද නොවසතිදැයි දැනගැනීමට ඔව්හු බුදුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. දැන් වනාහි අදහස් දැන පිළිදැගුම් කරනු කැමැත්තේ සන්ථාගාරය වෙත පැමිණියහ. සබ්බ සන්ථරිතං - සියල්ල ඇතිරි අතුරා. මෙසේ ඒ රජවරු සන්ථාගාරය සකස් කොට නගරවීථි ඇමදවා පිරිසිදු කරවා කොඩි ද ඔසවා ගෙවල් දොරකඩ පුන් කුඹු සහ කෙසෙල් ගස් තබා සියළු නගරය දීපමාලාවෙන් විසුරුණු තාරකා මෙන් කොට කිරිබොන දරුවන් කිරි පොවව, දහර ළමයින් වහ වහා කවා නිදිකරව උස් ශබ්ද නොකරව අද එක රැයක් ශාස්තෲන් වහන්සේ ඇතුළුගම වැඩ වසති. බුදුවරු නිහඬබවට කැමති වෙතියි බෙර හසුරුවා තෙමේ දඬු පහනක් ගෙන බුදුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ.
භගවන්තංයෙව පුරක‍්ඛත්‍වාති භගවන‍්තං පුරතො කත්‍වා. තත්ථ භගවා භික‍්ඛූනඤ‍්චෙව උපාසකානඤ‍්ච මජ‍්ඣෙ නිසින‍්නො අතිවිය විරොචති, සමන‍්තපාසාදිකො සුවණ‍්ණවණ‍්ණො අභිරූපො දස‍්සනීයො. පුරිමකායතො සුවණ‍්ණවණ‍්ණා රස‍්මි උට‍්ඨහිත්‍වා අසීතිහත්‍ථං ඨානං ගණ‍්හාති. පච‍්ඡිමකායතො. දක‍්ඛිණහත්‍ථතො. වාමහත්‍ථතො සුවණ‍්ණවණ‍්ණා රස‍්මි උට‍්ඨහිත්‍වා අසීතිහත්‍ථං ඨානං ගණ‍්හාති. උපරි කෙසන‍්තතො පට‍්ඨාය සබ‍්බකෙසාවට‍්ටෙහි මොරගීවවණ‍්ණා රස‍්මි උට‍්ඨහිත්‍වා ගගනතලෙ අසීතිහත්‍ථං ඨානං ගණ‍්හාති. හෙට්ඨා පාදතලෙහි පවාළවණ‍්ණා රස‍්මි උට‍්ඨහිත්‍වා ඝනපථවියං අසීතිහත්‍ථං ඨානං ගණ‍්හාති. එවං සමන‍්තා අසීති හත්‍ථමත‍්තං ඨානං ඡබ‍්බණ‍්ණා බුද‍්ධරස‍්මියො විජ‍්ජොතමානා විප‍්ඵන්‍දමානා විධාවන‍්ති. සබ්බෙ දිසාභාගා සුවණ‍්ණචම‍්පකපුප‍්ඵෙහි විකිරියමානා විය සුවණ‍්ණඝටතො නික‍්ඛන‍්තසුවණ‍්ණරසධාරාහි සිඤ‍්චමානා විය පසාරිතසුවණ‍්ණපටපරික‍්ඛිත‍්තා විය වෙරම‍්භවාතසමුට‍්ඨිතකිංසුකකණිකාරපුප‍්ඵචුණ‍්ණසමාකිණ‍්ණා විය ච විප‍්පකාසන‍්ති.
භගවන්තංයෙව පුරක්ඛත්වා - භගවත් බුදුරජ පෙරටුකොට, එහි බුදුරජ භික්ෂූන්ට හා උපාසකවරුන්ට මැද වැඩ සිටියේ අතිශයින් බබළති. සියල්ලන් පහදවන්නා වූ රන්වන් වූ ලස්සන වූ දර්ශනීය වූ ශරීරය ඉදිරිපසින් රන්වන් රස් නැගී අසූ රියනක් තැන පැතිරේ. ශරීරය පිටුපසින් ද දකුණු අතින් වම් අතින් රන්වන් රස් නැගී අසූ රියන් තැන් පැතිරේ. උපරිම කෙස් අග පටන් කෙලින් මයුර ගීව වර්ණ නැගී ගුවන් තලයෙහි අසූරියන් තැන් පැතිරේ. යටි පතුලෙන් පබළුවන් රස් නැගී ගණ පොළොවෙහි අසූරියන් තැන් පැතිරේ. මෙසේ හාත්පස අසූරියන් තැන් සවණක් බුද්ධ රශ්මි බබළමින් ස්පන්දනය වෙමින් දිව යයි. සියළු දිසාභාග රන්වන් සල් කුසුම් විසුරුවන්නා මෙන් රන්වන් කුඩුවලින් නික්මෙන රුවන් රසධාරා ඉසින්නාක් මෙන් පැතුරුණු රන්වන් පටකින් වටකළා මෙන් වේරම්භ වාතයෙන් විසුළ කිකිණි කිණිහිර කුසුම් රේණු ගැවසුණා සේ ප්‍රකට වේ.
භගවතොපි අසීතිඅනුබ්‍යඤ‍්ජනබ්‍යාමප‍්පභාද‍්වත‍්තිංසවරලක‍්ඛණසමුජ‍්ජලං සරීරං සමුග‍්ගතතාරකං විය ගගනතලං, විකසිතමිව පදුමවනං, සබ‍්බපාලිඵුල‍්ලො විය යොජනසතිකො පාරිච‍්ඡත‍්තකො පටිපාටියා ඨපිතානං ද‍්වත‍්තිංසචන්‍දානං ද‍්වත‍්තිංසසූරියානං ද‍්වත‍්තිංසචක‍්කවත‍්තිරාජානං ද‍්වත‍්තිංසදෙවරාජානං ද‍්වත‍්තිංසමහාබ්‍රහ‍්මානං සිරියා සිරිං අභිභවමානං විය විරොචති. පරිවාරෙත්‍වා නිසින‍්නා භික‍්ඛූපි සබ‍්බෙව අප‍්පිච‍්ඡා සන්තුට්ඨා පවිවිත‍්තා අසංසට‍්ඨා ආරද‍්ධවීරියා වත‍්තාරො වචනක‍්ඛමා චොදකා පාපගරහිනො සීලසම‍්පන‍්නා සමාධිසම‍්පන‍්නා පඤ‍්ඤාවිමුත‍්ති විමුත‍්තිඤාණදස‍්සනසම‍්පන‍්නා. තෙහි පරිවාරිතො භගවා රත‍්තකම‍්බලපරික‍්ඛිත‍්තො විය සුවණ‍්ණක‍්ඛන්‍ධො, රත‍්තපදුමවනසණ‍්ඩමජ‍්ඣගතා විය සුවණ‍්ණනාවා, පවාළවෙදිකාපරික‍්ඛිත‍්තො විය සුවණ‍්ණපාසාදො විරොචිත්‍ථ.
භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අසූ අනුව්‍යඤජන ව්‍යාම ප්‍රභා දෙතිස්මහ පුරිස් ලකුණුවලින් බබළන්නේ ශරීරය ගුවන් තලයේ පැනනැගුණු තරුවක් සේ විකසිත පියුම් වනයක් සේ, යොදුන් සියයක් වූ පාරිජාත වෘක්ෂ මලින් පිරීගියා සේ පිළිවෙළින් තබන ලද දෙතිස් සඳක් සේ දෙතිස් හිරු සේ දෙතිස් සක්විත්තන් සේ දෙතිස් දෙව් රජුන් සේ දෙතිස් මහාබ්‍රහ්මයින් ගේ සිරිය අභිභවනය කරන්නාක් මෙන් බබළයි. පිරිවරා සිටි භික්ෂූහු ද අපි සතොස් පවිවෙක වූ අමිශ්‍රව ඇරඹු වීරියෙන් යුත් වූ වචනක්‍ෂම වූ පවට ගැරහූ සීලසම්පන්න වූ සමාධි සම්පන්න වූ - පඤ්ඤා විමුක්ති විමුක්ති ඤාණ සම්පන්න වූ ඔවුන් විසින් පිරිවරන ලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රතු කම්බිලියකින් වටකරන ලද්දක් මෙන් රන් කඳක් රත්පියුම් වනයක් මැදට පැමිණියා සේ රන් නැවක් පබළු වේදිකාවෙන් වටකරන ලද්දාක් මෙන් රන් පහයක් මෙන් බබළයි.
අසීතිමහාථෙරාපි නං මෙඝවණ‍්ණං පංසුකූලං පාරුපිත්‍වා මණිවම‍්මවම‍්මිතා විය මහානාගා පරිවාරයිංසු වන‍්තරාගා භින‍්නකිලෙසා විජටිතජටා ඡින‍්නබන්‍ධනා කුලෙ වා ගණෙ වා අලග‍්ගා. ඉති භගවා සයං වීතරාගො වීතරාගෙහි, වීතදොසො වීතදොසෙහි, වීතමොහො වීතමොහෙහි, නිත‍්තණ‍්හො නිත‍්තණ‍්හෙහි, නික‍්කිලෙසො නික‍්කිලෙසෙහි, සයං බුද‍්ධො බහුස‍්සුතබුද‍්ධෙහි පරිවාරිතො පත‍්තපරිවාරිතං විය කෙසරං, කෙසරපරිවාරිතා විය කණ‍්ණිකා, අට‍්ඨනාගසහස‍්සපරිවාරිතො විය ඡද‍්දන‍්තො නාගරාජා, නවුතිහංසසහස‍්සපරිවාරිතො විය ධතරට‍්ඨො හංසරාජා, සෙනඞ‍්ගපරිවාරිතො විය චක‍්කවත‍්තිරාජා, මරුගණපරිවාරිතො විය සක‍්කො දෙවරාජා, බ්‍රහ‍්මගණපරිවාරිතො විය හාරිතො මහාබ්‍රහ‍්මා, අසමෙන බුද‍්ධවෙසෙන අපරිමාණෙන බුද‍්ධවිලාසෙන තස‍්සං පරිසති නිසින‍්නො පාවෙය්‍යකෙ මල‍්ලෙ බහුදෙව රත්තිං ධම‍්මියා කථාය සන්‍දස‍්සෙත්‍වා උය්‍යොජෙසි.
අසූමහ ශ්‍රාවකයෝ ද ඒ මේවන් පංසුකූල චීවර පෙරහා මැණික් සන්නාහ සන්නද්ධ වූවා මෙන් මහා භික්ෂූන් පිරිවැරූහ. රාගය වමෑරූ කෙලෙස් බින්ඳා වූ ජටා විජටනය කළා වූ බැමි සිඳළු කුලයෙහි හෝ ගණයෙහි නොඇළුනා වූ ගුණ ඇත්තාහ. මෙසේ බුදුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ වීතරාගීන් විසින් වීත දෝසව වීත දොසින් විසින් වීතමෝහව වීත මෝහීන් විසින් නිෂ්තෘෂ්ණාව තෘෂ්ණා නැත්තන් විසින් නික්ලේශව නික්ලේශීන් විසින් ස්වයං බුද්ධව බහුසසුත බුදුවරුන් විසින් පිරිවරන ලද්දේ සිංහයා සිංහයන් විසින් පිරිවැරුවා සේ කර්ණිකා අටදහසක් ඇතුන් පිරිවැරුවැමෙන් ජද්දන්ත ඇත් රජ අනූ දහසක් හංසයින් පිරිවැරුවා සේ ධ්‍රතරාෂ්ට්‍ර හංස රජ සේනාව පිරිවැරුවා මෙන් සක්විති දිව්‍ය සමූහයා පිරිවැරුවා මෙන් සක්දෙව් රජු බ්‍රහ්ම සමුහයා පිරිවැරුවා මෙන් හරිත මහා බ්‍රහ්මයා බුදු වෙසින් මෙන් අසම වූ අප්‍රමාණ වූ බුද්ධ විලාසයෙන් ඒ පිරිසෙහි වැඩ සිටින්නේ පාවෙය්‍යක මල්ලයන් රාත්‍රියේ බොහෝ වේලාවක් දැහැමි කථාවෙන් විස්තර කොට පිටත් කළහ.
එත්‍ථ ච ධම‍්මිකථා නාම සන්‍ධාගාරඅනුමොදනප‍්පටිසංයුත‍්තා පකිණ‍්ණකකථා වෙදිතබ‍්බා. තදා හි භගවා ආකාසගඞ‍්ගං ඔතාරෙන‍්තො විය පථවොජං ආකඩ‍්ඪන‍්තො විය මහාජම‍්බුං මත්‍ථකෙ ගහෙත්‍වා චාලෙන‍්තො විය යොජනියමධුගණ‍්ඩං චක‍්කයන‍්තෙන පීළෙත්‍වා මධුපානං පායමානො විය ච පාවෙය්‍යකානං මල‍්ලානං හිතසුඛාවහං පකිණ‍්ණකකථං කථෙසි.
මෙහි ධම්ම කථා නම් සත්ථාගාර අනුමෙවෙනි යුත් ප්‍රකීර්ණක කථා දතයුතුය. එදා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආකාශ ගංගාව වැටෙන්නාක් මෙන් පෘථිවි ඕජාව අදින්නාක් මෙන් මහ දඹ ගසක් මුදුනෙන් අල්ලා සොලවන්නාක් මෙන් යොදුනක් දිග මී වැදැල්ලක් චක්‍ර යන්ත්‍රයෙන් තද කර මී පානය පොවන්නාක් මෙන් පාවෙය්‍යක මල්ල රජදරුවන්ට දියුණුව සැප සඳහා ප්‍රකීර්ණක කථා වදාළහ.
තුණ්හීභූතං තුණ‍්හීභූතන‍්ති යං යං දිසං අනුවිලොකෙති, තත්ථ තත්ථ තුණ‍්හීභූතමෙව. අනුවිලොකෙත්‍වාති මංසචක‍්ඛුනා දිබ‍්බචක‍්ඛුනාති ද‍්වීහි චක‍්ඛූහි තතො තතො විලොකෙත්‍වා. මංසචක‍්ඛුනා හි නෙසං බහිද්ධා ඉරියාපථං පරිග‍්ගහෙසි. තත්ථ එකභික‍්ඛුස‍්සාපි නෙව හත්‍ථකුක‍්කුච‍්චං න පාදකුක‍්කුච‍්චං අහොසි, න කොචි සීසමුක‍්ඛිපි, න කථං කථෙසි, න නිද‍්දායන‍්තො නිසීදි. සබ‍්බෙපි තීහි සික‍්ඛාහි සික‍්ඛිතා නිවාතෙ පදීපසිඛා විය නිච‍්චලා නිසීදිංසු. ඉති නෙසං ඉමං ඉරියාපථං මංසචක‍්ඛුනා පරිග‍්ගහෙසි. ආලොකං පන වඩ‍්ඪයිත්‍වා දිබ‍්බචක‍්ඛුනා හදයරූපං දිස්වා අබ‍්භන‍්තරගතං සීලං ඔලොකෙසි. සො අනෙකසතානං භික‍්ඛූනං අන‍්තොකුම‍්භියං ජලමානං පදීපං විය අරහත‍්තුපගං සීලං අද‍්දස. ආරද‍්ධවිපස‍්සකා හි තෙ භික‍්ඛූ. ඉති නෙසං සීලං දිස්වා “ඉමෙපි භික‍්ඛූ මය‍්හං අනුච‍්ඡවිකා, අහම‍්පි ඉමෙසං අනුච‍්ඡවිකො”ති චක‍්ඛුතලෙසු නිමිත්තං ඨපෙත්‍වා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝං ඔලොකෙත්‍වා ආයස‍්මන‍්තං සාරිපුත‍්තං ආමන්තෙසි “පිට්ඨි මෙ ආගිලායතී”ති. කස‍්මා ආගිලායති? භගවතො හි ඡබ‍්බස‍්සානි මහාපධානං පදහන‍්තස‍්ස මහන‍්තං කායදුක‍්ඛං අහොසි. අථස‍්ස අපරභාගෙ මහල‍්ලකකාලෙ පිට‍්ඨිවාතො උප‍්පජ‍්ජි.
තුණ්හීභූතං තුණ්හී භූතං - ඒ ඒ දිසා බලයි. එහි නිශ්ශබ්දමය. අනුපලොකෙත්වා - මසැසින් දිවැසින් දෙඇසින්ම යන ඒවායින් බලා, මසැසින් ඔවුන්ගේ බාහිර ඉරියව් විමසූහ. ආලෝකය වැඩිකර දිවැසින් ඔවුන්ගේ හදවත දැක ආධ්‍යාත්මික සීලය බැලූහ. නොයෙක් සිය ගණන් භික්ෂූන්ගේ කාලය තුළ දැක්වෙන පහනක් මෙන් අර්හත්වයට පැමිණි සීලය දුටහ. ඇරඹූ විදර්ශනා ඇති ඒ භික්ෂූහු ඔවුන්ගේ සීලය දැක මේ භික්ෂූහු මට සුදුසුයයි ඇස්වල නිමිති තබා බික්සඟන බලා සැරියුත් හිමි ඇමතූහ. පිට්ඨි මෙ ආගිලායති - කුමක් නිසා රිදේද? සාවුරුද්දක් දුෂ්කර ක්‍රියා කිරීමෙන් කායික දුක් ඇතිවිය. ඉක්බිති මහළුකල පිටේ වාතය ඇතිවිය. (ඒ නිසා පිට රිදෙ)
සඞ‍්ඝාටිං පඤ‍්ඤාපෙත්‍වාති සන්‍ධාගාරස‍්ස කිර එකපස‍්සෙ තෙ රාජානො කප‍්පියමඤ‍්චකං පඤ‍්ඤපෙසුං “අප‍්පෙව නාම සත්ථා නිපජ‍්ජෙය්‍යා”ති. සත්‍ථාපි චතූහි ඉරියාපථෙහි පරිභුත‍්තං ඉමෙසං මහප‍්ඵලං භවිස‍්සතීති තත්ථ සඞ‍්ඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා නිපජ‍්ජි.
සංඝාටිං පඤ්ඤාපෙත්වා - සන්ථාගාරයේ එකත් පසෙක ඒ රජවරු කැප ඇඳක් පනවා තිබුණහ. ශාස්තෲන් වහන්සේට වැදහෙවීමට යෙහෙකැයි කීය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ද සිව් ඉරියව්වෙන් සිටින්නේ මෙය ඔවුන්ට මහත්ඵල වන්නේ යයි (වදාරා) එහි සඟල සිවුර පනවා සැතපුන.
භින‍්නනිගණ‍්ඨවත්‍ථුවණ‍්ණනා
තස්ස කාලඞ‍්කිරියායාතිආදීසු යං වත‍්තබ‍්බං, තං සබ‍්බං හෙට්ඨා වුත‍්තමෙව.
තස්ස කාලකිරියා - මෙහි කිවයුතු දේ ඉහත කියන ලදී.
ආමන‍්තෙසීති භණ‍්ඩනාදිවූපසමකරං ස‍්වාඛ්‍යාතං ධම්මං දෙසෙතුකාමො ආමන්තෙසි.
ආමන්තෙසි - කෝලාහල ආදිය සමනය කරන ස්වාක්ඛාත ධර්මය දේශනා කරනු කැමැත්තේ ආමන්ත්‍රණය කෙළේය.
එකකවණ‍්ණනා
තත්‍ථාති තස්මිං ධම්මෙ. සඞ‍්ගායිතබ‍්බන‍්ති සමග‍්ගෙහි ගායිතබ‍්බං, එකවචනෙහි අවිරුද‍්ධවචනෙහි භණිතබ‍්බං. න විවදිතබ‍්බන‍්ති අත්‍ථෙ වා බ්‍යඤ‍්ජනෙ වා විවාදො න කාතබ‍්බො. එකො ධම‍්මොති එකකදුකතිකාදිවසෙන බහුධා සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙතුකාමො පඨමං තාව “එකො ධම්මො”ති ආහ. සබ්බෙ සත‍්තාති කාමභවාදීසු සඤ‍්ඤාභවාදීසු එකවොකාරභවාදීසු ච සබ‍්බභවෙසු සබ්බෙ සත්තා. ආහාරට‍්ඨිතිකාති ආහාරතො ඨිති එතෙසන‍්ති ආහාරට්ඨිතිකා. ඉති සබ‍්බසත‍්තානං ඨිති හෙතු ආහාරො නාම එකො ධම්මො අම‍්හාකං සත්‍ථාරා යාථාවතො ඤත්‍වා සම‍්මදක‍්ඛාතො ආවුසොති දීපෙති.
තත්ථ - ඒ ධර්මයෙහි සංගායිතබ්බං-- සමගියෙන් කිවයුතුය. නවිවදිතබ්බං - අර්ථයෙහි හෝ ව්‍යඤජනවල (අකුරුවල) විවාද නොකළ යුතුය. එකො ධම්මො - ඒකක දුක ආදි වශයෙන් සමගි කෘත්‍යය දක්වනු කැමැත්තේ පළමුව ඒකො ධම්මෙ යනාදිය කීහ. සබ්බෙ සත්තා - කාම භව සඤ්ඤා භව ඒක වෝකාරාදි භව යනාදි සියළු භවවල සියළු සත්වයෝ, ආහාරට්ඨිතිකා - ආහාරවලින් සිටි මොවුන් යයි - ආහාරට්ඨිතිකා වේ. මෙසේ සියළු සත්වයන්ගේ පැවතීමේ හේතුව ආහාර නම් එකම ධර්මය යයි අපගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ දැන මනාව දැක දැක්වූහ.
නනු ච එවං සන‍්තෙ යං වුත‍්තං “අසඤ‍්ඤසත‍්තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස‍්සකා”තිආදි, (විභ· 1017) තං වචනං විරුජ‍්ඣතීති, න විරුජ‍්ඣති. තෙසඤ‍්හි ඣානං ආහාරො හොති. එවං සන‍්තෙපි “චත‍්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ආහාරා භූතානං වා සත‍්තානං ඨිතියා සම‍්භවෙසීනං වා අනුග‍්ගහාය. කතමෙ චත‍්තාරො? කබළීකාරො ආහාරො ඔළාරිකො වා සුඛුමො වා, ඵස‍්සො දුතියො, මනොසඤ‍්චෙතනා තතියා, විඤ්ඤාණං චතුත්ථ”න‍්ති (සං· නි· 2.11) ඉදම‍්පි විරුජ‍්ඣතීති, ඉදම‍්පි න විරුජ‍්ඣති. එතස‍්මිඤ‍්හි සුත‍්තෙ නිප‍්පරියායෙන ආහාරලක‍්ඛණාව ධම්මා ආහාරාති වුත‍්තා. ඉධ පන පරියායෙන පච‍්චයො ආහාරොති වුත‍්තො. සබ‍්බධම‍්මානඤ‍්හි පච‍්චයො ලද‍්ධුං වට‍්ටති. සො ච යං යං ඵලං ජනෙති, තං තං ආහරති නාම, තස‍්මා ආහාරොති වුච‍්චති. තෙනෙවාහ “අවිජ‍්ජම‍්පාහං, භික්ඛවෙ, සාහාරං වදාමි, නො අනාහාරං. කො ච, භික්ඛවෙ, අවිජ‍්ජාය ආහාරො? පඤ‍්චනීවරණාතිස‍්ස වචනීයං. පඤ‍්චනීවරණෙපාහං, භික්ඛවෙ, සාහාරෙ වදාමි, නො අනාහාරෙ. කො ච, භික්ඛවෙ, පඤ‍්චන‍්නං නීවරණානං ආහාරො? අයොනිසොමනසිකාරොතිස‍්ස වචනීය”න‍්ති (අ· නි· 10.61). අයං ඉධ අධිප‍්පෙතො.
මෙසේ ඇති කල්හි අසඤ්ඤ සත්වයෙහි දෙවියන් අහේතුක අනාහාර ස්පර්ශ නැත්තන් යයි යන මෙයට විරුද්ධ නොවේද? විරුද්ධ නොවේ. ධ්‍යානය ඔහුගේ ආහාරයයි. මෙසේ ඇති කල්හි “මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි, පහළ වූ සතුන්ගේ පැවතීම පිණිස හටගන්නවුන්ට අනුග්‍රහ පිණිස පවතී. කවර සතරක්ද? ඕලාරික වූ කබලිංකාර ආහාරය සියුම් වූ ස්පර්ශ ආහාරය, මනෝ සංචේතනා ආහාරය, විඤ්ඤාණ ආහාරය යන සතරය. සතරවැන්න විරුද්ධ වේද? නැත. එක් සූත්‍රයක නිෂ්පර්යාය වශයෙන් ධර්මය ද ආහාරයෙකැයි දක්වන ලදී. මෙහි වනාහි පර්යායයෙන් ප්රත්යක්ෂ වේ යයි දක්වයි. සියළු ධර්මවල ප්‍රත්‍යය ලැබීම වටී. එය ද යම් යම් ප්‍රතිපල ඇතිවේ නම් ඒවාද ආහාර යයි කියනු ලැබේ. අවිජ්ජාපහං භික්ඛවෙ ආහාරං වදාමි. මහණෙනි. එහෙයින් කියන ලදී. අවිද්‍යාව ද මම ආහාරයකැයි කියමි. පංචනීවරණ මෙහි කියන අවිද්‍යාවයි. පංච නීවරණය ද මහණෙනි. ආහාරයකැයි කියමි. මහණෙනි, පංචනීවරණවල ආහාරය කුමක්ද? නුනුවණින් මෙනෙහි කිරීමය. එය මෙහි ආහාර යයි අදහස් කරයි.
එතස‍්මිඤ‍්හි පච‍්චයාහාරෙ ගහිතෙ පරියායාහාරොපි නිප‍්පරියායාහාරොපි සබ‍්බො ගහිතොව හොති. තත්ථ අසඤ‍්ඤභවෙ පච‍්චයාහාරො ලබ‍්භති. අනුප‍්පන‍්නෙ හි බුද‍්ධෙ තිත්‍ථායතනෙ පබ‍්බජිතා වායොකසිණෙ පරිකම‍්මං කත්‍වා චතුත්‍ථජ‍්ඣානං නිබ‍්බත‍්තෙත්‍වා තතො වුට‍්ඨාය ධී චිත්තං, ධිබ‍්බතෙතං චිත්තං චිත‍්තස‍්ස නාම අභාවොයෙව සාධු, චිත‍්තඤ‍්හි නිස‍්සායෙව වධබන්‍ධාදිපච‍්චයං දුක‍්ඛං උප‍්පජ‍්ජති. චිත‍්තෙ අසති නත්‍ථෙතන‍්ති ඛන‍්තිං රුචිං උප‍්පාදෙත්‍වා අපරිහීනජ‍්ඣානා කාලඞ‍්කත්‍වා අසඤ‍්ඤභවෙ නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. යො යස‍්ස ඉරියාපථො මනුස‍්සලොකෙ පණිහිතො අහොසි, සො තෙන ඉරියාපථෙන නිබ‍්බත‍්තිත්‍වා පඤ්ච කප‍්පසතානි ඨිතො වා නිසින‍්නො වා නිපන‍්නො වා හොති. එවරූපානම‍්පි සත‍්තානං පච‍්චයාහාරො ලබ‍්භති. තෙ හි යං ඣානං භාවෙත්‍වා නිබ‍්බත‍්තා, තදෙව නෙසං පච‍්චයො හොති. යථා ජියාවෙගෙන ඛිත‍්තසරො යාව ජියාවෙගො අත්‍ථි, තාව ගච්ඡති, එවං යාව ඣානපච‍්චයො අත්‍ථි, තාව තිට‍්ඨන‍්ති. තස්මිං නිට‍්ඨිතෙ ඛීණවෙගො සරො විය පතන‍්ති. යෙ පන තෙ නෙරයිකා නෙව උට‍්ඨානඵලූපජීවී න පුඤ‍්ඤඵලූපජීවීති වුත‍්තා, තෙසං කො ආහාරොති ? තෙසං කම‍්මමෙව ආහාරො. කිං පඤ්ච ආහාරා අත්‍ථීති චෙ. පඤ්ච, න පඤ‍්චාති ඉදං න වත‍්තබ‍්බං. නනු පච‍්චයො ආහාරොති වුත‍්තමෙතං. තස‍්මා යෙන කම‍්මෙන තෙ නිරයෙ නිබ‍්බත‍්තා, තදෙව තෙසං ඨිතිපච‍්චයත‍්තා ආහාරො හොති. යං සන්‍ධාය ඉදං වුත‍්තං “න ච තාව කාලඞ‍්කරොති, යාව න තං පාපකම‍්මං බ්‍යන‍්තී හොතී”ති (ම· නි· 3.250).
එය ආහාරයයි ගැනීමෙන් පච්චයාහාර, පරියාය ආහාර නිප්පරියාය ආහාර යයි සියළු ආහාර ගත් වේ. එහි අසඤ්ඤ භවයෙහි පච්චය ආහාර වේ. බුදුන් පහළ නොවූ කාලයෙහි තීර්ථ ආයතනවල පැවිද්දෝ වායෝ කසිණය වඩා සතරවන ධ්‍යානය උපදවා එතැන් පටන් සිතට නින්දා කොට සිත නැතිවීමට යහපත් යයිද සිත නිසා වධබන්ධන දුක් ඇතිවේ යයි ද සිත නොමැති නම් ඉවසීම රුචිය උපදවා නොපිරිහුණු ධ්‍යානයෙන් කළුරිය කොට අසඤ්ඤ සත්වයෙහි උපදිති. යමෙක් මනුෂ්‍ය ලෝකයේ සිටි ඉරියව්වෙන්ම මෙහි උපදිති. කල්ප පහක් සිටගෙන හෝ හිඳගෙන හෝ දිගාවී හෝ වෙති. මෙබඳු වූ සත්වයන්ට පච්චය ආහාර වේ. ඔවුන් විසින් යම් ධ්‍යානයක් වඩා මෙහි ඉපදුනේ නම් ඒ ධ්‍යානයම ඔවුන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. යම්සේ දුනුදියෙන් මුදාහළ ඊය දුනුදියේ වේගය ඇතිතාක් යයි. එසේම ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යය තිබෙන තුරු සිටිති. එය අවසන් වූ පසු හීන වේ වූ ඊය වැටේ. නේරයික සත්වයෝ උට්ඨාන ඵලූපජීවී නොවෙති, පුඤ්ඤඵලූප ජීවිද නොද වෙති. ඔවුන්ගේ ආහාරය කුමක්ද? ඔවුන්ගේ කර්මයම ආහාරයයි. කිම ආහාර වර්ග පහක් ඇතිද? පහක් නැත. මෙය පස්වන ආහාරයයි නොකිව යුතුය. ප්‍රත්‍යය ආහාර වේ. මේ ආහාරයෙන් සියළු සත්වයෝ ආහාර නිසා සිටිතියි මෙසේ ප්‍රශ්නය උත්තර දී ඇවැත්නි, මෙසේ පැමිණවිය යුතු අර්ථ ඇත.
කබළීකාරං ආහාරං ආරබ‍්භ චෙත්‍ථ විවාදො න කාතබ‍්බො. මුඛෙ උප‍්පන‍්නො ඛෙළොපි හි තෙසං ආහාරකිච‍්චං සාධෙති. ඛෙළොපි හි නිරයෙ දුක‍්ඛවෙදනියො හුත්‍වා පච‍්චයො හොති, සග‍්ගෙ සුඛවෙදනියො. ඉති කාමභවෙ නිප‍්පරියායෙන චත‍්තාරො ආහාරා. රූපාරූපභවෙසු ඨපෙත්‍වා අසඤ‍්ඤං සෙසානං තයො. අසඤ‍්ඤානඤ‍්චෙව අවසෙසානඤ‍්ච පච‍්චයාහාරොති ඉමිනා ආහාරෙන “සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා”ති එතං පඤ‍්හං කථෙත්‍වා “අයං ඛො ආවුසො”ති එවං නිය්‍යාතනම‍්පි “අත්‍ථි ඛො ආවුසො”ති පුන උද‍්ධරණම‍්පි අකත්‍වා “සබ්බෙ සත්තා සඞ‍්ඛාරට‍්ඨිතිකා”ති දුතියපඤ‍්හං විස‍්සජ‍්ජෙසි.
[missing trans] ඇවැත්න අධ්‍යහාර නොකළ යුතුවද ඇතැයි සියළු සත්වයෝ සංඛාර නිසා සිටිතියි දෙවන ප්‍රශ්නය ද විසඳුහ.
කස‍්මා පන න නිය්‍යාතෙසි න උද‍්ධරිත්‍ථ? තත්ථ තත්ථ නිය්‍යාතියමානෙපි උද‍්ධරියමානෙපි පරියාපුණිතුං වාචෙතුං දුක‍්ඛං හොති, තස‍්මා ද‍්වෙ එකාබද‍්ධෙ කත්‍වා විස‍්සජ‍්ජෙසි. ඉමස‍්මිම‍්පි විස‍්සජ‍්ජනෙ හෙට්ඨා වුත‍්තපච‍්චයොව අත‍්තනො ඵලස‍්ස සඞ‍්ඛරණතො සඞ‍්ඛාරොති වුත‍්තො. ඉති හෙට්ඨා ආහාරපච‍්චයො කථිතො, ඉධ සඞ‍්ඛාරපච‍්චයොති අයමෙත්‍ථ හෙට‍්ඨිමතො විසෙසො. “හෙට්ඨා නිප‍්පරියායාහාරො ගහිතො, ඉධ පරියායාහාරොති එවං ගහිතෙ විසෙසො පාකටො භවෙය්‍ය, නො ච ගණ‍්හිංසූ’ති මහාසීවත්‍ථෙරො ආහ. ඉන්‍ද්‍රියබද‍්ධස‍්සපි හි අනින්‍ද්‍රියබද‍්ධස‍්සපි පච‍්චයො ලද‍්ධුං වට‍්ටති. විනා පච‍්චයෙන ධම්මො නාම නත්ථි. තත්ථ අනින්‍ද්‍රියබද‍්ධස‍්ස තිණරුක‍්ඛලතාදිනො පථවීරසො ආපොරසො ච පච‍්චයො හොති. දෙවෙ අවස‍්සන‍්තෙ හි තිණාදීනි මිලායන‍්ති, වස‍්සන‍්තෙ ච පන හරිතානි හොන‍්ති. ඉති තෙසං පථවීරසො ආපොරසො ච පච‍්චයො හොති. ඉන්‍ද්‍රියබද‍්ධස‍්ස අවිජ්ජා තණ්හා කම්මං ආහාරොති එවමාදයො පච්චයා, ඉති හෙට්ඨා පච‍්චයොයෙව ආහාරොති කථිතො, ඉධ සඞ‍්ඛාරොති. අයමෙවෙත්‍ථ විසෙසො.
[missing trans] කුමක් හෙයින් නො පැමිණවීද? නො ඉදිද? ඒ ඒ තැන්වල පැමිණවී ද ඉදිරීමේ ද ඉගෙනීමට කීමට දුන්නේ. ඒ නිසා දෙකම එකතු කොට විසඳුහ. මේ විසඳුමෙහි යට කියන ලද ප්‍රත්‍යය ද තමාගේ පලය ද සංස්කරණයෙන් සංඛාර යයි කියන ලදී. මෙසේ යට ආහාර ප්‍රත්‍ය කියන ලදී. මෙහි සංඛාර ප්‍රත්‍යයයි යට කියන ලද්දට වඩා විශේෂයකි. යට නිප්ඵරියා ආහාර ගන්නා ලදී. මෙහි පරියාය ආහාර වේ. මෙසේ ගන්නා ලද්දෙහි විශේෂය ප්‍රකට වන්නේය. ගැන්මෙහි නොවේ යයි මහාසීව තෙරහු කීහ. ඉන්ද්‍රිය බද්ධ දෙයට ද ප්‍රත්‍ය ලැබීම වටී. ප්‍රත්‍ය හැර ඵලයක් නැත. එහි අනිනින්ද්‍රිය බද්ධ තෘණ වෘක්‍ෂලතාදීන්ගේ ද පෘථිවී රසයට ද ආපෝ රසයට ද ප්‍රත්‍ය වේ. වැස්ස නැතිවිට තෘණාදිය මැලවේ. වහින විට හරිත වර්ණ වේ. මෙසේ ඒවාට පඨවි ආපෝ රස ප්‍රත්‍ය වේ. ඉන්ද්‍රිය බද්ධයනට අවිජජා තණ්හා කම්ම ආහාර යයි මේ ආදිය යට ප්‍රත්‍ය ආහාර යයි කියන ලදී. මෙහි සංඛාරය විශේෂ අර්ථයක් වේ.
අයං ඛො, ආවුසොති ආවුසො අම‍්හාකං සත්‍ථාරා මහාබොධිමණ‍්ඩෙ නිසීදිත්‍වා සයං සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණෙන සච‍්ඡිකත්‍වා අයං එකධම‍්මො දෙසිතො. තත්ථ එකධම‍්මෙ තුම‍්හෙහි සබ‍්බෙහෙව සඞ‍්ගායිතබ‍්බං න විවදිතබ‍්බං. යථයිදං බ්‍රහ‍්මචරියන‍්ති යථා සඞ‍්ගායමානානං තුම‍්හාකං ඉදං සාසනබ්‍රහ‍්මචරියං අද‍්ධනියං අස‍්ස. එකෙන හි භික‍්ඛුනා “අත්‍ථි, ඛො ආවුසො, එකො ධම්මො සම‍්මදක‍්ඛාතො. කතමො එකො ධම්මො? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. සබ්බෙ සත්තා සඞ‍්ඛාරට‍්ඨිතිකා”ති කථිතෙ තස්ස කථං සුත්‍වා අඤ‍්ඤො කථෙස‍්සති. තස‍්සපි අඤ‍්ඤොති එවං පරම‍්පරකථානියමෙන ඉදං බ්රහ්මචරියං චිරං තිට‍්ඨමානං සදෙවකස‍්ස ලොකස‍්ස අත්‍ථාය හිතාය භවිස‍්සතීති එකකවසෙන ධම‍්මසෙනාපති සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
අයං ඛො ආවුසො - ඇවැත්නි අපගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ මහබෝමැඩ හිඳ තෙමේ සර්වඥ ඥානයෙන් ප්රත්යක්ෂ කොට මේ ඒක ධර්මය දේශනා කළහ. මේ ඒක ධර්මය ඔබලා විසින් සංගායනා කළ යුතුය. විවාද නොකළ යුතුය. යථා ඉදං බ්රහ්මචරියං - ඔබ විසින් සංගායනා කරනු ලබන මේ සාසන බ්‍රහ්ම චර්යාව දිගු කලක් ස්ථිරව පවතින්නේය, එක් භික්ෂුවක් විසින් ඇවැත්නි, මනාව දේසිත එක් ධර්මයක් ඇත. කවර එක් ධර්මයක්ද? සියළු සත්වයෝ ආහාර නිසා පවතී. සියළු සත්වයෝ සංඛාර නිසා පවතී යයි කී කල්හි ඒ කථාව අසා තව භික්ෂු කෙනෙක් කියන්නේය. එය අසා තවකෙනෙක් මෙසේ පරම්පරා නියමයෙන් මේ බ්‍රහ්ම චර්යාව බොහෝ කලක් පැවතෙමින් දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ ප්‍රයෝජන පිණිස දියුණුව පිණිස වන්නේ යයි ඒකක වශයෙන් දම්සෙනවි සැරියුත් මහ රහත් සාමග්ගි රසය දැක්වූහ.
එකකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
ඒකකය නිමි.
දුකවණ‍්ණනා
ඉති එකකවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි දුකවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ නාමරූපදුකෙ නාමන‍්ති චත‍්තාරො අරූපිනො ඛන්‍ධා නිබ‍්බානඤ‍්ච. තත්ථ චත‍්තාරො ඛන්‍ධා නාමනට්ඨෙන නාමං. නාමනට‍්ඨෙනාති නාමකරණට‍්ඨෙන. යථා හි මහාජනසම‍්මතත‍්තා මහාසම‍්මතස‍්ස “මහාසම‍්මතො”ති නාමං අහොසි, යථා මාතාපිතරො “අයං තිස්සො නාම හොතු, ඵුස‍්සො නාම හොතූ”ති එවං පුත‍්තස‍්ස කිත‍්තිමනාමං කරොන‍්ති, යථා වා “ධම‍්මකථිකො විනයධරො”ති ගුණතො නාමං ආගච‍්ඡති, න එවං වෙදනාදීනං. වෙදනාදයො හි මහාපථවීආදයො විය අත‍්තනො නාමං කරොන‍්තාව උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. තෙසු උප‍්පන‍්නෙසු තෙසං නාමං උප‍්පන‍්නමෙව හොති. න හි වෙදනං උප්පන්නං “ත්වං වෙදනා නාම හොහී”ති, කොචි භණති, න චස‍්සා යෙන කෙනචි කාරණෙන නාමග‍්ගහණකිච‍්චං අත්‍ථි, යථා පථවියා උප‍්පන‍්නාය “ත්වං පථවී නාම හොහී”ති නාමග‍්ගහණකිච‍්චං නත්ථි, චක‍්කවාළසිනෙරුම‍්හි චන්‍දිමසූරියනක‍්ඛත‍්තෙසු උප‍්පන‍්නෙසු “ත්වං චක‍්කවාළං නාම, ත්වං නක‍්ඛත‍්තං නාම හොහී”ති නාමග‍්ගහණකිච‍්චං නත්ථි, නාමං උප‍්පන‍්නමෙව හොති, ඔපපාතිකා පඤ‍්ඤත‍්ති නිපතති, එවං වෙදනාය උප‍්පන‍්නාය “ත්වං වෙදනා නාම හොහී”ති නාමග‍්ගහණකිච‍්චං නත්ථි, තාය උප‍්පන‍්නාය වෙදනාති නාමං උප‍්පන‍්නමෙව හොති. සඤ‍්ඤාදීසුපි එසෙව නයො අතීතෙපි හි වෙදනා වෙදනායෙව. සඤ්ඤා. සඞ‍්ඛාරා. විඤ්ඤාණං විඤ‍්ඤාණමෙව. අනාගතෙපි. පච‍්චුප‍්පන‍්නෙපි. නිබ‍්බානං පන සදාපි නිබ‍්බානමෙවාති. නාමනට්ඨෙන නාමං. නමනට‍්ඨෙනාපි චෙත්‍ථ චත‍්තාරො ඛන්‍ධා නාමං. තෙ හි ආරම‍්මණාභිමුඛං නමන‍්ති. නාමනට්ඨෙන සබ‍්බම‍්පි නාමං. චත‍්තාරො හි ඛන්‍ධා ආරම‍්මණෙ අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං නාමෙන‍්ති, නිබ‍්බානං ආරම‍්මණාධිපතිපච‍්චයතාය අත‍්තනි අනවජ‍්ජධම‍්මෙ නාමෙති.
මෙසේ ඒකක වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දැන් දුක වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනය ඇරඹීය. එහි නාමරූප දෙකෙහි - නාමං - සතර අරූප ස්කන්ධ සහ නිවනය. එහි සතර ස්කන්ධ නාම අර්ථයෙන් නාම වේ. “නාමනට්ඨෙන” නම් කරන අර්ථයෙන් නාම වේ. මහජන සම්මතයෙන් වේ. මහජන සම්මතයට මහා සම්මතයයි නම් විය. මව්පියෝ මොහුට තිස්ස නම වේ. ඵුස්ස නම වේවයි මෙසේ පුතාට කීර්ති නමක් කරති. ධම්මධර විනයධර යයි ගුණ වශයෙන් නම් එයි. වේදනාදියට මෙසේ නොවේ. මහා පඨවි ආදිය මෙන් තමා නම් කරමින් පහළ වේ. ඒවා පහළ වූ විට ඒවායේ නම් පහළ වේ. වේදනාවක් ඇති වූ විට ඔබ වේදනාව යයි කිසිවෙක් නොකියයි. එයට නම් තබන සිරිතක් නැත. පොළොව පහළ වූ විට ඔබ පොළොව යයි නම් තබන කෙනෙක් නැත. සක්වල මහමෙර සඳහිරු නකත් තරු පහළ වු විට ඔබ සක්වල නම් නකත් නමි යයි නම් තබන කිසක් නැත. නම ඉපදීමෙන්ම (පහළවීමෙන්ම) වේ. ඕපාතික පහළ වීමය. එසේම වේදනාව ඇති වූ විට ඔබ වේදනාව නම් වේ යයි නම් තබන කිසක් නැත. වේදනාව ඇතිවීමෙන් නාමය ද ඇතිවේ. සඤ්ඤාදියෙහි ද මෙම නයයි. අතීතයෙහි ද වේදනා වේදනාමය. සඤ්ඤා සංඛාර විඤ්ඤාණ ද එසේය. අනාගතයෙහි ද වර්තමානයෙහි ද එසේය. නිර්වාණය සදහටම නිර්වාණම වේ. මෙසේ නම්කරන අර්ථයෙන් නාම වේ. නම් කරන අර්ථයෙන් මේ සතර ස්කන්ධ වේ. ඒවා අරමුණට අභිමුව නැමේ. සියළු නම් කරන අර්ථයෙන් මේ සතර ස්කන්ධ වේ. ඒවා අරමුණට අභිමුව නැමේ. සියළු නම් නම අර්ථයෙන්ම වේ. ස්කන්ධ සතර අරමුණෙහි ඔවුනොවුන් නැමේ. නිවන අරමුණු අධිපති ප්‍රත්‍ය බැවින් තමා කෙරෙහි අනවද්‍ය ධර්මයෙහි නැමේ.
රූපන‍්ති චත‍්තාරො ච මහාභූතා චතුන‍්නඤ‍්ච මහාභූතානං උපාදාය රූපං, තං සබ‍්බම‍්පි රුප‍්පනට‍්ඨෙන රූපං. තස්ස විත්‍ථාරකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා.
රූපං - මහාභූත සතර ඒවායේ උපාදාය රූප සතර යන ඒ සියල්ල රුප්පන (වෙනස්වන) අර්ථයෙන් රූප වේ. සෙසු විස්තර කථා විසුද්ධි මාර්ගයෙහි කී නයින් දත යුතුය.
අවිජ‍්ජාති දුක‍්ඛාදීසු අඤ‍්ඤාණං. අයම‍්පි විත්‍ථාරතො විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ කථිතායෙව. භවතණ‍්හාති භවපත්‍ථනා. යථාහ “තත්ථ කතමා භවතණ්හා? යො භවෙසු භවච‍්ඡන්‍දො”තිආදි (ධ· ස· 1319).
අවිජ්ජා - දුක්ඛාදියෙහි නොදැනීම. මෙහි විස්තර ද විසුද්ධි මග්ගයේ කියන ලදී. භවතණ්හා - භව ප්‍රාර්ථනයයි. එහි භව තණ්හාව කවරේද? යමෙක් භවයෙහි භව කැමත්ත
භවදිට‍්ඨීති භවො වුච‍්චති සස‍්සතං, සස‍්සතවසෙන උප‍්පජ‍්ජනකදිට‍්ඨි. සා “තත්ථ කතමා භවදිට‍්ඨි? ‘භවිස‍්සති අත්තා ච ලොකො චා’ති යා එවරූපා දිට්ඨි දිට‍්ඨිගත”න‍්තිආදිනා (ධ· ස· 1320) නයෙන අභිධම්මෙ විත්‍ථාරිතා. විභවදිට‍්ඨීති විභවො වුච‍්චති උච‍්ඡෙදං, උච‍්ඡෙදවසෙන උප‍්පජ‍්ජනකදිට‍්ඨි. සාපි “තත්ථ කතමා විභවදිට‍්ඨි? ‘න භවිස‍්සති අත්තා ච ලොකො චා’ති (ධ· ස· 285). යා එවරූපා දිට්ඨි දිට‍්ඨිගත”න‍්තිආදිනා (ධ· ස· 1321) නයෙන තත්‍ථෙව විත්‍ථාරිතා.
භවදිට්ඨිය ද භවයෙහි තමාද ලෝකය ද වන්නේය යන දෘෂ්ටියයි. එය සාස්වත වශයෙන් උපදින දෘෂ්ටියයි. විභව දිට්ඨි - විභව යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. එයද එහි විභව දෘෂ්ටිය කවරේද? තමාද ලෝකය ද නොවන්නේය යන මෙබඳු දෘෂ්ටි, දෘෂ්ටි ගත යයි ආදි නයින් අභිධර්මයෙහි විස්තර කරන ලදී.
අහිරිකන‍්ති “යං න හිරීයති හිරීයිතබ‍්බෙනා”ති (ධ· ස· 1328) එවං විත්‍ථාරිතා නිල‍්ලජ‍්ජතා. අනොත‍්තප‍්පන‍්ති “යං න ඔත‍්තප‍්පති ඔත‍්තප‍්පිතබ‍්බෙනා”ති (ධ· ස· 1329) එවං විත්‍ථාරිතො අභායනකආකාරො.
අහිරිකං - ලජ්ජා විය යුත්තෙහි ලජ්ජා නොවන්නේ යයි මෙසේ විස්තර කරන ලදී. අනොත්තප්ප - බියවිය යුත්තෙහි බිය නොවන්නේ යයි මෙසේ විස්තර කරන ලද බිය නැති ආකාරයයි.
හිරී ච ඔත‍්තප‍්පඤ‍්චාති “යං හිරීයති හිරීයිතබ‍්බෙන, ඔත‍්තප‍්පති ඔත‍්තප‍්පිතබ‍්බෙනා”ති (ධ· ස· 1330-31) එවං විත්‍ථාරිතානි හිරිඔත‍්තප‍්පානි. අපි චෙත්‍ථ අජ‍්ඣත‍්තසමුට‍්ඨානා හිරී, බහිද‍්ධාසමුට‍්ඨානං ඔත්තප්පං. අත‍්තාධිපතෙය්‍යා හිරී, ලොකාධිපතෙය්‍යං ඔත්තප්පං. ලජ‍්ජාසභාවසණ‍්ඨිතා හිරී, භයසභාවසණ‍්ඨිතං ඔත්තප්පං. විත්‍ථාරකථා පනෙත්‍ථ සබ‍්බාකාරෙන විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තා.
හිරිච ඔත්තප්පං - ලජ්ජා විය යුත්තෙහි ලජ්ජා වීම බිය විය යුත්තෙහි බියවීම යයි මෙසේ විස්තර කරන ලදී. තවද එහි ආධ්‍යාත්ම හට ගැනීම ලජ්ජාය. බාහිර හට ගැනීම බියය. තමා අධිපති කොට ඇත්තේ ලජ්ජාවය. ලෝකයා අධිපති කොට ඇත්තේ බියය. විස්තර කථා වනාහි සියළු ආකාරයෙන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලදී.
දොවචස‍්සතාති දුක‍්ඛං වචො එතස‍්මිං විප‍්පටිකූලගාහිම‍්හි විපච‍්චනීකසාතෙ අනාදරෙ පුග‍්ගලෙති දුබ‍්බචො, තස්ස කම්මං දොවචස‍්සං, තස්ස භාවො දොවචස්සතා. විත්‍ථාරතො පනෙසා “තත්ථ කතමා දොවචස්සතා? සහධම‍්මිකෙ වුච‍්චමානෙ දොවචස‍්සාය”න‍්ති (ධ· ස· 1332) අභිධම්මෙ ආගතා. සා අත්‍ථතො සඞ‍්ඛාරක‍්ඛන්‍ධො හොති. “චතුන‍්නඤ‍්ච ඛන්‍ධානං එතෙනාකාරෙන පවත‍්තානං එතං අධිවචන”න‍්ති වදන‍්ති. පාපමිත‍්තතාති පාපා අස‍්සද‍්ධාදයො පුග‍්ගලා එතස‍්ස මිත‍්තාති පාපමිත‍්තො, තස්ස භාවො පාපමිත්තතා. විත්‍ථාරතො පනෙසා – “තත්ථ කතමා පාපමිත්තතා? යෙ තෙ පුග‍්ගලා අස‍්සද‍්ධා දුස‍්සීලා අප‍්පස‍්සුතා මච‍්ඡරිනො දුප‍්පඤ‍්ඤා. යා තෙසං සෙවනා නිසෙවනා සංසෙවනා භජනා සංභජනා භත‍්ති සංභත‍්ති තංසම‍්පවඞ‍්කතා”ති (ධ· ස· 1333) එවං ආගතා. සාපි අත්‍ථතො දොවචස්සතා විය දට‍්ඨබ‍්බා.
දොවචස්සතා - දුක් වූ වචනය මොහු කෙරෙහි යයි අනුකූල නොවූ ගැනීම සැපයට විරුද්ධ වූ අනාදර පුද්ගලයා කෙරෙහි දුර්වචවේ. ඔහුගේ ක්‍රියාව දොවචස්ස වේ. එහි භාවය දොවචස්සතා වේ. විස්තර වශයෙන් මෙහි දොවචස්සතා කවරේද? එකට හැසිරෙන අප (සහ ධමමික) කියන කල්හි නොඇසීමෙන් යයි අභිධර්මයෙහි ආවේය. එය අර්ථ වශයෙන් සංඛාර ස්කන්ධය. පාපමිත්තතා - පාප අශ්‍රද්ධාදි පුද්ගලයෝ, මොහුගේ මිත්‍රයෝය යනු පාපමිත්ත වේ. විස්තර වශයෙන් මෙය එහි පාපමිත්තා කවරේද? යම් පුද්ගලයෙක් අශ්‍රද්ධා ද දුස්සීල ද අල්පශ්‍රැත ද මසුරු ද ලෝභද මෝඩ ද යමෙක් ඔහු ආශ්‍රය කෙරේද සෙව්නේ ද භජනය කෙරේද ඔහු වේ. අර්ථ වශයෙන් දොවචස්සතා මෙනි.
සොවචස්සතා ච කල්‍යාණමිත‍්තතා ච වුත‍්තප‍්පටිපක‍්ඛනයෙන වෙදිතබ‍්බා. උභොපි පනෙතා ඉධ ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකා කථිතා.
සොවචස්සතා - සොවචස්සතා ද කල්‍යාණ මිත්තතා - කල්‍යාණ මිත්තතා ද යට කියන ලද්දට ප්රතිපක්ෂ වශයෙන් දත යුතුය. මේ දෙකම ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව කියන ලදී.
ආපත‍්තිකුසලතාති “පඤ‍්චපි ආපත‍්තික‍්ඛන්‍ධා ආපත‍්තියො, සත‍්තපි ආපත‍්තික‍්ඛන්‍ධා ආපත‍්තියො. යා තාසං ආපත‍්තීනං ආපත‍්තිකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1336) එවං වුත‍්තො ආපත‍්තිකුසලභාවො.
ආපත්ති කුසලතා - ආපත්ති ස්කන්ධ පහ ආපත්ති වේ. ආපත්ති ස්කන්ධ හත ද ආපත්ති (ඇවැත්) වේ. ඒ ඇවැත්වල දක්‍ෂතාව ප්‍රඥාව යයි දනී. මෙසේ කියන ලද්දේ ආපත්ති කුසල භාවයයි.
ආපත‍්තිවුට‍්ඨානකුසලතාති “යා තාහි ආපත‍්තීහි වුට‍්ඨානකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1337) එවං වුත‍්තා සහ කම‍්මවාචාය ආපත‍්තීහි වුට‍්ඨානපරිච‍්ඡෙදජානනා පඤ්ඤා.
ආපත්තිවුට්ඨාන කුසලතා - ඒ ආපත්තිවලින් නැගිටීමේ (ඉවත්වීමේ) දක්ෂතා පඤ්ඤා දනීයයි මෙසේ කියන ලදී. කර්ම වාක්‍ය සහිතව ආපත්තිවලින් නැගිටින කොටස දන්නා ප්‍රඥාව.
සමාපත‍්තිකුසලතාති “අත්‍ථි සවිතක‍්කසවිචාරා සමාපත්ති, අත්‍ථි අවිතක‍්කවිචාරමත‍්තා සමාපත්ති, අත්‍ථි අවිතක‍්කඅවිචාරා සමාපත්ති. යා තාසං සමාපත‍්තීනං කුසලතා පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1338) එවං වුත‍්තා සහ පරිකම‍්මෙන අප‍්පනාපරිච‍්ඡෙදජානනා පඤ්ඤා. සමාපත‍්තිවුට‍්ඨානකුසලතාති “යා තාහි සමාපත‍්තීහි වුට‍්ඨානකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1339) එවං වුත‍්තා යථාපරිච‍්ඡින‍්නසමයවසෙනෙව සමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨානසමත්‍ථා “එත‍්තකං ගතෙ සූරියෙ උට‍්ඨහිස‍්සාමී”ති වුට‍්ඨානකාලපරිච‍්ඡෙදකා පඤ්ඤා.
සමාපත්ති කුසලතා - විතර්ක විචාර සහිත සමත් ඇත. අවිතර්ක අවිචාර සහිත සමවත් ඇත. ඒ සමාපත්තිවල සමාපන්න කුසලතා ප්‍රඥාව දනී යයි කියන ලද පරිකර්ම සහිතව අර්පනා කොටස දන්න ප්‍රඥාව වේ. සමාපත්ති වුට්ඨාන කුසලතා - ඒ සමාපත්තිවලින් නැගිටීමේ සමර්ථ බව. ඉර මෙතෙක් ගිය කල්හි නැගිටියි නැගිටින කාලය වෙන්කරන ප්‍රඥාව.
ධාතුකුසලතාති “අට‍්ඨාරස ධාතුයො චක‍්ඛුධාතු…පෙ… මනොවිඤ‍්ඤාණධාතු. යා තාසං ධාතූනං කුසලතා පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1340) එවං වුත‍්තා අට‍්ඨාරසන‍්නං ධාතූනං සභාවපරිච‍්ඡෙදකා සවනධාරණසම‍්මසනපටිවෙධපඤ‍්ඤා. මනසිකාරකුසලතාති “යා තාසං ධාතූනං මනසිකාරකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1341) එවං වුත‍්තා තාසංයෙව ධාතූනං සම‍්මසනපටිවෙධපච‍්චවෙක‍්ඛණපඤ‍්ඤා.
ධාතුකුසලතා - දොළොස් ආයතන - චක්ඛු ආයතන....ධම ආයතන, ඒ ආයතනවල ආයතන කුසලතා ප්‍රඥාව දනී යයි මෙසේ කියන ලද දොළොස් ආයතන ඉගෙන ගන්න මෙනෙහි කරන දැනගන්න ප්‍රඥාව.
ආයතනකුසලතාති “ද‍්වාදසායතනානි චක්ඛායතනං…පෙ… ධම‍්මායතනං. යා තෙසං ආයතනානං ආයතනකුසලතා පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1342) එවං වුත‍්තා ද‍්වාදසන‍්නං ආයතනානං උග‍්ගහමනසිකාරපජානනා පඤ්ඤා. අපිච ධාතුකුසලතාපි උග‍්ගහමනසිකාරසවනසම‍්මසනපටිවෙධපච‍්චවෙක‍්ඛණෙසු වත‍්තති මනසිකාරකුසලතාපි ආයතනකුසලතාපි. අයං පනෙත්‍ථ විසෙසො, සවනඋග‍්ගහපච‍්චවෙක‍්ඛණා ලොකියා, පටිවෙධො ලොකුත‍්තරො, සම‍්මසනමනසිකාරා ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකා. පටිච‍්චසමුප‍්පාදකුසලතාති “අවිජ‍්ජාපච‍්චයා සඞ‍්ඛාරා…පෙ… සමුදයො හොතීති යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1343) එවං වුත‍්තා ද‍්වාදසන‍්නං පච‍්චයාකාරානං උග‍්ගහාදිවසෙන පවත‍්තා පඤ්ඤා.
තවද ධාතු කුසලතා ද උද්ග්‍රහණ කරන ශ්‍රවණ කරන සම්මර්ශණය කරන ප්‍රතිවේද කරන ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයෙහි වටී. මනසිකාර කුසලතා ද ආයතන කුසලතා ද දෙකේ විශේෂය මෙයයි. ශ්‍රවණය, උද්ග්‍රහණය, ප්‍රත්‍යවෙක්ෂණ ලෞකිකය. ප්‍රතිවෙධය ලෝකෝත්තරය. සම්මසන මනසිකාර ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රය. පටිච්ච සමුප්පාද කුසලතා - අවිජ්ජා පච්චයා, සංඛාරා... සමුදය වේ. එහි ප්‍රඥාව දනී යයි කී කල ප්‍රත්‍යකාරවල උද්ග්‍රහණාදි වශයෙන් පවත්නා ප්‍රඥාව
ඨානකුසලතාති “යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම‍්මානං හෙතුපච‍්චයා උප‍්පාදාය තං තං ඨානන‍්ති යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1344) එවං වුත‍්තා “චක‍්ඛුං වත්‍ථුං කත්‍වා රූපං ආරම‍්මණං කත්‍වා උප‍්පන‍්නස‍්ස චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණස‍්ස චක‍්ඛුරූපං (ධ· ස· අට‍්ඨ· 1344) ඨානඤ‍්චෙව කාරණඤ‍්චා”ති එවං ඨානපරිච‍්ඡින්‍දනසමත්‍ථා පඤ්ඤා. අට‍්ඨානකුසලතාති “යෙ යෙ ධම්මා යෙසං යෙසං ධම‍්මානං න හෙතූ න පච්චයා උප‍්පාදාය තං තං අට‍්ඨානන‍්ති යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා”ති (ධ· ස· 1345) එවං වුත‍්තා “චක‍්ඛුං වත්‍ථුං කත්‍වා රූපං ආරම‍්මණං කත්‍වා සොතවිඤ‍්ඤාණාදීනි නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති, තස‍්මා තෙසං චක‍්ඛුරූපං න ඨානං න කාරණ”න‍්ති එවං අට‍්ඨානපරිච‍්ඡින්‍දනසමත්‍ථා පඤ්ඤා අපිච එතස‍්මිං දුකෙ “කිත‍්තාවතා පන, භන‍්තෙ, ඨානාඨානකුසලො භික‍්ඛූති අලං වචනායාති. ඉධානන්‍ද, භික්ඛු අට‍්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං දිට‍්ඨිසම‍්පන‍්නො පුග‍්ගලො කඤ‍්චි සඞ‍්ඛාරං නිච‍්චතො උපගච‍්ඡෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ‍්ජතීති පජානාති. ඨානඤ‍්ච ඛො එතං විජ‍්ජති, යං පුථුජ‍්ජනො කඤ‍්චි සඞ‍්ඛාරං නිච‍්චතො උපගච‍්ඡෙය්‍යා”ති (ම· නි· 3.127) ඉමිනාපි සුත‍්තෙන අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
ඨාන කුසලතා - යම් යම් ධර්ම ඒවායේ හේතු ප්‍රත්‍යවලින් ඉපදී ඒ ඒ තැන වේ යයි යම් ප්‍රඥාවක් දනී ද මෙසේ කී කල ඇස වස්තු කොට රූපය අරමුණු කොට උපන් චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ චනුරූප ස්ථානය ද හේතුවදැයි මෙසේ ස්ථාන පිරිසිඳින සමථ ප්‍රඥාව අට්ඨාන කුසලතා - යම් යම් ධර්ම ඒ ඒ ධර්මවල හේතු නැත ප්‍රත්‍ය නැත බැවින් අට්ඨාන යයි එහි යම් ප්‍රඥාවක් දනීදැයි මේ කී කල්හි ඇස වස්තුකොට රූපය අරමුණු කොට සෝත විඤ්ඤාණාදිය නො උපදි. එහෙයින් ඒවායේ ස්ථානය නොවේ හේතු නොවේ යයි මෙසේ අස්ථාන පිරිසිඳීම් සමර්ථ ප්‍රඥාව. තව ද මේ දුකයෙහි ස්වාමීනි කොපමණකින් ඨානාඨාන කුසල භික්ෂුව යයි කීමට සුදුසු වේ. “ආනන්ද භික්ෂුව මෙහි අස්ථානය අනවකාශය, යම් පුද්ගලයෙක් දෘෂ්ටිසම්පන්නව කිසියම් සංඛාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් ගනීද. මෙය නොවේ යයි දැනගනී. යම් පෘථග්ජනයෙක් කිසියම් සංඛාරයක් නිත්‍ය වශයෙන් ගන්නේ ද මෙය සිදුවේ යයි දැන ගනීදැයි මේ සූත්‍රයේ මේ අර්ථය දතයුතුය.
අජ‍්ජවන‍්ති ගොමුත‍්තවඞ‍්කතා චන්‍දවඞ‍්කතා නඞ‍්ගලකොටිවඞ‍්කතාති තයො අනජ‍්ජවා. එකච‍්චො හි භික්ඛු පඨමවයෙ එකවීසතියා අනෙසනාසු ඡසු ච අගොචරෙසු චරති, මජ‍්ඣිමපච‍්ඡිමවයෙසු ලජ‍්ජී කුක‍්කුච‍්චකො සික‍්ඛාකාමො හොති, අයං ගොමුත‍්තවඞ‍්කතා නාම. එකො පඨමවයෙපි පච‍්ඡිමවයෙපි චතුපාරිසුද‍්ධිසීලං පූරෙති, ලජ‍්ජී කුක‍්කුච‍්චකො සික‍්ඛාකාමො හොති, මජ‍්ඣිමවයෙ පුරිමසදිසො, අයං චන්‍දවඞ‍්කතා නාම. එකො පඨමවයෙපි මජ‍්ඣිමවයෙපි චතුපාරිසුද‍්ධිසීලං පූරෙති, ලජ‍්ජී කුක‍්කුච‍්චකො සික‍්ඛාකාමො හොති, පච‍්ඡිමවයෙ පුරිමසදිසො අයං නඞ‍්ගලකොටිවඞ‍්කතා නාම. එකො සබ‍්බමෙතං වඞ‍්කතං පහාය තීසුපි වයෙසු පෙසලො ලජ‍්ජී කුක‍්කුච‍්චකො සික‍්ඛාකාමො හොති. තස්ස යො සො උජුභාවො, ඉදං අජ්ජවං නාම. අභිධම‍්මෙපි වුත‍්තං – “තත්ථ කතමො අජ‍්ජවො. යා අජ‍්ජවතා අජිම‍්හතා අවඞ‍්කතා අකුටිලතා, අයං වුච‍්චති අජ‍්ජවො”ති (ධ· ස· 1346). ලජ‍්ජවන‍්ති “තත්ථ කතමො ලජ‍්ජවො? යො හිරීයති හිරීයිතබ‍්බෙන හිරීයති පාපකානං අකුසලානං ධම‍්මානං සමාපත‍්තියා. අයං වුච‍්චති ලජ‍්ජවො”ති එවං වුත‍්තො ලජ‍්ජීභාවො.
අජ්ජවං - ගෝ මුත්‍ර වංකබව චන්ද්‍ර වංක බව නගුල් මිටේ වක්බව යන මේ තුන අනවද්‍ය වේ. ඇතැම් භික්ෂුවක් පළමු වයසෙහි එක්විසි අනේසනවල ද අගෝචර තැන් සයෙහි ද හැසිරේ. මධ්‍යම පශ්චිම වයස්වල ලජ්ජා වී ශික්ෂාකාමී වේ. මෙය ගෝ මුත්‍ර වංකබව වේ. කෙනෙක් පළමු පශ්චිම වයස්වල චතුපාරිශුද්ධි සීලය පුරයි. ලජ්ජි ද කුකුස් ඇත්තේ ශික්ෂාකාමි වේ. මධ්‍යම වයසෙහි පෙර පරිදිය. මෙය සඳවක් බව වේ. කෙනෙක් පළමු මධ්‍යම වයස්වල චතුපාරිශුද්ධි සීලය පුරති. ලජ්ජිද කුකුස් ඇත්තේ ද වේ. පශ්චිම වයසෙහි පෙර පරිදි වේ. මෙය නගුල් කෙළවර වක් බව වේ. කෙනෙක් මේ සියළු වත්බව අත්හැර තුන් වයසෙහි ද ප්‍රියශීලි වූයේ ලජ්ජා වූයේ කුකුස් ඇත්තේ ශික්ෂාකාමී මෙනි. ඔහුගේ ඒ මේ සෘජුභාවය මේ අජ්ජව නම් වේ. අභිධර්මයෙහි ද කියන ලදී - එහි සෘජුභාවය කවරේද? යමෙක් සෘජු. සෘජුභාවය, ඇදනොවූ බව, අවංකබව, වක්නොවූ බව මෙය අජ්ජව යයි කියනු ලැබේ. ලජ්ජවං - එහි ලජ්ජාව කවරේද? ලජ්ජා විය යුතු දෙයින් යමෙක් ලජ්ජාවේද, පව් අකුසල ධර්මයන්ගේ සිතිවිලි ඇතිවීමෙන් එය ලජ්ජාවය. මෙසේ කියන ලද ලජ්ජා බව.
ඛන‍්තීති “තත්ථ කතමා ඛන්ති? යා ඛන්ති ඛමනතා අධිවාසනතා අචණ‍්ඩික‍්කං අනස‍්සුරොපො අත‍්තමනතා චිත‍්තස‍්සා”ති (ධ· ස· 1348) එවං වුත‍්තා අධිවාසනඛන‍්ති. සොරච‍්චන‍්ති “තත්ථ කතමං සොරච්චං? යො කායිකො අවීතික‍්කමො, වාචසිකො අවීතික‍්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික‍්කමො. ඉදං වුච‍්චති සොරච්චං. සබ‍්බොපි සීලසංවරො සොරච‍්ච”න‍්ති (ධ· ස· 1349) එවං වුත‍්තො සුරතභාවො.
ඛන්ති - එහි ක්ෂාතිය කවරේද? ක්ෂාන්ති ක්ෂාන්ති බව, ඉවසීම සතුටු සිත් ඇති බව මෙසේ කියන ලද අධිවාසන ක්ෂාන්තිය. සොරච්චං - සෝරච්චය කවරේද? කායික වාචසික සංවරයයි. සීල සංවරයයි, මෙසේ කියන ලද සුරතභාවය,
සාඛල්‍යන‍්ති “තත්ථ කතමං සාඛල්‍යං? යා සා වාචා අණ‍්ඩකා කක‍්කසා පරකටුකා පරාභිසජ‍්ජනී කොධසාමන‍්තා අසමාධිසංවත‍්තනිකා, තථාරූපිං වාචං පහාය යා සා වාචා නෙළා කණ‍්ණසුඛා පෙමනීයා හදයඞ‍්ගමා පොරී බහුජනකන‍්තා බහුජනමනාපා, තථාරූපිං වාචං භාසිතා හොති. යා තත්ථ සණ‍්හවාචතා සඛිලවාචතා අඵරුසවාචතා. ඉදං වුච‍්චති සාඛල්‍ය”න‍්ති (ධ· ස· 1350) එවං වුත‍්තො සම‍්මොදකමුදුකභාවො.
සාඛල්‍ය - රළු පරුෂ චණ්ඩ දොස් වචන හැර නිදොස් කනට මිහිරි ප්‍රේමනීය හෘදයංගම ශිෂ්ට බොහෝ දෙනාට ප්‍රිය මනාප වචන සඛිල වචන සාකල්‍ය වේ.
පටිසන්‍ථාරොති අයං ලොකසන‍්නිවාසො ආමිසෙන ධම‍්මෙන චාති ද‍්වීහි ඡිද‍්දො, තස්ස තං ඡිද‍්දං යථා න පඤ‍්ඤායති, එවං පීඨස‍්ස විය පච‍්චත්‍ථරණෙන ආමිසෙන ධම‍්මෙන ච පටිසන්‍ථරණං. අභිධම‍්මෙපි වුත‍්තං “තත්ථ කතමො පටිසන්ථාරො ? ආමිසපටිසන්‍ථාරො ච ධම‍්මපටිසන්‍ථාරො ච. ඉධෙකච‍්චො පටිසන්‍ථාරකො හොති ආමිසපටිසන්‍ථාරෙන වා ධම‍්මපටිසන්‍ථාරෙන වා. අයං වුච‍්චති පටිසන්ථාරො”ති (ධ· ස· 1351). එත්‍ථ ච ආමිසෙන සඞ‍්ගහො ආමිසපටිසන්‍ථාරො නාම. තං කරොන‍්තෙන මාතාපිතූනං භික‍්ඛුගතිකස‍්ස වෙය්‍යාවච‍්චකරස‍්ස රඤ‍්ඤො චොරානඤ‍්ච අග‍්ගං අග‍්ගහෙත්‍වාපි දාතුං වට‍්ටති. ආමසිත්‍වා දින‍්නෙ හි රාජානො ච චොරා ච අනත්‍ථම‍්පි කරොන‍්ති ජීවිතක‍්ඛයම‍්පි පාපෙන‍්ති, අනාමසිත්‍වා දින‍්නෙ අත‍්තමනා හොන‍්ති. චොරනාගවත්‍ථුආදීනි චෙත්‍ථ වත්‍ථූනි කථෙතබ‍්බානි. තානි සමන‍්තපාසාදිකාය විනයට‍්ඨකථායං (පාචි· අට‍්ඨ· 185-7) විත්‍ථාරිතානි. සක‍්කච‍්චං උද‍්දෙසදානං පාළිවණ‍්ණනා ධම‍්මකථාකථනන‍්ති එවං ධම‍්මෙන සඞ‍්ගහො ධම‍්මපටිසන්‍ථාරො නාම.
පටිසන්ථාරො - මෙය ලෝකය සමග එක්ව විසීමට ආමිසයෙන් සහ ධර්මයෙන් සිදුරු වැසීමය. සිදුරු නොපෙනීමට පුටුවට ඇතිරිල්ලක් මෙන් ආමිසයෙන් හා ධර්මයෙන් පිළිසඳරයි. අභිධර්මයෙහි ද ආමිස ධම්ම යයි පටිසන්ථාර දෙකකි. ආමිසයෙන් සංග්‍රහ කිරීම ආමිස පටිසන්ථාර වේ. එය කරන්නා විසින් දෙමව්පියන්ට භික්ෂූන්ට වතාවත් කරන රජුට සොරුන් ස්පර්ශ නොකොට යමක් බලාපොරොත්තු නොවී දිය යුතුය. ස්පර්ශ කොට දුන් තැනැත්තාට අනර්ථයක් ම කරති. ජීවිතක්ෂයට ද පමුණුවති. මෙහි චෝරනාග ආදි වස්තු කිවයුතුය. ඒවා සමන්ත පාසාදිකා විනය වස්තු අටුවාවෙහි විස්තර කරන ලදී. සකසා උද්දෙස දාන පාළි වණ්ණනා ධර්ම කතා කීම මෙසේ ධර්මයෙන් සංග්‍රහ කිරීම ධම්ම පටිසන්ථාර - නම් වේ.
අවිහිංසාති කරුණාපි කරුණාපුබ‍්බභාගොපි. වුත‍්තම‍්පි චෙතං – “තත්ථ කතමා අවිහිංසා? යා සත‍්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණායිතත‍්තං කරුණාචෙතොවිමුත‍්ති, අයං වුච‍්චති අවිහිංසා”ති. සොචෙය්‍යන‍්ති මෙත‍්තාය ච මෙත‍්තාපුබ‍්බභාගස‍්ස ච වසෙන සුචිභාවො. වුත‍්තම‍්පි චෙතං – “තත්ථ කතමං සොචෙය්‍යං? යා සත‍්තෙසු මෙත‍්ති මෙත‍්තායනා මෙත‍්තායිතත‍්තං මෙත‍්තාචෙතොවිමුත‍්ති, ඉදං වුච‍්චති සොචෙය්‍ය”න‍්ති.
අවිහිංසා - කරුණාව. කරුණා පෙරටු භාගයද, මෙය කියන ලදී. එහි අවිහිංසාව කවරේද? සත්වයින් කෙරෙහි කරුණාව, කරුණාව පැමිණවීම, කරුණා චේතො විමුක්තිය. සොචෙය්‍ය - මෙත්‍රීය ද පූර්වභාගයද වශයෙන් පිරිසිදු බව, මෙයද කියන ලදී. එහි සොචෙය්‍ය කවරේද? සත්වයන් කෙරෙහි මෙත්‍රීය, මෙත්‍රීය පැතිරවීම, මෙති චේතෝ විමුත්තිය ද වේ.
මුට‍්ඨස‍්සච‍්චන‍්ති සතිවිප‍්පවාසො, යථාහ “තත්ථ කතමං මුට‍්ඨස‍්සච‍්චං? යා අසති අනනුස‍්සති අප‍්පටිස‍්සති අස‍්සරණතා අධාරණතා පිලාපනතා සම‍්මුස‍්සනතා, ඉදං වුච‍්චති මුට‍්ඨස‍්සච‍්චං” (ධ· ස· 1356). අසම‍්පජඤ‍්ඤන‍්ති, “තත්ථ කතමං අසම‍්පජඤ‍්ඤං? යං අඤ‍්ඤාණං අදස‍්සනං අවිජ‍්ජාලඞ‍්ගී මොහො අකුසලමූල”න‍්ති එවං වුත‍්තා අවිජ‍්ජායෙව. සති සතියෙව. සම්පජඤ්ඤං ඤාණං.
මුට්ඨසච්ච - සිහියෙන් වෙන්ව විසීම. සිහි නොකිරීම, අසරණ බව, නොදරණා බව, ඉල්පෙන බව, සිහි නැති කම වශයෙන් දක්වයි. අසම්පජඤ්ඤා - එහි අසම්පජඤ්ඤකය නම් නොදැනීම, නොදැකීම, අවිද්‍යාව, ඇලීම, අකුසල් මුල් වූ මෝහය යයි කියන ලද අවිද්‍යාවය, එහි සිහිය වේ. සම්පජඤ්ඤං ඤාණය වේ.
ඉන්ද්රියෙසු අගුත‍්තද‍්වාරතාති “තත්ථ කතමා ඉන්ද්රියෙසු අගුත්තද්වාරතා? ඉධෙකච‍්චො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත‍්තග‍්ගාහී හොතී”තිආදිනා (ධ· ස· 1352) නයෙන විත්‍ථාරිතො ඉන්‍ද්‍රියසංවරභෙදො. භොජනෙ අමත‍්තඤ‍්ඤුතාති “තත්ථ කතමා භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා? ඉධෙකච‍්චො අප‍්පටිසඞ‍්ඛා අයොනිසො ආහාරං ආහාරෙති දවාය මදාය මණ‍්ඩනාය විභූසනාය. යා තත්ථ අසන්තුට්ඨිතා අමත්තඤ්ඤුතා අප‍්පටිසඞ‍්ඛා භොජනෙ”ති එවං ආගතො භොජනෙ අමත‍්තඤ‍්ඤුභාවො. අනන‍්තරදුකො වුත‍්තප‍්පටිපක‍්ඛනයෙන වෙදිතබ‍්බො.
ඉන්ද්රියෙසු අගුත්තද්වාරතා - එහි ඉන්ද්රියෙසු අගුත්තද්වාරතා කවරේද? මෙහි කෙනෙක් ඇසින් රූපය දැක නිමිති ගන්නේ වෙයි. ආදි නයින් විස්තර කළ ඉන්ද්‍රිය සංවර භේදය. භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා - මෙහි කෙනෙක් සිහි නොකොට නුනුවණින් ආහාරය ගනිති. ජවයට මදයට අලංකාරයට සැරසීමට, එහි අසතෝෂය, පමණ නොදැනීම භෝජනයෙහි සිහි නොකිරීම මෙසේ පැමිණ භෝජනයෙහි පමණ නොදැනීම වේ. අනතුරුව එන යුගලය කියන ලද දෙයට ප්‍රතික්ෂෙ වශයෙන් දත යුතුය.
පටිසඞ‍්ඛානබලන‍්ති “තත්ථ කතමං පටිසඞ‍්ඛානබලං? යා පඤ්ඤා පජානනා”ති එවං විත්‍ථාරිතං අප‍්පටිසඞ‍්ඛාය අකම‍්පනඤාණං. භාවනාබලන‍්ති භාවෙන‍්තස‍්ස උප්පන්නං බලං. අත්‍ථතො වීරියසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගසීසෙන සත්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගා හොන‍්ති. වුත‍්තම‍්පි චෙතං – “තත්ථ කතමං භාවනාබලං? යා කුසලානං ධම‍්මානං ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්මං, ඉදං වුච‍්චති භාවනාබලං. සත‍්තබොජ‍්ඣඞ‍්ගා භාවනාබල”න‍්ති.
පටිසංඛාන බලං - එහි පටිසංඛාන බලය කවරේද? යම් ප්‍රඥාවක් දනීදැයි මෙසේ විස්තර කරන ලද නොසිහිකිරීමෙන් කම්පා නොවන ඤාණය. භාවනා බලං - වඩන්නාට උපදින බලය. අර්ථ වශයෙන් විරිය සම්බෝධ්‍යග ශිර්ෂයෙන් බොජ්ඣංගය සතම වේ. මෙය කියන ලදී. භාවනා බලය කවරේද? කුසල ධර්මයන්ගේ යම් සේවනය කිරීමක්, වැඩීමක් බොහෝ කිරීමක් වන මෙය භාවනා බලය වේ. බොජඣඞග සතම භාවනා බලයයි.
සතිබලන‍්ති අස‍්සතියා අකම‍්පනවසෙන සතියෙව. සමාධිබලන‍්ති උද‍්ධච‍්චෙ අකම‍්පනවසෙන සමාධියෙව. සමථො සමාධි. විපස්සනා පඤ්ඤා. සමථොව තං ආකාරං ගහෙත්‍වා පුන පවත‍්තෙතබ‍්බස‍්ස සමථස‍්ස නිමිත‍්තවසෙන සමථනිමිත‍්තං පග‍්ගාහනිමිත‍්තෙපි එසෙව නයො. පග‍්ගාහො වීරියං. අවික‍්ඛෙපො එකග‍්ගතා. ඉමෙහි පන සති ච සම‍්පජඤ‍්ඤඤ‍්ච පටිසඞ‍්ඛානබලඤ‍්ච භාවනාබලඤ‍්ච සතිබලඤ‍්ච සමාධිබලඤ‍්ච සමථො ච විප‍්පස‍්සනා ච සමථනිමිත‍්තඤ‍්ච පග‍්ගාහනිමිත‍්තඤ‍්ච පග‍්ගාහො ච අවික‍්ඛෙපො චාති ඡහි දුකෙහි පරතො සීලදිට‍්ඨිසම‍්පදාදුකෙන ච ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකා ධම්මා කථිතා.
කම්පා නොවීම් වශයෙන් සිහියට භාවනා බලයයි. සමාධි බලං - සිත් විසිරීමෙහි කම්පා නොවන සමාධියම සමාධි බලයයි. සමථය සමාධියයි. විපස්සනා ප්‍රඥාව සමථය වේ. එහි ආකාරය ගෙන නැවත නැවත පැවතීම සමථයේ නිමිත්ත වශයෙන් වේ. ප්‍රග්‍රහ නිමිත්තෙහි ද මෙම නයයි. පග්ගහ නම් විරියයි. වික්ෂෙප නොවීම එකග්ගතාවයි. මේවායින් වනාහි සිහිය ද සම්පජඤ්ඤය ද පටිසංඛාන බලභාවනා බල සති බල සමාධි බල සමථ විපස්සනා ද සමථ නිමිත්ත ද පහ නිමිත්ත ද පග්ගහ ද අවික්ෂෙපය ද හයේ දෙකවලින් පසුව සීල දිට්ඨි සම්පාදා දෙකෙන් ද ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව ධර්මය කියන ලදී.
සීලවිපත‍්තීති “තත්ථ කතමා සීලවිපත්ති? කායිකො වීතික‍්කමො…පෙ… සබ‍්බම‍්පි දුස‍්සීල්‍යං සීලවිපත‍්තී”ති එවං වුත‍්තො සීලවිනාසකො අසංවරො. දිට‍්ඨිවිපත‍්තීති “තත්ථ කතමා දිට‍්ඨිවිපත‍්ති? නත්ථි දින්නං නත්ථි යිට‍්ඨ”න‍්ති එවං ආගතා සම‍්මාදිට‍්ඨිවිනාසිකා මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි.
සීලවිපත්ති - සිල විපත්ති කවරේද? කායික ව්‍යතික්‍රමණය.... සියළු දුසිල්බව සීලවිපත්ති වේ. සීල විනාශකය අසංවරයයි මෙසේ කියන ලදී. දිට්ඨි විපත්ති - එහි දිට්ඨි විපත්ති නම් දෙන දෙයෙහි පල නැත. මෙසේ ආ සම්‍යක් දෘෂ්ටි විනාශ කරන මිථ්‍යා දෘෂ්ටියයි.
සීලසම‍්පදාති “තත්ථ කතමා සීලසම්පදා? කායිකො අවීතික‍්කමො”ති එවං පුබ‍්බෙ වුත‍්තසොරච‍්චමෙව සීලස‍්ස සම‍්පාදනතො පරිපූරණතො “සීලසම්පදා”ති වුත‍්තං. එත්‍ථ ච “සබ‍්බොපි සීලසංවරො සීලසම්පදා”ති ඉදං මානසිකපරියාදානත්‍ථං වුත‍්තං. දිට‍්ඨිසම‍්පදාති “තත්ථ කතමා දිට‍්ඨිසම‍්පදා? අත්‍ථි දින්නං අත්‍ථි යිට‍්ඨං…පෙ… සච‍්ඡිකත්‍වා පවෙදෙන‍්තීති යා එවරූපා පඤ්ඤා පජානනා”ති එවං ආගතං දිට‍්ඨිපාරිපූරිභූතං ඤාණං.
සීලසම්පදා - කායික ව්‍යතික්‍රමණය නොවීමයි. පෙර කී සොරච්චයම සීලයේ සම්පාදනයෙන් පරිපූර්ණයෙන් සීල සම්පදාවයි කියන ලදී. මෙහිද සියළු සංවරය සීලසම්පදා යයි මෙය මනස ගැනීමට කියන ලදී. දිට්ඨි සම්පදා - දෙන දෙයෙහි පල ඇත......අවබෝධ කොට ප්‍රකාශ කරති යි මෙබඳු වූ ප්‍රඥාව දනී යයි මෙසේ පැමිණි දෘෂ්ටි සම්පූර්ණ වූ ඤාණයයි.
සීලවිසුද‍්ධීති විසුද‍්ධිං පාපෙතුං සමත්‍ථං සීලං. අභිධම්මෙ පනායං “තත්ථ කතමා සීලවිසුද්ධි? කායිකො අවීතික‍්කමො වාචසිකො අවීතික‍්කමො කායිකවාචසිකො අවීතික‍්කමො, අයං වුච‍්චති සීලවිසුද‍්ධී”ති එවං විභත‍්තා. දිට‍්ඨිවිසුද‍්ධීති විසුද‍්ධිං පාපෙතුං සමත්‍ථං දස්සනං. අභිධම්මෙ පනායං “තත්ථ කතමා දිට්ඨිවිසුද්ධි? කම‍්මස‍්සකතඤාණං සච‍්චානුලොමිකඤාණං මග‍්ගසමඞ‍්ගිස‍්සඤාණං ඵලසමඞ‍්ගිස‍්සඤාණ”න‍්ති එවං වුත‍්තා. එත්‍ථ ච තිවිධං දුච‍්චරිතං අත‍්තනා කතම‍්පි පරෙන කතම‍්පි සකං නාම න හොති අත්‍ථභඤ‍්ජනතො. සුචරිතං සකං නාම අත්‍ථජනනතොති එවං ජානනං කම‍්මස‍්සකතඤාණං නාම. තස්මිං ඨත්‍වා බහුං වට‍්ටගාමිකම‍්මං ආයූහිත්‍වා සුඛතො සුඛෙනෙව අරහත‍්තං පත‍්තා ගණනපථං වීතිවත‍්තා. විපස‍්සනාඤාණං පන වචීසච‍්චඤ‍්ච අනුලොමෙති, පරමත්‍ථසච‍්චඤ‍්ච න විලොමෙතීති සච‍්චානුලොමිකං ඤාණන‍්ති වුත‍්තං.
සීලවිසුද්ධි - විසුද්ධියට පැමිණවීමට සමර්ථ සීලය. අභිධර්මයෙහි - කායික වාචසික අවිතික්‍රමණය. දිට්ඨි විසුද්ධි - විසුද්ධියට පැමිණ වීමට සමර්ථ දර්ශනය - දැකීම. අභිධර්මයෙහි කම්මස්සකත ඤාණය, සච්චානුලෝමික ඤාණය, මාර්ගයුක්ත ඤාණය, ඵල යුක්ත ඤාණයයි. මෙසේ කියන ලදී. මෙහි ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය තමා කළ ද අනුන් කළ ද ස්වකීය නොවේ. සුචරිතය ස්වකීය වේ. අර්ථය දැනවීම වේ. මෙසේ දනවන කම්මස්ස කත ඤාණය නම් එහි සිට සසරට කර්ම රැස්කර සැපයෙන් අරහත් බවට පත් ගණන් ඉක්මවීය. විපස්සනා ඤාණය වනාහි වචී සත්‍යය ද අනුලෝම වේ. පරමාර්ථ සත්‍යය ද විලෝම නොවේ එනිසා සච්චානුලෝමික ඤානයයි කියන ලදී.
“දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පන යථාදිට‍්ඨිස‍්ස ච පධාන”න‍්ති එත්‍ථ දිට‍්ඨිවිසුද‍්ධීති ඤාණදස‍්සනං කථිතං. යථාදිට‍්ඨිස‍්ස ච පධානන‍්ති තංසම‍්පයුත‍්තමෙව වීරියං. අපි ච පුරිමපදෙන චතුමග‍්ගඤාණං. පච‍්ඡිමපදෙන තංසම‍්පයුත‍්තං වීරියං. අභිධම්මෙ පන “දිට්ඨිවිසුද්ධි ඛො පනාති යා පඤ්ඤා පජානනා අමොහො ධම‍්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි. යථාදිට‍්ඨිස‍්ස ච පධානන‍්ති යො චෙතසිකො වීරියාරම‍්භො සම‍්මාවායාමො”ති එවං අයං දුකො විභත‍්තො.
දිට්ඨිවිසුද්ධි - දෘෂ්ඨියට ප්‍රධාන නිසා ඤාණ දස්සන යයි කියන ලදී. එය සම්ප්‍රයුක්ත වීරියයි. තවද පෙර පදයෙන් චතුමග්ග ඤාණය ද පසු පදයෙන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වීර්ය, අභිධර්මයෙහි - අමොහ, ධම්මවිචය සම්මාදිට්ඨි යයි යම් ප්‍රඥාවක් දනී නම් එය වේ. දිට්ඨිස්ස පධානං යනු චෙතසික විරියාරම්භ යයි සම්මා වායාම යයි. මෙසේ මේ දුක බෙදන ලදී.
“සංවෙගො ච සංවෙජනීයෙසු ඨානෙසූ”ති එත්‍ථ “සංවෙගොති ජාතිභයං ජරාභයං බ්‍යාධිභයං මරණභය”න‍්ති එවං ජාතිආදීනි භයතො දස‍්සනඤාණං. සංවෙජනීයං ඨානන‍්ති ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණං. එතානි හි චත‍්තාරි ජාති දුක්ඛා, ජරා දුක්ඛා, බ්‍යාධි දුක‍්ඛො, මරණං දුක‍්ඛන‍්ති එවං සංවෙගුප‍්පත‍්තිකාරණත‍්තා සංවෙජනීයං ඨානන‍්ති වුත‍්තානි. සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පධානන‍්ති එවං සංවෙගජාතස‍්ස උපායපධානං. “ඉධ භික්ඛු අනුප‍්පන‍්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම‍්මානං අනුප‍්පාදාය ඡන්දං ජනෙතී”ති එවං ආගතවීරියස‍්සෙතං අධිවචනං.
සංවේගය ද සංවේගය දනවන ස්ථානදැයි මෙහි සංවෙගො - ජාති භය, ජරා භයව්‍යාධි භය මරණභය, මෙසේ ජාති ආදි බියෙන් දකින ඤාණය. සංවෙජනීය ඨානං - ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණ. මේ සතර ජාති දුක, ජරා දුක, ව්‍යාධි දුක, මරණ දුක යයි සංවේග ඉපදීමට හේතුව, ස්ථානයයි කියන ලදී. සංවිග්ගස්ස ච යොනිසො පධානං - මෙසේ සංවේගයට පැමිණ විට උපායෙන් ප්‍රධාන වූ. මහණෙනි, මෙහි නූපන් පාප අකුසල් දහම් නොඉපදීම් පිණිස කැමත්ත වී ඇතිවීම යයි මෙසේ පැමිණි වීර්යට සමාන වචනයකි.
අසන්තුට්ඨිතා ච කුසලෙසු ධම‍්මෙසූති යා කුසලානං ධම‍්මානං භාවනාය අසන‍්තුට‍්ඨස‍්ස භිය්‍යොකම්‍යතා, තාය හි සමඞ‍්ගීභූතො පුග‍්ගලො සීලං පූරෙත්‍වා ඣානං උප‍්පාදෙති. ඣානං ලභිත්‍වා විපස‍්සනං ආරභති. ආරද‍්ධවිපස‍්සකො අරහත‍්තං අගහෙත්‍වා අන්තරා වොසානං නාපජ‍්ජති. අප්පටිවානිතා ච පධානස‍්මින‍්ති “කුසලානං ධම‍්මානං භාවනාය සක‍්කච‍්චකිරියතා සාතච‍්චකිරියතා අට‍්ඨිතකිරියතා අනොලීනවුත‍්තිතා අනික‍්ඛිත‍්තඡන්‍දතා අනික‍්ඛිත‍්තධුරතා ආසෙවනා භාවනා බහුලීකම‍්ම”න‍්ති එවං වුත‍්තා රත‍්තින්‍දිවං ඡ කොට‍්ඨාසෙ කත්‍වා ජාගරියානුයොගවසෙන ආරද‍්ධෙ පධානස‍්මිං අරහත‍්තං අපත්‍වා අනිවත‍්තනතා.
අසන්තුට්ඨිතා ච කුසලෙසු ධම්මේසු - කුසල් දහම් භාවනාවෙන් තෘප්තිමත් නො වූ පුද්ගලයා බොහෝ කැමති වන්නේ ඒවායින් යුක්ත පුද්ගලයා සීලය සම්පූර්ණ කොට ධ්‍යාන උපදවයි. ධ්‍යාන ලබා විදර්ශනාව අරඹයි. අරඹන විදර්ශනා ඇත්තේ රහත් නොවී අතරමග අවසානයට නොපැමිණේ. අප්පටිවානිතා ච පධානසමිං - කුසල් දහම් භාවනාවෙන් සකස් කළබව නිතර කළබව, නොසැඟවුණු පැවැත්ම ඇති බව, නොහරින ලද දූර ඇති බව, සේවනය කරන භාවනාව බොහෝ කිරීමෙන් යයි මෙසේ කියන ලදී. රෑ දාවල් කොටස් හයකට බෙදා නිදි වැරීම් යෝග වශයෙන් ආරම්භ වීර්යෙහි රහත් නොවී නොනවතින බව.
විජ‍්ජාති තිස්සො විජ්ජා. විමුත‍්තීති ද‍්වෙ විමුත‍්තියො, චිත‍්තස‍්ස ච අධිමුත්ති, නිබ‍්බානඤ‍්ච. එත්‍ථ ච අට‍්ඨ සමාපත‍්තියො නීවරණාදීහි සුට‍්ඨු මුත‍්තත‍්තා අධිමුත්ති නාම. නිබ‍්බානං සබ‍්බසඞ‍්ඛතතො මුත‍්තත‍්තා විමුත‍්තීති වෙදිතබ‍්බං.
විජ්ජා - ත්‍රිවිද්‍යා. විමුත්ති - අධිමුත්ති හා නිබ්බාන යයි විමුත්ති දෙකකි. එහි අෂ්ට සමාපත්ති, නීවරණාදියෙන් හොඳින් මිදුණු නිසා අධිමුත්ති නම් වේ. නිවණ සියළු සංඛ්‍යාතවලින් මිදුණු බැවින් විමුත්ති යයි දත යුතුය.
ඛයෙ ඤාණන‍්ති කිලෙසක‍්ඛයකරෙ අරියමග‍්ගෙ ඤාණං. අනුප්පාදෙ ඤාණන‍්ති පටිසන්‍ධිවසෙන අනුප‍්පාදභූතෙ තංතංමග‍්ගවජ‍්ඣකිලෙසානං වා අනුප‍්පාදපරියොසානෙ උප‍්පන‍්නෙ අරියඵලෙ ඤාණං. තෙනෙවාහ “ඛයෙ ඤාණන‍්ති මග‍්ගසමඞ‍්ගිස‍්ස ඤාණං. අනුප්පාදෙ ඤාණන‍්ති ඵලසමඞ‍්ගිස‍්ස ඤාණ”න‍්ති. ඉමෙ ඛො, ආවුසොතිආදි එකකෙ වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති පඤ‍්චතිංසාය දුකානං වසෙන ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
ඛයෙ ඤාණං - කෙලෙස් නැති කරන ආර්ය මාර්ග ඤාණය අනුප්පාදෙ ඤාණං - ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නොඉපදෙන, කෙලෙසුන් නොඉපදෙන අවසානයේ උපන් ආර්ය ඵල ඤාණය, එහෙයින් කීහ: බයෙ ඤාණං මාර්ග යුක්ත ඤාණය. අනුප්පාදෙ ඤාණං - ඵල යුත්ත ඤාණය. ඉමෙ ඛො ආවුසො - යනාදි මෙය ඇවැත්නි ඒකකයෙහි කියන ලද නයින්ම යෙදිය යුතුය. මෙසේ පන්තිසක් වූ දුක වශයෙන් ස්ථවිර තෙමේ සාමග්ගී රසය දැක්වීය.
දුකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
දුක නිමි.
තිකවණ‍්ණනා
ඉති දුකවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි තිකවසෙන දස‍්සෙතුං පුන ආරභි. තත්ථ ලුබ‍්භතීති ලොභො. අකුසලඤ‍්ච තං මූලඤ‍්ච, අකුසලානං වා මූලන‍්ති අකුසලමූලං. දුස‍්සතීති දොසො. මුය‍්හතීති මොහො. තෙසං පටිපක‍්ඛනයෙන අලොභාදයො වෙදිතබ‍්බා.
මෙසේ දුක වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දුන් තික වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනය ඇරඹීය. එහි ලෝබ කෙරේනුය - ලොභො. අකුසලය ද එය මූලය ද අකුසල මූලයයි අකුසල මුල් වේ. දූෂණය වේ යයි - දොස් වේ. මුලාවේ යයි මෝහ වේ. ඒවාට ප්රතිපක්ෂ වශයෙන් අලෝභ ආදිය දත යුතුය.
දුට‍්ඨු චරිතානි, විරූපානි වා චරිතානීති දුච‍්චරිතානි. කායෙන දුච‍්චරිතං, කායතො වා පවත‍්තං දුච‍්චරිතන‍්ති කායදුච‍්චරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සුට‍්ඨු චරිතානි, සුන්‍දරානි වා චරිතානීති සුචරිතානි. ද‍්වෙපි චෙතෙ තිකා පණ‍්ණත‍්තියා වා කම‍්මපථෙහි වා කථෙතබ‍්බා. පඤ‍්ඤත‍්තියා තාව කායද‍්වාරෙ පඤ‍්ඤත‍්තසික‍්ඛාපදස‍්ස වීතික‍්කමො කායදුච‍්චරිතං. අවීතික‍්කමො කායසුචරිතං. වචීද‍්වාරෙ පඤ‍්ඤත‍්තසික‍්ඛාපදස‍්ස වීතික‍්කමො වචීදුච‍්චරිතං, අවීතික‍්කමො වචීසුචරිතං. උභයත්‍ථ පඤ‍්ඤත‍්තස‍්ස සික‍්ඛාපදස‍්ස වීතික‍්කමොව මනොදුච‍්චරිතං, අවීතික‍්කමො මනොසුචරිතං. අයං පණ‍්ණත‍්තිකථා. පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා කායද‍්වාරෙපි වචීද‍්වාරෙපි උප‍්පන‍්නා කායදුච‍්චරිතං. චතස‍්සො මුසාවාදාදිචෙතනා වචීදුච‍්චරිතං. අභිජ‍්ඣා බ්‍යාපාදො මිච‍්ඡාදිට‍්ඨීති තයො චෙතනාසම‍්පයුත‍්තධම‍්මා මනොදුච‍්චරිතං. පාණාතිපාතාදීහි විරමන‍්තස‍්ස උප‍්පන‍්නා තිස්සො චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං. මුසාවාදාදීහි විරමන‍්තස‍්ස චතස‍්සො චෙතනාපි විරතියොපි වචීසුචරිතං. අනභිජ‍්ඣා අබ්‍යාපාදො සම‍්මාදිට‍්ඨීති තයො චෙතනාසම‍්පයුත‍්තධම‍්මා මනොසුචරිතන‍්ති අයං කම‍්මපථකථා.
දුෂ්ට චරිත නරක හැසිරීම් හෝ දුශ්චරිත වේ. කාය දුශ්චරිත කයින් පවත්වන දුශ්චරිත - කාය දුච්චරිත වේ. සෙසු ඒවායෙහි ද මෙම නයයි. යහපත් හැසිරීම් සුන්දර හෝ හැසිරිම් සුචරිත වේ. මේ දෙක ද පැණවිමෙහි හෝ කර්ම පථයෙහි හෝ ත්‍රිකය ද කිව යුතුය. පැණවීමෙන් කාය ද්වාරයෙහි පැණ වූ ශික්ෂා පද ව්‍යාතිකක්‍රමණය කාය දුච්චරිතවේ. ව්‍යාතිකක්‍රමණය නොවීම කාය සුචරිත වේ. වචී ද්වාරයෙහි පණවන ලද ශික්ෂාපද ව්‍යාතිකක්‍රමණය වචී දුශ්චරිත වේ. අවීතික්‍රමණය මනෝ සුචරිත වේ. මෙ පණවන ලද කථාය. පාණාතිපාතා ආදී චේතනා තුන කාය ද්වාර වචී ද්වාරවල උපන්නේ කාය දුශ්චරිත වේ. ඒවායේ විරති (වෙන්වීම) චේතනා තුන කාය සුචරිත වේ. මුසාවාද ආදි සතර වචී දුච්චරිත වේ. විරතිය වචී සුචරිත වේ. අභිජඣා ව්‍යාපාද මිච්ඡා දිට්ඨි තුන මනෝ දුශ්චරිත වේ. අනභිද්‍යා, අව්‍යාපාද, සම්මා දිට්ඨි තුන මනෝ සුචරිත වේ. මේ කර්මපථ කථා වේ.
කාමපටිසංයුත‍්තො විතක‍්කො කාමවිතක‍්කො. බ්‍යාපාදපටිසංයුත‍්තො විතක‍්කො බ්‍යාපාදවිතක‍්කො. විහිංසාපටිසංයුත‍්තො විතක‍්කො විහිංසාවිතක‍්කො. තෙසු ද‍්වෙ සත‍්තෙසුපි සඞ‍්ඛාරෙසුපි උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. කාමවිතක‍්කො හි පියෙ මනාපෙ සත‍්තෙ වා සඞ‍්ඛාරෙ වා විතක‍්කෙන‍්තස‍්ස උප‍්පජ‍්ජති. බ්‍යාපාදවිතක‍්කො අප‍්පියෙ අමනාපෙ සත‍්තෙ වා සඞ‍්ඛාරෙ වා කුජ‍්ඣිත්‍වා ඔලොකනකාලතො පට‍්ඨාය යාව විනාසනා උප‍්පජ‍්ජති. විහිංසාවිතක‍්කො සඞ‍්ඛාරෙසු නුප‍්පජ‍්ජති. සඞ‍්ඛාරො හි දුක‍්ඛාපෙතබ‍්බො නාම නත්ථි. ඉමෙ සත්තා හඤ‍්ඤන‍්තු වා උච‍්ඡිජ‍්ජන‍්තු වා විනස‍්සන‍්තු වා මා වා අහෙසුන‍්ති චින‍්තනකාලෙ පන සත‍්තෙසු උප‍්පජ‍්ජති.
කාම පටිසංයුත්ත. විතක්ක (සිතිවිලි) ය. කාම විතක්ක - වේ. ව්‍යාපාදයෙන් යුක්ත විතක්කය ව්‍යාපාද විතක්ක - නම් වේ. හිංසාවෙන් යුත් විතක්කය විහිංසා විතක්ක වේ. ඒවායින් දෙකක් සත්වයන් කෙරෙහි ද සංඛාර කෙරෙහි හෝ සංඛාර කෙරෙහි හෝ සිතිවිලි ඇත්තාට උපදී. කිපී සිතිවිලි ඇති වී නැතිවන තුරු උපදී. විහිංසා විතක්කය සංඛාර කෙරෙහි නූපදී. සංඛාර වනාහි දුක පැමිණවිය යුතුයයි නැත. මේ සතුන් විනාශ කෙරේවා සිදුරු කෙරේවා නසත්වා හෝ නොවේවා හෝ සිතන කල්හි සත්වයන් කෙරෙහි උපදී.
නෙක‍්ඛම‍්මපටිසංයුත‍්තො විතක‍්කො නෙක‍්ඛම‍්මවිතක‍්කො. සො අසුභපුබ‍්බභාගෙ කාමාවචරො හොති. අසුභජ‍්ඣානෙ රූපාවචරො. තං ඣානං පාදකං කත්‍වා උප‍්පන‍්නමග‍්ගඵලකාලෙ ලොකුත‍්තරො. අබ්‍යාපාදපටිසංයුත‍්තො විතක‍්කො අබ්‍යාපාදවිතක‍්කො. සො මෙත‍්තාපුබ‍්බභාගෙ කාමාවචරො හොති. මෙත‍්තාඣානෙ රූපාවචරො. තං ඣානං පාදකං කත්‍වා උප‍්පන‍්නමග‍්ගඵලකාලෙ ලොකුත‍්තරො. අවිහිංසාපටිසංයුත‍්තො විතක‍්කො අවිහිංසාවිතක‍්කො. සො කරුණාපුබ‍්බභාගෙ කාමාවචරො. කරුණාඣානෙ රූපාවචරො. තං ඣානං පාදකං කත්‍වා උප‍්පන‍්නමග‍්ගඵලකාලෙ ලොකුත‍්තරො. යදා අලොභො සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද‍්වෙ තදන්‍වායිකා භවන‍්ති. යදා මෙත්තා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද‍්වෙ තදන්‍වායිකා භවන‍්ති. යදා කරුණා සීසං හොති, තදා ඉතරෙ ද‍්වෙ තදන්‍වායිකා භවන‍්තීති. කාමසඞ‍්කප‍්පාදයො වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා. දෙසනාමත‍්තමෙව හෙතං. අත්‍ථතො පන කාමවිතක‍්කාදීනඤ‍්ච කාමසඞ‍්කප‍්පාදීනඤ‍්ච නානාකරණං නත්ථි.
නික්මීමේ සිතිවිලි නෙක්ඛම්ම විතක්ක - වේ. එය අසුභ පූර්වභාගයෙහි කාමාවර වේ. අසුභ ධ්‍යානයෙහි රූපාවචර වේ. ඒ ධ්‍යානය පාදක කොට උපන් මාර්ග ඵල කාලයෙහි ලෝකෝත්තර වේ. තරහ නැතිව උපදින සිතිවිලි අව්‍යපාද විතක්ක - වේ. එය මෛත්‍රී පූර්වභාගයෙහි කාමාවචර වේ. මෛත්‍රී ධ්‍යානයෙහි රූපාවචර වේ. ඒ ධ්‍යානය පාදක කොට උපදින මාර්ගඵල කාලයෙහි ලෝකෝත්තර වේ. අවිහිංසා සිතිවිලි අව්‍යපාද විතක්ක - වේ. එය මෛත්‍රී පූර්වභාගයෙහි කාමාවචර වේ. මෛත්‍රී ධ්‍යනයෙහි රූපාවචර වේ. ඒ ධ්‍යානය පාදක කොට උපදින මාර්ගඵල කාලයෙහි ලෝකෝත්තර වේ. අවිහිංසා සිතිවිලි අවිහිංසා විතක්ක - වේ. කරුණාව පෙරටු වූ කල්හි කාමාවචර වේ. කරුණා ධ්‍යානයෙහි රූපාවචර වේ. ඒ ධ්‍යානය පාදක කොට උපන් මාර්ගඵල කාලයෙහි ලෝකෝත්තර වේ. අලෝභය ශීර්ෂ වූ විට ඉතිරි දෙක ඒ අර්ථයෙහි වේ. මෙතීය ශීෂ වූ විට ඉතිරි දෙක ඒ අර්ථයෙහි වේ. කරුණාව ශීර්ෂ වූ විට ඉතිරි දෙක ඒ අර්ථයෙහි වේ. කාම සංකල්පාදිය කියන ලද නයින්ම කියන ලදී. දේශනා මාත්‍රයම වේ. අර්ථ වශයෙන් කාම විතක්ක හා කාම සංකල්පවල වෙනසක් නැත.
කාමපටිසංයුත‍්තා සඤ්ඤා කාමසඤ්ඤා. බ්‍යාපාදපටිසංයුත‍්තා සඤ්ඤා බ්‍යාපාදසඤ‍්ඤා. විහිංසාපටිසංයුත‍්තා සඤ්ඤා විහිංසාසඤ‍්ඤා. තාසම‍්පි කාමවිතක‍්කාදීනං විය උප‍්පජ‍්ජනාකාරො වෙදිතබ‍්බො. තංසම‍්පයුත‍්තායෙව හි එතා. නෙක‍්ඛම‍්මසඤ‍්ඤාදයොපි නෙක‍්ඛම‍්මවිතක‍්කාදිසම‍්පයුත‍්තායෙව. තස‍්මා තාසම‍්පි තථෙව කාමාවචරාදිභාවො වෙදිතබ‍්බො.
කාමයෙන් යුත් හැඳිනීම කාමසඤ්ඤා - වේ. ව්‍යාපාදයෙන් සඤ්ඤාව ව්‍යාපාද සඤ්ඤා- වේ. විහිංසාවෙන් යුත් සඤ්ඤා විහිංසා සඤ්ඤා- වේ. ඒවාද කාම විතක්කාදිය මෙන් උපදින ආකාරය දත යුතුය. එසේම එය සම්පයුත්ත ද වේ. නෙක්ඛම්ම සංඥා ආදිය ද නෙක්ඛම්ම විතක්කාදිය සමග යුක්ත වේ. එහෙයින් ඒවායේ ද එසේම කාමවචරාදි භාවය දත යුතුය.
කාමධාතුආදීසු “කාමපටිසංයුත‍්තො තක‍්කො විතක‍්කො මිච‍්ඡාසඞ‍්කප‍්පො. අයං වුච‍්චති කාමධාතු. සබ‍්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතූ”ති අයං කාමධාතු. “බ්‍යාපාදපටිසංයුත‍්තො තක‍්කො විතක‍්කො මිච‍්ඡාසඞ‍්කප‍්පො. අයං වුච‍්චති බ්‍යාපාදධාතු. දසසු ආඝාතවත්‍ථූසු චිත‍්තස‍්ස ආඝාතො පටිඝාතො අනත‍්තමනතා චිත‍්තස‍්සා”ති අයං බ්‍යාපාදධාතු. “විහිංසා පටිසංයුත‍්තො තක‍්කො විතක‍්කො මිච‍්ඡාසඞ‍්කප‍්පො. අයං වුච‍්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච‍්චො පාණිනා වා ලෙඩ‍්ඩුනා වා දණ‍්ඩෙන වා සත්‍ථෙන වා රජ‍්ජුයා වා අඤ‍්ඤතරඤ‍්ඤතරෙන වා සත‍්තෙ විහෙඨෙතී”ති අයං විහිංසාධාතු. තත්ථ ද‍්වෙ කථා සබ‍්බසඞ‍්ගාහිකා ච අසම‍්භින‍්නා ච. තත්ථ කාමධාතුයා ගහිතාය ඉතරා ද‍්වෙ ගහිතාව හොන‍්ති, තතො පන නීහරිත්‍වා අයං බ්‍යාපාදධාතු අයං විහිංසාධාතූති දස‍්සෙතීති අයං සබ‍්බසඞ‍්ගාහිකකථා නාම. කාමධාතුං කථෙන‍්තො පන භගවා බ්‍යාපාදධාතුං බ්‍යාපාදධාතුට‍්ඨානෙ, විහිංසාධාතුං විහිංසාධාතුට‍්ඨානෙ ඨපෙත්‍වා අවසෙසං කාමධාතු නාමාති කථෙසීති අයං අසම‍්භින‍්නකථා නාම.
කාමධාතු ආදියෙහි කාමයෙන් යුක්ත තර්කය විතර්කය මිථ්‍යා සංකල්පය මෙය කාමධාතු යයි කියනු ලැබේ. සියළු අකුසල් දහම් කාමධාතු වේ. මෙය කාමධාතු ව්‍යාපාදයෙන් යුත් තර්ක විතර්ක මිථ්‍යා සංකල්ප මෙය ව්‍යාපාද මනසින් යුත් සිත ව්‍යාපාද ධාතු - වේ. විහිංසාවෙන් තර්ක විතර්ක මිථ්‍යා සංකල්පය යන මෙය විහිංසා ධාතු වේ. මෙහි කෙනෙක් අතින් හෝ ගලකින් හෝ දණ්ඩකින් හෝ ආයුධයකින් හෝ ලනුවකින් හෝ යමකින් සතුන්ට හිංසා කෙරේ නම් මෙය විහිංසා ධාතු - වේ. එහි සබ්බ සංගාහික ද යමකින් සතුන්ට හිංසා කෙරේ නම් මෙය විහිංසා ධාතු - වේ. එහි සබ්බ සංගාහික ද අසම්භින්න ද යයි කථා දෙකකි. එහි කාම ධාතුව ගැනීමෙන් ඉතිරි දෙක ද ගත්තා වේ. එය බැහැර කොට මේ ව්‍යාපාද ධාතු මේ විහිංසා ධාතු යයි දැක්වී යයි මේ සබ්බ සංගාහික කථා නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාමධාතු දේශනා නමි,
නෙක‍්ඛම‍්මධාතුආදීසු “නෙක‍්ඛම‍්මපටිසංයුත‍්තො තක‍්කො විතක‍්කො සම‍්මාසඞ‍්කප‍්පො. අයං වුච‍්චති නෙක‍්ඛම‍්මධාතු. සබ‍්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක‍්ඛම‍්මධාතූ”ති අයං නෙක‍්ඛම‍්මධාතු. “අබ්‍යාපාදපටිසංයුත‍්තො තක‍්කො…පෙ… අයං වුච‍්චති අබ්‍යාපාදධාතු. යා සත‍්තෙසු මෙත‍්ති…පෙ… මෙත‍්තාචෙතොවිමුත‍්තී”ති අයං අබ්‍යාපාදධාතු. “අවිහිංසාපටිසංයුත‍්තො තක‍්කො…පෙ… අයං වුච‍්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත‍්තෙසු කරුණා…පෙ… කරුණාචෙතොවිමුත‍්තී”ති අයං අවිහිංසාධාතු. ඉධාපි වුත‍්තනයෙනෙව ද‍්වෙ කථා වෙදිතබ‍්බා.
නෙක්ඛමම ධාතු ආදියෙහි නෙක්ඛම්මයෙන් යුත් තර්ක.... මෙය නෙක්ඛම්ම ධාතු - යයි කියනු ලැබේ. අව්‍යපාදයෙන් යුත් තර්ක......මෙය අව්‍යාපාද ධාතු - යයි කියනු ලැබේ. සත්වයන් කෙරෙහි යම් කරුණා වේතෝ විමුත්තිය යන මෙය අවිහිංසා ධාතු වේ. මෙහි ද කියන ලද නයින් දේශනා දෙක දත යුතුය.
අපරාපි තිස්සො ධාතුයොති අඤ‍්ඤාපි සුඤ‍්ඤතට‍්ඨෙන තිස්සො ධාතුයො. තාසු “තත්ථ කතමා කාමධාතු? හෙට‍්ඨතො අවීචිනිරයං පරියන‍්තං කරිත්‍වා”ති එවං විත්‍ථාරිතො කාමභවො කාමධාතු නාම. “හෙට‍්ඨතො බ්‍රහ‍්මලොකං පරියන‍්තං කරිත්‍වා ආකාසානඤ‍්චායතනුපගෙ දෙවෙ පරියන‍්තං කරිත්‍වා”ති එවං විත්‍ථාරිතා පන රූපාරූපභවා ඉතරා ද‍්වෙ ධාතුයො. ධාතුයා ආගතට‍්ඨානම‍්හි හි භවෙන පරිච‍්ඡින්‍දිතබ‍්බා. භවස‍්ස ආගතට‍්ඨානෙ ධාතුයා පරිච‍්ඡින්‍දිතබ‍්බා. ඉධ භවෙන පරිච‍්ඡෙදො කථිතො. රූපධාතුආදීසු රූපාරූපධාතුයො රූපාරූපභවායෙව. නිරොධධාතුයා නිබ‍්බානං කථිතං.
අපරාපි තිස්සො ධාතු - යයි අන්‍ය වූ ශුන්‍ය ස්ථාන අර්ථයෙන් ධාතු තුනකි. ඒවායින් එහි කාමධාතු කවරේද? යටින් අවීචි තිරය අවසන් කොට මෙසේ පළල් වූ කාමභවය කාමධාතු - නම් වේ. බ්‍රහ්ම ලෝකය අවසන් කොට ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණි දෙවියන් කෙළවර කොට මෙසේ පැතුරුණු රූපාරූප භවවල ඉතිරි ධාතු දෙක වේ. ධාතුවෙන් පැමිණි තැන භවයෙන් අවසන් කළයුතුය. භවයේ පැමිණි තැන ධාතුවෙන් පිරිසිඳිය යුතුය. මෙහි භවයෙන් පිරිසිඳීම කියන ලදී. රූපාරූපධාතු ආදියෙහි රූපාරූප ධාතු රූපාරූප භව වේ. නිරෝධ ධාතුවෙන් නිර්වාණය කියන ලදී.
හීනාදීසු හීනා ධාතූති ද‍්වාදස අකුසලචිත‍්තුප‍්පාදා. අවසෙසා තෙභූමකධම‍්මා මජ‍්ඣිමධාතු. නව ලොකුත‍්තරධම‍්මා පණීතධාතු.
හීනාදියෙහි හීනධාතු - යයි දොළොස් අකුසල සිත් ඉපදීම. සෙසු ත්‍රෛභූමික ධර්ම මජ්ඣිමා ධාතු - වේ. නවලෝකෝත්තර ධර්ම පණීත ධාතු - වේ.
කාමතණ‍්හාති පඤ‍්චකාමගුණිකො රාගො. රූපාරූපභවෙසු පන රාගො ඣානනිකන‍්තිසස‍්සතදිට‍්ඨිසහගතො රාගො භවවසෙන පත්‍ථනා භවතණ්හා. උච‍්ඡෙදදිට‍්ඨිසහගතො රාගො විභවතණ‍්හා. අපිච ඨපෙත්‍වා පච‍්ඡිමං තණ‍්හාද‍්වයං සෙසතණ‍්හා කාමතණ‍්හා නාම. යථාහ “තත්ථ කතමා භවතණ්හා? භවදිට‍්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත‍්තස‍්ස සාරාගො. අයං වුච‍්චති භවතණ්හා. තත්ථ කතමා විභවතණ‍්හා? උච‍්ඡෙදදිට‍්ඨිසහගතො රාගො සාරාගො චිත‍්තස‍්ස සාරාගො, අයං වුච‍්චති විභවතණ‍්හා. අවසෙසා තණ්හා කාමතණ‍්හා”ති. පුන කාමතණ‍්හාදීසු පඤ‍්චකාමගුණිකො රාගො කාමතණ‍්හා. රූපාරූපභවෙසු ඡන්‍දරාගො ඉතරා ද‍්වෙ තණ්හා. අභිධම්මෙ පනෙතා “කාමධාතුපටිසංයුත‍්තො…පෙ… අරූපධාතුපටිසංයුත‍්තො”ති එවං විත්‍ථාරිතා. ඉමිනා වාරෙන කිං දස‍්සෙති? සබ‍්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා රජනීයට‍්ඨෙන තණ‍්හාවත්‍ථුකාති සබ‍්බතණ‍්හා කාමතණ‍්හාය පරියාදියිත්‍වා තතො නීහරිත්‍වා ඉතරා ද‍්වෙ තණ්හා දස‍්සෙති. රූපතණ‍්හාදීසු රූපභවෙ ඡන්‍දරාගො රූපතණ‍්හා. අරූපභවෙ ඡන්‍දරාගො අරූපතණ‍්හා. උච‍්ඡෙදදිට‍්ඨිසහගතො රාගො නිරොධතණ‍්හා.
කාම තණ්හා - පංචකාම ගුණික රාගයයි. රූපාරූප භවවල වනාහි රාගය - ධ්‍යාන ලෝභයයි. ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත් රාගය භව වශයෙන් ප්‍රාර්ථනාව ද භව තෘෂ්ණා වේ. උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත රාගය විභව තණ්හා වේ. තවද අවසන් තෘෂ්ණා දෙක හැර සෙසු තෘෂ්ණා කාම තණ්හා - නම් වේ. යම්සේ කීහ. එහි භව තණ්හාව කවරේද? භව දෘෂ්ටි සහගත රාගය, සිත රාග සහිතවීම, මෙය භව තණ්හාව යයි කියනු ලැබේ. එහි විභව තණ්හාව කවරේද? උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත රාගය භව වශයෙන් පතන සිතේ ඇතිවන රාගය විභව තණ්හාව යයි කියන ලදී. අවසේස තෘෂ්ණා කාම තණ්හා වේ. නැවත කාම තණ්හා ආදියෙහි පංච කාම ගුණික රාගය කාම තණ්හා වේ. රූපරූප භවවල, ඡන්ද රාගය ඉතිරි තණ්හා දෙක වේ. අභිධර්මයෙහි මෙසේ විස්තර කරන ලදී: “කාමධාතු පටිසංයුත්ත.....අරූපධාතු පටිසංයුත්ත” වශයෙනි. මේ වාරයෙහි කුමක් දැක්වීද? සියළු ත්‍රෛභූමික ධර්ම, ඇලීම් අර්ථයෙන් තෘෂ්ණා වස්තු වේ. සියළු කාම තෘෂ්ණාව අල්ලාගෙන එයින් ගෙන ඉතිරි තණ්හා දෙක දැක්වීය. රූප තණ්හා - රූප භවයෙහි ඡන්දරාගය රූප තණ්හාවය. අරූප භවයෙහි ද එසේය.
සංයොජනත‍්තිකෙ වට‍්ටස‍්මිං සංයොජයන‍්ති බන්‍ධන‍්තීති සංයොජනානි. සති රූපාදිභෙදෙ කායෙ දිට්ඨි, විජ‍්ජමානා වා කායෙ දිට‍්ඨීති සක‍්කායදිට‍්ඨි. විචිනන‍්තො එතාය කිච‍්ඡති, න සක‍්කොති සන‍්නිට‍්ඨානං කාතුන‍්ති විචිකිච්ඡා. සීලඤ‍්ච වතඤ‍්ච පරාමසතීති සීලබ‍්බතපරාමාසො. අත්‍ථතො පන “රූපං අත‍්තතො සමනුපස‍්සතී”තිආදිනා නයෙන ආගතා වීසතිවත්‍ථුකා දිට්ඨි සක‍්කායදිට‍්ඨි නාම. “සත්ථරි කඞ‍්ඛතී”තිආදිනා නයෙන ආගතා අට‍්ඨවත්‍ථුකා විමති විචිකිච්ඡා නාම. “ඉධෙකච‍්චො සීලෙන සුද්ධි වතෙන සුද්ධි සීලබ‍්බතෙන සුද‍්ධීති සීලං පරාමසති, වතං පරාමසති, සීලබ‍්බතං පරාමසති. යා එවරූපා දිට්ඨි දිට‍්ඨිගත”න‍්තිආදිනා නයෙන ආගතො විපරියෙසග‍්ගාහො සීලබ‍්බතපරාමාසො නාම.
සංයෝජන - සසරෙහි යොදයි බඳියි යනු - සංයොජනා - වේ. රූපාදියෙ දි ඇති කල්හි කයෙහි ඇති දෘෂ්ටිය කයෙහි දෘෂ්ටිය විද්‍යාමාන වූයේ හෝ සක්කාය දිට්ඨි - වේ. විමසීම මෙහි කෘත්‍ය වේ. තීරණය කිරිමට නොහැකි වේ යන විචිකිච්ඡා - වේ. සීලය ද ව්‍රතය ද පරාමර්ශනය කරයි යනු සීලබ්බත පරාමාස - වේ. අර්ථ වශයෙන් රූපය ආත්ම වශයෙන් බලයි යනාදි වශයෙන් පැමිණි වස්තු වියෙහි පවත්නා දෘෂ්ටිය සක්කාය දිට්ඨි වේ. ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි සැක කෙරේ ආදි නයින් අෂ්ට වත්ථු කෙරෙහි විමතිය විචිකිච්ඡා - නම් වේ. මෙහි ඇතැමෙක් සීලයෙන් සුද්ධි ව්‍රතයෙන් ශුද්ධි සීලව්‍රතයෙන් සුද්ධි යයි සීලය පරාමර්ෂණය කරයි. ව්‍රතය පරාමර්ෂණය කරයි. මෙබඳු වූ දෘෂ්ටිය දිට්ඨගත යයි ආදි නයින් ආවා වූ විපර්යාශ ගැනීම සීලබ්බත පරාමාස වේ.
තයො ආසවාති එත්‍ථ චිරපාරිවාසියට‍්ඨෙන වා ආසවනට‍්ඨෙන වා ආසවා. තත්ථ “පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ‍්ඤායති අවිජ‍්ජාය, ඉතො පුබ‍්බෙ අවිජ්ජා නාහොසි, අථ පච‍්ඡා සමභවී”ති, “පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ‍්ඤායති භවතණ‍්හාය භවදිට‍්ඨියා, ඉතො පුබ‍්බෙ භවදිට‍්ඨි නාහොසි, අථ පච‍්ඡා සමභවී”ති එවං තාව චිරපාරිවාසියට‍්ඨෙන ආසවා වෙදිතබ‍්බා. චක‍්ඛුතො රූපෙ සවති ආසවති සන්‍දති පවත‍්තති. සොතතො සද‍්දෙ. ඝානතො ගන්‍ධෙ. ජිව‍්හාතො රසෙ. කායතො ඵොට‍්ඨබ‍්බෙ. මනතො ධම්මෙ සවති ආසවති සන්‍දති පවත‍්තතීති එවං ආසවනට‍්ඨෙන ආසවාති වෙදිතබ‍්බා.
තයො ආසවා - මෙහි බොහෝ කලක් විසීය යන අර්ථයෙන් හෝ වැගිරේය යන අර්ථයෙන් හෝ ආසවා - වේ. මහණෙනි එහි ආරම්භය මුල නොපෙනේ. අවිද්‍යාව මෙයින් පෙර නොවුයේ යයි ඉන් පසුව ඇති වී යයි මුල්කොන නොපෙනේ. භව තෘෂ්ණාව, භවදෘෂ්ටිය මෙයින් පෙරභව දෘෂ්ටිය නොවීය. ඉක්බිති පසුව සමව වූයේ යයි මෙසේ බොහෝ කාලයක් විසීය යන අර්ථයෙන් ආසව - දතයුතුය. ඇසින් රූපයෙහි වැගිරේ. පවත්වයි කනින් ශබ්දයෙහි නාසයෙන් ගඳ සුවඳෙහි දිවෙන් රසයෙහි කයින් ස්පර්ශයෙහි මනසින් සිතිවිලිවල වැගිරේ ගලයි පවත්වයි යන මෙසේ වැගිරේ යන අර්ථයෙන් ආසව - දතයුතුය.
පාළියං පන කත්‍ථචි ද‍්වෙ ආසවා ආගතා “දිට‍්ඨධම‍්මිකා ච ආසවා සම‍්පරායිකා ච ආසවා”ති, කත්‍ථචි “තයොමෙ, භික්ඛවෙ, ආසවා. කාමාසවො භවාසවො අවිජ‍්ජාසවො”ති තයො. අභිධම්මෙ තෙයෙව දිට‍්ඨාසවෙන සද‍්ධිං චත‍්තාරො. නිබ‍්බෙධිකපරියායෙ “අත්‍ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා නිරයගාමිනියා, අත්‍ථි ආසවා තිරච‍්ඡානයොනිගාමිනියා, අත්‍ථි ආසවා පෙත‍්තිවිසයගාමිනියා, අත්‍ථි ආසවා මනුස‍්සලොකගාමිනියා අත්‍ථි ආසවා දෙවලොකගාමිනියා”ති එවං පඤ්ච. ඡක‍්කනිපාතෙ ආහුනෙය්‍යසුත‍්තෙ “අත්‍ථි, භික්ඛවෙ, ආසවා සංවරා පහාතබ‍්බා, අත්‍ථි ආසවා පටිසෙවනා පහාතබ‍්බා, අත්‍ථි ආසවා පරිවජ‍්ජනා පහාතබ‍්බා, අත්‍ථි ආසවා අධිවාසනා පහාතබ‍්බා, අත්‍ථි ආසවා විනොදනා පහාතබ‍්බා, අත්‍ථි ආසවා භාවනා පහාතබ‍්බා”ති එවං ඡ. සබ‍්බාසවපරියායෙ තෙයෙව දස‍්සනාපහාතබ‍්බෙහි සද‍්ධිං සත්ත. ඉමස‍්මිං පන සඞ‍්ගීතිසුත‍්තෙ තයො. තත්ථ “යො කාමෙසු කාමච‍්ඡන්‍දො”ති එවං වුත‍්තො පඤ‍්චකාමගුණිකො රාගො කාමාසවො නාම. “යො භවෙසු භවච‍්ඡන්‍දො”ති එවං වුත‍්තො සස‍්සතදිට‍්ඨිසහගතො රාගො, භවවසෙන වා පත්‍ථනා භවාසවො නාම. “දුක‍්ඛෙ අඤ‍්ඤාණ”න‍්තිආදිනා නයෙන ආගතා අවිජ්ජා අවිජ‍්ජාසවො නාමාති. කාමභවාදයො කාමධාතුආදිවසෙන වුත‍්තායෙව.
පෙළෙහි වනාහි කිසියම් ආසව දෙකක් දිට්ඨ ධම්මික සම්ප්‍රදායික වශයෙන් ආවේය. කිසිතැනක “මහණෙනි, කාමාසව භවාසව අවිජ්ජාසව යයි ආසව තුනකි” අභිධර්මයෙහි ඒ ආසව දිට්ඨාසව සමග හතරකි. නිබ්බෙධික ක්‍රමයෙහි, “මහණෙනි, නිරයගාමී ආසව ඇත, තිරච්ඡානගාමී ආසව ඇත, ප්‍රේත විෂය ගාමී ආසව ඇත, මනුෂ්‍ය ලෝකගාමී ආසව ඇත, දේව ලෝකගාමී ආසව ඇතැ”යි මෙසේ පහක්. ඡක්ත නිපාතයෙහි ආහුනෙය්‍ය සූත්‍රයේ “මහණෙනි, සංවරයෙන් පහකළ යුතු ආසව ඇත, සේවනය කිරීමෙන් පහකළයුතු ආසව ඇත, දුරු කිරීමෙන් පහකළ යුතු ආසව ඇත. ඉවසීමෙන් පහකළ යුතු ආසව ඇත, අත්හැරීමෙන් (විනොදනා) පහකළ යුතු ආසව ඇත, භාවනාවෙන් පහකළයුතු ආසව ඇතැයි මෙසේ හයක්. සබ්බාසව පරියායෙහි ඒවා දර්ශනයෙන් පහකළයුතු ආසව සමග හතකි. මේ සංගීති සූත්‍රයෙහි තුනකි. එහි යමෙක් කාමයන්හි කාම අදහස ඇතිව මෙසේ කියන ලද පංචකාම ගුණික රාගය කාමාසව - නමි. යමෙක් භවයෙහි භව කැමැත්තේ මේ කියන ලද සාස්වත දිට්ඨි සහගත රාගය භව වශයෙන් ප්‍රාර්ථනා භවාසව - නමි. දුකෙහි නොදැනීම ආදි නයින් පැමිණි අවිද්‍යාව අවිජ්ජාසව නම් වේ.
කාමෙසනාදීසු “තත්ථ කතමා කාමෙසනා? යො කාමෙසු කාමච‍්ඡන්‍දො කාමජ‍්ඣොසානං, අයං වුච‍්චති කාමෙසනා”ති එවං වුත‍්තො කාමගවෙසනරාගො කාමෙසනා නාම. “තත්ථ කතමා භවෙසනා? යො භවෙසු භවච‍්ඡන්‍දො භවජ‍්ඣොසානං, අයං වුච‍්චති භවෙසනා”ති එවං වුත‍්තො භවගවෙසනරාගො භවෙසනා නාම. “තත්ථ කතමා බ්රහ්මචරියෙසනා? සස‍්සතො ලොකොති වා…පෙ… නෙව හොති න නහොති තථාගතො පරම‍්මරණාති වා, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට‍්ඨිගතං විපරියෙසග‍්ගාහො, අයං වුච‍්චති බ්රහ්මචරියෙසනා”ති එවං වුත‍්තා දිට‍්ඨිගතිකසම‍්මතස‍්ස බ්‍රහ‍්මචරියස‍්ස ගවෙසනදිට‍්ඨි බ්රහ්මචරියෙසනා නාම. න කෙවලඤ‍්ච භවරාගදිට‍්ඨියොව, තදෙකට‍්ඨං කම‍්මම‍්පි එසනායෙව. වුත‍්තඤ‍්හෙතං “තත්ථ කතමා කාමෙසනා? කාමරාගො තදෙකට‍්ඨං අකුසලං කායකම‍්මං වචීකම‍්මං මනොකම‍්මං, අයං වුච‍්චති කාමෙසනා. තත්ථ කතමා භවෙසනා? භවරාගො තදෙකට‍්ඨං අකුසලං කායකම‍්මං වචීකම‍්මං මනොකම‍්මං, අයං වුච‍්චති භවෙසනා. තත්ථ කතමා බ්රහ්මචරියෙසනා? අන‍්තග‍්ගාහිකා දිට්ඨි තදෙකට‍්ඨං අකුසලං කායකම‍්මං වචීකම‍්මං මනොකම‍්මං, අයං වුච‍්චති බ්රහ්මචරියෙසනා”ති.
කාමභවාදිය කාමධාතු වශයෙන් කියන ලද්දේය. කාමය සෙවීම ආදියෙහි, එහි කාමය සෙවීම කවරේද? යමෙක් කාමයන් කෙරෙහි කාම කැමත්තේ කාම ඇල්ම මෙය කාම සෙවීම යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ කී කාම ගවේෂණය කාමෙසනා - නමි. එහි භවය සෙවීම කවරේද? යමෙක් භවයෙහි භවය කැමැත්තේ භවයෙහි බලවත් ඇල්ම මෙය භවය සෙවීම යයි කියනු ලැබේ. භවය සෙවීම යයි මෙසේ කියන ලද භවය ගවේෂණය කරන රාගය භවෙසනා - නම් වේ. එහි බ්‍රහ්මචරිය සෙවීම කවරේද? ලෝකය ශාස්වත යයි හෝ .......නොවේ යයි, නොවන්නේ නොවේ යයි සත්වයා මරණින් පසු, මෙබඳු දෘෂ්ටිය විපර්යාසව ගැනීම බ්රහ්මචරියෙසනා - යයි කියනු ලැබේ. හුදෙක් එම අර්ථය බ්‍රහ්මචරිය ගවේෂණය පමණක් නොව කර්මය ද සොයන්නේමය. මෙය කියන ලදී. එහි කාම සෙවීම කවරේද? කාමරාගය එය ඒ අර්ථයෙන් අකුසල කාය කර්ම, වචීකර්ම, මනෝ කර්ම මෙය කාමෙසනා - යයි කියනු ලැබේ. එහි භවය සෙවීම කවරේද? භව රාගය එය ඒ අර්ථයෙන් ම අකුසල කායකර්මය, වචීකර්මය, මනෝ කර්මය මෙය භවය සෙවීම යයි කියනු ලැබේ. එහි බ්‍රහ්මචරිය සෙවීම කවරේද? අන්තග්‍රාහී දෘෂ්ටිය එය ඒ අර්ථයෙන් අකුසල කාය කර්ම, වචීකර්ම, මනෝ කර්ම මෙය බ්‍රහ්මචරිය සෙවීම යයි කියනු ලැබේ.
විධාසු “කථංවිධං සීලවන‍්තං වදන‍්ති, කථංවිධං පඤ‍්ඤවන‍්තං වදන‍්තී”තිආදීසු (සං· නි· 1.95) ආකාරසණ‍්ඨානං විධා නාම. “එකවිධෙන ඤාණවත්ථු දුවිධෙන ඤාණවත්‍ථූ”තිආදීසු (විභ· 751) කොට‍්ඨාසො. “සෙය්‍යොහමස‍්මීති විධා”තිආදීසු (විභ· 920) මානො විධා නාම. ඉධ සො අධිප‍්පෙතො. මානො හි සෙය්‍යාදිවසෙන විදහනතො විධාති වුච‍්චති. සෙය්‍යොහමස‍්මීති ඉමිනා සෙය්‍යසදිසහීනානං වසෙන තයො මානා වුත‍්තා. සදිසහීනෙසුපි එසෙව නයො.
විධාසු - සීලවන්ත යයි කියන්නේ කවර ආකාරයෙන්ද? ප්‍රඥාවන්ත යයි කියන්නේ කවර ආකාරයෙන්ද? ආදියෙහි ආකාර පිහිටීම විධා නම් වේ. ඒක විධෙන ඤාණවත්ථු ද්විධෙන ඤාණවත්ථු ආදියෙහි මානය විධා නම් වේ. මෙය එය අදහස් වේ. මානය සෙය්‍යාදි වශයෙන් විධානයෙන් විධා - යයි කියනු ලැබේ. සෙය්‍යහමස්මි යයි මෙයින් සෙය්‍ය සදිස හීන වශයෙන් මාන තුනක් කියන ලදී. සදිස හීනවල ද මෙ නයම වේ.
අයඤ‍්හි මානො නාම සෙය්යස්ස තිවිධො, සදිසස්ස තිවිධො, හීනස‍්ස තිවිධොති නවවිධො හොති. තත්ථ “සෙය්යස්ස සෙය්‍යොහමස‍්මී”ති මානො රාජූනඤ‍්චෙව පබ‍්බජිතානඤ‍්ච උප‍්පජ‍්ජති.
මේ මානය නම් ශ්‍රේෂ්ඨයාගේ වශයෙන් ත්‍රිවිධය, සමානයාගේ වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ. හීනයාගේ වශයෙන් ත්‍රිවිධ වේ යයි නවවිධ වේ. එහි ශ්‍රේෂ්ඨයාට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමියි මේ මානය රජවරුන්ට සහ පැවිද්දන්ට උපදී.
රාජා හි රට‍්ඨෙන වා ධනවාහනෙහි වා “කො මයා සදිසො අත්‍ථී”ති එතං මානං කරොති. පබ‍්බජිතොපි සීලධුතඞ‍්ගාදීහි “කො මයා සදිසො අත්‍ථී”ති එතං මානං කරොති. “සෙය්යස්ස සදිසොහමස‍්මී”ති මානොපි එතෙසංයෙව උප‍්පජ‍්ජති. රාජා හි රට‍්ඨෙන වා ධනවාහනෙහි වා අඤ‍්ඤරාජූහි සද‍්ධිං මය‍්හං කිං නානාකරණන‍්ති එතං මානං කරොති. පබ‍්බජිතොපි සීලධුතඞ‍්ගාදීහිපි අඤ‍්ඤෙන භික‍්ඛුනා මය‍්හං කිං නානාකරණන‍්ති එතං මානං කරොති. “සෙය්යස්ස හීනොහමස‍්මී”ති මානොපි එතෙසංයෙව උප‍්පජ‍්ජති. යස‍්ස හි රඤ‍්ඤො රට‍්ඨං වා ධනවාහනාදීනි වා නාතිසම‍්පන‍්නානි හොන‍්ති, සො මය‍්හං රාජාති වොහාරමුඛමත‍්තමෙව, කිං රාජා නාම අහන‍්ති එතං මානං කරොති. පබ‍්බජිතොපි අප‍්පලාභසක‍්කාරො අහං ධම‍්මකථිකො බහුස‍්සුතො මහාථෙරොති කථාමත‍්තකමෙව, කිං ධම‍්මකථිකො නාමාහං කිං බහුස‍්සුතො කිං මහාථෙරො යස‍්ස මෙ ලාභසක‍්කාරො නත්‍ථීති එතං මානං කරොති.
රජ වනාහි රටින් හෝ ධනයෙන් හෝ වාහනවලින් හෝ මා හා සමාන කවරෙක් සිටීදැයි මේ මානය කරයි. පැවිද්දා ද සීල ධුතංග ආදියෙන් මා හා සමාන කෙනෙක් ඇද්දැයි මේ මානය කරයි, ශ්‍රේෂ්ඨයාට සමාන වෙමි යන මානය ද ඔවුන්ටම උපදී. රජ රටින් ධනයෙන් වාහනවලින් අනිත් රජුන් සමග මගේ ඇති වෙනස කුමක්දැයි මේ මානය කරයි. පැවිද්දා ද අන්‍ය භික්ෂූන් සමග සීල ධුතාංග ආදියෙන් මගේ ඇති වෙනස කුමක්දැයි මේ මානය කරයි. සෙය්යස්ස හීනොහමස්මි- ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා හීන වෙමි යන මානය ද ඔවුන්ටම උපදී. යම් රජෙකුට රට හෝ ධන වාහනාදිය ඉතා අඩුය. හේ මම රජෙකු වෙමියි ව්‍යවහාර මුඛයෙන් මිස මා මොන රජෙක්දැයි මේ මානය කරයි. අල්ප ලාබ සත්කාර ඇති පැවිද්දා ද මම ධර්මකථිකයෙකි බහුශ්‍රැතයෙකි මහා ස්ථවිර යයි කථා මාත්‍රයෙන් පමණය. මා මොන ධර්ම කථිකයෙක් ද බහුශ්‍රැතයෙක් ද මහතෙර කෙනෙක්දයි මේ මානය කරයි.
“සදිසස්ස සෙය්‍යොහමස‍්මී”ති මානාදයො අමච‍්චාදීනං උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. අමච‍්චො වා හි රට‍්ඨියො වා භොගයානවාහනාදීහි කො මයා සදිසො අඤ‍්ඤො රාජපුරිසො අත්‍ථීති වා මය‍්හං අඤ‍්ඤෙහි සද‍්ධිං කිං නානාකරණන‍්ති වා අමච‍්චොති නාමමෙව මය‍්හං, ඝාසච‍්ඡාදනමත‍්තම‍්පි මෙ නත්ථි, කිං අමච‍්චො නාමාහන‍්ති වා එතෙ මානෙ කරොති.
සදිසස්ස සෙය්‍යාහමස්මි - සමානයට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි. මේ මානාදිය ඇමතියන්ට උපදී. ඇමතියෙක් හෝ රට වැසියෙක් හෝ භෝග යානවාහනාදියෙන් මා හා සමාන වෙනත් රාජ පුරුෂයෙක් ඇද්දැයි හෝ අන්‍යයන් හා මගේ ඇති වෙනස කුමක්දැයි හෝ මට ඇමති නම විතරයි කෑම ඇඳීමක් නැත. මා ඇමතියෙක්දැයි මේ මාන කරයි.
“හීනස‍්ස සෙය්‍යොහමස‍්මී”ති මානාදයො දාසාදීනං උප‍්පජ‍්ජන‍්ති. දාසො හි මාතිතො වා පිතිතො වා කො මයා සදිසො අඤ‍්ඤො දාසො නාම අත්‍ථි, අඤ‍්ඤෙ ජීවිතුං අසක‍්කොන‍්තා කුච‍්ඡිහෙතු දාසා ජාතා, අහං පන පවෙණීආගතත‍්තා සෙය්‍යොති වා පවෙණීආගතභාවෙන උභතොසුද‍්ධිකදාසත‍්තෙන අසුකදාසෙන නාම සද‍්ධිං කිං මය‍්හං නානාකරණන‍්ති වා කුච‍්ඡිවසෙනාහං දාසබ්‍ය උපගතො, මාතාපිතුකොටියා පන මෙ දාසට‍්ඨානං නත්ථි, කිං දාසො නාම අහන‍්ති වා එතෙ මානෙ කරොති. යථා ච දාසො, එවං පුක‍්කුසචණ‍්ඩාලාදයොපි එතෙ මානෙ කරොන‍්තියෙව.
හිනස්ස සෙය්‍ය හමස්මි - හීනයාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි. මේ මානාදිය දාසාදීන්ට උපදී. දාසයා මව් පාර්ශවයෙන් හා පිය පාර්ශවයෙන් මා හා සමාන වෙනත් දාසයෙක් සිටිනවා ද අනිත් අය ජීවත් වෙන්ට නොහැකිව බඩ නිසා දාසයෝ වූහ. මා වනාහි ප්‍රවේණියෙන් ආ බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨයයි හෝ ප්‍රවේණියෙන් ආ බැවින් උභය ශුද්ධියෙන් අසවල් දාසයා සමග මගේ ඇති වෙනස කුමක්දැයි හෝ බඩ නිසා මා දාසභාවයට පැමිණියත් මාපියන්ගේ වශයෙන් මම දාසයෙක් නොවෙමි හෝ මේ මානයන් කරති. යම්සේ දාසයා මෙන් මෙසේ පුක්කුස චණ්ඩාල ආදීහු ද මේ මානයන් කරති.
එත්‍ථ ච සෙය්යස්ස සෙය්‍යොහමස‍්මීති, ච සදිසස්ස සදිසොහමස‍්මීති ච හීනස‍්ස හීනොහමස‍්මීති ච ඉමෙ තයො මානා යාථාවමානා නාම අරහත‍්තමග‍්ගවජ‍්ඣා. සෙසා ඡ මානා අයාථාවමානා නාම පඨමමග‍්ගවජ‍්ඣා.
මෙහිද සෙය්යස්ස සෙය්‍යොහමස්මි ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි හෝ සදිසස්ස සදිසොහමස්ස - සමානයාට සමානවෙමි හෝ හීනයාට හීනවෙමි හෝ මේ මාන තුන අරහත් මාර්ගය හැර තත් වූ මානය, සෙසු මාන හය සෝවාන් මාර්ගය හැර තත්වූ පරිදි නොවූ මානය.
තයො අද‍්ධාති තයො කාලා. අතීතො අද‍්ධාතිආදීසු ද‍්වෙපරියායා සුත‍්තන‍්තපරියායො ච අභිධම‍්මපරියායො ච. සුත‍්තන‍්තපරියායෙන පටිසන්‍ධිතො පුබ‍්බෙ අතීතො අද්ධා නාම. චුතිතො පච‍්ඡා අනාගතො අද්ධා නාම. සහ චුතිපටිසන්‍ධීහි තදන‍්තරං පච‍්චුප‍්පන‍්නො අද්ධා නාම. අභිධම‍්මපරියායෙන තීසු ඛණෙසු භඞ‍්ගතො උද්ධං අතීතො අද්ධා නාම. උප‍්පාදතො පුබ‍්බෙ අනාගතො අද්ධා නාම. ඛණත‍්තයෙ පච‍්චුප‍්පන‍්නො අද්ධා නාම. අතීතාදිභෙදො ච නාම අයං ධම‍්මානං හොති, න කාලස‍්ස. අතීතාදිභෙදෙ පන ධම්මෙ උපාදාය ඉධ පරමත්‍ථතො අවිජ‍්ජමානොපි කාලො තෙනෙව වොහාරෙන වුත‍්තොති වෙදිතබ‍්බො.
අතීතො අද්ධා - යනාදියෙහි පරියාය දෙකකි. සුත්තන්ත අභිධම්ම වශයෙනි. සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් ප්‍රතිසන්ධියට පෙර අතීත කාල නම් වේ. චුතියෙන් පසු අනාගත කාල නම් වේ. චුති පටිසන්ධි අතර කාලය වර්තමාන වේ. අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් ක්ෂණ තුනෙහි භංගයෙන් ඉහත අතීතකාල, උපාදයට පෙර අනාගතකාල ක්ෂණ තුනෙහි වර්තමාන කාල වේ. මේ ධර්මවල අතීතාදි භේද වේ. කාලයෙහි අතීතාදි හේද නැත. මෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් කාලය අවිද්‍යාමානය. එහෙයින් එය ව්‍යවහාර වශයෙන් කියන ලදැයි දත යුතුය.
තයො අන‍්තාති තයො කොට‍්ඨාසා. “කායබන්‍ධනස‍්ස අන‍්තො ජීරතී”තිආදීසු (චූළව· 278) හි අන‍්තොයෙව අන‍්තො. “එසෙවන‍්තො දුක‍්ඛස‍්සා”තිආදීසු (සං· නි· 2.51) පරභාගො අන‍්තො. “අන‍්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකාන”න‍්ති (සං· නි· 3.80) එත්‍ථ ලාමකභාවො අන‍්තො. “සක්කායො ඛො, ආවුසො, පඨමො අන‍්තො”තිආදීසු (අ· නි· 6.61) කොට‍්ඨාසො අන‍්තො. ඉධ කොට‍්ඨාසො අධිප‍්පෙතො. සක‍්කායොති පඤ‍්චුපාදානක‍්ඛන්‍ධා. සක‍්කායසමුදයොති තෙසං නිබ‍්බත‍්තිකා පුරිමතණ‍්හා. සක‍්කායනිරොධොති උභින‍්නං අප‍්පවත‍්තිභූතං නිබ‍්බානං. මග‍්ගො පන නිරොධාධිගමස‍්ස උපායත‍්තා නිරොධෙ ගහිතෙ ගහිතොවාති වෙදිතබ‍්බො.
තයො අන්තා - කොටස් තුනකි. බඳ පටියේ කෙළවර දිරයි ආදියෙහි අන්තය. එසෙවනෙතා දුක්ඛස්ස - මෙය දුකෙහි කෙළවරය. ආදියෙහි අවසානය. මහණෙනි, මේ ජීවිතයේ අන්තයයි. මෙහි ලාමක භාවයයි. ඇවැත්නි ‘සක්කාය’ පළමුවන අන්තයයි. ආදියෙහි කොටස අන්තයයි. සක්කායො - උපාදාන ස්කන්ධ පහ. සක්කාය සමුදයො - ඒවා ඉපද වූ පෙර වූ තෘෂ්ණාව. දෙකම නොපැවතීම නිර්වාණයයි - සක්කාය නිරොධය - මාර්ගය වනාහි නිරොධ අධිගමයට උපාය බැවින් නිරෝධය ගන්නා කල්හි ගන්නා බව දත යුතුය.
දුක‍්ඛදුක‍්ඛතාති දුක‍්ඛභූතා දුක්ඛතා. දුක‍්ඛවෙදනායෙතං නාමං. සඞ‍්ඛාරදුක‍්ඛතාති සඞ‍්ඛාරභාවෙන දුක්ඛතා. අදුක‍්ඛමසුඛාවෙදනායෙතං නාමං. සා හි සඞ‍්ඛතත‍්තා උප‍්පාදජරාභඞ‍්ගපීළිතා, තස‍්මා අඤ‍්ඤදුක‍්ඛසභාවවිරහතො සඞ‍්ඛාරදුක‍්ඛතාති වුත‍්තා. විපරිණාමදුක‍්ඛතාති විපරිණාමෙ දුක්ඛතා. සුඛවෙදනායෙතං නාමං. සුඛස‍්ස හි විපරිණාමෙ දුක‍්ඛං උප‍්පජ‍්ජති, තස‍්මා සුඛං විපරිණාමදුක‍්ඛතාති වුත‍්තං. අපිච ඨපෙත්‍වා දුක‍්ඛවෙදනං සුඛවෙදනඤ‍්ච සබ‍්බෙපි තෙභූමකා ධම්මා “සබ්බෙ සඞ‍්ඛාරා දුක්ඛා”ති වචනතො සඞ‍්ඛාරදුක‍්ඛතාති වෙදිතබ‍්බා.
දුක්ඛ දුක්ඛතා - දුක් වූ දුක් බව මෙය වේදනාවට නමකි. සංඛාර දුක්ඛතා - සංස්කාර භාවයෙන් දුක් බව. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවට මෙය නමකි. එය වනාහි සංඛ්‍යාත බැවින් උත්පාද ජරා බිඳීම්වලින් පෙළෙන බව, එහෙයින් අන්‍ය දුක්ඛ ස්වභාවයකින් විරහිත වූ සංසාර දුක්ඛ කියන ලදී. විපරිනාම දුක්ඛතා - වෙනස්වීමේ (විපරිනාම) දුක් බව, සුඛ වේදනාවට මෙය නමකි. සැපයේ වෙනස්වීමේ දී දුක් උපදී. එහෙයින් සැපය විපරිනාම දුක්බව යයි කියන ලදී. තවද දුක් වේදනාව හැර සැප වේදනාව ද සියළු ත්‍රෛභූමික ධර්ම “සබ්බෙ සංඛාරා දුක්ඛා” යන වචනයෙන් සංඛාර දුක් යයි දත යුතුය.
මිච‍්ඡත‍්තනියතොති මිච‍්ඡාසභාවො හුත්‍වා නියතො. නියතමිච‍්ඡාදිට‍්ඨියා සද‍්ධිං ආනන‍්තරියකම‍්මස‍්සෙතං නාමං. සම‍්මාසභාවෙ නියතො සම‍්මත‍්තනියතො. චතුන‍්නං අරියමග‍්ගානමෙතං නාමං. න නියතොති අනියතො. අවසෙසානං ධම‍්මානමෙතං නාමං.
මිච්චත්ත නියතො - මිථ්‍යා ස්වභාවය නියතය. නියත මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය සමග ආනන්තරිය කර්මයට මෙය නමකි. සම්‍යක් ස්වභාවයෙහි නියතය සම්මත නියත්තා - සිව් අරිය මගට මෙය නමකි. න නියතො - අනියතය. අවසේස ධර්මවලට මෙය නමකි.
තයො තමාති “තමන්‍ධකාරො සම‍්මොහො අවිජ‍්ජොඝො මහාභයො”ති වචනතො අවිජ්ජා තමො නාම. ඉධ පන අවිජ‍්ජාසීසෙන විචිකිච්ඡා වුත‍්තා. ආරබ‍්භාති ආගම‍්ම. කඞ‍්ඛතීති කඞ‍්ඛං උප‍්පාදෙති. විචිකිච‍්ඡතීති විචිනන‍්තො කිච‍්ඡං ආපජ්ජති, සන‍්නිට‍්ඨාතුං න සක‍්කොති. නාධිමුච‍්ඡතීති තත්ථ අධිමුච‍්ඡිතුං න සක‍්කොති. න සම‍්පසීදතීති තං ආරබ‍්භ පසාදං ආරොපෙතුං න සක‍්කොති.
“තයොතමා” මුළාව අඳුරයි. අවිද්‍යා ඕඝය මහබියකි” යන වචනයෙන් අවිද්‍යාව තම (අඳුර) නම් වේ. මෙහි වනාහි අවිජ්ජා ශීර්ෂයෙන් විචිකිච්ඡාව කියන ලදී. ආරම්හ - පැමිණ. කංඛතී - සැකය උපදවයි. විචිකිච්ඡති - සොයන්නේ දුකට පැමිණේ. තීරණය කිරීමට නොහැකි වේ. නාධිමුච්චති - එහි මිදීමට තීරණය කිරිමට නොහැකි වේ. න සම්පසීදති - එය ඇරබ ප්‍රසාදය ආරෝපනය නොහැකි වේ.
අරක‍්ඛෙය්‍යානීති න රක‍්ඛිතබ‍්බානි. තීසු ද‍්වාරෙසු පච‍්චෙකං රක‍්ඛණකිච‍්චං නත්ථි, සබ‍්බානි සතියා එව රක‍්ඛිතානීති දීපෙති. නත්ථි තථාගතස‍්සාති. “ඉදං නාම මෙ සහසා උප්පන්නං කායදුච‍්චරිතං, ඉමාහං යථා මෙ පරො න ජානාති, තථා රක‍්ඛාමි, පටිච‍්ඡාදෙමී”ති එවං රක‍්ඛිතබ‍්බං නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච‍්චරිතං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. කිං පන සෙසඛීණාසවානං කායසමාචාරාදයො අපරිසුද‍්ධාති? නො අපරිසුද‍්ධා. න පන තථාගතස්ස විය පරිසුද‍්ධා. අප‍්පස‍්සුතඛීණාසවො හි කිඤ‍්චාපි ලොකවජ‍්ජං නාපජ‍්ජති, පණ‍්ණත‍්තියං පන අකොවිදත‍්තා විහාරකාරං කුටිකාරං සහගාරං සහසෙය්‍යන‍්ති එවරූපා කායද‍්වාරෙ ආපත‍්තියො ආපජ්ජති. සඤ‍්චරිත‍්තං පදසොධම‍්මං උත‍්තරිඡප‍්පඤ‍්චවාචං භූතාරොචනන‍්ති එවරූපා වචීද‍්වාරෙ ආපත‍්තියො ආපජ්ජති. උපනික‍්ඛිත‍්තසාදියනවසෙන මනොද‍්වාරෙ රූපියප‍්පටිග‍්ගාහණාපත‍්තිං ආපජ්ජති, ධම‍්මසෙනාපතිසදිසස‍්සාපි හි ඛීණාසවස‍්ස මනොද‍්වාරෙ සඋපාරම‍්භවසෙන මනොදුච‍්චරිතං උප‍්පජ‍්ජති එව.
අරක්ඛ්‍යොති - රැකිය යුතු නොවේ. තිදොරෙහි වෙනම රකින කිසක් නැත. සියල්ලම සිහියෙන් රකින ලදැයි දක්වයි. නත්ථි තථාගතස්ස - මෙය නම් මට වහා ඉපදුණ කාය දුසිරිත අන් අයට දැනගැනීමට නොදී රකිමි වසමියි මෙසේ රැකිය යුතු කාය දුසිරිතක් තථාගතයන් වහන්සේට නැත. සෙස්සෙහි ද මෙම නය වේ. කිම සෙසු ක්ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ කාය සමාචාරාදිය අපිරිසිදුවේද? අපිරිසිදු නොවේ. තථාගතයන් වහන්සේ මෙන් පිරිසිදු නැත. අල්පශ්‍රැත ක්ෂීණශ්‍රවයන් වහන්සේ ද කිසිදු ලෝක වැරැද්දකට නොපැණේ. පැණ වූ ගිහි වනාහි අදක්ෂ බැවින් විහාර කිරීම, කුටි කිරීම, සහකාරයන්, සහසෙය්‍ය එබඳු වූ කාය ද්වාරයෙහි ආපත්තියට පැමිණේ. සංචරිත්ත, පදසො ධම්ම, උත්තරිං ඡප්පඤ්ච වාචං වූ දෙයක් දැන්වීම් වශයෙන් මනෝ ද්වාරයෙහි රූපිය පටිග්ගහණ ආපත්තියට පැමිණේ. ධම්ම සේනාපති වැනි ක්ෂීණාශ්‍රවයන්ට ද මනෝ ද්වාරයෙහි දෝෂාරෝපණ වශයෙන් මනෝ දුසිරිත් උපදී.
චාතුමවත්‍ථුස‍්මිඤ‍්හි පඤ‍්චහි භික‍්ඛුසතෙහි සද‍්ධිං සාරිපුත‍්තමොග‍්ගල‍්ලානානං පණාමිතකාලෙ තෙසං අත්‍ථාය චාතුමෙය්‍යකෙහි සක්‍යෙහි භගවති ඛමාපිතෙ ථෙරො භගවතා “කින‍්ති තෙ සාරිපුත්ත අහොසි මයා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝෙ පණාමිතෙ”ති පුට‍්ඨො අහං පරිසාය අබ්‍යත‍්තභාවෙන සත්‍ථාරා පණාමිතො. ඉතො දානි පට‍්ඨාය පරං න ඔවදිස‍්සාමීති චිත්තං උප‍්පාදෙත්‍වා ආහ “එවං ඛො මෙ, භන‍්තෙ, අහොසි භගවතා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝො පණාමිතො, අප‍්පොස‍්සුක‍්කො දානි භගවා දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරං අනුයුත්තො විහරිස‍්සති, මයම‍්පි දානි අප‍්පොස‍්සුක‍්කා දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරං අනුයුත‍්තා විහරිස‍්සාමා”ති.
චාතුම වස්තුවෙහි සැරියුත් මුගලන් දෙනමගේ අතවැසි භික්ෂුහු බුදුන් වහන්සේ විසින් නෙරපන ලද වූ අවස්ථාවක, සැරියුත් හිමියන්ට කුමන අදහසක් ඇතිවීදැයි බුදුහිමි ඇසුයේය. එවිට සැරියුත් සඳහන් කෙළේ මින්පසු අන්‍යයන්ට උපදෙස් දෙන්නේ නැත. අනුසාසනා කරන්නේ නැත යන සිතක් ඉපදුණු බවය. බුදුහිමි භික්ෂුහු නෙරපනු ලැබූ කල්හි මඳ උත්සාහ ඇති නිසා බුදුහිමි දිට්ඨධම්ම සැප විහරණයෙන් වාසය කරන්නේය. අපි ද මද උත්සාහ ඇති නිසා දිට්ඨධම්ම සැපවිහරණයෙන් වාසය කරන්නෙමු ඒ මනෝ දුසිරිතෙහි දෝෂාරෝපනය ආරෝපනය කරමින් බුදුහිමි, “අනුන්ට අවවාද අනුසාසනා කරන්නේ, නැතැයි නැවත එබඳු සිතක් ඉපදවීමට බලාපොරොත්තු වන්නෙහි දැයි ඇසීය.
අථස‍්ස තස්මිං මනොදුච‍්චරිතෙ උපාරම‍්භං ආරොපෙන‍්තො සත්ථා ආහ – “ආගමෙහි ත්වං, සාරිපුත්ත න ඛො තෙ, සාරිපුත්ත, පුනපි එවරූපං චිත්තං උප‍්පාදෙතබ‍්බ”න‍්ති. එවං පරං න ඔවදිස‍්සාමි නානුසාසිස‍්සාමීති විතක‍්කිතමත‍්තම‍්පි ථෙරස‍්ස මනොදුච‍්චරිතං නාම ජාතං. භගවතො පන එත‍්තකං නාම නත්ථි, අනච‍්ඡරියඤ‍්චෙතං. සබ‍්බඤ‍්ඤුතං පත‍්තස‍්ස දුච‍්චරිතං න භවෙය්‍ය. බොධිසත‍්තභූමියං ඨිතස‍්ස ඡබ‍්බස‍්සානි පධානං අනුයුඤ‍්ජන‍්තස‍්සාපි පනස‍්ස නාහොසි. උදරච‍්ඡවියා පිට‍්ඨිකණ‍්ටකං අල‍්ලීනාය “කාලඞ‍්කතො සමණො ගොතමො”ති දෙවතානං විමතියා උප‍්පජ‍්ජමානායපි “සිද‍්ධත්‍ථ කස‍්මා කිලමසි? සක‍්කා භොගෙ ච භුඤ‍්ජිතුං පුඤ‍්ඤානි ච කාතු”න‍්ති මාරෙන පාපිමතා වුච‍්චමානස‍්ස “භොගෙ භුඤ‍්ජිස‍්සාමී”ති විතක‍්කමත‍්තම‍්පි නුප‍්පජ‍්ජති. අථ නං මාරො බොධිසත‍්තකාලෙ ඡබ‍්බස‍්සානි බුද‍්ධකාලෙ එකං වස‍්සං අනුබන්‍ධිත්‍වා කිඤ‍්චි වජ‍්ජං අපස‍්සිත්‍වා ඉදං වත්‍වා පක‍්කාමි –
තර්ක මාත්‍රයකින් සැරියුත් හිමිට මනෝ දුසිරිතක් ඇතිවිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වනාහි එපමණකුදු නැත. සර්වඥතා ඥානයට පැමිණියහුට දුසිරිතක් නොවෙන්නේය යන මෙය ආශ්චර්ය නොවේ. බෝධි සත්ව භූමියේ සිටියේ සාවුරුදු දුෂ්කර ක්‍රියා සමයෙහි ද නොවීය. උදරයේ සම පිට කොඳු ඇට ඇලීයෑමෙන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් කළුරිය කෙළේ යයි සැක ඇති වූ කල්හි ද “සිද්ධාර්ථ කුමට ක්ලාන්ත වෙනවද? ආහාර ගෙන පින්කළ හැකියයි” මාරයා කියන කල්හි ද ආහාර ගනිමියි සිතිවිල්ලක්වත් නූපන්නේය. ඉක්බිති මාරය බෝසත් කාලයේ ඒ අවුරුදු හය ද බුදු වූ පසු එක් අවුරුද්දක් ද ලුහුබැඳ කිසි වරදක් නොදැක මෙය කියා ගියේය.
“සත‍්තවස‍්සානි භගවන‍්තං, අනුබන්‍ධිං පදාපදං. ඔතාරං නාධිගච‍්ඡිස‍්සං, සම‍්බුද‍්ධස‍්ස සතීමතො”ති. (සු· නි· 448).
සත් වසක් ලුහුබැඳ - බගවත් පිය’නුපියනුව නොලදිමි කිසි දොසක් - සිරිමත් සම්බුදුන්ගේ
අපිච අට‍්ඨාරසන‍්නං බුද‍්ධධම‍්මානං වසෙනාපි භගවතො දුච‍්චරිතාභාවො වෙදිතබ‍්බො. අට‍්ඨාරස බුද‍්ධධම‍්මා නාම නත්ථි තථාගතස්ස කායදුච‍්චරිතං, නත්ථි වචීදුච‍්චරිතං, නත්ථි මනොදුච‍්චරිතං, අතීතෙ බුද‍්ධස‍්ස අප‍්පටිහතඤාණං, අනාගතෙ, පච‍්චුප‍්පන‍්නෙ බුද‍්ධස‍්ස අප‍්පටිහතඤාණං, සබ‍්බං කායකම‍්මං බුද‍්ධස‍්ස භගවතො ඤාණානුපරිවත‍්ති, සබ‍්බං වචීකම‍්මං, සබ‍්බං මනොකම‍්මං බුද‍්ධස‍්ස භගවතො ඤාණානුපරිවත‍්ති, නත්ථි ඡන්‍දස‍්ස හානි, නත්ථි වීරියස‍්ස හානි, නත්ථි සතියා හානි, නත්ථි දවා, නත්ථි රවා, නත්ථි චලිතං නත්ථි සහසා, නත්ථි අබ්‍යාවටො මනො, නත්ථි අකුසලචිත‍්තන‍්ති.
තවද අටළොස් බුදු දහම් වශයෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දුසිරිත් අභාවය දත යුතුය. අටළොස් බුදු දහම් නමි. තථාගතයන් වහන්සේගේ කාය දුසිරිත් නැත. වාක් දුසිරිත් නැත. මනෝ දුසිරිත් නැත. අතීත, අනාගත, වර්තමාන කාලවල තථාගතයන්ගේ නොපැකිලෙන ඤාණය බුදුරදුන්ගේ සියළු කාය කර්ම ඤාණයට අනුව සකස් වේ. සියළු වාක් කර්ම සියළු මනෝ කර්ම ඤාණයට අනුව සකස් වේ. කැමැත්තට හානි නැත. වීර්යට හානි නැත. සිහියට හානි නැත. ක්‍රීඩා නැත. ශබ්ද නැත. දෝෂ නැත. හදිසි නැත. නොයෙදුණු මනසක් නැත. අකුසල සිතක් නැත.
කිඤ‍්චනාති පලිබොධා. රාගො කිඤ‍්චනන‍්ති රාගො උප‍්පජ‍්ජමානො සත‍්තෙ බන්ධති පලිබුන්‍ධති තස‍්මා කිඤ‍්චනන‍්ති වුච‍්චති. ඉතරෙසුපි ද‍්වීසු එසෙව නයො.
කිඤ්චනා - පළිබෝධ. රාගොකිඤ්චනං - රාගය ඉපදී සත්වයන් බඳියි. එහෙයින් කිඤ්චන යයි කියයි. ඉතිරි දෙකෙහි ද මෙම නයයි.
අග‍්ගීති අනුදහනට‍්ඨෙන අග්ගි. රාගග‍්ගීති රාගො උප‍්පජ‍්ජමානො සත‍්තෙ අනුදහති ඣාපෙති, තස‍්මා අග‍්ගීති වුච‍්චති. ඉතරෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ වත්‍ථූනි එකා දහරභික‍්ඛුනී චිත‍්තලපබ‍්බතවිහාරෙ උපොසථාගාරං ගන‍්ත්‍වා ද‍්වාරපාලරූපකං ඔලොකයමානා ඨිතා. අථස‍්සා අන‍්තො රාගො උප‍්පන‍්නො. සා තෙනෙව ඣායිත්‍වා කාලමකාසි. භික‍්ඛුනියො ගච‍්ඡමානා “අයං දහරා ඨිතා, පක‍්කොසථ, න”න‍්ති ආහංසු. එකා ගන‍්ත්‍වා කස‍්මා ඨිතාසීති හත්‍ථෙ ගණ‍්හි. ගහිතමත‍්තා පරිවත‍්තිත්‍වා පපතා. ඉදං තාව රාගස‍්ස අනුදහනතාය වත්ථු. දොසස‍්ස පන අනුදහනතාය මනොපදොසිකා දෙවා. මොහස‍්ස අනුදහනතාය ඛිඩ‍්ඩාපදොසිකා දෙවා දට‍්ඨබ‍්බා. මොහවසෙන හි තාසං සතිසම‍්මොසො හොති. තස‍්මා ඛිඩ‍්ඩාවසෙන ආහාරකාලං අතිවත‍්තිත්‍වා කාලඞ‍්කරොන‍්ති.
අග්ගි - අනුව දෙවන අර්ථයෙන් ගිනි. රාගග්ගි - රාග ඉපදී සතුන් දවයි. එනිසා ගිනි යයි කියයි. ඉතිරි දෙකෙහි ද මෙම නයම වේ. එහි කථාවස්තුව එක් දහර භික්ෂුණියක් සිතුල්පව් විහාරයෙහි පොහොය ගෙට ගොස් දොරටුපාල රූපය බලමින් සිටියාය. ඉක්බිති ඇයගේ ඇතුළත රාගය ඇති වී ඕ එයින් ම දැවී කළුරිය කළාය. භික්ෂුණීහු ද යන්නෝ මේ දහර භික්ෂුණිට කථාකර කැඳවන්නැයි කීහ. එක් භික්ෂුණියක් ගොස් මොකද සිටින්නේ කියා අත ඇල්ලීය. ඇල්ලුව විතරයි. පෙරළී වැටුණේය. මෙය රාගයේ අනුදහන වස්තුවකි. ද්වේශයේ අනුදහනයට මනෝ පදෝසිකා දෙවියන් දැක්වේ. මෝහයේ අනුදහනයට කිඩ්ඪා පදොසිකා දෙවියන් දැක්විය හැකිය. මෝහ වශයෙන් ඔවුන්ගේ සිහි මුළාවේ. එහෙයින් ක්‍රීඩා වශයෙන් ආහාර වේලාව ඉක්මවා කළුරිය කරති.
ආහුනෙය්‍යග‍්ගීතිආදීසු ආහුනං වුච‍්චති සක‍්කාරො, ආහුනං අරහන‍්තීති ආහුනෙය්‍යා. මාතාපිතරො හි පුත‍්තානං බහූපකාරතාය ආහුනං අරහන‍්ති. තෙසු විප‍්පටිපජ‍්ජමානා පුත‍්තා නිරයාදීසු නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. තස‍්මා කිඤ‍්චාපි මාතාපිතරො නානුදහන‍්ති, අනුදහනස‍්ස පන පච්චයා හොන‍්ති. ඉති අනුදහනට‍්ඨෙන ආහුනෙය්‍යග‍්ගීති වුච‍්චන‍්ති. ස‍්වායමත්‍ථො මිත‍්තවින්‍දකවත්‍ථුනා දීපෙතබ‍්බො –
ආහුනෙය්‍යග්ගී - යනාදියෙහි ආහුනය සත්කාරයයි කියනු ලැබේ. සත්කාරයට සුදුසු වන නිසා ආහුනෙයෙති වේ. මාපියෝය. මව්පියෝ වනාහි දරුවන්ට බොහෝ උපකාර බැවින් සත්කාරයට සුදුසු වෙති. ඔවුන් කෙරෙහි වැරදි ලෙස හැසිරෙන දරුවො නිරයාදියෙහි උපදිති. එහෙයින් ටිකක්වත් මව්පියෝ අනුදහන නොකරති. අනුදහනයට හේතු වේ. මෙසේ අනුදහන අර්ථයෙන් ආහුණ්‍යයග්ගී යයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථය සඳහා මිත්ත වින්ධකයාගේ වස්තුව දතයුතුය.
මිත‍්තවින්‍දකො හි මාතරා “තාත, අජ‍්ජ උපොසථිකො හුත්‍වා විහාරෙ සබ‍්බරත‍්තිං ධම‍්මස‍්සවනං සුණ, සහස‍්සං තෙ දස‍්සාමී”ති වුත‍්තො ධනලොභෙන උපොසථං සමාදාය විහාරං ගන‍්ත්‍වා ඉදං ඨානං අකුතොභයන‍්ති සල‍්ලක‍්ඛෙත්‍වා ධම‍්මාසනස‍්ස හෙට්ඨා නිපන‍්නො සබ‍්බරත‍්තිං නිද‍්දායිත්‍වා ඝරං අගමාසි. මාතා පාතොව යාගුං පචිත්‍වා උපනාමෙසි. සො සහස‍්සං ගහෙත්‍වාව පිවි. අථස‍්ස එතදහොසි – “ධනං සංහරිස‍්සාමී”ති. සො නාවාය සමුද‍්දං පක‍්ඛන්‍දිතුකාමො අහොසි. අථ නං මාතා “තාත, ඉමස‍්මිං කුලෙ චත‍්තාලීසකොටිධනං අත්‍ථි, අලං ගමනෙනා”ති නිවාරෙසි. සො තස‍්සා වචනං අනාදියිත්‍වා ගච්ඡති එව. මාතා පුරතො අට‍්ඨාසි. අථ නං කුජ‍්ඣිත්‍වා “අයං මය‍්හං පුරතො තිට‍්ඨතී”ති පාදෙන පහරිත්‍වා පතිතං අන‍්තරං කත්‍වා අගමාසි.
මිත්තවින්දකගේ මව දරුව, අද පෝය. පන්සලේ මුළු රැයම බණ ඇසුවොත් දහසක් දෙමියි කීවාය. ධන ලෝභයෙන් පෙහෙවස් සමාදන්ව විහාරයට ගොස්. මෙතැන බය නැතැයි සලකා ධර්මාසනය යටට වැද මුළු රැයම නිදාගෙන සිට ගෙදර ආවේය. මව පාන්දරම කැඳ පිස පිළිගැන්වීය. හේ දහස ගෙන බීවේය. ඉක්බිති ඔහුට ධනය සොයන්නෙමියි අදහසක් ඇතිවිය. හේ නැවෙන් මුහුද තරණය කිරීමට කැමති විය. ඉක්බිති ඔහුගේ මව දරුව, මේ කුලයෙහි ධනය හතලිස් කෝටියක් ඇත. ගමනේ තේරුමක් නැතැයි කීවාය. හේ ඇගේ වචනය ගණන් නොගෙන යයි. ඕ තොමෝ ඉදිරියේ සිටියාය. ඉක්බිති හේ කිපී මෝ මා ඉදිරියේ සිටී යයි පයට පහර දී වැටුණු පසු ගියේය.
මාතා උට‍්ඨහිත්‍වා “මාදිසාය මාතරි එවරූපං කම්මං කත්‍වා ගතස‍්ස තෙ ගතට‍්ඨානෙ සුඛං භවිස‍්සතීති එවංසඤ‍්ඤී නාම ත්වං පුත‍්තා”ති ආහ. තස්ස නාවං ආරුය‍්හ ගච‍්ඡතො සත‍්තමෙ දිවසෙ නාවා අට‍්ඨාසි. අථ තෙ මනුස්සා “අද්ධා එත්‍ථ පාපපුරිසො අත්‍ථි සලාකං දෙථා”ති ආහංසු. සලාකා දිය්‍යමානා තස‍්සෙව තික‍්ඛත‍්තුං පාපුණාති. තෙ තස්ස උළුම‍්පං දත්‍වා තං සමුද‍්දෙ පක‍්ඛිපිංසු. සො එකං දීපං ගන‍්ත්‍වා විමානපෙතීහි සද‍්ධිං සම‍්පත‍්තිං අනුභවන‍්තො තාහි “පුරතො පුරතො මා අගමාසී”ති වුච‍්චමානොපි තද‍්දිගුණං තද‍්දිගුණං සම‍්පත‍්තිං පස‍්සන‍්තො අනුපුබ‍්බෙන ඛුරචක‍්කධරං එකං අද‍්දස. තස්ස තං චක‍්කං පදුමපුප‍්ඵං විය උපට‍්ඨාසි. සො තං ආහ – “අම‍්භො, ඉදං තයා පිළන්‍ධිතං පදුමං මය‍්හං දෙහී”ති. “න ඉදං සාමි පදුමං, ඛුරචක‍්කං එත”න‍්ති. සො “වඤ‍්චෙසි මං, ත්වං කිං මයා පදුමං අදිට‍්ඨපුබ‍්බ”න‍්ති වත්‍වා ත්වං ලොහිතචන්‍දනං විලිම‍්පිත්‍වා පිළන්‍ධනං පදුමපුප‍්ඵං මය‍්හං න දාතුකාමොති ආහ. සො චින‍්තෙසි “අයම‍්පි මයා කතසදිසං කම්මං කත්‍වා තස්ස ඵලං අනුභවිතුකාමො”ති. අථ නං “හන්‍ද රෙ”ති වත්‍වා තස්ස මත්‍ථකෙ චක‍්කං පක‍්ඛිපි. තෙන වුත‍්තං –
මව නැගිට මා වැනි මවකට මෙබඳු කර්මයක් කොට ඔහු ගිය තැන සාපවේවායි මෙබඳු හැඟීමක් නැති පුත්තු යයි කීවාය. ඔහු නැවට නැගී යන්නේ සත්වන දිනයෙහි නැව නැවතුණේය. ඉක්බිති එහි මනුෂ්‍යයෝ ඒකාන්තයෙන් මෙහි පවිටු පුරුෂයෙක් ඇත්තේය. සලාක දෙන්න යයි කීහ. සලාක දෙනු ලබන්නේ ඔහුටම තුන්වරක් පැමිණියේය. ඔව්හු ඔහුට පහුරක් දී මුහුදට දැමූහ. හේ එක් දිවයිනකට පැමිණ විමාන ප්‍රේතියන් සමග සම්පත් අනුභව කරන්නේ ඈලා විසින් ඉදිරියට යන්ට එපා කියද්දිත් ඒ ඒ සම්පත් බල බලා ඉදිරියට යන්නේ එක් ඛුර චක්‍රයක් (දැලිපිහියා මුවත වැනි මුවත ඇති චක්‍රයක්) දැරු එකෙකු දුටුවේය. ඔහුට ඒ චක්‍රය නෙළුම් මලක් මෙන් වැටහුණේය. හේ ඔහුට කීවේය. පින්වත, ඔබ පැළඳගෙන ඉන්න මේ පියුම මට දෙන්නැයි ඉල්ලීය. ස්වාමීනි මෙය පියුමක් නොවේ ඛුර චක්‍රයක් හෝ මා වංචා කෙරේ යයි සිතා ඔබ හිතන්නේ මා නෙළුම්මල් දැක නැතැයි කියාද කියා රත් හඳුන් ආලේප කොට ඇති පැලඳ සිටින නෙළුම් මල මට නොදෙනු කැමති යයි කීය. හේ සිතීය. මෙය ද මා කළ කර්මයට සමාන කර්මයක් කොට එහි විපාක විඳින්න කැමති වේ. ඉක්බිති හේ එහෙනම් වරෙන් කියා ඔහු මත චක්‍රය තැබීය. එයින් කියන ලදී.
“චතුබ‍්භි අට‍්ඨජ‍්ඣගමා, අට‍්ඨාහිපි ච සොළස; සොළසාහි ච බාත‍්තිංස, අත්‍රිච‍්ඡං චක‍්කමාසදො; ඉච‍්ඡාහතස‍්ස පොසස‍්ස, චක‍්කං භමති මත්‍ථකෙ”ති. (ජා· 1.1.104).
සතර අට පැමිණිය - අට සොළොසට ද පත් වී සොළොස දෙතිසෙක් වී - ලං කෙළ ලෝබි සක වෙත කැමති බිඳ මිනිසගෙ - සියගත ඛෙමේ උරසක
ගහපතීති පන ගෙහසාමිකො වුච‍්චති. සො මාතුගාමස‍්ස සයනවත්‍ථාලඞ‍්කාරාදිඅනුප‍්පදානෙන බහූපකාරො. තං අතිචරන‍්තො මාතුගාමො නිරයාදීසු නිබ‍්බත‍්තති, තස‍්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුදහනට‍්ඨෙන ගහපතග‍්ගීති වුත‍්තො.
ගහපති - ගෘහ ස්වාමියා කියයි. හේ ගැහැණියට සයන, වස්ත්‍ර අලංකාරදිය දීමෙන් බොහෝ උපකාර වේ. ඔහු ඉක්ම යන ගැහැණිය නරකාදිවල උපදී. හේ ද පෙර නයින් ම අනුදහන අර්ථයෙන් ගහපතග්ගී යයි කියන ලදී. එහි වස්තුව මෙසේය.
තත්ථ වත්ථු – කස‍්සපබුද‍්ධස‍්ස කාලෙ සොතාපන‍්නස‍්ස උපාසකස‍්ස භරියා අතිචාරිනී අහොසි. සො තං පච‍්චක‍්ඛතො දිස්වා “කස‍්මා ත්වං එවං කරොසී”ති ආහ. සා “සචාහං එවරූපං කරොමි, අයං මෙ සුනඛො විලුප‍්පමානො ඛාදතූ”ති වත්‍වා කාලඞ‍්කත්‍වා කණ‍්ණමුණ‍්ඩකදහෙ වෙමානිකපෙතී හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්තා. දිවා සම‍්පත‍්තිං අනුභවති, රත්තිං දුක‍්ඛං. තදා බාරාණසීරාජා මිගවං චරන‍්තො අරඤ‍්ඤං පවිසිත්‍වා අනුපුබ‍්බෙන කණ‍්ණමුණ‍්ඩකදහං සම‍්පත‍්තො තාය සද‍්ධිං සම‍්පත‍්තිං අනුභවති. සා තං වඤ‍්චෙත්‍වා රත්තිං දුක‍්ඛං අනුභවති. සො ඤත්‍වා “කත්‍ථ නු ඛො ගච‍්ඡතී”ති පිට‍්ඨිතො පිට‍්ඨිතො ගන‍්ත්‍වා අවිදූරෙ ඨිතො කණ‍්ණමුණ‍්ඩකදහතො නික‍්ඛමිත්‍වා තං “පටපට”න‍්ති ඛාදමානං එකං සුනඛං දිස්වා අසිනා ද‍්විධා ඡින්‍දි. ද‍්වෙ අහෙසුං. පුන ඡින‍්නෙ චත‍්තාරො. පුන ඡින‍්නෙ අට‍්ඨ. පුන ඡින‍්නෙ සොළස අහෙසුං. සා “කිං කරොසි සාමී”ති ආහ. සො “කිං ඉද”න‍්ති ආහ. සා “එවං අකත්‍වා ඛෙළපිණ‍්ඩං භූමියං නිට‍්ඨුභිත්‍වා පාදෙන ඝංසාහී”ති ආහ. සො තථා අකාසි. සුනඛා අන‍්තරධායිංසු. තං දිවසං තස‍්සා කම්මං ඛීණං. රාජා විප‍්පටිසාරී හුත්‍වා ගන‍්තුං ආරද‍්ධො. සා “මය‍්හං, සාමි, කම්මං ඛීණං මා අගමා”ති ආහ. රාජා අසුත්‍වාව ගතො.
කාශ්‍යප බුදුන් කාලයෙහි සෝවාන් උපාසකයෙකුගේ භාර්යාව පුරුෂයා ඉක්මවා හැසිරෙයි. හේ ඇය ඇසින් දැක කුමක් නිසා මෙසේ කෙරෙහි දැයි ඇසීය. ඉදින් මා එබඳු දෙයක් කෙරේ නම් බල්ලෙක් හපා කන්නේ යයි කියා කළුරිය කොට කණ්ණ මුණ්ඩක විලෙහි වේමානික ප්‍රේතියක්ව ඉපිද දිවා කාලයෙහි සම්පත් අනුභව කරයි. රාත්‍රියෙහි දුක් විඳියි. බරණැස් රජ මුව කෙළි හැසිරෙන්නේ වනයට පිවිස පිළිවෙළින් කණ්ණ මුණ්ඩක විලට පැමිණියේ ඇය සමග සම්පත් අනුභව කළේය. ඕ ඔහු රවටා රාත්‍රියේ දුක් විඳියි. හේ දැන කොහියේදැයි පිටිපසින් ගොස් ලඟ සිටියේ, කණ්නමුණ්ඩක විලෙන් මතු වී ඇය පට පට අනුකරණයෙන් කන බල්ලකු දැක කඩුවෙන් දෙකට කැපීය. නැවත කැපුවේ හතරක් වීය. නැවත අටක් වී නැවත සොළොසක් වී ඕ තොමෝ ස්වාමීනි කුමක් කරන්නේදැයි ඇසුවාය. හේ මේ කුමක්දැයි ඇසීය. ඕ මෙසේ නොකොට කෙලපිඩක් පොළොවට කාරා දමා පයින් පාගන්නැයි කීවාය. හේ එසේ කෙළේය. බල්ලෝ අතුරුදහන් වූ එදින ඇගේ කර්මය ගෙවිණ. රජ විපිළිසර වී යන්ට සූදානම් විය. ස්වාමීනි කර්මය ගෙවිණ. නොයනු මැනවැයි කීවාය. රජ නො අසා ගියේය.
දක‍්ඛිණෙය්‍යග‍්ගීති එත්‍ථ පන දක‍්ඛිණාති චත‍්තාරො පච්චයා, භික‍්ඛුසඞ‍්ඝො දක‍්ඛිණෙය්‍යො. සො ගිහීනං තීසු සරණෙසු පඤ‍්චසු සීලෙසු දසසු සීලෙසු මාතාපිතුඋපට‍්ඨානෙ ධම‍්මිකසමණබ්‍රාහ‍්මණඋපට‍්ඨානෙති එවමාදීසු කල්‍යාණධම‍්මෙසු නියොජනෙන බහූපකාරො, තස්මිං මිච‍්ඡාපටිපන‍්නා ගිහී භික‍්ඛුසඞ‍්ඝං අක‍්කොසිත්‍වා පරිභාසිත්‍වා නිරයාදීසු නිබ‍්බත‍්තන‍්ති, තස‍්මා සොපි පුරිමනයෙනෙව අනුදහනට‍්ඨෙන දක‍්ඛිණෙය්‍යග‍්ගීති වුත‍්තො. ඉමස‍්ස පනත්‍ථස‍්ස විභාවනත්‍ථං විමානවත්‍ථුස‍්මිං රෙවතීවත්‍ථු විත්‍ථාරෙතබ‍්බං.
දක්ඛිණෙය්‍යග්ගි - මෙහි දක්ඛිණ, යන සිව්පසය වේ. භික්ෂු සංඝයා දක්ඛිණෙය්‍ය වේ. උන්වහන්සේලා ගිහියන් තිසරණ පන්සිල්හි පිහිටුවයි. ධාර්මික මාපිය, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ උපස්ථානයේ පිහිටුවා බොහෝ උපකාර කරති. උන්වහන්සේලා කෙරෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් ගිහියෝ ආක්‍රොස පරිභව කොට නිරයාදියෙහි උපදිති. එහෙයින් එය ද පෙර නයින්ම අනුදහන අර්ථයෙන් දකබිණෙය්‍යග්ගි යයි කියන ලදී. මේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා විමාන වස්තුවෙහි රේවතී විස්තර කළ යුතුය.
“තිවිධෙන රූපසඞ‍්ගහො”ති එත්‍ථ තිවිධෙනාති තීහි කොට‍්ඨාසෙහි. සඞ‍්ගහොති ජාතිසඤ‍්ජාතිකිරියගණනවසෙන චතුබ‍්බිධො සඞ‍්ගහො. තත්ථ සබ්බෙ ඛත්තියා ආගච‍්ඡන‍්තූතිආදිකො (ම· නි· 1.462) ජාතිසඞ‍්ගහො. සබ්බෙ කොසලකාතිආදිකො සඤ‍්ජාතිසඞ‍්ගහො. සබ්බෙ හත්‍ථාරොහාතිආදිකො කිරියසඞ‍්ගහො. චක්ඛායතනං කතමං ඛන්‍ධගණනං ගච‍්ඡතීති? චක්ඛායතනං රූපක‍්ඛන්‍ධගණනං ගච‍්ඡතීති. හඤ‍්චි චක්ඛායතනං රූපක‍්ඛන්‍ධෙන සඞ‍්ගහිතන‍්ති අයං ගණනසඞ‍්ගහො, සො ඉධ අධිප‍්පෙතො. තස‍්මා තිවිධෙන රූපසඞ‍්ගහොති තීහි කොට‍්ඨාසෙහි රූපගණනාති අත්‍ථො.
“තිවිධෙන රූප සංගහො” යන මෙහි තිවිධෙන - කොටස් තුනකින් සංගහො - ජාති, සඤ්ජාති, කිරිය, ගණ වශයෙන් චතුර්විධ සංග්‍රහය. “සබ්බෙ කොසලා” ආදිය සංජාති වේ. එහි “සබ්බෙ ඛත්තියා ආගච්ඡන්ත” ආදිය ජාති වේ. “සබ්බෙ හත්ථාරොහා” ආදිය කිරිය සංගහ වේ. “චක්ඛායතනං කතමං ඛන්ධ ගණනං ගච්ඡති” යන මෙය ගණන සංගහ වේ. මෙය මෙහි බලාපොරොත්තු වේ. එහෙයින් කොටස් තුනේ රූප ගණන යන අර්ථය වේ.
සනිදස‍්සනාදීසු අත්තානං ආරබ‍්භ පවත‍්තෙන චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණසඞ‍්ඛාතෙන සහ නිදස‍්සනෙනාති සනිදස්සනං. චක‍්ඛුපටිහනනසමත්‍ථතො සහ පටිඝෙනාති සප්පටිඝං. තං අත්‍ථතො රූපායතනමෙව. චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණසඞ‍්ඛාතං නාස‍්ස නිදස‍්සනන‍්ති අනිදස්සනං. සොතාදිපටිහනනසමත්‍ථතො සහ පටිඝෙනාති සප්පටිඝං. තං අත්‍ථතො චක‍්ඛායතනාදීනි නව ආයතනානි. වුත‍්තප‍්පකාරං නාස‍්ස නිදස‍්සනන‍්ති අනිදස්සනං. නාස‍්ස පටිඝොති අප‍්පටිඝං. තං අත්‍ථතො ඨපෙත්‍වා දසායතනානි අවසෙසං සුඛුමරූපං.
නිදර්ශන සහිත ආදියෙහි තමා අරබයා පවත්නා චක්ඛු විඤඤාණාදිය සංඛ්‍යාතයෙන් සහ නිදර්ශනයෙන් යනු සනිදස්සනං - වේ. ඇස ගැටීමට සමත් පටිඝයෙන් යුත් වූයේ සප්පටිඝ වේ. එය අර්ථ වශයෙන් රූපායතනයම වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණ සංඛ්‍යාත එයට නිදර්ශන නොවේ යයි අනිදස්සන - වේ. කන ආදිය ගැටෙන සමත් පටිඝයෙන් යුත් වූයේ සප්පටිඝං - වේ. එය අර්ථ වශයෙන් චක්ඛු ආයතනාදි නව ආයතන වේ. කියන ලද ආකාර නිදර්ශන එයට අනිදස්සනං - වේ. එයට ගැටීමක් නැතැයි අප්පටිඝ - වේ. එය අර්ථ වශයෙන් දස ආයතන හැර අවසේස සුඛුම රූප වේ.
තයො සඞ‍්ඛාරාති සහජාතධම‍්මෙ චෙව සම‍්පරායෙ ඵලධම‍්මෙ ච සඞ‍්ඛරොන‍්ති රාසී කරොන‍්තීති සඞ‍්ඛාරා. අභිසඞ‍්ඛරොතීති අභිසඞ‍්ඛාරො. පුඤ‍්ඤො අභිසඞ‍්ඛාරො පුඤ‍්ඤාභිසඞ‍්ඛාරො.
තයො සංඛාරා - සහජාත ධර්මයන් මෙන්ම සම්පූරාය ඵල ධර්මයන් රැස් කරයි එකතු කරයි. සඞඛාර වේ. අභිසංස්කරණය කරයි යනු අභිසංඛාර වේ. පුඤ්ඤ අභිසංඛරණය. පුඤ්ඤාභිසංඛාර වේ.
“තත්ථ කතමො පුඤ‍්ඤාභිසඞ‍්ඛාරො? කුසලා චෙතනා කාමාවචරා රූපාවචරා දානමයා සීලමයා භාවනාමයා”ති එවං වුත‍්තානං අට‍්ඨන‍්නං කාමාවචරකුසලමහාචිත‍්තචෙතනානං, පඤ‍්චන‍්නං රූපාවචරකුසලචෙතනානඤ‍්චෙතං අධිවචනං. එත්‍ථ ච දානසීලමයා අට‍්ඨෙව චෙතනා හොන‍්ති. භාවනාමයා තෙරසාපි. යථා හි පගුණං ධම්මං සජ‍්ඣායමානො එකං ද‍්වෙ අනුසන්‍ධිං ගතොපි න ජානාති, පච‍්ඡා ආවජ‍්ජන‍්තො ජානාති, එවමෙව කසිණපරිකම‍්මං කරොන‍්තස‍්ස පගුණජ‍්ඣානං පච‍්චවෙක‍්ඛන‍්තස‍්ස ඤාණවිප‍්පයුත‍්තාපි භාවනා හොති. තෙන වුත‍්තං “භාවනාමයා තෙරසාපී”ති.
එහි පුඤ්ඤාභිසංඛාර කවරේද? කාමාවචර රූපාවචර දානමය සීලමය භාවනාමය කුසල චේතනා වේ. අට වැදෑරුම් කාමවචර කුසල හා චිත්ත චේතනා මෙසේ කියන ලද හා රූපාවචර කුසල චේතනා පහට ද මෙය අධි වචනයකි. එහි ද දාන සීලමය වශයෙන් චේතනා අටක් වේ. ඒවා භාවනාමය වශයෙන් දහතුනක් ද යම්සේ ප්‍රගුණ දහම් සජඣායනය කරන්නේ එකක් දෙකක් වෙන ඒවා හා සම්බන්ධ වනවිට නොදනී. පසුව ආවර්ජනා කරන්නේ දනී. මෙසේ කසිණ පරිකර්ම කරන්නාට ප්‍රගුණ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ඤාණ විප්‍රයුක්ත වූව ද භාවනා වේ. එහෙයින් කියන ලදී. භාවනාමයා තෙරසාපි
තත්ථ දානමයාදීසු “දානං ආරබ‍්භ දානමධිකිච‍්ච යා උප‍්පජ‍්ජති චෙතනා සඤ‍්චෙතනා චෙතයිතත‍්තං, අයං වුච‍්චති දානමයො පුඤ‍්ඤාභිසඞ‍්ඛාරො. සීලං ආරබ‍්භ, භාවනං ආරබ‍්භ, භාවනමධිකිච‍්ච යා උප‍්පජ‍්ජති චෙතනා සඤ‍්චෙතනා චෙතයිතත‍්තං, අයං වුච‍්චති භාවනාමයො පුඤ‍්ඤාභිසඞ‍්ඛාරො”ති අයං සඞ‍්ඛෙපදෙසනා.
එහි දානමය ආදියෙහි දානය අරබයා දාන අධිකෘත්‍යයෙන් උපදින චේතනා සංචේතනා සිතන බව දානමය පුඤ්ඤාභි සංඛාර යයි කියනු ලැබේ. සීලය අරබයා - භාවනාව අරබයා භාවනා අධිකෘත්‍යයෙන් පහළවන චේතනා සංචේතනා සිතිවිලිබව භාවනාමය පුඤ්ඤාභිසංඛාර යයි කියනු ලැබේ. මේ සංක්ෂේප දේශනය
චීවරාදීසු පන චතූසු පච‍්චයෙසු රූපාදීසු වා ඡසු ආරම‍්මණෙසු අන‍්නාදීසු වා දසසු දානවත්‍ථූසු තං තං දෙන‍්තස‍්ස තෙසං උප‍්පාදනතො පට‍්ඨාය පුබ‍්බභාගෙ, පරිච‍්චාගකාලෙ, පච‍්ඡා සොමනස‍්සචිත‍්තෙන අනුස‍්සරණෙ චාති තීසු කාලෙසු පවත‍්තා චෙතනා දානමයා නාම.
සිව්රු ආදියෙහි වනාහි සිව්පසයෙහි රූපාදියෙහි හෝ අරමුණු සයෙහි අන්නාදි දස දාන වස්තුවෙහි ඒ ඒ දෙන්නාට ඒවා ඉපදීමේ සිට පූර්භාග පරිත්‍යාග කාලයෙහි පසුව සොම්නසින් සිතින් සිහි කිරීම යි යන තුන් කාලයෙහි පවතින චේතනාව දානමය නම් වේ.
සීලපූරණත්‍ථාය පන පබ‍්බජිස‍්සාමීති විහාරං ගච‍්ඡන‍්තස‍්ස, පබ‍්බජන‍්තස‍්ස මනොරථං මත්‍ථකං පාපෙත්‍වා පබ‍්බජිතො වතම‍්හි සාධු සාධූති ආවජ‍්ජන‍්තස‍්ස, පාතිමොක‍්ඛං සංවරන‍්තස‍්ස, චීවරාදයො පච‍්චයෙ පච‍්චවෙක‍්ඛන‍්තස‍්ස, ආපාථගතෙසු රූපාදීසු චක‍්ඛුද‍්වාරාදීනි සංවරන‍්තස‍්ස, ආජීවං සොධෙන‍්තස‍්ස ච පවත‍්තා චෙතනා සීලමයා නාම.
සිල් පිරීම සඳහා පැවිදි වන්නෙමිය විහාරයට යන්නට පැවිදිවන්නාට අදහස මුදුන් පමුණුවා පැවිදිව වතාවත්වල යහපත් යයි ආවර්ජනා කරන්නාට ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය වන්නාට චීවරාදි ප්‍රත්‍යයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට ආපාථගත රූපාදියෙහි චක්ෂු ආදිය සංවර කරන්නාට ආජීවය [missing trans]
පටිසම‍්භිදායං වුත‍්තෙන විපස‍්සනාමග‍්ගෙන “චක‍්ඛුං අනිච‍්චතො දුක‍්ඛතො අනත‍්තතො භාවෙන‍්තස‍්ස…පෙ… මනං. රූපෙ. ධම්මෙ. චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණං…පෙ… මනොවිඤ‍්ඤාණං. චක‍්ඛුසම‍්ඵස‍්සං…පෙ… මනොසම‍්ඵස‍්සං. චක‍්ඛුසම‍්ඵස‍්සජං වෙදනං…පෙ… මනොසම‍්ඵස‍්සජං වෙදනං. රූපසඤ‍්ඤං, ජරාමරණං අනිච‍්චතො දුක‍්ඛතො අනත‍්තතො භාවෙන‍්තස‍්ස පවත‍්තා චෙතනා භාවනාමයා නාමා”ති අයං විත්‍ථාරකථා.
කියන ලද විපස්සනා මගින් චක්ෂුව අනිත්‍ය වශයෙන් අනාත්ම වශයෙන් භාවනා කරන්නාට..... මනස රූප ධර්මයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණය මනොවිඤ්ඤාණය, වේදනාව, රූප සඤ්ඤාව.... ජරා මරණ අනිත්‍ය වශයෙන් දුක් වශයෙන් අනාත්ම වශයෙන් භාවනා කරන්නාට පවත්නා චේතනාව භාවනාමය නම් යයි මෙය විස්තර කථාය.
අපුඤ‍්ඤො ච සො අභිසඞ‍්ඛාරො චාති අපුඤ‍්ඤාභිසඞ‍්ඛාරො. ද‍්වාදසඅකුසලචිත‍්තසම‍්පයුත‍්තානං චෙතනානං එතං අධිවචනං. වුත‍්තම‍්පි චෙතං “තත්ථ කතමො අපුඤ‍්ඤාභිසඞ‍්ඛාරො? අකුසලචෙතනා කාමාවචරා, අයං වුච‍්චති අපුඤ‍්ඤාභිසඞ‍්ඛාරො”ති. ආනෙඤ‍්ජං නිච‍්චලං සන‍්තං විපාකභූතං අරූපමෙව අභිසඞ‍්ඛරොතීති ආනෙඤ‍්ජාභිසඞ‍්ඛාරො. චතුන‍්නං අරූපාවචරකුසලචෙතනානං එතං අධිවචනං. යථාහ “තත්ථ කතමො ආනෙඤ‍්ජාභිසඞ‍්ඛාරො? කුසලචෙතනා අරූපාවචරා, අයං වුච‍්චති ආනෙඤ‍්ජාභිසඞ‍්ඛාරො”ති.
අපුඤ්ඤය ද එය අභිසංඛාර යයි අපුඤ්ඤාභිසංඛාර වේ. දොළොස් අකුසල චේතනාවලින් යුත් චේතනාවට මෙය අධි වචනයකි. මෙය කියන ලදී. එහි අපුඤ්ඤාභිසංඛාර කවරේද? කාමවචර අකුසල චේතනා යන මෙය අපුඤ්ඤාභිසංඛාර යයි කියනු ලැබේ. කම්පා නොවන නිසල සාන්ත විපාක වූ අරූපයම අභිසංස්කරණය කෙරේ යනු ආනෙඤ්ජාභි සංඛාර වේ. සතර අරූපාවචර කුසල චේතනාවලට මෙය සමාන නාමයකි. යම්සේ කීහ. එහි ආනෙඤජාභිසංඛාර කවරේද? අරූපාවචර කුසල චේතනා ආනෙඤජාභිසංඛාර යයි කියන ලදී.
පුග‍්ගලත‍්තිකෙ සත‍්තවිධො පුරිසපුග‍්ගලො, තිස්සො සික්ඛා සික‍්ඛතීති සෙක‍්ඛො. ඛීණාසවො සික‍්ඛිතසික‍්ඛත‍්තා පුන න සික‍්ඛිස‍්සතීති අසෙක‍්ඛො. පුථුජ‍්ජනො සික‍්ඛාහි පරිබාහියත‍්තා නෙවසෙක‍්ඛො නාසෙක‍්ඛො.
පුද්ගල ත්‍රිකයෙහි ආර්ය පුද්ගලයෝ සප්තවිධයහ. ශික්ෂා තුනකි. හික්මේ යයි සේඛ වේ. ක්ෂීණාශ්රවයා හික්මුණු ශික්ෂා ඇති හෙයින් නැවත හික්මීමක් නැති නිසා - අසේඛ වේ. පෘථක්ජනයා ශික්ෂාවලින් පරිබාහිර බැවින් සෙඛ නොවේ. අසේඛ ද නොවේ.
ථෙරත‍්තිකෙ ජාතිමහල‍්ලකො ගිහී ජාතිත්‍ථෙරො නාම. “චත‍්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, ථෙරකරණා ධම්මා. ඉධ, භික්ඛවෙ, ථෙරො සීලවා හොති, බහුස‍්සුතො හොති, චතුන‍්නං ඣානානං ලාභී හොති, ආසවානං ඛයා බහුස‍්සුතො හොති, චතුන‍්නං ඣානානං ලාභී හොති, ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත‍්තිං පඤ‍්ඤාවිමුත‍්තිං දිට‍්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ‍්ඤා සච‍්ඡිකත්‍වා උපසම‍්පජ‍්ජ විහරති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත‍්තාරො ථෙරකරණා ධම්මා”ති (අ· නි· 4.22). එවං වුත‍්තෙසු ධම‍්මෙසු එකෙන වා අනෙකෙහි වා සමන්නාගතො ධම‍්මථෙරො නාම. අඤ්ඤතරො ථෙරනාමකො භික‍්ඛූති එවං ථෙරනාමකො වා, යං වා පන මහල‍්ලකකාලෙ පබ‍්බජිතං සාමණෙරාදයො දිස්වා ථෙරො ථෙරොති වදන‍්ති, අයං සම‍්මුතිථෙරො නාම.
ථේර ත්‍රිකයෙහි - වයසින් මහළු, ගිහි, උපසම්පදාවෙන් මහළු. ථේර කරන දහම් සතරකි. මහණෙනි. මෙහි ස්ථවිර - සිල්වත් වේ. බොහෝ ඇසූපිරූ තැන් ඇති වේ. ධ්‍යාන සතර ලාභී වේ. ආශ්‍රවයන්ගේ ක්ෂය බවට පැමිණ වාසය කරයි. මහණෙනි, මේ සතර ථේර කරන්නා වූ ධර්ම වේ. මේ ධර්ම කී කල්හි එකකින් හෝ කීපයකින් යුක්ත වූ ධර්ම ඇත්තේ ථෙරො නම් වේ. අඤ්ඤතරො ථෙර නාමකො භික්ඛු - මෙසේ ථේර නාමයෙන් හෝ මහළු කාලයේ පැවිදි සාමණේරාදීන් දැක ථෙරො ථේරො යයි කියති. මෙය සම්මුති ථේර නම් වේ.
පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථූසු දානමෙව දානමයං. පුඤ‍්ඤකිරියා ච සා තෙසං තෙසං ආනිසංසානං වත්ථු චාති පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථු. ඉතරෙසුපි ද‍්වීසු එසෙව නයො. අත්‍ථතො පන පුබ‍්බෙ වුත‍්තදානමයචෙතනාදිවසෙනෙව සද‍්ධිං පුබ‍්බභාගඅපරභාගචෙතනාහි ඉමානි තීණි පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථූනි වෙදිතබ‍්බානි. එකමෙකඤ‍්චෙත්‍ථ පුබ‍්බභාගතො පට‍්ඨාය කායෙන කරොන‍්තස‍්ස කායකම‍්මං හොති. තදත්‍ථං වාචං නිච‍්ඡාරෙන‍්තස‍්ස වචීකම‍්මං. කායඞ‍්ගවාචඞ‍්ගං අචොපෙත්‍වා මනසා චින‍්තෙන‍්තස‍්ස මනොකම‍්මං. අන‍්නාදීනි දෙන‍්තස‍්ස චාපි අන‍්නදානාදීනි දෙමීති වා දානපාරමිං ආවජ‍්ජෙත්‍වා වා දානකාලෙ දානමයං පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථු හොති. වත‍්තසීසෙ ඨත්‍වා දදතො සීලමයං. ඛයතො වයතො සම‍්මසනං පට‍්ඨපෙත්‍වා දදතො භාවනාමයං පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථු හොති.
පින්කිරියවන්හි දානමය වේ. පින්කිරිය ද එය ඒවායේ ආනිසංසයන්ගේ වස්තුද පුඤ්ඤකිරිය වත්ථු වේ. ඉතිරි දෙකෙහි ද මෙම නයම වේ. අර්ථ වශයෙන් වනාහි පෙර කියන ලද දානමය චේතනා දී වශයෙන් ම පෙරපසු චේතනා සමග මේ පින්කිරිය වත් තුන දත යුතුය. මෙහි එක එකක් පෙර සිට කයින් කරන්නාට කායකර්ම වේ. වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන්නාට වචී කර්ම වේ. කාය වාක් නැතිව මනසින් සිතන්නාට මනෝ කර්ම වේ. ආහාරාදිය දෙන්නාට ද ආහාරදානාදිය දෙමියි හෝ දානපාරමී ආවර්ජනා කොට හෝ දන්දෙන කල දානමය පින්කිරිය වත් වේ. වතාවන්හි යෙදී සිට දෙන්නාට සීලමය වේ. ඛය වය සම්මසනය පිහිටුවා දෙන්නාට භාවනාමය පින්කිරිය වත් වේ.
අපරානිපි සත්ත පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථූනි අපචිතිසහගතං පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථු, වෙය්‍යාවච‍්චසහගතං, පත‍්තානුප‍්පදානං, පත‍්තබ‍්භනුමොදනං, දෙසනාමයං, සවනමයං, දිට‍්ඨිජුගතං පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථූති. තත්ථ මහල‍්ලකං දිස්වා පච‍්චුග‍්ගමනපත‍්තචීවරප‍්පටිග‍්ගහණඅභිවාදනමග‍්ගසම‍්පදානාදිවසෙන අපචිතිසහගතං වෙදිතබ‍්බං. වුඩ‍්ඪතරානං වත‍්තප‍්පටිපත‍්තිකරණවසෙන, ගාමං පිණ‍්ඩාය පවිට‍්ඨං භික‍්ඛුං දිස්වා පත‍්තං ගහෙත්‍වා ගාමෙ භික‍්ඛං සමාදපෙත්‍වා උපසංහරණවසෙන, “ගච‍්ඡ භික‍්ඛූනං පත‍්තං ආහරා”ති සුත්‍වා වෙගෙන ගන‍්ත්‍වා පත‍්තාහරණාදිවසෙන ච වෙය්‍යාවච‍්චසහගතං වෙදිතබ‍්බං. චත‍්තාරො පච‍්චයෙ දත්‍වා සබ‍්බසත‍්තානං පත‍්ති හොතූති පවත‍්තනවසෙන පත‍්තානුප‍්පදානං වෙදිතබ‍්බං. පරෙහි දින‍්නාය පත‍්තියා සාධු සුට‍්ඨූති අනුමොදනාවසෙන පත‍්තබ‍්භනුමොදනං වෙදිතබ‍්බං. එකො “එවං මං ‘ධම‍්මකථිකො’ති ජානිස‍්සන‍්තී”ති ඉච‍්ඡාය ඨත්‍වා ලාභගරුකො හුත්‍වා දෙසෙති, තං න මහප‍්ඵලං. එකො අත‍්තනො පගුණධම‍්මං අපච‍්චාසීසමානො පරෙසං දෙසෙති, ඉදං දෙසනාමයං පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථු නාම. එකො සුණන‍්තො “ඉති මං ‘සද්ධො’ති ජානිස‍්සන‍්තී”ති සුණාති, තං න මහප‍්ඵලං. එකො “එවං මෙ මහප‍්ඵලං භවිස‍්සතී”ති හිතප‍්ඵරණෙන මුදුචිත‍්තෙන ධම්මං සුණාති, ඉදං සවනමයං පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථු. දිට‍්ඨිජුගතං පන සබ‍්බෙසං නියමලක‍්ඛණං. යංකිඤ‍්චි පුඤ‍්ඤං කරොන‍්තස‍්ස හි දිට‍්ඨියා උජුභාවෙනෙව මහප‍්ඵලං හොති.
වෙනත් පින්කිරියවත් හතක්. ගෞරවය සහිත පින්කිරිය වත. වතාවත් සහිත, පින්දීම, පින් අනුමෝදනා, දේශනාමය, සවණමය. දිට්ඨි සෘජු පින්කිරිය වත්. එහි මහළු භික්ෂුවක දැක පෙර ගමන් පා සිවුරු පිළිගැනීම්, අභිවාදන මාර්ග සම්පාදනාදි වශයෙන් ගෞරව සහිත පින්කිරිය වත් දත යුතුය. සඟ මහළු පිළිවෙළින් වත් පිළිවෙත් කිරිම් වශයෙන් ගමට පිඬු සිඟා වැඩි භික්ෂුව දැක පාත්‍රය ගෙන ගමෙහි භික්ෂාව ගන්වාගෙන සමාන කිරීම් වශයෙන් යයි. භික්ෂූන්ගේ පාත්‍රය ගෙනෙවයි අසා ඉක්මනින් ගොස් පාත්‍රය දීම් වශයෙන් ද වතාවකින් යුක්ත යයි දත යුතුය. සිව්පසය දී සියළු සත්වයන්ට පින් වේවයි පැවැත්වීම් වශයෙන් පින් අනුමෝදනය දත යුතුය. අනුන් දෙන ලද පිනෙන් සාධු යහපත් යයි අනුමෝදන් වශයෙන් පින් අනුමෝදන් වීම දත යුතුය. එක්කෙනක් මම ධර්ම කථික යයි දැනගන්නේ යයි කැමැත්තෙන් සිට ලාභ ගරුක වී දේශනා කරයි. එය මහත්පල නොවේ. කෙනෙක් තමා ප්‍රගුණ කළ ධර්මය බලාපොරොත්තු නොවන්නේ අනුන්ට දේශනා කරයි. මෙය දේශනාමය පින්කිරිය වත් නමි. කෙනෙක් අසන්නේ මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක් යයි දන්නේ යයි අසයි. එය මහත්පල නොවේ. කෙනෙක් මෙසේ මට මහත් පල වන්නේ යයි හිත පැතිරීම් වශයෙන් මෘදු සිතින් දහම් අසයි. මෙය සවණමය පින්කිරිය වතයි. යම්කිසි පිනක් කරනවිට සෘජු දෘෂ්ටියෙන් ම කිරීමෙන් මහත්පල වේ.
ඉති ඉමෙසං සත‍්තන‍්නං පුඤ‍්ඤකිරියවත්‍ථූනං පුරිමෙහෙව තීහි සඞ‍්ගහො වෙදිතබ‍්බො. එත්‍ථ හි අපචිතිවෙය්‍යාවච‍්චානි සීලමයෙ. පත‍්තිදානපත‍්තබ‍්භනුමොදනානි දානමයෙ. දෙසනාසවනානි භාවනාමයෙ. දිට‍්ඨිජුගතං තීසුපි සඞ‍්ගහං ගච්ඡති.
මේ පින්කිරිය වත් හත ද පෙර මෙන් සංග්‍රහ තුනෙන් දත යුතුය. එහිද අපචිති වතාවත් සීලමය වේ. පින්දීම දානමය වේ. දේශනාව හා සවණ භාවනාමය වේ. දිට්ඨිජ්ජු සංග්‍රහ තුනටම යයි.
චොදනාවත්‍ථූනීති චොදනාකාරණානි. දිට‍්ඨෙනාති මංසචක‍්ඛුනා වා දිබ‍්බචක‍්ඛුනා වා වීතික‍්කමං දිස්වා චොදෙති. සුතෙනාති පකතිසොතෙන වා දිබ‍්බසොතෙන වා පරස‍්ස සද‍්දං සුත්‍වා චොදෙති. පරිසඞ‍්කාය වාති දිට‍්ඨපරිසඞ‍්කිතෙන වා සුතපරිසඞ‍්කිතෙන වා මුතපරිසඞ‍්කිතෙන වා චොදෙති. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො, විත්‍ථාරො පන සමන‍්තපාසාදිකායං වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බො.
වොදනාවත්ථුනි - චෝදනා කිරීම. දිට්ඨෙන - මසැසින් හෝ දිවැසින් ව්‍යතික්‍රමණය දැක චෝදනා කරයි. සුතෙන - පියවි කනින් හෝ දිව කනින් හෝ අසා අනුන්ට චෝදනා කරයි. පරිසඞකාය - දුටු සැකයෙන් ඇසූ සැකයෙන් සෙසු ඉඳුරන්ගෙන් දැන සැකයෙන් හෝ චෝදනා කරයි. මෙය සංක්ෂෙපයෙනි. විස්තර වශයෙන් වනාහි සමන්ත පාසාදිකා වේ කියන ලද නයින් දත යුතුය.
කාමූපපත‍්තියොති කාමූපසෙවනා කාමප‍්පටිලාභා වා. පච‍්චුපට‍්ඨිතකාමාති නිබද‍්ධකාමා නිබද‍්ධාරම‍්මණා. සෙය්‍යථාපි මනුස‍්සාති යථා මනුස්සා. මනුස්සා හි නිබද‍්ධෙයෙව වත්‍ථුස‍්මිං වසං වත‍්තෙන‍්ති. යත්‍ථ පටිබද‍්ධචිත‍්තා හොන‍්ති, සතම‍්පි සහස‍්සම‍්පි දත්‍වා මාතුගාමං ආනෙත්‍වා නිබද‍්ධභොගං භුඤ‍්ජන‍්ති. එකච්චෙ දෙවා නාම චතුදෙවලොකවාසිනො. තෙපි නිබද‍්ධවත්‍ථුස‍්මිංයෙව වසං වත‍්තෙන‍්ති. එකච්චෙ විනිපාතිකා නාම නෙරයිකෙ ඨපෙත්‍වා අවසෙසා මච‍්ඡකච‍්ඡපාදයොපි හි නිබද‍්ධවත්‍ථුස‍්මිංයෙව වසං වත‍්තෙන‍්ති. මච‍්ඡො අත‍්තනො මච‍්ඡියා කච‍්ඡපො කච‍්ඡපියාති. නිම්මිනිත්වා නිම‍්මිනිත්‍වාති නීලපීතාදිවසෙන යාදිසං යාදිසං අත‍්තනො රූපං ඉච‍්ඡන‍්ති, තාදිසං තාදිසං නිම්මිනිත්වා ආයස‍්මතො අනුරුද‍්ධස‍්ස පුරතො මනාපකායිකා දෙවතා විය. නිම‍්මානරතීති එවං සයං නිම‍්මිතෙ නිම‍්මිතෙ නිම‍්මානෙ රති එතෙසන‍්ති නිම්මානරතී. පරනිම‍්මිතකාමාති පරෙහි නිම‍්මිතකාමා. තෙසඤ‍්හි මනං ඤත්‍වා පරෙ යථාරුචිතං කාමභොගං නිම‍්මිනන‍්ති, තෙ තත්ථ වසං වත‍්තෙන‍්ති. කථං පරස‍්ස මනං ජානන‍්තීති? පකතිසෙවනවසෙන. යථා හි කුසලො සූදො රඤ‍්ඤො භුඤ‍්ජන‍්තස‍්ස යං යං සො බහුං ගණ‍්හාති, තං තං තස්ස රුච‍්චතීති ජානාති, එවං පකතියා අභිරුචිතාරම‍්මණං ඤත්‍වා තාදිසකංයෙව නිම‍්මිනන‍්ති. තෙ තත්ථ වසං වත‍්තෙන‍්ති, මෙථුනං සෙවන‍්ති. කෙචි පන ථෙරා “හසිතමත‍්තෙන ඔලොකිතමත‍්තෙන ආලිඞ‍්ගිතමත‍්තෙන ච තෙසං කාමකිච‍්චං ඉජ‍්ඣතී”ති වදන‍්ති, තං අට‍්ඨකථායං “එතං පන නත්‍ථී”ති පටික‍්ඛිත‍්තං. න හි කායෙන අඵුසන‍්තස‍්ස ඵොට‍්ඨබ‍්බං කාමකිච‍්චං සාධෙති. ඡන‍්නම‍්පි හි කාමාවචරානං කාමා පාකතිකා එව. වුත‍්තම‍්පි චෙතං –
කාමුප්පත්තියො - කාම සේවනය, කාම ප්‍රතිලාභය හෝ පච්චුපට්ඨිතකාමා - නිතර කාමය, නිතර අරමුණ. සෙය්‍යථාපි මනුස්සා - මිනිසුන් මෙන් මිනිස්සු නිතරම කාම වස්තුවෙහි වසඟයට පත්වෙති. යම්තැනක පිළිබඳ සිතවේ ද සියයක් ද දහසක් දීමෙන් හෝ ගැහැණිය ගෙන්වා නිතර කම්සුව විඳියි. එකච්චෙ දෙවා - නම් සිව් දෙව්ලෝවාසීන් ඔව්හු ද කාම වස්තුවෙහි නිතරම වසඟයට වැටෙති. එකච්චෙ විනිපාතිකා - නම් නිරය වාසීන් හැර සෙස්සෝ මත්ස්‍ය කැසුබු ආදිහු ද නිතර කාම වස්තුවෙහි වසඟයට වැටෙති. මත්ස්‍යයා තමාගේ මත්ස්‍ය දෙන සමග කැසුබුවා කැසුබු දෙන සමග ප්‍රියවෙයි. නිම්මිනත්වා නිම්මිනිත්වා - නිල් කහ ආදි වශයෙන් තමාගේ රූපය කැමති වන ලෙසින් මවාගෙන. ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ හිමියන් ඉදිරියේ මනාපකායික දෙවියන් මෙන් නිම්මානරතී - සේ තම නිර්මාණයෙහි ඇල්ම ඔවුන්ට නිසා නිම්මානරති වේ. පරනිම්මිත කාමා - අනුන් විසින් නිර්මාණය කළ කාමය. ඔවුන්ගේ සිත දැන රුචිපරිදි කාම යෝගය නිර්මාණය කරයි. ඔව්හු එහි වසඟයට පත්වෙති. අනුන්ගේ සිත කෙසේ දනිත්ද? ප්‍රකෘති සේන වශයෙන්, යම්සේ දක්ෂ කෝකියා රජු අනුභව කරන යමක් වැඩිපුර ගන්නා සේ ඔහුගේ රුචිය දනී. මෙසේ ප්‍රකෘතියෙන් අභිරුචි අරමුණ දැන එබඳු වූවක්ම නිර්මාණය කරයි. ඔව්හු එහි වසඟයට යති. මෛථුන සේවනය කරති. ඇතැම් තෙරවරු සිනාවීම් පමණින් බැලූ පමණින් වැළඳගත් පමණින් කාම කිස සිදුවේ යයි කියති. අටුවාවෙහි මෙය නැතැයි ප්‍රතික්ෂේපිතය. කය ස්පර්ශ නොකර ස්පර්ශ කාමය ඇති නොවේ. කාමාවචර හයක කාමය ප්‍රකෘති වේ. එය කියන ලදී.
“ඡ එතෙ කාමාවචරා, සබ‍්බකාමසමිද‍්ධිනො. සබ‍්බෙසං එකසඞ‍්ඛාතං, ආයු භවති කිත‍්තක”න‍්ති. (විභ· 1023).
සය එකෙහි කම්සැරි - හැමකම්සැප පිරි ඇති සෑම එක් ගණනයෙන් - වෙයි ආයු කොපමණකින්
සුඛූපපත‍්තියොති සුඛප‍්පටිලාභා. උප‍්පාදෙත්‍වා උප‍්පාදෙත්‍වා සුඛං විහරන‍්තීති තෙ හෙට්ඨා පඨමජ‍්ඣානසුඛං නිබ‍්බත‍්තෙත්‍වා උපරි විපාකජ‍්ඣානසුඛං අනුභවන‍්තීති අත්‍ථො. සුඛෙන අභිසන‍්නාති දුතියජ‍්ඣානසුඛෙන තින‍්තා. පරිසන‍්නාති සමන‍්තතො තින‍්තා. පරිපූරාති පරිපුණ‍්ණා. පරිප‍්ඵුටාති තස‍්සෙව වෙවචනං. ඉදම‍්පි විපාකජ‍්ඣානසුඛමෙව සන්‍ධාය වුත‍්තං. අහොසුඛං අහොසුඛන‍්ති තෙසං කිර භවලොභො මහා උප‍්පජ‍්ජති. තස‍්මා කදාචි කරහචි එවං උදානං උදානෙන‍්ති. සන‍්තමෙවාති පණීතමෙව. තුසිතාති තතො උත්තරිං සුඛස‍්ස අපත්‍ථනතො සන්තුට්ඨා හුත්‍වා. සුඛං පටිවෙදෙන‍්තීති තතියජ‍්ඣානසුඛං අනුභවන‍්ති.
සුඛුප්පත්තියො - සැප ලැබ. ඉපදී සැපසේ වාසය කරති. ඔව්හු පහත පළමු දැහැන් සැප උපදවා ඉහළ විපාක දැහැන් සැප විඳිති යන අර්ථයයි. සුඛෙන අභිසන්තා - දෙවන දැහැන් සැපයෙන් තෘප්තිමත්. පරිසන්තා - හාත්පසින් තෘප්තිමත්. පරිපුරා - පරිප්ඵුටා - එහිම සමාන වචනයක්. මෙයද විපාක දැහැනකි. සැප සඳහාම කියන ලදී. අහො සුඛං අහො සුඛං - ඔවුන්ට භව ලෝභය උපදී. එහෙයින් සමහරවිට මෙසේ උදන් අනති. සන්තමෙව ප්‍රණීතමය. කුසිතා - එයින් ඉහළ සැප නොපතා සතුටු වී. සුඛංපටිසංවෙදෙන්ති - තෙවන ධ්‍යන සැප ලබයි.
සෙක‍්ඛා පඤ‍්ඤාති සත්ත අරියපඤ‍්ඤා. අරහතො පඤ්ඤා අසෙක‍්ඛා. අවසෙසා පඤ්ඤා නෙවසෙක‍්ඛානාසෙක‍්ඛා.
සෙඛා පඤ්ඤා - සත් අරිය ප්‍රඥාව. අරහත් ප්‍රඥාව අසේඛ වේ. සෙසු ප්‍රඥා සේඛ ද නොවේ. අසේඛ ද නොවේ.
චින‍්තාමයාදීසු අයං විත්‍ථාරො – “තත්ථ කතමා චින‍්තාමයා පඤ්ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම‍්මායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා සිප‍්පායතනෙසු යොගවිහිතෙසු වා විජ‍්ජාට‍්ඨානෙසු කම‍්මස‍්සකතං වා සච‍්චානුලොමිකං වා රූපං අනිච‍්චන‍්ති වා…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච‍්චන‍්ති වා යං එවරූපං අනුලොමිකං ඛන‍්තිං දිට‍්ඨිං රුචිං මුත‍්තිං පෙක‍්ඛං ධම‍්මනිජ‍්ඣානක‍්ඛන‍්තිං පරතො අසුත්‍වා පටිලභති, අයං වුච‍්චති චින‍්තාමයා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා සුතමයා පඤ්ඤා? යොගවිහිතෙසු වා කම‍්මායතනෙසු…පෙ… ධම‍්මනිජ‍්ඣානක‍්ඛන‍්තිං පරතො සුත්‍වා පටිලභති, අයං වුච‍්චති සුතමයා පඤ්ඤා. (තත්ථ කතමා භාවනාමයා පඤ්ඤා?) සබ‍්බාපි සමාපන‍්නස‍්ස පඤ්ඤා භාවනාමයා පඤ්ඤා”ති (විභ· 768-69).
චින්තාමය ආදියෙහි විස්තරයයි මේ. එහි චින්තාමය ප්‍රඥාව කවරේද? සංවිධානය කරණ ලද කර්මාන්ත ආයතනවල හෝ ශිල්පායතනවල හෝ විද්‍යාස්ථානවල හෝ කම්මස්සකත හෝ සත්‍යනුලෝමික හෝ රූපය අනිත්‍ය යයි හෝ... විඤ්ඤාණය අනිත්‍ය යයි හෝ යම් එබඳු වූ අනුලෝමික ක්ෂාන්ති, දෘෂ්ටි, රුචි, ආඝ්‍රාණාදිය, ධර්මය අනුව බැලීම, අනුන්ගෙන් නො අසා තමන්ම අවබෝධය මෙය චින්තාමය ප්‍රඥාව යයි කියනු ලැබේ. සංවිධානය කරන ලද කර්මාන්ත ආයතනවල.... අනුන්ගෙන් අසා ප්‍රතිවේධය මෙය සුතමය ප්‍රඥා නම් වේ. එහි භාවනාමය ප්‍රඥාව කවරේද? සියළු සමාපත්තිවලට පැමිණි ප්‍රඥාව භාවනාමය ප්‍රඥාව වේ.
සුතාවුධන‍්ති සුතමෙව ආවුධං. තං අත්‍ථතො තෙපිටකං බුද‍්ධවචනං. තඤ‍්හි නිස‍්සාය භික්ඛු පඤ‍්ඤාවුධං නිස‍්සාය සූරො යොධො අවිකම‍්පමානො මහාකන‍්තාරං විය සංසාරකන‍්තාරං අතික‍්කමති අවිහඤ‍්ඤමානො. තෙනෙව වුත‍්තං – “සුතාවුධො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ‍්ජං පජහති, අනවජ‍්ජං භාවෙති, සුද‍්ධමත‍්තානං පරිහරතී”ති (අ· නි· 7.67).
සූත්‍ර යයි කියනු ලබන්නේ ඇසීමම ආවුධයයි. එය අර්ථ වශයෙන් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයයි. එය නිසා භික්ෂුව සූර යෝධයෙක් කම්පා නොවී මහා කාන්තාරයක් මෙන් සංසාර කාන්තාරය නොවෙහෙසී ඉක්මවයි. එහෙයින් කියන ලදී. මහණෙනි, සුත ආවුධය නිසා ආර්ය ශ්‍රාවකයා අකුසල් දුරු කරයි. කුසල් වඩයි. සාවද්‍ය දුරු කරයි අනවද්‍ය වඩයි. තම ජීවිතය පිරිසිදුව පවත්වයි.
පවිවෙකාවුධන‍්ති “කායවිවෙකො චිත‍්තවිවෙකො උපධිවිවෙකො”ති අයං තිවිධොපි විවෙකොව ආවුධං. තස්ස නානාකරණං කායවිවෙකො විවෙකට‍්ඨකායානං නෙක‍්ඛම‍්මාභිරතානං. චිත‍්තවිවෙකො ච පරිසුද‍්ධචිත‍්තානං පරමවොදානප‍්පත‍්තානං. උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග‍්ගලානං. ඉමස‍්මිඤ‍්හි තිවිධෙ විවෙකෙ අභිරතො, න කුතොචි භායති. තස‍්මා අයම‍්පි අවස‍්සයට‍්ඨෙන ආවුධන‍්ති වුත‍්තො. ලොකියලොකුත‍්තරපඤ‍්ඤාව ආවුධං පඤ‍්ඤාවුධං. යස‍්ස සා අත්‍ථි, සො න කුතොචි භායති, න චස‍්ස කොචි භායති. තස‍්මා සාපි අවස‍්සයට‍්ඨෙනෙව ආවුධන‍්ති වුත‍්තා.
පවිවෙකාවුධ යනු කාය විවේකය සිතේ විවේකය, පස් කඳේ විවේකය යයි මේ ත්‍රිවිධ විවේකය විවේකයම ආවුධ යයි. විවේකය සිතේ විවේකය, විවේක වූ කයින් අභිනිෂ්ක්‍රමණයට කුමක් වේ. චිත්ත විවේකය ද පිරිසිදු සිත් ඇත්තන්ට පරම පිරිසිදු බවට පැමිණේ. උපධි විවේකය ද උපධිරහිත පුද්ගලයන්ට සංඛාර නැතිවේ. මේ විවේක තුනේ ඇලුන් කිසිවකට බිය නොවේ. එහෙයින් මෙය ද අවශ්‍ය අර්ථයෙන් ආවුධ යයි කියන ලදී. ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ද ආවුධයකි. පඤ්ඤායුධං. යමෙකුට එය ඇත්නම් කිසිවකට බිය නොවේ. ඔහුට ද කිසිවෙක් බිය නොවේ. එනිසා එය ද අවශ්‍ය අර්ථයෙන් ආවුධයකැයි කියන ලදී.
අනඤ‍්ඤාතඤ‍්ඤස‍්සාමීතින්‍ද්‍රියන‍්ති ඉතො පුබ‍්බෙ අනඤ‍්ඤාතං අවිදිතං ධම්මං ජානිස‍්සාමීති පටිපන‍්නස‍්ස උප්පන්නං ඉන්‍ද්‍රියං. සොතාපත‍්තිමග‍්ගඤාණස‍්සෙතං අධිවචනං. අඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියන‍්ති අඤ‍්ඤාභූතං ආජානනභූතං ඉන්‍ද්‍රියං. සොතාපත‍්තිඵලතො පට‍්ඨාය ඡසු ඨානෙසු ඤාණස‍්සෙතං අධිවචනං. අඤ‍්ඤාතාවින්‍ද්‍රියන‍්ති අඤ‍්ඤාතාවීසු ජානනකිච‍්චපරියොසානප‍්පත‍්තෙසු ධම‍්මෙසු ඉන්‍ද්‍රියං. අරහත‍්තඵලඤාණස‍්සෙතං අධිවචනං.
අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රිය - මින් පෙර නොදන්නා ලද අවබෝධ නොකරන ලද ධර්මය දන්නෙමි යයි පිළිපන්නහුට පහළවන ඉන්ද්‍රිය. සෝවාන් මාර්ග ඤාණයට මෙය සමාන වචනයකි. අඤ්ඤින්ද්‍රිය- නොදන්නා ලද දේ දැනගන්නා වූ ඉන්ද්‍රිය. සෝවාන් පලයේ සිට ස්ථාන සයක ඤාණයට මෙය අධි වචනයකි. අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය - දැන ගත යුතු ධර්මවල අවසාන දැන ගැනීමෙහි ඉන්ද්‍රිය. අරහත් පල ඤාණයට අධිවචනයකි.
මංසචක‍්ඛු චක්ඛුපසාදො. දිබ‍්බචක‍්ඛු ආලොකනිස‍්සිතං ඤාණං. පඤ‍්ඤාචක‍්ඛු ලොකියලොකුත‍්තරපඤ‍්ඤා.
මසැස - චක්ඛුපසාදො. දිවැස - ආලොකනිස්සිත ඤාණය. පැණැස - ලොකිය ලොකුත්තර.
අධිසීලසික‍්ඛාදීසු අධිසීලඤ‍්ච තං සික‍්ඛිතබ‍්බතො සික්ඛා චාති අධිසීලසික‍්ඛා. ඉතරස‍්මිං ද‍්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ සීලං අධිසීලං, චිත්තං අධිචිත්තං, පඤ්ඤා අධිපඤ‍්ඤාති අයං පභෙදො වෙදිතබ‍්බො –
අධිසීල සික්ඛාදියෙහි අධිසීලය ද එය හික්මිය යුතු හෙයින් ශික්ෂා යයි ද අධිසීල සික්ඛා. ඉතිරි දෙකෙහි ද මෙම නයමයි. එහි සීලය අධිසීල සිත - අධිචිත්තං වේ. පඤ්ඤා අධිපඤ්ඤායි මේ භේදය දත යුතුය.
සීලං නාම පඤ‍්චසීලදසසීලානි, පාතිමොක‍්ඛසංවරො අධිසීලං නාම. අට‍්ඨ සමාපත‍්තියො චිත්තං, විපස‍්සනාපාදකජ‍්ඣානං අධිචිත්තං. කම‍්මස‍්සකතඤාණං පඤ්ඤා, විපස‍්සනාපඤ‍්ඤා අධිපඤ්ඤා. අනුප‍්පන‍්නෙපි හි බුද‍්ධුප‍්පාදෙ පවත‍්තතීති පඤ‍්චසීලදසසීලානි සීලමෙව, පාතිමොක‍්ඛසංවරසීලං බුද‍්ධුප‍්පාදෙයෙව පවත‍්තතීති අධිසීලං. චිත‍්තපඤ‍්ඤාසුපි එසෙව නයො. අපිච නිබ‍්බානං පත්‍ථයන‍්තෙන සමාදින‍්නං පඤ‍්චසීලම‍්පි දසසීලම‍්පි අධිසීලමෙව. සමාපන‍්නා අට‍්ඨ සමාපත‍්තියොපි අධිචිත‍්තමෙව. සබ‍්බං වා ලොකියං සීලමෙව, ලොකුත‍්තරං අධිසීලං. චිත‍්තපඤ‍්ඤාසුපි එසෙව නයො.
සීල නම් - පන්සිල් දසසිල්. ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය අධිසීල නම් වේ. අෂ්ට සමාපත්ති - චිත්තං වේ. විදර්ශනා සාධක ධ්‍යාන අධිචිත්තං වේ. කම්මස්සකත ප්‍රඥාව විදර්ශන ප්‍රඥාව - අධිපඤ්ඤා අබුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි පවත්වන පන්සිල් දසසිල් සීලම වේ. ප්‍රාතිමොක්ෂ සංවර සීලය බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහිම පවත්වන නිසා අධිසීල - නම් වේ. චිත්ත පඤ්ඤාවල ද මෙම නයම වේ. එසේ වුවද නිවන් පතන්නා විසින් සමාදන්වන පන්සිල් දස සිල් ද අධිසීලම වේ. සමවත් අෂ්ඨ සමාපත්ති ද අධිචිත්තම වේ. ලෞකික සීලය සීලවේ. ලෝකෝත්තර සීලය අධිසීල වේ. චිත්ත පඤ්ඤාවල ද මෙම නයම වේ.
භාවනාසු ඛීණාසවස‍්ස පඤ‍්චද‍්වාරිකකායො කායභාවනා නාම. අට‍්ඨ සමාපත‍්තියො චිත‍්තභාවනා නාම. අරහත‍්තඵලපඤ‍්ඤා පඤ‍්ඤාභාවනා නාම. ඛීණාසවස‍්ස හි එකන‍්තෙනෙව පඤ‍්චද‍්වාරිකකායො සුභාවිතො හොති. අට‍්ඨ සමාපත‍්තියො චස‍්ස න අඤ‍්ඤෙසං විය දුබ‍්බලා, තස‍්සෙව ච පඤ්ඤා භාවිතා නාම හොති පඤ‍්ඤාවෙපුල‍්ලපත‍්තියා. තස‍්මා එවං වුත‍්තං.
භාවනාවල ක්ෂීණාශ්‍රවයාගේ පඤ්චද්වාරික කාය, කාය භාවනා නම් වේ. අෂ්ට සමාපත්ති චිත්ත භාවනා නම් වේ. රහත්පල ප්‍රඥාව පඤ්ඤා භාවනා නම් වේ. අෂ්ට සමාපත්තිය ද අන් අයගේ මෙන් දුර්වල නොවේ. ප්‍රඥාව ද එසේ ම ප්‍රඥාව ද වඩන ලද්දේ වේ. ප්‍රඥාව මහත්බවට පැමිණියේ එනිසා මෙසේ කියන ලදී.
අනුත‍්තරියෙසු විපස්සනා දස්සනානුත්තරියං මග‍්ගො පටිපදානුස‍්සරියං. ඵලං විමුත‍්තානුත‍්තරියං. ඵලං වා දස්සනානුත්තරියං. මග‍්ගො පටිපදානුත‍්තරියං. නිබ‍්බානං විමුත‍්තානුත‍්තරියං. නිබ‍්බානං වා දස්සනානුත්තරියං, තතො උත‍්තරිඤ‍්හි දට‍්ඨබ‍්බං නාම නත්ථි. මග‍්ගො පටිපදානුත‍්තරියං. ඵලං විමුත‍්තානුත‍්තරියං. අනුත‍්තරියන‍්ති උත‍්තමං ජෙට‍්ඨකං.
අනුත්තරිය ධර්මවල (ශ්‍රේෂ්ඨ ධර්මවල) විපස්සනා - දස්සනානුත්තරිය වේ. මාර්ගය - පටිපදානුත්තරිය වේ. ඵලය - විමුත්තානුත්තරිය වේ හෝ නිවන - දස්සනානුත්තරිය වේ. එයින් එහා දතයුත්තක් නැත. මාර්ගය පටිපදානුත්තරිය වේ. ඵලය - විමුත්තානුත්තරිය වේ. අනුත්තරියං යනු උත්තම වේ. ජෙට්ඨක
සමාධීසු පඨමජ‍්ඣානසමාධි සවිතක‍්කසවිචාරො. පඤ‍්චකනයෙන දුතියජ‍්ඣානසමාධි අවිතක‍්කවිචාරමත‍්තො. සෙසො අවිතක‍්කඅවිචාරො.
සමාධිවල ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධි සවිතක්ක සවිචාරය. පඤ්චක නයෙන් ද්විතීය ධ්‍යාන සමාධිය අවිතක්ක විචාරමත්ත වේ. සෙස අවිතක්ක අවිචාරය.
සුඤ‍්ඤතාදීසු තිවිධා කථා ආගමනතො, සගුණතො, ආරම‍්මණතොති. ආගමනතො නාම එකො භික්ඛු අනත‍්තතො අභිනිවිසිත්‍වා අනත‍්තතො දිස්වා අනත‍්තතො වුට‍්ඨාති, තස්ස විපස්සනා සුඤ‍්ඤතා නාම හොති. කස‍්මා? අසුඤ‍්ඤතත‍්තකාරකානං කිලෙසානං අභාවා. විපස‍්සනාගමනෙන මග‍්ගසමාධි සුඤ‍්ඤතො නාම හොති. මග‍්ගාගමනෙන ඵලසමාධි සුඤ‍්ඤතො නාම. අපරො අනිච‍්චතො අභිනිවිසිත්‍වා අනිච‍්චතො දිස්වා අනිච‍්චතො වුට‍්ඨාති. තස්ස විපස්සනා අනිමිත්තා නාම හොති. කස‍්මා? නිමිත‍්තකාරකකිලෙසාභාවා. විපස‍්සනාගමනෙන මග‍්ගසමාධි අනිමිත‍්තො නාම හොති. මග‍්ගාගමනෙන ඵලං අනිමිත‍්තං නාම. අපරො දුක‍්ඛතො අභිනිවිසිත්‍වා දුක‍්ඛතො දිස්වා දුක‍්ඛතො වුට‍්ඨාති, තස්ස විපස්සනා අප‍්පණිහිතා නාම හොති. කස‍්මා? පණිධිකාරකකිලෙසාභාවා. විපස‍්සනාගමනෙන මග‍්ගසමාධි අප‍්පණිහිතො නාම. මග‍්ගාගමනෙන ඵලං අප‍්පණිහිතං නාමාති අයං ආගමනතො කථා. මග‍්ගසමාධි පන රාගාදීහි සුඤ‍්ඤතත‍්තා සුඤ‍්ඤතො, රාගනිමිත‍්තාදීනං අභාවා අනිමිත‍්තො, රාගපණිධිආදීනං අභාවා අප‍්පණිහිතොති අයං සගුණතො කථා. නිබ‍්බානං රාගාදීහි සුඤ‍්ඤතත‍්තා රාගාදිනිමිත‍්තපණිධීනඤ‍්ච අභාවා සුඤ‍්ඤතඤ‍්චෙව අනිමිත‍්තඤ‍්ච අප‍්පණිහිතඤ‍්ච. තදාරම‍්මණො මග‍්ගසමාධි සුඤ‍්ඤතො අනිමිත‍්තො අප‍්පණිහිතො. අයං ආරම‍්මණතො කථා.
සුඤ්ඤතාදියෙහි ආගමන වශයෙන් සගුණ වශයෙන්, අරමුණු වශයෙන් කථා ත්‍රිවිධය. ආගමන වශයෙන් නම් එක් භික්ෂු නමක් අනත්ත වශයෙන් ඇතුළට පිවිස අනන්ත වශයෙන් දැක අනිත්‍ය වශයෙන් නැගිටියි. උන්වහන්සේගේ විදර්ශනාව ශුන්‍යතා නම් වේ. කුමක් හෙයින් ද? අශුන්‍යතා කරන කෙලෙසුන්ගේ අභාවයෙන් විදර්ශනාව පැමිණිමෙන් මාර්ග සමාධි ශුන්‍යතා නම් වේ. මාර්ග ආගමනයෙන් ඵලසමාධි ශුන්‍යතා නම් වේ. වෙන කෙනෙක් අනිත්‍ය වශයෙන් පිවිස අනිත්‍ය වශයෙන් දැක අනිත්‍ය වශයෙන් නැගිටියි. උන්වහන්සේ විදර්ශනාව අනිමිත්ත නම් වේ. කුමක් හෙයින්ද? නිමිති ඇතිකරන කෙලෙසුන්ගේ අභාවයෙන් විදර්ශනා ආගමනයෙන් මාර්ග සමාධි අනිමිත්ත නම් වේ. මාර්ග ආගමනයෙන් ඵලය අනිමිත්ත වේ. තව කෙනෙක් දුක් වශයෙන් පිවිස දුක් වශයෙන් දැක දුක් වශයෙන් නැගිටියි. උන්වහන්සේගේ විදර්ශනාව අප්පණිහිත නම් වේ. කුමක් නිසාද? ප්‍රාර්ථනා ඇති කරන කෙලෙසුන්ගේ අභාවයෙන් විදර්ශනාව පැමිණීමෙන් මාර්ග සමාධිය අප්පණිහිත නම් වේ. මාර්ග ආගමනයෙන් ඵලය අප්පණිහිත යයි මේ ආගමන වශයෙන් කථාය. මාර්ග සමාධිය වනාහි රාගාධියෙන් ශුන්‍ය බැවින් ශුන්‍යය. රාග නිමිත්තාදීන්ගේ අභාවයෙන් අනිමිත්තය. රාග පණධි (ප්‍රාර්ථනා) ආදියේ අභාවයෙන් අප්පණිහිත වේ. මේ සගුණ වශයෙන් කථාය. නිවණ රාගාදියෙන් ශුන්‍ය බැවින් රාගාදී නිමිති ප්‍රාර්ථනා ද අභාවයෙන් ශුන්‍ය ද අනිමිත්ත ද අප්පණිහිත ද වේ. ඒ අරමුණු මාර්ග සමාධි ශුන්‍යය, අනිමිත්තය, අප්පණිහිත මෙය ආරම්මණ වශයෙන් කථාය.
සොචෙය්‍යානීති සුචිභාවකරා සොචෙය්‍යප‍්පටිපදා ධම්මා. විත්‍ථාරො පනෙත්‍ථ “තත්ථ කතමං කායසොචෙය්‍යං? පාණාතිපාතා වෙරමණී”තිආදිනා නයෙන වුත‍්තානං තිණ‍්ණං සුචරිතානං වසෙන වෙදිතබ‍්බො.
සොචෙය්‍යානි - පිරිසිදු බව ඇතිකරන සොචෙය්‍ය පටිපදා ධර්මය. මෙහි විස්තරය වනාහි “එහි සොචෙය්‍ය කවරේද? පාණාතිපාතා වෙරමණි” ආදි නයින් කියන ලද සුචරිත තුණ වශයෙන් දත යුතුය.
මොනෙය්‍යානීති මුනිභාවකරා මොනෙය්‍යප‍්පටිපදා ධම්මා. තෙසං විත්‍ථාරො “තත්ථ කතමං කායමොනෙය්‍යං? තිවිධකායදුච‍්චරිතස‍්ස පහානං කායමොනෙය්‍යං, තිවිධං කායසුචරිතං කායමොනෙය්‍යං, කායාරම‍්මණෙ ඤාණං කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ‍්ඤා කායමොනෙය්‍යං, කායපරිඤ‍්ඤාසහගතො මග‍්ගො කායමොනෙය්‍යං, කායස‍්මිං ඡන්‍දරාගප‍්පහානං කායමොනෙය්‍යං, කායසඞ‍්ඛාරනිරොධා චතුත්‍ථජ‍්ඣානසමාපත‍්ති කායමොනෙය්‍යං. තත්ථ කතමං වචීමොනෙය්‍යං? චතුබ‍්බිධවචීදුච‍්චරිතස‍්ස පහානං වචීමොනෙය්‍යං, චතුබ‍්බිධං වචීසුචරිතං වචීමොනෙය්‍යං, වාචාරම‍්මණෙ ඤාණං වචීමොනෙය්‍යං වාචාපරිඤ‍්ඤා වචීමොනෙය්‍යං පරිඤ‍්ඤාසහගතො මග‍්ගො, වාචාය ඡන්‍දරාගප‍්පහානං, වචීසඞ‍්ඛාරනිරොධා දුතියජ‍්ඣානසමාපත‍්ති වචීමොනෙය්‍යං. තත්ථ කතමං මනොමොනෙය්‍යං? තිවිධමනොදුච‍්චරිතස‍්ස පහානං මනොමොනෙය්‍යං, තිවිධං මනොසුචරිතං මනොමොනෙය්‍යං, මනාරම‍්මණෙ ඤාණං මනොමොනෙය්‍යං, මනොපරිඤ‍්ඤා මනොමොනෙය්‍යං. පරිඤ‍්ඤාසහගතො මග‍්ගො, මනස‍්මිං ඡන්‍දරාගප‍්පහානං, චිත‍්තසඞ‍්ඛාරනිරොධා සඤ‍්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත‍්ති මනොමොනෙය්‍ය”න‍්ති (මහානි· 14).
මොනෙය්‍යානි - නිශ්ශබ්දතාව කරන මොනෙය්‍ය පටිපදා ධර්මයයි. ඒවායේ විස්තරය “එහි මොනෙය්‍ය කවරේද? ත්‍රිවිධ කාය දුශ්චරිත කාය මොනෙය්‍ය හැර ත්‍රිවිද සුචරිත කාය මොනෙය්‍ය වේ. කාය ආරම්මණයෙහි ඤාණය කාය මොනෙය්‍ය වේ. කය ගැන දැනුම කාය මොනෙය්‍ය වේ. කය ගැන දැනුම සහිත මග කාය මොනෙය්‍ය වේ. කය කෙරෙහි ඡන්දරාග ප්‍රහාණය කාය මොනෙය්‍ය වේ. කාය සංස්කාර නිරෝධය වූ චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාපත්තිය කාය මොනෙය්‍ය වේ. එහි වචී මෝනෙය්‍ය කවරේද? චතුර්විධ වචී දුශ්චරිතයේ ප්‍රහාණය වචී මොනෙය්‍ය වේ. චතුර්විධ සුචරිතය, වාක් අරමුණු ඤාණය, වාග් දැනුම සහිත මග වචනයෙහි ඡන්ද රාග ප්‍රහාණය, වාග් සංස්කාර නිරෝධය වූ ද්විතීය ධ්‍යාන සමාපත්තිය වචී මොනෙය්‍ය වේ. එහි මනෝ මෝනෙය්‍ය කවරේද? ත්‍රිවිධ මනෝ දුශ්චරිත ප්‍රහාණය, ත්‍රිවිධ මනෝ සුචරිත ඤාණය, මනස ගැන දැනුම සහිත මග, මනසෙහි ඡන්දරාග ප්‍රහාණය, චිත්ත සංඛාර නිරෝධය, සඤ්ඤා වෙදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය මනො මොනෙය්‍ය වේ.
කොසල‍්ලෙසු ආයොති වුඩ‍්ඪි. අපායොති අවුඩ‍්ඪි. තස්ස තස්ස කාරණං උපායො. තෙසං පජානනා කොසල‍්ලං. විත්‍ථාරො පන විභඞ‍්ගෙ වුත‍්තොයෙව.
කුසලතා රැස්වීම වර්ධනය. රැස් නොවීම අවර්ධනයයි. ඒ ඒ කරුණු උපාය වේ. ඒවායේ දැනීම් දක්ෂතා පිළිබඳ විස්තර වනාහි විභංගයෙහි කියන ලද්දේමය. මෙය කියන ලදී.
වුත‍්තඤ‍්හෙතං – “තත්ථ කතමං ආයකොසල‍්ලං? ඉමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප‍්පන‍්නා චෙව අකුසලා ධම්මා නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති, උප‍්පන‍්නා ච අකුසලා ධම්මා නිරුජ‍්ඣන‍්ති. ඉමෙ වා පන මෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප‍්පන‍්නා චෙව කුසලා ධම්මා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, උප‍්පන‍්නා ච කුසලා ධම්මා භිය්‍යොභාවාය වෙපුල‍්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත‍්තන‍්තීති, යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි. ඉදං වුච‍්චති ආයකොසල‍්ලං.
එහි ආය කොසල්ල කවරේද? මේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නා වූ මට නූපන් අකුසල ධර්මයන් නූපදී ද උපන් අකුසල ධර්මයන් නිරුද්ධවේද, මේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නා වූ මට නූපන් කුසල් දහම් උපදී ද උපන් කුසල් දහම් බොහෝ බවට මහත් බවට භාවනාව පරිපූර්ණවීම සඳහා පවතී. එහි ප්‍රඥාව, දැනීම, සම්මා දිට්ඨිය යන මෙය ආය කොසල්ල යයි කියනු ලැබේ.
තත්ථ කතමං අපායකොසල‍්ලං? ඉමෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප‍්පන‍්නා චෙව කුසලා ධම්මා න උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, උප‍්පන‍්නා ච කුසලා ධම්මා නිරුජ‍්ඣන‍්ති. ඉමෙ වා පන මෙ ධම්මෙ මනසිකරොතො අනුප‍්පන‍්නා චෙව අකුසලා ධම්මා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, උප‍්පන‍්නා ච අකුසලා ධම්මා භිය්‍යොභාවාය වෙපුල‍්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා සංවත‍්තන‍්තීති, යා තත්ථ පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම්මාදිට්ඨි. ඉදං වුච‍්චති අපායකොසල‍්ලං. සබ‍්බාපි තත්‍රුපායා පඤ්ඤා උපායකොසල‍්ල”න‍්ති (විභ· 771). ඉදං පන අච‍්චායිකකිච‍්චෙ වා භයෙ වා උප‍්පන‍්නෙ තස්ස තිකිච‍්ඡනත්‍ථං ඨානුප‍්පත‍්තියා කාරණජානනවසෙනෙව වෙදිතබ‍්බං.
එහි අපාය කොසල්ල කවරේද? මේ ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නා වූ මට නූපන් කුසල් දහම් නූපදී. උපන් කුසල් දහම් නිරුද්ධ වේ. නුපන් අකුසල දහම් උපදී. උපන් අකුසල දහම් බොහෝ බවට මහත් බවට භාවනාව පරිපූර්ණවීමට පවතී. එහි දැනීම, ප්‍රඥාව, සම්මා දිට්ඨිය යන මෙය අපාය කොසල්ල වේ. එහි සියළු උපාය ප්‍රඥාව උපාය කොසල්ල වේ. මෙය වනාහි ඉක්මණනින් කළයුතු කටයුත්තෙහි හෝ බියෙහි හෝ ඒ ඒ ප්‍රතීකාර සඳහා ස්ථානයේ උපන් කරුණු දැනීම් වශයෙන් ම දත යුතුය.
මදාති මජ‍්ජනාකාරවසෙන පවත‍්තමානා. තෙසු “අහං නිරොගො සට‍්ඨි වා සත‍්තති වා වස‍්සානි අතික‍්කන‍්තානි, න මෙ හරීතකීඛණ‍්ඩම‍්පි ඛාදිතපුබ‍්බං, ඉමෙ පනඤ‍්ඤෙ අසුකං නාම ඨානං රුජ‍්ජති, භෙසජ‍්ජං ඛාදාමාති විචරන‍්ති, කො අඤ‍්ඤො මාදිසො නිරොගො නාමා”ති එවං මානකරණං ආරොග්‍යමදො. “මහල‍්ලකකාලෙ පුඤ‍්ඤං කරිස‍්සාම, දහරම‍්හ තාවා”ති යොබ‍්බනෙ ඨත්‍වා මානකරණං යොබ‍්බනමදො. “චිරං ජීවිං, චිරං ජීවාමි, චිරං ජීවිස‍්සාමි; සුඛං ජීවිං, සුඛං ජීවාමි, සුඛං ජීවිස‍්සාමී”ති එවං මානකරණං ජීවිතමදො.
මදා - මත්වන ආකාර වශයෙන් පවත්වන ඔවුනතරෙන් මම අවුරුදු හැටක් හෝ හැත්තෑවක් ඉක්මවා සිටිමි. අරළු කැබැල්ලක්වත් නොකෑවිරීමි. අසවල් තැන රිදෙනවා කියා බෙහෙතක් නොකෑවිරීමි. මා වගේ නිරෝග වෙන කවුද යයි මෙසේ මානය ආරෝග්‍ය මදය වේ. මහළු කාලයේ පින් කරන්නෙමු. තවම තරුණය. යෞවනයෙහි සිට මානය කිරීම යොබ්බවන මදයයි. කලක් ජීවත්වීමි. කලක් ජීවත්වෙමි. කලක් ජීවත් වෙන්නෙමි යයි මෙසේ මානය කිරීම ජීවිත මදයයි.
ආධිපතෙය්‍යෙසු අධිපතිතො ආගතං ආධිපතෙය්‍යං. “එත‍්තකොම‍්හි සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත‍්තියා, න මෙ එතං පතිරූප”න‍්ති එවං අත්තානං අධිපත‍්තිං ජෙට‍්ඨකං කත්‍වා පාපස‍්ස අකරණං අත‍්තාධිපතෙය්‍යං නාම. ලොකං අධිපතිං කත්‍වා අකරණං ලොකාධිපතෙය්‍යං නාම. ලොකුත‍්තරධම‍්මං අධිපතිං කත්‍වා අකරණං ධම‍්මාධිපතෙය්‍යං නාම.
අධිපති බව කෙරෙහි අධිපති වශයෙන් පැමිණීම ආධිපතෙය්‍ය වේ. සීල සමාධි පඤ්ඤා විමුක්තියෙන් මා හා සමාන කෙනෙක් නැතැයි තමා අධිපති ජේෂ්ඨ කොට පව් නොකිරීම අත්තාධිපතෙය්‍ය නම් වේ. ලෝකය අධිපති කොට නොකිරීම ලෝකාධිපතෙය්‍ය වේ. ලෝකෝත්තර ධර්මය අධිපති කොට නොකිරිම ධම්මාධිපතෙය්‍ය වේ.
කථාවත්‍ථූනීති කථාකාරණානි. අතීතං වා අද‍්ධානන‍්ති අතීතං ධම්මං, අතීතක‍්ඛන්‍ධෙති අත්‍ථො. අපිච “යං, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතං නිරුද‍්ධං විපරිණතං, ‘අහොසී’ති තස්ස සඞ‍්ඛා, ‘අහොසී’ති තස්ස පඤ‍්ඤත‍්ති ‘අහොසී’ති තස්ස සමඤ‍්ඤා, න තස්ස සඞ‍්ඛා ‘අත්‍ථී’ති, න තස්ස සඞ‍්ඛා ‘භවිස‍්සතී’ති (සං· නි· 3.62) එවං ආගතෙන නිරුත‍්තිපථසුත‍්තෙනපෙත්‍ථ අත්‍ථො දීපෙතබ‍්බො.
කථා වත්ථුණි - කථා කිරීම්. අතීතං වා අද්ධානං - අතීත ධර්මගතිය, අතීත ස්කන්ධ යන අර්ථයයි. තවද මහණෙනි, යම් රූපයක් අතීත වී නිරුද්ධ විය. වෙනස් වීමට පත් විය. එහි සැක ඇතිවිය. එහි සැක නොමැත. මෙසේ පැමිණීමෙන් නිරුක්ති මාර්ගය මෙහි අර්ථය සූත්‍රයෙන් දත යුතුය.
විජ‍්ජාති තමවිජ‍්ඣනට‍්ඨෙන විජ්ජා. විදිතකරණට‍්ඨෙනාපි විජ්ජා. පුබ‍්බෙනිවාසානුස‍්සතිඤාණඤ‍්හි උප‍්පජ‍්ජමානං පුබ‍්බෙනිවාසං ඡාදෙත්‍වා ඨිතං තමං විජ‍්ඣති, පුබ‍්බෙනිවාසඤ‍්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා. චුතූපපාතඤාණං චුතිපටිසන්‍ධිච‍්ඡාදකං තමං විජ‍්ඣති, තඤ‍්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා. ආසවානං ඛයෙ ඤාණං චතුසච‍්චච‍්ඡාදකං තමං විජ‍්ඣති, චතුසච‍්චධම‍්මඤ‍්ච විදිතං කරොතීති විජ්ජා.
විජ්ජා - අඳුර නසන අර්ථයෙන් දැනුම ඇතිකරන අර්ථයෙන් ද විජ්ජා වේ. පුබ්බෙනිවාසානුස්සති ඤාණය උපදින්නේ පුබ්බෙනිවාසය වසා සිටි අඳුර නසයි. එයින් අවබෝධ කරයි යනු විජ්ජා වේ. ආශ්‍රවයන්ගේ ඛය ඤාණය චතුස්සත්‍ය වසා ඇති අඳුර නසයි. චතුස්සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරයි යනු විජ්ජා වේ.
විහාරෙසු අට‍්ඨ සමාපත‍්තියො දිබ‍්බො විහාරො. චතස‍්සො අප්පමඤ්ඤා බ්‍රහ‍්මා විහාරො. ඵලසමාපත්ති අරියො විහාරො.
විහරණයන්හි අෂ්ට සමාපත්තිය දිව්‍ය විහාර වේ. සිව් අප්පමඤ්ඤා බ්‍රහ්ම විහාර වේ. ඵල සමාපත්ති අරිය විහාර වේ.
පාටිහාරියානි කෙවට‍්ටසුත‍්තෙ විත්‍ථාරිතානෙව.
ප්‍රාතිහාර්ය කේවට්ට සූත්‍රයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය.
“ඉමෙ ඛො, ආවුසො”තිආදීසු වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති සමසට‍්ඨියා තිකානං වසෙන අසීතිසතපඤ‍්හෙ කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
“ඉමෙ ඛො ආවු සො” ආදියෙහි කියන ලද නයින්ම යෙදිය යුතුය. මෙසේ සම සැට තුන් කොටස් වශයෙන් අසූහත් ප්‍රශ්නය කියන්නෝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සාමග්ගි රසය දැක්වූහ.
තිකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
තික නිමි.
චතුක‍්කවණ‍්ණනා
ඉති තිකවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි චතුක‍්කවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ “සතිපට‍්ඨානචතුක‍්කං” පුබ‍්බෙ විත්‍ථාරිතමෙව.
මෙසේ තික වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දැන් චතුක්ක වශයෙන් දැක්වීම සඳහා දේශනය නැවත ඇරඹූහ. එහි සතිපට්ඨාන චතුක්කය පළමු විස්තර කරන ලදී.
සම‍්මප‍්පධානචතුක‍්කෙ ඡන්දං ජනෙතීති “යො ඡන්‍දො ඡන්‍දිකතා කත‍්තුකම්‍යතා කුසලො ධම‍්මච‍්ඡන්‍දො”ති එවං වුත‍්තං කත‍්තුකම්‍යතං ජනෙති. වායමතීති වායාමං කරොති. වීරියං ආරභතීති වීරියං ජනෙති. චිත්තං පග‍්ගණ‍්හාතීති චිත්තං උපත්‍ථම‍්භෙති. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො. විත්‍ථාරො පන සම‍්මප‍්පධානවිභඞ‍්ගෙ ආගතොයෙව.
සම්මප්පධාන චතුක්කයෙහි ඡන්දං ජනෙති - යමෙක් කැමැත්ත, කැමති බව, කුසල් කරනු කැමති බව ධර්මයට කැමැත්ත යයි මෙසේ කියන ලදී. කරනු කැමැත්ත උපදවයි. වායමති - වීර්ය කරයි. විරියං ආරභති - වීරිය උපදවයි. චිත්තං පග්ගණහාති - සිතට උනන්දුව ඇතිකරයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වනාහි සම්මප්පධාන විභංගයෙහි ආයේය.
ඉද‍්ධිපාදෙසු ඡන්දං නිස‍්සාය පවත‍්තො සමාධි ඡන්‍දසමාධි. පධානභූතා සඞ‍්ඛාරා පධානසඞ‍්ඛාරා. සමන‍්නාගතන‍්ති තෙහි ධම‍්මෙහි උපෙතං. ඉද‍්ධියා පාදං, ඉද‍්ධිභූතං වා පාදන‍්ති ඉද‍්ධිපාදං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො, විත්‍ථාරො පන ඉද‍්ධිපාදවිභඞ‍්ගෙ ආගතො එව. විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ පනස‍්ස අත්‍ථො දීපිතො. ඣානකථාපි විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ විත්‍ථාරිතාව.
ඉද්ධිපාදවල කැමැත්ත නිසා පවත්වන සමාධිය - ඡන්ද සමාධි වේ. ප්‍රධාන වූ සංඛාර ප්‍රධාන සංඛාර වේ. සමන්නාගතං - ඒ ධර්මවලින් යුත්, සෘද්ධියෙහි පාද හෝ සෘද්ධි වූ පාද හෝ ඉද්ධිපාද වේ. සෙස්සෙහි ද මෙම නයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර ඉද්ධිපාද විභංගයෙහි ආවේය. විසුද්ධි මාර්ගයෙහි වනාහි අර්ථය දක්වන ලදී. ධ්‍යාන කථා ද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කරන ලදී.
දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරායාති ඉමස‍්මිංයෙව අත‍්තභාවෙ සුඛවිහාරත්‍ථාය. ඉධ ඵලසමාපත‍්තිඣානානි, ඛීණාසවස‍්ස අපරභාගෙ නිබ‍්බත‍්තිතඣානානි ච කථිතානි.
දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරය - මෙම ආත්මභාවයෙහි සැප විහරනය පිණිස. මෙහි ඵලසමාපත්ති ධ්‍යාන රහතන් වහන්සේ පසුව උපදවා ගන්නා ලද ධ්‍යාන ද කියන ලදී.
ආලොකසඤ‍්ඤං මනසිකරොතීති දිවා වා රත්තිං වා සූරියචන්‍දපජ‍්ජොතමණිආදීනං ආලොකං ආලොකොති මනසිකරොති. දිවාසඤ‍්ඤං අධිට‍්ඨාතීති එවං මනසි කත්‍වා දිවාතිසඤ‍්ඤං ඨපෙති. යථා දිවා තථා රත‍්තින‍්ති යථා දිවා දිට‍්ඨො ආලොකො, තථෙව තං රත්තිං මනසිකරොති. යථා රත්තිං තථා දිවාති යථා රත්තිං ආලොකො දිට‍්ඨො, එවමෙව දිවා මනසිකරොති. ඉති විවටෙන චෙතසාති එවං අපිහිතෙන චිත‍්තෙන. අපරියොනද‍්ධෙනාති සමන‍්තතො අනද‍්ධෙන. සප‍්පභාසන‍්ති සඔභාසං. ඤාණදස‍්සනපටිලාභායාති ඤාණදස‍්සනපටිලාභත්‍ථාය. ඉමිනා කිං කථිතං? මිද‍්ධවිනොදනආලොකො කථිතො පරිකම‍්මආලොකො වා. ඉමිනා කිං කථිතං හොති? ඛීණාසවස‍්ස දිබ‍්බචක‍්ඛුඤාණං. තස්මිං වා ආගතෙපි අනාගතෙපි පාදකජ‍්ඣානසමාපත‍්තිමෙව සන්‍ධාය “සප‍්පභාසං චිත්තං භාවෙතී”ති වුත‍්තං.
ආලොක සඤ්ඤං මනසි කරොති - දවල් හෝ රාත්‍රියෙහි හෝ බබළන හිරු සඳු මැණික් ආදියේ එලිය කෙරේ යයි මෙනෙහි කරයි. දිවාසංඤ්ඤං අධිට්ඨාති - මෙසේ මෙනෙහි කොට දවල් යන සංඥාව ඇතිකර ගනී. යථාදිවා තථා රතත්තිං - දවල් දකින ලද ආලෝකය රාත්‍රියේ මෙනෙහි කරයි. යථා රත්තිං තථා දිවා - රාත්‍රියේ දක්නා ලද ආලෝකය දිවා කාලයේ මෙනෙහි කරයි. ඉති විවටෙන චෙතසා - මෙසේ නොවසන ලද සිතින්. අපිරියොනද්ධෙන - හාත්පසින් විවෘත කරන ලද. සප්පභාස - ආලෝකය සහිත ඤාණදස්සන පටිලාභය - ඤාණ දර්ශන ප්‍රතිලාභය සඳහා. මෙයින් කුමක් කියන ලදද? කම්මැලිකම නැතිකරන ආලෝකය. කියන ලදී. පරිකර්ම ආලෝකය හෝ. මෙයින්ද කුමක් කියන ලද්දේ වේද? රහතන් වහන්සේගේ දිවැස් නුවණයි. එහි හෝ පැමිණියා වූ ද නොපැමිණියා වූ ද පාදක ධ්‍යාන සමාපත්තියම සඳහා “ආලෝකය සහිත සිත වඩයි” යයි කියන ලදී.
සතිසම‍්පජඤ‍්ඤායාති සත‍්තට‍්ඨානිකස‍්ස සතිසම‍්පජඤ‍්ඤස‍්ස අත්‍ථාය. විදිතා වෙදනා උප‍්පජ‍්ජන‍්තීතිආදීසු ඛීණාසවස‍්ස වත්ථු විදිතං හොති ආරම‍්මණං විදිතං වත්‍ථාරම‍්මණං විදිතං. වත්‍ථාරම‍්මණවිදිතතාය එවං වෙදනා උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, එවං තිට‍්ඨන‍්ති, එවං නිරුජ‍්ඣන‍්ති. න කෙවලඤ‍්ච වෙදනා එව ඉධ වුත‍්තා සඤ‍්ඤාදයොපි, අවුත‍්තා චෙතනාදයොපි, විදිතා ච උප‍්පජ‍්ජන‍්ති චෙව තිට‍්ඨන‍්ති ච නිරුජ‍්ඣන‍්ති ච. අපි ච වෙදනාය උප‍්පාදො විදිතො හොති, උපට‍්ඨානං විදිතං හොති. අවිජ‍්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයො, තණ‍්හාසමුදයා කම‍්මසමුදයො, ඵස‍්සසමුදයා වෙදනායසමුදයො. නිබ‍්බත‍්තිලක‍්ඛණං පස‍්සන‍්තොපි වෙදනාක‍්ඛන්‍ධස‍්ස සමුදයං පස‍්සති. එවං වෙදනාය උප‍්පාදො විදිතො හොති. කථං වෙදනාය උපට‍්ඨානං විදිතං හොති? අනිච‍්චතො මනසිකරොතො ඛයතූපට‍්ඨානං විදිතං හොති. දුක‍්ඛතො මනසිකරොතො භයතූපට‍්ඨානං විදිතං හොති. අනත‍්තතො මනසිකරොතො සුඤ‍්ඤතූපට‍්ඨානං විදිතං හොති. එවං වෙදනාය උපට‍්ඨානං විදිතං හොති, ඛයතො භයතො සුඤ‍්ඤතො ජානාති. කථං වෙදනාය අත්‍ථඞ‍්ගමො විදිතො හොති? අවිජ‍්ජානිරොධා වෙදනානිරොධො.…පෙ… එවං වෙදනාය අත්‍ථඞ‍්ගමො විදිතො හොති. ඉමිනාපි නයෙනෙත්‍ථ අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
සතිසම්පජඤ්ඤාය - “විදිතා වෙදනා උපජ්ජන්ති” ආදියෙහි රහතන් වහන්සේගේ වස්තුව දැන ගන්නා ලදී. අරමුණ දැන ගන්නා ලදී. වස්තු ආරම්මන දැන ගන්න ලදී. වස්තු අරමුණු දැන ගන්නා ලද බැවින් මෙසේ වේදනා උපදී. මෙසේ නවතී. මෙසේ නිරුද්ධ වේ යයි දැන ගනී. හුදෙක් වේදනා පමණක් මෙහි නොකියන ලදී. සංඥාදිය ද කියන ලදී. නොකියන ලද චේතනාදිය ද උපදී සිටී. නිරුද්ධ වේ යයි දැනගන්නා ලදී. තව ද වේදනාවෙ ඉපදීම දන්නා ලදී. උපට්ඨානය ද දන්නා ලදී. අවිද්‍යා සමුදයෙන් වේදනා සමුදය වේ. තෘෂ්ණා සමුදයෙන් කර්ම සමුදය වේ. ඵස්ස සමුදයෙන් වේදනා සමුදය වේ. නිවීම් ලක්ෂණය දකින්නා ද වේදනාස්කන්ධයේ සමුදය දකියි. මෙසේ වේදනාවේ ඉපදීම දක්නා ලදී. වේදනාවේ හේතුව කෙසේ දන්නා ලද්දේද? දුක් වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් ක්ෂය වීමට කරුණු වන්නේ යයි දන්නා ලදී. අනාත්ම වශයෙන් මෙනෙහි කිරිමෙන් ශූන්‍යය වේ යයි දැන ගන්නා ලදී. මෙසේ වේදනාවට හේතු දක්නා ලද්දේ වේ. බය වන්නේ භය වශයෙන් ශුන්‍ය වශයෙන් දනී. වේදනාවේ අත්ථංගමය (නැතිවීම) කෙසේ දන්නා ලදද? මේ නයින් එහි අර්ථය දත යුතුය.
ඉති රූපන‍්තිආදි වුත‍්තනයමෙව. අයං ආවුසො සමාධිභාවනාති අයං ආසවානං ඛයඤාණස‍්ස පාදකජ‍්ඣානසමාධිභාවනා.
“මෙසේ රූප” යයි ආදි කියන ලද නයින්ම වේ. අයං ආවුසො සමාධි භාවනා - මෙය ආශ්‍රවයන්ගේ බය ඤාණයට පාදක ධ්‍යාන සමාධි භාවනා වේ.
අප‍්පමඤ‍්ඤාති පමාණං අගහෙත්‍වා අනවසෙසඵරණවසෙන අප‍්පමඤ‍්ඤාව. අනුපදවණ‍්ණනා පන භාවනාසමාධිවිධානඤ‍්ච එතාසං විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ විත්‍ථාරිතමෙව. අරූපකථාපි විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ විත්‍ථාරිතාව.
අප්පමඤ්ඤ - ප්‍රමාණයක් නොගෙන නිරවශේෂ ඵරණ වශයෙන් අප්පමඤඤා අනුපද වණ්ණනා භාවනා සමාධි භාවනා ද වේ. මේවා විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කරන ලද්දේය. අරූප කථා ද විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.
අපස‍්සෙනානීති අපස‍්සයානි. සඞ‍්ඛායාති ඤාණෙන ඤත්‍වා. පටිසෙවතීති ඤාණෙන ඤත්‍වා සෙවිතබ‍්බයුත‍්තකමෙව සෙවති. තස්ස ච විත්‍ථාරො “පටිසඞ‍්ඛා යොනිසො චීවරං පරිභුඤ‍්ජතී”තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ‍්බො. සඞ‍්ඛායෙකං අධිවාසෙතීති ඤාණෙන ඤත්‍වා අධිවාසෙතබ‍්බයුත‍්තකමෙව අධිවාසෙති. විත්‍ථාරො පනෙත්‍ථ “පටිසඞ‍්ඛා යොනිසො ඛමො හොති සීතස‍්සා”තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ‍්බො. පරිවජ‍්ජෙතීති ඤාණෙන ඤත්‍වා පරිවජ‍්ජෙතුං යුත‍්තමෙව පරිවජ්ජෙති. තස්ස විත්‍ථාරො “පටිසඞ‍්ඛා යොනිසො චණ‍්ඩං හත්ථිං පරිවජ‍්ජෙතී”තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ‍්බො.
අපසෙසනානි - නො දක්නා ලද. සංඛාය - නුවණින් දැන. පටිසෙවති - නුවණින් දැන සේවනය කළයුත්තම සේවනය කරති. එහි විස්තරය ද පටිසංඛා යෝනිසො චීවරං පරිභුඤ්ජති යනාදි නයින් දත යුතුය. සංඛායෙතං අධිවාසෙතීති - නුවණින් දැන ඉවසිය යුත්තම ඉවසයි. මෙහි විස්තරය වනාහි “පටිසංඛා යෝනිසො බමොහොති සීතස්ස” ආදි නයින් දත යුතුය. පරිවජ්ජෙති - නුවණින් දැන දුරුකළ යුත්තම දුරු කරයි. එහි විස්තරය “පටිසංඛා යෝනිසො චණ්ඩ හත්ථිං පරිවජ්ජෙති” ආදි නයින් දත යුතුය.
විනොදෙතීති ඤාණෙන ඤත්‍වා විනොදෙතබ‍්බමෙව විනොදෙති, නුදති නීහරති අන‍්තො පවිසිතුං න දෙති. තස්ස විත්‍ථාරො “උප්පන්නං කාමවිතක‍්කං නාධිවාසෙතී”තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ‍්බො.
විනොදෙති - නුවණින් දැන විනෝදනය කළ යුත්ත විනෝදනය කරයි. දුරුකරයි. බැහැර කරයි. ඇතුළට පිවිසීමට නොදෙයි. එහි විස්තරය “උප්පන්නං කාම විතක්ක නාධි වාසෙති” ආදි නයින් දත යුතුය.
අරියවංසචතුක‍්කවණ‍්ණනා
අරියවංසාති අරියානං වංසා. යථා හි ඛත‍්තියවංසො, බ්‍රාහ‍්මණවංසො, වෙස‍්සවංසො, සුද‍්දවංසො, සමණවංසො, කුලවංසො, රාජවංසො, එවං අයම‍්පි අට‍්ඨමො අරියවංසො අරියතන‍්ති අරියපවෙණී නාම හොති. සො ඛො පනායං අරියවංසො ඉමෙසං වංසානං මූලගන්‍ධාදීනං කාළානුසාරිතගන්‍ධාදයො විය අග‍්ගමක‍්ඛායති. කෙ පන තෙ අරියා යෙසං එතෙ වංසාති? අරියා වුච‍්චන‍්ති බුද‍්ධා ච පච‍්චෙකබුද‍්ධා ච තථාගතසාවකා ච, එතෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. ඉතො පුබ‍්බෙ හි සතසහස‍්සකප‍්පාධිකානං චතුන‍්නං අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යානං මත්‍ථකෙ තණ‍්හඞ‍්කරො මෙධඞ‍්කරො සරණඞ‍්කරො දීපඞ‍්කරොති චත‍්තාරො බුද‍්ධා උප‍්පන‍්නා, තෙ අරියා, තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා. තෙසං බුද‍්ධානං පරිනිබ‍්බානතො අපරභාගෙ අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික‍්කමිත්‍වා කොණ‍්ඩඤ‍්ඤො නාම බුද‍්ධො උප‍්පන‍්නො…පෙ… ඉමස‍්මිං කප‍්පෙ කකුසන්‍ධො, කොණාගමනො, කස‍්සපො, අම‍්හාකං භගවා ගොතමොති චත‍්තාරො බුද‍්ධා උප‍්පන‍්නා. තෙසං අරියානං වංසාති අරියවංසා.
අරියවංසා - ආර්යන්ගේ වංසය. යම්සේ ක්ෂත්රිය වංශය, බ්‍රාහ්මණ වංශය, වෙශ්‍ය වංශය, ශුද්‍ර වංශය, ශ්‍රමණ වංශය, කුල වංශය. රාජ වංශය මෙන් මෙසේ මෙයද අටවන ආර්ය වංශයයි. අරියතං - යනු ආර්ය ප්‍රවේණීය වේ. ඒ මේ වංසය මේ වංසයන්ගේ මූලගන්ධවල කාලානුසාරී ගන්ධය මෙන් අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. ඒ මේ වංසවල ආර්යයෝ කවරහුද? බුදු පසේ බුදු තථාගත ශ්‍රාවක අරියා - ආර්ය යයි කියනු ලැබේ. මේ ආර්යයන්ගේ වංශය - අරිය වංසය වේ. මෙයින් පෙර කල්ප ලක්ෂයක් අධික වූ සාර අසංඛ්‍යයට මත්තෙහි තණ්හංකර මේධංකර සරණංකර දීපංකර යයි සතර බුදු කෙනෙක් උපන්හ. උන්වහන්සේලා ආර්යයෝය. ඒ ආර්යන්ගේ වංසය අරියවංස වේ. ඒ බුදුවරුන්ගේ පිරිනිවීමෙන් එක් අසංඛයක් ඉක්මී කොණ්ඩඤ්ඤ නම් බුදුවරයා උපන්හ... මේ කල්පයෙහි කකුසඳ කෝණාගම කාශ්‍යප ගෞතම යයි සතර බුදු කෙනෙක් උපන්හ. ඒ ආර්යයන්ගේ වංශය යයි අරියවංස වේ.
අපිච අතීතානාගතපච‍්චුප‍්පන‍්නානං සබ‍්බබුද‍්ධපච‍්චෙකබුද‍්ධබුද‍්ධසාවකානං අරියානං වංසාති අරියවංසා. තෙ ඛො පනෙතෙ අග‍්ගඤ‍්ඤා අග‍්ගාති ජානිතබ‍්බා. රත‍්තඤ‍්ඤා දීඝරත‍්තං පවත‍්තාති ජානිතබ‍්බා. වංසඤ‍්ඤා වංසාති ජානිතබ‍්බා.
තවද අතීත අනාගත වර්තමාන සියළු බුදු පසේ බුදු බුද්ධ ශ්‍රාවක ආර්යන්ගේ වංශය අරිය වංස වේ. අග්ගඤ්ඤ - ඒ මේ උන්වහන්සේලා අග්‍ර වංස යයි දත යුතුය.
පොරාණාති න අධුනුප‍්පත‍්තිකා. අසංකිණ්ණා අවිකිණ‍්ණා අනපනීතා. අසංකිණ්ණපුබ්බා අතීතබුද‍්ධෙහි න සංකිණ‍්ණපුබ‍්බා. “කිං ඉමෙහී”ති න අපනීතපුබ‍්බා? න සඞ‍්කීයන‍්තීති ඉදානිපි න අපනීයන‍්ති. න සඞ‍්කීයිස‍්සන‍්තීති අනාගතබුද‍්ධෙහිපි න අපනීයිස‍්සන‍්ති, යෙ ලොකෙ විඤ‍්ඤූ සමණබ්‍රාහ‍්මණා, තෙහි අප‍්පටිකුට‍්ඨා, සමණෙහි බ්‍රාහ‍්මණෙහි විඤ‍්ඤූහි අනින්‍දිතා අගරහිතා.
පොරාණා - දැන් උපන් අය නොවේ. අසංකිණ්ණා - සංකීර්ණ නොවූ. ඉවත් නොකළ. අසංකිණ්ණපුබ්බා - අතීත බුදුවරුන් විසින් සංකීර්න නොවූ විරූ. මේවායින් කුමක්ද? ඉවත් නොකළ විරූ න සංකීයන්ති - දැනුදු ඉවත් නොකරයි. න සංකීයිස්සන්ති අනාගත බුදුවරුන් විසින් ද ඉවත් නොකරන්නාහ. ලෝකයෙහි යම් විද්වත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ වෙත්ද? ඔවුන් විසින් නින්දා නොකළ නො ගරහන ලදී.
සන‍්තුට‍්ඨො හොතීති පච‍්චයසන‍්තොසවසෙන සන‍්තුට‍්ඨො හොති. ඉතරීතරෙන චීවරෙනාති ථූලසුඛුමලූඛපණීතථිරජිණ‍්ණානං යෙන කෙනචි. අථ ඛො යථාලද‍්ධාදීනං ඉතරීතරෙන යෙන කෙනචි සන‍්තුට‍්ඨො හොතීති අත්‍ථො. චීවරස‍්මිඤ‍්හි තයො සන‍්තොසා – යථාලාභසන‍්තොසො, යථාබලසන‍්තොසො, යථාසාරුප‍්පසන‍්තොසොති. පිණ‍්ඩපාතාදීසුපි එසෙව නයො. තෙසං විත්‍ථාරකථා සාමඤ‍්ඤඵලෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා. ඉමෙ තයො සන‍්තොසෙ සන්‍ධාය “සන‍්තුට‍්ඨො හොති, ඉතරීතරෙන යථාලද‍්ධාදීසු යෙන කෙනචි චීවරෙන සන‍්තුට‍්ඨො හොතී”ති වුත‍්තං.
සන්තුට්ඨා හොති - ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂ වශනේ සන්තෝෂ වූයේ වේ. ඉතරීතරෙන චීවරෙන - මහත් සිනිඳු රළු ප්‍රණීත ස්ථිර ජීර්ණ (දිරූ) යම්කිසිවක් ලැබූ පරිද්දෙන් සන්තෝෂ වේ යන අර්ථය වේ. සිවුරෙහි, යථාලාභ සන්තෝෂ, යථාබලසන්තෝස, යථා සාරුප්ප සන්තෝෂ යයි සන්තෝෂ තුනකි. පිණ්ඩපාතාදියෙහි ද මෙම නයම වේ. ඒවායේ විස්තර කථා සාමඤ්ඤඵලයෙහි කියන ලද නයින් දත යුතුය. මෙසේ මේ සන්තෝෂ තුන සඳහා සන්තෝෂ වූයේ වේ. මෙහි සිවුරෙහි යයි දත යුතුය.
එත්‍ථ ච චීවරං ජානිතබ‍්බං, චීවරක‍්ඛෙත‍්තං ජානිතබ‍්බං, පංසුකූලං ජානිතබ‍්බං, චීවරසන‍්තොසො ජානිතබ‍්බො, චීවරපටිසංයුත‍්තානි ධුතඞ‍්ගානි ජානිතබ‍්බානි. තත්ථ චීවරං ජානිතබ‍්බන‍්ති ඛොමාදීනි ඡ චීවරානි දුකූලාදීනි ඡ අනුලොමචීවරානි ජානිතබ‍්බානි. ඉමානි ද‍්වාදස කප‍්පියචීවරානි. කුසචීරං වාකචීරං ඵලකචීරං කෙසකම‍්බලං වාළකම‍්බලං පොත්‍ථකො චම‍්මං උලූකපක‍්ඛං රුක‍්ඛදුස‍්සං ලතාදුස‍්සං එරකදුස‍්සං කදලිදුස‍්සං වෙළුදුස‍්සන‍්ති එවමාදීනි පන අකප‍්පියචීවරානි. චීවරක‍්ඛෙත‍්තන‍්ති “සඞ‍්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත‍්තතො වා අත‍්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වා”ති එවං උප‍්පජ‍්ජනතො ඡ ඛෙත‍්තානි, අට‍්ඨන‍්නඤ‍්ච මාතිකානං වසෙන අට‍්ඨ ඛෙත‍්තානි ජානිතබ‍්බානි. පංසුකූලන‍්ති සොසානිකං, පාපණිකං, රථියං සඞ‍්කාරකූටකං, සොත්‍ථියං, සිනානං, තිත්‍ථං, ගතපච‍්චාගතං, අග‍්ගිදඩ‍්ඪං, ගොඛායිතං උපචිකඛායිතං, උන්‍දූරඛායිතං, අන‍්තච‍්ඡින‍්නං, දසාච‍්ඡින‍්නං, ධජාහටං, ථූපං, සමණචීවරං, සාමුද‍්දියං, ආභිසෙකියං, පන්‍ථිකං, වාතාහටං, ඉද‍්ධිමයං, දෙවදත‍්තියන‍්ති තෙවීසති පංසුකූලානි වෙදිතබ‍්බානි.
සිවුර දතයුතුය. සිවුරු ක්ෂේත්රය දතයුතුය. පංසුකූලය දතයුතුය. චීවර සන්තෝෂය දත යුතුය. චීවර සංයුත්ත වූ ධුතංග දත යුතුය. සිවුරු දත යුතු යයි බොමාදි සිවුරු සය. දුකුලානි. අනුලෝම සය ද දතයුතුය. මේ දොළොස කැප සිවුරුය. කුස චීවර වාක චීවර ඵලක විවර කේසකම්බල වාලකම්බල පොත්ථක චම්ම උලූක පක්ඛ රුක්ඛ දුස්ස ලතා දුස්ස ඵරක දුස්ස කදලි දුස්ස වෙළු දුස්ස මේ ආදිය අකැප සිවුරුය. චීවර ඛෙත්තං යනු සංඝයාගෙන් හෝ ගණයාගෙන් හෝ ඥාතීන්ගෙන් හෝ මිත්‍රයන්ගෙන් හෝ තමාගේ ධනයෙන් හෝ පංසකූලයෙන් දැයි මෙසේ උපදින ක්ෂේත්ර හයකි. මාතෘකා අටක් වශයෙන් ක්ෂේත්ර අටක් යයි දත යුතුය. පංසකූලං - සොසාණික, පාපණික (වෙළෙන්දාගෙන්) රථිය (වීථිය) කසල ගොඩ, නහන තොට. තීර්ථය, ගතපච්චාගතය, ගින්නෙන් දැමුණු ගවයින් කෑ වේයන් කෑ මීයන් කෑ කෙළවර සිදුණු. වාටි නැති කොඩියෙන් ගෙනා, ථූපයෙහි වූ මහණ සිවුරු මුහුදෙහි වු අභිෂේකයට ගත්, පාරේ ඇති, සුළඟින් ගෙනා දෙවියන් දුන් විසිතුන් වූ පසුල් සිවුරු දත යුතුය.
එත්‍ථ ච සොත්‍ථියන‍්ති ගබ‍්භමලහරණං. ගතපච‍්චාගතන‍්ති මතකසරීරං පාරුපිත්‍වා සුසානං නෙත්‍වා ආනීතචීවරං. ධජාහටන‍්ති ධජං උස‍්සාපෙත්‍වා තතො ආනීතං. ථූපන‍්ති වම‍්මිකෙ පූජිතචීවරං. සාමුද‍්දියන‍්ති සමුද‍්දවීචීහි ථලං පාපිතං. පන්‍ථිකන‍්ති පන්‍ථං ගච‍්ඡන‍්තෙහි චොරභයෙන පාසාණෙහි කොට‍්ටෙත්‍වා පාරුතචීවරං. ඉද‍්ධිමයන‍්ති එහිභික‍්ඛුචීවරං. සෙසං පාකටමෙව.
මෙහි සොත්ථිය යනු ගැබ්මල පිස දැමූ. ගතපච්චාගත යනු මළසිරුර ඔතා සොහොනට දමා ගෙන ආ. ධජාහටං කොඩි ඔසවා හැරදැමූ, ථූපං සුඹසෙහි පිදු සිවුරු.
චීවරසන‍්තොසොති වීසති චීවරසන‍්තොසා, විතක‍්කසන‍්තොසො, ගමනසන‍්තොසො, පරියෙසනසන‍්තොසො, පටිලාභසන‍්තොසො, මත‍්තප‍්පටිග‍්ගහණසන‍්තොසො, ලොලුප‍්පවිවජ‍්ජනසන‍්තොසො, යථාලාභසන‍්තොසො, යථාබලසන‍්තොසො, යථාසාරුප‍්පසන‍්තොසො, උදකසන‍්තොසො, ධොවනසන‍්තොසො, කරණසන‍්තොසො, පරිමාණසන‍්තොසො, සුත‍්තසන‍්තොසො, සිබ‍්බනසන‍්තොසො, රජනසන‍්තොසො, කප‍්පසන‍්තොසො, පරිභොගසන‍්තොසො, සන‍්නිධිපරිවජ‍්ජනසන‍්තොසො, විස‍්සජ‍්ජනසන‍්තොසොති.
චීවර සන්තොසො - විසි සිවුරු සන්තෝෂය. සිවුරෙහි විතක්ක සන්තෝෂය, ගමන සන්තෝෂය, සොයන සන්තෝෂය, ප්‍රතිලාභ සන්තෝෂය, පිළිගන්න සන්තෝෂය, ලොල්බව දුරුකරන සන්තෝෂය, යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය, යථා සාරුප්ප සන්තෝෂය, උදක සන්තෝෂය, සෝදන සන්තෝෂය කරණ සන්තෝෂය, පරිමාණ සන්තෝෂය, සුත්ත සන්තෝෂය, මහන සන්තෝෂය, රඳන් කරන සන්තෝෂය, කප්බින්දු තබන සන්තෝෂ්‍ය,
තත්ථ සාදකභික‍්ඛුනා තෙමාසං නිබද‍්ධවාසං වසිත්‍වා එකමාසමත‍්තං විතක‍්කෙතුං වට‍්ටති. සො හි පවාරෙත්‍වා චීවරමාසෙ චීවරං කරොති. පංසුකූලිකො අඩ‍්ඪමාසෙනෙව කරොති. ඉති මාසඩ‍්ඪමාසමත‍්තං විතක‍්කනං විතක‍්කසන‍්තොසො. විතක‍්කසන‍්තොසෙන පන සන‍්තුට‍්ඨෙන භික‍්ඛුනා පාචීනක‍්ඛණ‍්ඩරාජිවාසිකපංසුකූලිකත්‍ථෙරසදිසෙන භවිතබ‍්බං.
එහි සාටකයක් කැමතිවන භික්ෂුව විසින් තෙමසක් නිබද්ධ වාසව වැස එක් මසක් පමණක් සිතීම වටී. හෙතෙම පවරා සිවුරු මාසයෙහි සිවුර කරයි. පංසුකූලිකයා අඩමසකින් කරයි. මෙසේ අඩමසක් පමණ සිතන විතක්කන සන්තෝෂය. විතක්කන සතෝෂයෙන් සන්තෝෂ වන භික්ෂුව විසින් පාචීන ඛණ්ඩ රාජියෙහි වෙසෙන පංසුකූලික තෙරුන් හා සමාන විය යුතුය.
ථෙරො කිර චෙතියපබ‍්බතවිහාරෙ චෙතියං වන්‍දිස‍්සාමීති ආගතො චෙතියං වන්‍දිත්‍වා චින‍්තෙසි “මය‍්හං චීවරං ජිණ‍්ණං බහූනං වසනට‍්ඨානෙ ලභිස‍්සාමී”ති. සො මහාවිහාරං ගන‍්ත්‍වා සඞ‍්ඝත්‍ථෙරං දිස්වා වසනට‍්ඨානං පුච‍්ඡිත්‍වා තත්ථ වුත්‍ථො පුනදිවසෙ චීවරං ආදාය ආගන‍්ත්‍වා ථෙරං වන්‍දි. ථෙරො කිං ආවුසොති ආහ. ගාමද‍්වාරං, භන‍්තෙ, ගමිස‍්සාමීති. අහම‍්පාවුසො, ගමිස‍්සාමීති. සාධු, භන‍්තෙති ගච‍්ඡන‍්තො මහාබොධිද‍්වාරකොට‍්ඨකෙ ඨත්‍වා පුඤ‍්ඤවන‍්තානං වසනට‍්ඨානෙ මනාපං ලභිස‍්සාමීති චින‍්තෙත්‍වා අපරිසුද‍්ධො මෙ විතක‍්කොති තතොව පටිනිවත‍්ති. පුනදිවසෙ අම‍්බඞ‍්ගණසමීපතො, පුනදිවසෙ මහාචෙතියස‍්ස උත‍්තරද‍්වාරතො, තථෙව පටිනිවත‍්තිත්‍වා චතුත්‍ථදිවසෙ ථෙරස‍්ස සන‍්තිකං අගමාසි. ථෙරො ඉමස‍්ස භික‍්ඛුනො විතක‍්කො න පරිසුද‍්ධො භවිස‍්සතීති චීවරං ගහෙත්‍වා තෙන සද‍්ධිංයෙව පඤ‍්හං පුච‍්ඡමානො ගාමං පාවිසි. තඤ‍්ච රත්තිං එකො මනුස‍්සො උච‍්චාරපලිබුද‍්ධො සාටකෙයෙව වච‍්චං කත්‍වා තං සඞ‍්කාරට‍්ඨානෙ ඡඩ‍්ඩෙසි. පංසුකූලිකත්‍ථෙරො තං නීලමක‍්ඛිකාහි සම‍්පරිකිණ‍්ණං දිස්වා අඤ‍්ජලිං පග‍්ගහෙසි. මහාථෙරො “කිං, ආවුසො, සඞ‍්කාරට‍්ඨානස‍්ස අඤ‍්ජලිං පග‍්ගණ‍්හාසී”ති? “නාහං, භන‍්තෙ, සඞ‍්කාරට‍්ඨානස‍්ස අඤ‍්ජලිං පග‍්ගණ‍්හාමි, මය‍්හං පිතු දසබලස‍්ස පග‍්ගණ‍්හාමි, පුණ‍්ණදාසියා සරීරං පාරුපිත්‍වා ඡඩ‍්ඩිතං පංසුකූලං තුම‍්බමත‍්තෙ පාණකෙ විධුනිත්‍වා සුසානතො ගණ‍්හන‍්තෙන දුක‍්කරං කතං, භන‍්තෙ”ති. මහාථෙරො “පරිසුද‍්ධො විතක‍්කො පංසුකූලිකස‍්සා”ති චින‍්තෙසි. පංසුකූලිකත්‍ථෙරොපි තස‍්මිංයෙව ඨානෙ ඨිතො විපස‍්සනං වඩ‍්ඪෙත්‍වා තීණි ඵලානි පත‍්තො තං සාටකං ගහෙත්‍වා චීවරං කත්‍වා පාරුපිත්‍වා පාචීනක‍්ඛණ‍්ඩරාජිං ගන‍්ත්‍වා අග‍්ගඵලං අරහත‍්තං පාපුණි.
තෙරුන් වහන්සේ වනාහි සෑගිරි පව් වෙහෙරෙහි චේතිය වැඳ සිතූහ. මගේ සිවුර දිරා ඇත. බොහෝ දෙනා වසන තැනින් ලබන්නෙමි. හෙතෙම මහා විහාරයට ගොස් සඟතෙර දැක වසන තැන අසා එහි වැඩ දෙවන දවසේ සිවුර ගෙන පැමිණි තෙරුන් වැන්දේය. තෙරුන් වහන්සේ ඇවැත්නි කිමදැයි ඇසූහ. ස්වාමීනි ගම්දොරට යන්නෙමි. ඇවැත්නි මමත් එන්නෙමි. හොඳයි ස්වාමීනියි යන්නේ මහාබෝධි දොර කොටුවෙහි සිට පින්වතුන් වසන තැන මනාප දෙයක් ලබන්නෙමි යයි සිතා මගේ සිතිවිල්ල වැරදි යයි එහිම නැවතුනේය. දෙවන දින අම්බණගහන සමීපයෙන්. ඊළඟ දිනයේ මහා සෑයේ උතුරු දොරටුවෙන්. එසේ නැවතී සතරවන දිනයෙහි තෙරුන් සමීපයට පැමිණියේය. තෙරුන් වහන්සේ මේ භික්ෂුවගේ සිතිවිල්ල පිරිසිදු නොවන්නේ යයි සිවුර ගෙන ඔහු සමග ප්‍රශ්න අසමින් ගමට පිවිසියේය. එහි රාත්‍රියේ එක් මිනිසෙක් මල පලිබෝධයෙන් වස්ත්‍රයෙහිම මලපහ කොට එය කහලගොඩට දැම්මේය. පංසුකූලික භික්ෂුව එය නිල් මැස්සන් ගැවසී සිටිනු දැක ඇඳිලි බැන්දේය. මහතෙරුන් වහන්සේ සැවැත්නි කිම කහලගොඩට වැඳගෙන. ස්වාමීනි කහලගොඩට වඳිනවා නොවේ. මාගේ පිය දසබලයන් වහන්සේට වඳිමි. පුණ්ණ දාසියගේ සිරුර වසා හැරදමන ලද පංසුකූලය තුඹස මත ප්‍රාණීන් (වේයන්) ඉවත්කර සොහොනින් ගන්නා විසින් දුෂ්කර කාර්යයක් කරන ලදී. ස්වාමීනි, මහතෙරුන් වහන්සේ පිරිසිදු සිතිවිලි ඇති පංසුකූලික භික්ෂුවකැයි සිතූහ. පංසුකූලික තෙරුන් වහන්සේ ද ඒ ස්ථානයෙහිම සිට විදසුන් වඩා බලයට පැමිණ ඒ වස්ත්‍රය ගෙන සිවුරක් කොට පොරවා පාචීනඛණ්ඩ රාජියට ගොස් අග්‍රඵලය වූ රහත් බවට පැමිණියහ.
චීවරත්‍ථාය ගච‍්ඡන‍්තස‍්ස පන “කත්‍ථ ලභිස‍්සාමී”ති අචින‍්තෙත්‍වා කම‍්මට‍්ඨානසීසෙනෙව ගමනං ගමනසන‍්තොසො නාම.
සිවුරු සඳහා යන්නාට වනාහි කොහෙන් ලබන්නෙමිදැයි නොසිතා කමටහන් හිසින්ම ගමන ගමන සන්තොෂ නමි.
පරියෙසන‍්තස‍්ස පන යෙන වා තෙන වා සද‍්ධිං අපරියෙසිත්‍වා ලජ‍්ජිං පෙසලං භික‍්ඛුං ගහෙත්‍වා පරියෙසනං පරියෙසනසන‍්තොසො නාම.
සොයන්නාට වනාහි යම් කෙනෙකුන් සමග නොසොයා ලජ්ජි පියසීලි භික්ෂුවගෙන් සෙවීම පරියේසන සන්තෝෂ නමි.
එවං පරියෙසන‍්තස‍්ස ආහරියමානං චීවරං දූරතො දිස්වා “එතං මනාපං භවිස‍්සති, එතං අමනාප”න‍්ති එවං අවිතක‍්කෙත්‍වා ථූලසුඛුමාදීසු යථාලද‍්ධෙනෙව සන‍්තුස‍්සනං පටිලාභසන‍්තොසො නාම.
මෙසේ සොයන්නාට ගෙනෙනු ලබන සිවුරු දුරදීම දැක මෙය මනාප වන්නේය මෙය අමනාප යයි මෙසේ නොසිතා රළු සියුම් ආදි ලැබූ පරිද්දෙන්ම සන්තෝෂය යථාලාභ සන්තෝෂ නමි.
එවං ලද‍්ධං ගණ‍්හන‍්තස‍්සාපි “එත‍්තකං දුපට‍්ටස‍්ස භවිස‍්සති, එත‍්තකං එකපට‍්ටස‍්සා”ති අත‍්තනො පහොනකමත‍්තෙනෙව සන‍්තුස‍්සනං මත‍්තප‍්පටිග‍්ගහණසන‍්තොසො නාම.
මෙසේ ලැබූ දෙය ගන්නාට මෙපමණක් දුප්පට වන්නේය. මෙපමණක් එක්පට වන්නේය. තමාට ප්‍රමාණවත් තරමින් සන්තෝෂය පිළිගැන්ම පටිග්ගහණ සන්තෝෂ නමි.
චීවරං පරියෙසන‍්තස‍්ස පන “අසුකස‍්ස ඝරද‍්වාරෙ මනාපං ලභිස‍්සාමී”ති අචින‍්තෙත්‍වා ද‍්වාරපටිපාටියා චරණං ලොලුප‍්පවිවජ‍්ජනසන‍්තොසො නාම.
සිවුර සොයන්නාට වනාහි අසවල් ගෙදරින් මනාප ලැබෙන්නේ යයි නොසිතා දොර පිළිවෙළින් හැසිරිම ලොලුප්ප විවජ්ජන නම් වේ.
ලූඛපණීතෙසු යෙන කෙනචි යාපෙතුං සක‍්කොන‍්තස‍්ස යථාලද‍්ධෙනෙව යාපනං යථාලාභසන‍්තොසො නාම.
රළු ප්‍රණීත යමකින් යැපීමට හැකි ලද දෙයකින් යැපීම යථාලාභ සන්තොස නමි.
අත‍්තනො ථාමං ජානිත්‍වා යෙන යාපෙතුං සක‍්කොති, තෙන යාපනං යථාබලසන‍්තොසො නාම.
තමාගේ ශක්තිය දැන යැපීමට හැකි දෙයකින් යැපීම යථාබල සන්තෝෂ නමි.
මනාපං අඤ‍්ඤස‍්ස දත්‍වා අත‍්තනො යෙන කෙනචි යාපනං යථාසාරුප‍්පසන‍්තොසො නාම.
මනාපය අනෙකෙකුට දී තමා යම්කිසිවකින් යැපීම යථා සාරුප්ප සන්තෝස නමි.
“කත්‍ථ උදකං මනාපං, කත්‍ථ අමනාප”න‍්ති අවිචාරෙත්‍වා යෙන කෙනචි ධොවනුපගෙන උදකෙන ධොවනං උදකසන‍්තොසො නාම. පණ‍්ඩුමත‍්තිකගෙරුකපූතිපණ‍්ණරසකිලිට‍්ඨානි පන උදකානි වජ‍්ජෙතුං වට‍්ටති.
එහි ජලය මනාප අමනාප කොහේදැයි නොසලකා දෝවනය කිරීමට උපකාර ජලයකින් සේදීම උදක සන්තෝෂය නමි. පඬු පැහැති මැටි ගුරුගල් වැනි මැටි දිරූ කොල රසය කිලිටි වූ ජලය දුරු කිරීමට වටී.
ධොවන‍්තස‍්ස පන මුග‍්ගරාදීහි අපහරිත්‍වා හත්‍ථෙහි මද‍්දිත්‍වා ධොවනං ධොවනසන‍්තොසො නාම. තථා අසුජ‍්ඣන‍්තං පණ‍්ණානි පක‍්ඛිපිත්‍වා තාපිතඋදකෙනාපි ධොවිතුං වට‍්ටති.
සෝදන්නා මුගුරු ආදියෙන් නොකළඹා සේදීම ධෝවන සන්තෝෂය නමි. එසේ අසුද්ධ කොල බැහැර කොට උනු ජලයෙන් සේදීම වටී.
එවං ධොවිත්‍වා කරොන‍්තස‍්ස ඉදං ථූලං, ඉදං සුඛුමන‍්ති අකොපෙත්‍වා පහොනකනීහාරෙනෙව කරණං කරණසන‍්තොසො නාම.
මෙසේ සෝදා කරන්නාට මෙය ගොරෝසුය මෙය සියුම් යි වෙනස් නොකොට ප්‍රමාණවත් ගැනීමෙන් කරනය කරණ සන්තෝස නමි.
තිමණ‍්ඩලප‍්පටිච‍්ඡාදනමත‍්තස‍්සෙව කරණං පරිමාණසන‍්තොසො නාම.
ත්‍රිමණ්ඩලය වැසෙන පමණට කිරිම පරිමාන සන්තෝෂ නමි.
චීවරකරණත්‍ථාය පන මනාපසුත‍්තං පරියෙසිස‍්සාමීති අවිචාරෙත්‍වා රථිකාදීසු වා දෙවට‍්ඨානෙ වා ආහරිත්‍වා පාදමූලෙ වා ඨපිතං යංකිඤ‍්චිදෙව සුත‍්තං ගහෙත්‍වා කරණං සුත‍්තසන‍්තොසො නාම.
සිවුරු කිරීම සඳහා මනාප නූල් සොයමියි නොහැසිර විදී ආදියෙහි හෝ දේවස්ථානයෙහි හෝ ගෙන පාමුල තැබූ යම්කිසි දේව සූත්‍රයක් ගෙන කිරීම සුත්ත සන්තෝස නමි.
කුසිබන්‍ධනකාලෙ පන අඞ‍්ගුලමත‍්තෙ සත‍්තවාරෙ න විජ‍්ඣිතබ‍්බං, එවං කරොන‍්තස‍්ස හි යො භික්ඛු සහායො න හොති, තස්ස වත‍්තභෙදොපි නත්ථි. තිවඞ‍්ගුලමත‍්තෙ පන සත‍්තවාරෙ විජ‍්ඣිතබ‍්බං, එවං කරොන‍්තස‍්ස මග‍්ගපටිපන‍්නෙනාපි සහායෙන භවිතබ‍්බං. යො න හොති, තස්ස වත‍්තභෙදො. අයං සිබ‍්බනසන‍්තොසො නාම.
දිග මැනීම් කාලයෙහි අඟලක් පමණ සත්වරක් විද මෙසේ කරන්නාට සහාය භික්ෂුවක් නොමැති නම් ඔහුට වත් භේදයක් නොවේ නම් දෑගුලක් පමණ සත්වරක් විදිය යුතුය. මෙසේ කරන්නාට මාර්ගයෙහි යන්නා ද සහාය විය යුතුය. ඔහුට වත් භේදයක් නොවේ නම් මෙය සිම්බත සන්තෝසය නමි.
රජන‍්තෙන පන කාළකච‍්ඡකාදීනි පරියෙසන‍්තෙන න රජිතබ‍්බං. සොමවක‍්කලාදීසු යං ලභති, තෙන රජිතබ‍්බං. අලභන‍්තෙන පන මනුස‍්සෙහි අරඤ‍්ඤෙ වාකං ගහෙත්‍වා ඡඩ‍්ඩිතරජනං වා භික‍්ඛූහි පචිත්‍වා ඡඩ‍්ඩිතකසටං වා ගහෙත්‍වා රජිතබ‍්බං, අයං රජනසන‍්තොසො නාම.
රඳන්නහු විසින් කාලකච්ඡාදිය සොයමින් නොහැසිරිය යුතුය. සෝම හෝ රිටිසුඹුළු හෝ ගෙන හැර දැමූ රඳන් හෝ භික්ෂුන් පිස හැරදැමූ කසට හෝ ගෙන රඳන් (පෙවීම) කල යුතුය. මෙය රජන සන්තෝෂය වේ.
නීලකද‍්දමකාළසාමෙසු යංකිඤ‍්චි ගහෙත්‍වා හත්‍ථිපිට‍්ඨෙ නිසින‍්නස‍්ස පඤ‍්ඤායමානකපකරණං කප‍්පසන‍්තොසො නාම.
නිල්මඩ කාලසාම ආදි යම්කිසිවක් ගෙන ඇතුපිටේ සිටින්නාට පෙනෙන පරිදි කැප කිරීම කප්පාස සන්තෝස නමි.
හිරිකොපීනපටිච‍්ඡාදනමත‍්තවසෙන පරිභුඤ‍්ජනං පරිභොගසන‍්තොසො නාම.
[need trans]
දුස‍්සං පන ලභිත්‍වා සුත‍්තං වා සූචිං වා කාරකං වා අලභන‍්තෙන ඨපෙතුං වට‍්ටති, ලභන‍්තෙන න වට‍්ටති. කතම‍්පි සචෙ අන‍්තෙවාසිකාදීනං දාතුකාමො හොති, තෙ ච අසන‍්නිහිතා යාව ආගමනා ඨපෙතුං වට‍්ටති. ආගතමත‍්තෙසු දාතබ‍්බං. දාතුං අසක‍්කොන‍්තෙන අධිට‍්ඨාතබ‍්බං. අඤ‍්ඤස‍්මිං චීවරෙ සති පච‍්චත්‍ථරණම‍්පි අධිට‍්ඨාතුං වට‍්ටති. අනධිට‍්ඨිතමෙව හි සන්නිධි හොති. අධිට‍්ඨිතං න හොතීති මහාසීවත්‍ථෙරො ආහ. අයං සන‍්නිධිපරිවජ‍්ජනසන‍්තොසො නාම.
වස්ත්‍රයක් ලැබ නූල් හෝ ඉදිකටුවක් හෝ මහන්නෙකු නොලබන්නා විසින් තැබීමට වටී. ලබන්නහු විසින් නොවටී. අන්තේවාසිකාදීන්ට දෙනු කැමැති වේ නම් නොතබා එනතුරු තැබිමට වටී. පැමිණි වහා දිය යුතුය. දීමට නොහැකි වුවහු විසින් අධිට්ඨාන කළයුතුය. අනිත් සිවුරක් ඇති කල්හි ඇතිරීමට ද අදිට්ඨානය කිරිමට වටී. අදිටන් නොකෙළේ සන්නිධි වේ. අදිටන් කළ කල්හි සන්නිධි නොවේ යයි මහා සිව තෙර කීය. මෙය සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තොෂ නමි.
විස‍්සජ‍්ජන‍්තෙන පන න මුඛං ඔලොකෙත්‍වා දාතබ‍්බං. සාරණීයධම‍්මෙ ඨත්‍වා විස‍්සජ‍්ජිතබ‍්බන‍්ති අයං විස‍්සජ‍්ජනසන‍්තොසො නාම.
විසඳන්නහු විසින් මුහුණ බලා තීරණ නොදිය යුතුය. සාරාණිය ධර්මයෙහි පිහිටා විසඳිය යුතුය. මෙය විස්සජජන සන්තෝස නමි.
චීවරපටිසංයුත‍්තානි ධුතඞ‍්ගානි නාම පංසුකූලිකඞ‍්ගඤ‍්චෙව තෙචීවරිකඞ‍්ගඤ‍්ච. තෙසං විත්‍ථාරකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගතො වෙදිතබ‍්බා. ඉති චීවරසන‍්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි ද‍්වෙ ධුතඞ‍්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන‍්තො චීවරසන‍්තොසමහාඅරියවංසෙන සන‍්තුට‍්ඨො හොති.
චීවරය සම්බන්ධ ධුතංග නමි පංසුකූලිකංග මෙන්ම තෙචීවරිකංගය ද වේ. ඒවායේ විස්තර කථා විසුද්ධි මග්ගයෙහි ආවේය. මෙසේ චීවර සන්තෝෂ මහා අරියවංස පුරන භික්ෂුව මේ ධුතංග දෙක පුරයි. රකියි. මෙය රකින්නේ චීවර සන්තෝෂ මහා අරියවංසයෙන් සතුටු වේ.
වණ‍්ණවාදීති එකො සන‍්තුට‍්ඨො හොති, සන‍්තොසස‍්ස වණ‍්ණං න කථෙති, එකො න සන‍්තුට‍්ඨො හොති, සන‍්තොසස‍්ස වණ‍්ණං කථෙති, එකො නෙව සන‍්තුට‍්ඨො හොති, න සන‍්තොසස‍්ස වණ‍්ණං කථෙති, එකො සන‍්තුට‍්ඨො චෙව හොති, සන‍්තොසස‍්ස ච වණ‍්ණං කථෙති, තං දස‍්සෙතුං “ඉතරීතරචීවරසන‍්තුට‍්ඨියා ච වණ‍්ණවාදී”ති වුත‍්තං.
වණ්ණාවාදී - කෙනෙක් සතුටු වෙති. සන්තෝෂ වූවහුගේ වර්ණනාව නොකියයි. කෙනෙක් සතුටු නොවෙති. සන්තෝෂ වූවහුගේ වර්ණනාව කියයි. ඔහු දැක්වීමට ඉතරීතර චීවර සන්තෝෂ වූවහුද වණ්ණවාදි යයි කියන ලදී.
අනෙසනන‍්ති දූතෙය්‍යපහිනගමනානුයොගප‍්පභෙදං නානප‍්පකාරං අනෙසනං. අප‍්පතිරූපන‍්ති අයුත‍්තං. අලද‍්ධා චාති අලභිත්‍වා. යථා එකච‍්චො “කථං නු ඛො චීවරං ලභිස‍්සාමී”ති. පුඤ‍්ඤවන‍්තෙහි භික‍්ඛූහි සද‍්ධිං එකතො හුත්‍වා කොහඤ‍්ඤං කරොන‍්තො උත‍්තසති පරිතසති, සන‍්තුට‍්ඨො භික්ඛු එවං අලද‍්ධා චීවරං න පරිතසති. ලද්ධා චාති ධම‍්මෙන සමෙන ලභිත්‍වා. අගධිතොති විගතලොභගිද‍්ධො. අමුච‍්ඡිතොති අධිමත‍්තතණ‍්හාය මුච‍්ඡං අනාපන‍්නො. අනජ‍්ඣාපන‍්නොති තණ‍්හාය අනොත්‍ථතො අපරියොනද‍්ධො. ආදීනවදස‍්සාවීති අනෙසනාපත‍්තියඤ‍්ච ගෙධිතපරිභොගෙ ච ආදීනවං පස‍්සමානො. නිස‍්සරණපඤ‍්ඤොති “යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායා”ති වුත‍්තං නිස‍්සරණමෙව පජානන‍්තො.
අනෙසනං - දූතයන් යැවීම ගමනා ගමන යෝග භේද විවිධ අනේසන වේ. අප්පතිරූපං - අයුත්ත. අලද්ධංච - නොලැබ. එක් කෙනෙක් සිවුරු කෙසේ ලබන්නෙම්දැයි පින්වත් භික්ෂූන් සමග එකතුව කුහකකම් කරන්නේ උත්‍රාස කරයි. සන්තෝෂ භික්ෂුව මෙසේ නොලද සිවුරට උත්‍රාස නොකරයි. ලද්ධා ච - දැහැමින් සෙමින් ලැබ. අගථිතො - දුරුකළ ලෝබ බැඳුම් ඇත්තා. අමුච්ඡිතො - අධිමාත්‍ර තෘෂ්ණාවෙන් මූර්ඡාවට නොපැමිණි තැනැත්තා. අනජඣපන්නො තෘෂ්ණාවෙන් යුක්ත නොවූ. ආදීනව දස්සාවි - අනේසන ආපත්තිය ද ගථිත පරිභොගයෙහි ද ආදීනව දකින්නේ. නිස්සරණ පඤ්ඤොති - යම්තාක් සීත වලක්වනු පිණිස යයි කියන ලද නිස්සරණ දන්නේ.
ඉතරීතරචීවරසන‍්තුට‍්ඨියාති යෙන කෙනචි චීවරෙන සන්තුට්ඨියා. නෙවත‍්තානුක‍්කංසෙතීති “අහං පංසුකූලිකො මයා උපසම‍්පදමාළෙයෙව පංසුකූලිකඞ‍්ගං ගහිතං, කො මයා සදිසො අත්‍ථී”ති අත‍්තුක‍්කංසනං න කරොති. න පරං වම‍්භෙතීති “ඉමෙ පනඤ‍්ඤෙ භික‍්ඛූ න පංසුකූලිකා”ති වා “පංසුකූලිකඞ‍්ගමත‍්තම‍්පි එතෙසං නත්‍ථී”ති වා එවං පරං න වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක‍්ඛොති යො තස්මිං චීවරසන‍්තොසෙ, වණ‍්ණවාදාදීසු වා දක්ඛො ඡෙකො බ්‍යත‍්තො. අනලසොති සාතච‍්චකිරියාය ආලසියවිරහිතො. සම්පජානො පටිස‍්සතොති සම‍්පජානපඤ‍්ඤාය චෙව සතියා ච යුත‍්තො. අරියවංසෙ ඨිතොති අරියවංසෙ පතිට‍්ඨිතො.
ඉතරීතර චීවර සන්තුට්ඨියා - යම්කිසි චීවර සතෝෂයෙන්. නෙවත්තානං උක්කංසෙති - මම වනාහි පංසුකූලිකයෙක්මි මවිසින් උපසම්පදා මාලයෙහිම පංසුකූලික අංගය ගන්නා ලදී. මා හා සමාන කවරෙක් සිටීදැයි තමා උසස් කොට නොසලකන ලදී. න පරං වම්භෙති - මේ අනිත් භික්ෂූහු පංසුකූලිකංගිකයෝ නොවෙති. පංසුකූල මාත්‍රයක්වත් ඔවුන්ට නැත. මෙසේ අනුන් පහත් කර නො සලකති. යො හි තත්ථ දක්ඛො - යමෙක් ඒ චීවර සන්තෝෂ වණ්ණ වාදිතයෙහි දක්ෂ වූයේ ව්‍යාකත වූයේ. අනලසො - නිතර ක්‍රියාවෙහි අලස නොවූයේ. සම්පජානො පතිස්සතො - දන්නේ ප්‍රඥාවෙන්ද සිහියෙන් ද යුක්ත වූයේ. අරියවංසෙ ඨිතො - අරියවංසයෙහි පිහිටියේ.
ඉතරීතරෙන පිණ‍්ඩපාතෙනාති යෙන කෙනචි පිණ්ඩපාතෙන. එත්‍ථාපි පිණ‍්ඩපාතො ජානිතබ‍්බො. පිණ‍්ඩපාතක‍්ඛෙත‍්තං ජානිතබ‍්බං, පිණ‍්ඩපාතසන‍්තොසො ජානිතබ‍්බො, පිණ‍්ඩපාතපටිසංයුත‍්තං ධුතඞ‍්ගං ජානිතබ‍්බං. තත්ථ පිණ‍්ඩපාතොති “ඔදනො, කුම‍්මාසො, සත‍්තු, මච‍්ඡො, මංසං, ඛීරං, දධි, සප‍්පි, නවනීතං, තෙලං, මධු, ඵාණිතං, යාගු, ඛාදනීයං, සායනීයං, ලෙහනීය”න‍්ති සොළස පිණ‍්ඩපාතා.
ඉතරීතර පිණ්ඩපාතෙන ච - යම්කිසි පිණ්ඩපාතයකින්. මෙහි පිණ්ඩපාතය දත යුතුය. පිණ්ඩපාත ක්ෂේත්රය දත යුතුය. පිණ්ඩපාත සන්තොසය දත යුතුය. පිණ්ඩපාත පටිසංයුත්ත වූ ධුතංගය දත යුතුය. එහි පිණ්ඩපාතය නම් බත්, පිට්ටු අග්ගලා, මත්‍යමාංස, කිරි දී ගිතෙල් වෙඬරු මෝරු තෙල් මී පැණි, උක්පැණි කැඳ කෑ යුතු, ලෙවිය යුතු (ලෙහනීය) මිදුණු කිරි ආදිය. සොළොසය.
පිණ‍්ඩපාතක‍්ඛෙත‍්තන‍්ති සඞ‍්ඝභත‍්තං, උද‍්දෙසභත‍්තං, නිමන‍්තනං, සලාකභත‍්තං, පක‍්ඛිකං, උපොසථිකං, පාටිපදිකං, ආගන‍්තුකභත‍්තං, ගමිකභත‍්තං, ගිලානභත‍්තං, ගිලානුපට‍්ඨාකභත‍්තං, ධුරභත‍්තං, කුටිභත‍්තං, වාරභත‍්තං, විහාරභත‍්තන‍්ති පන‍්නරස පිණ‍්ඩපාතක‍්ඛෙත‍්තානි.
පිණ්ඩපාත ක්ෂෙත්‍රය. සංඝභත්ත, උද්දෙස භත්ත, නිමන්තණය, සලාක භත්ත, පක්ඛිකය, උපොසථිකය, පාටිපදිකය, ආගන්තුක භත්ත, ගමික භත්ත, ගිලාන භත්ත, ගිලානුපට්ඨාන භත්ත, ධුරභත්ත, කුටි භත්ත, වාරභත්ත, විහාර භත්ත පසළොස පිණ්ඩපාත ක්ෂේත්ර වේ.
පිණ‍්ඩපාතසන‍්තොසොති පිණ‍්ඩපාතෙ විතක‍්කසන‍්තොසො, ගමනසන‍්තොසො, පරියෙසනසන‍්තොසො පටිලාභසන‍්තොසො, පටිග‍්ගහණසන‍්තොසො, මත‍්තප‍්පටිග‍්ගහණසන‍්තොසො, ලොලුප‍්පවිවජ‍්ජනසන‍්තොසො, යථාලාභසන‍්තොසො, යථාබලසන‍්තොසො, යථාසාරුප‍්පසන‍්තොසො, උපකාරසන‍්තොසො, පරිමාණසන‍්තොසො, පරිභොගසන‍්තොසො, සන‍්නිධිපරිවජ‍්ජනසන‍්තොසො, විස‍්සජ‍්ජනසන‍්තොසොති පන‍්නරස සන‍්තොසා.
පිණ්ඩපාත සන්තොෂය නම් පිණ්ඩපාතයෙහි විතක්ක සන්තොස්ස, ගමන සන්තෝසය, සොයන සන්තෝෂය, ප්‍රතිලාභ සන්තෝෂය, ප්‍රතිග්‍රහණ සන්තෝෂය, ප්‍රමාණය පිලිගන්න සන්තෝෂය, ලොල් බව දුරු කරන සන්තෝෂය, යථා ලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය, යථා සාරුප්ප සන්තෝෂය, උපකාර සන්තෝෂය, පරිභෝග සන්තෝෂය, සන්නිධි දුරුකරන සන්තෝෂය, විස්සජ්ජන සන්තෝෂය යයි පසළොස් සන්තොස වේ.
තත්ථ සාදකො භික්ඛු මුඛං ධොවිත්‍වා විතක‍්කෙති. පිණ‍්ඩපාතිකෙන පන ගණෙන සද‍්ධිං චරතා සායං ථෙරූපට‍්ඨානකාලෙ “ස‍්වෙ කත්‍ථ පිණ‍්ඩාය චරිස‍්සාමාති අසුකගාමෙ, භන‍්තෙ”ති, එත‍්තකං චින‍්තෙත්‍වා තතො පට‍්ඨාය න විතක‍්කෙතබ‍්බං. එකචාරිකෙන විතක‍්කමාළකෙ ඨත්‍වා විතක‍්කෙතබ‍්බං. තතො පරං විතක‍්කෙන‍්තො අරියවංසා චුතො හොති පරිබාහිරො. අයං විතක‍්කසන‍්තොසො නාම.
එහි යම් දක්ෂ භික්ෂුවක් මුව දොවා සිතයි. පිණ්ඩපාතික විසින් ගණයා සමග හැසිරෙන්නේ, සවස තෙර උවටැන් කාලයෙහි ම කොතැනට පිඬු සිඟා යන්නෙමිදැයි ස්වාමීනි අසවල් ගමට යයි මෙපමණක් සිතා ඉන් පසු නොසිතිය යුතුය. එක් චාරිකාවකින් විතක්ක මාලයෙහි සිට සිතිය යුතුය. එතැන් පටන් සිතන්නා අරියවංසයෙන් චුත වී පරිබාහිර වේ. මෙය විතක්ක සන්තෝෂය වේ.
පිණ‍්ඩාය පවිසන‍්තෙන “කුහිං ලභිස‍්සාමී”ති අචින‍්තෙත්‍වා කම‍්මට‍්ඨානසීසෙන ගන‍්තබ‍්බං. අයං ගමනසන‍්තොසො නාම.
පිඬු පිණිස පිවිසෙන්නා වනාහි කොහෙන් ලබන්නෙමිදැයි නොසිතා කමටහන් හිසින් යා යුතුය. මෙය ගමන සන්තෝස නමි.
පරියෙසන‍්තෙන යං වා තං වා අගහෙත්‍වා ලජ‍්ජිං පෙසලමෙව ගහෙත්‍වා පරියෙසිතබ‍්බං. අයං පරියෙසනසන‍්තොසො නාම.
සොයන්නා විසින් එහෙන් හෝ මෙහෙන් හෝ නොගෙන ලජ්ජාව පියසීලිකම නොගෙන සෙවිය යුතුය. මෙය පරියේසන සන්තෝස නමි.
දූරතොව ආහරියමානං දිස්වා “එතං මනාපං, එතං අමනාප”න‍්ති චිත්තං න උප‍්පාදෙතබ‍්බං. අයං පටිලාභසන‍්තොසො නාම.
දුරසිට ගෙන එනු දැක මෙය මනාපය මෙය අමනාපයයි සිතක් නූපදවිය යුතුය. මෙය පටිලාබ සන්තෝස නමි.
“ඉමං මනාපං ගණ‍්හිස‍්සාමි, ඉමං අමනාපං න ගණ‍්හිස‍්සාමී”ති අචින‍්තෙත්‍වා යංකිඤ‍්චි යාපනමත‍්තං ගහෙතබ‍්බමෙව, අයං පටිග‍්ගහණසන‍්තොසො නාම.
මෙය මනාපයෙන් ගන්නෙමි මෙය මනාපයෙන් නො ගන්නෙමියි නොසිතා යැපෙන පමණක් ගතයුතුය.
එත්‍ථ පන දෙය්‍යධම‍්මො බහු, දායකො අප‍්පං දාතුකාමො, අප‍්පං ගහෙතබ‍්බං. දෙය්‍යධම‍්මො බහු, දායකොපි බහුං දාතුකාමො, පමාණෙනෙව ගහෙතබ‍්බං. දෙය්‍යධම‍්මො න බහු, දායකොපි අප‍්පං දාතුකාමො, අප‍්පං ගහෙතබ‍්බං. දෙය්‍යධම‍්මො න බහු, දායකො පන බහුං දාතුකාමො, පමාණෙන ගහෙතබ‍්බං. පටිග‍්ගහණස‍්මිඤ‍්හි මත‍්තං අජානන‍්තො මනුස‍්සානං පසාදං මක‍්ඛෙති, සද‍්ධාදෙය්‍යං විනිපාතෙති, සාසනං න කරොති, විජාතමාතුයාපි චිත්තං ගහෙතුං න සක‍්කොති. ඉති මත‍්තං ජානිත්‍වාව පටිග‍්ගහෙතබ‍්බන‍්ති අයං මත‍්තප‍්පටිග‍්ගහණසන‍්තොසො නාම.
දෙය්‍ය ධර්මය දායකයා බොහෝ දීමට කැමති නොවේ. ස්වල්පයක් ගත යුතුය. දෙය්‍ය ධර්මය දායකයෝ බොහෝ දීමට කැමති වෙති. ප්‍රමාණයෙන් ගත යුතුය. පිළිගැනීමෙහි පමණ නොදන්නා මිනිසුන්ගේ ප්‍රසාදය නැති කරයි. ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් දෙය විනාශ කරයි. සාසන පටිපදාව නොකරයි. වැදූ මවගේ ද සිත ගැනීමට නොහැකි වේ. මෙසේ පමණ දැනම පිළිගත යුතුය. මෙය පමණ දැන පිළිගැනීමේ සන්තෝෂයයි.
සද‍්ධකුලානියෙව අගන‍්ත්‍වා ද‍්වාරප‍්පටිපාටියා ගන‍්තබ‍්බං. අයං ලොලුප‍්පවිවජ‍්ජනසන‍්තොසො නාම. යථාලාභසන‍්තොසාදයො චීවරෙ වුත‍්තනයා එව.
ධනවත් කුලවලටම නොගොස් ගෙපිළිවෙළින් යා යුතුය. මෙය ලොව දුරුකරන සන්තෝස නමි. යථාලාම සන්තෝස ආදිය සිවුරෙහි කී නයින් වේ.
පිණ‍්ඩපාතං පරිභුඤ‍්ජිත්‍වා සමණධම‍්මං අනුපාලෙස‍්සාමීති එවං උපකාරං ඤත්‍වා පරිභුඤ‍්ජනං උපකාරසන‍්තොසො නාම.
පිණ්ඩපාතය වළඳා මහණ දම පාලනය කර ගන්නෙමියි මෙසේ උපකාරය සිතා වැළඳීම උපකාර සන්තෝස නමි.
පත‍්තං පූරෙත්‍වා ආනීතං න පටිග‍්ගහෙතබ‍්බං, අනුපසම‍්පන‍්නෙ සති තෙන ගාහාපෙතබ‍්බං, අසති හරාපෙත්‍වා පටිග‍්ගහණමත‍්තං ගහෙතබ‍්බං. අයං පරිමාණසන‍්තොසො නාම.
පාත්‍රය පුරවා ගෙන එන ලද්ද නොගත යුතුය. අනුපසම්පන්නයෙකු ඇත්නම් ඔහු ලවා ගන්නවා ගත යුතුය. නොමැති නම් අස්කරවා පිළිගැනීමට සුදුසු තරම් පිළිගත යුතුය. මෙය ප්‍රමාණ සන්තෝස නමි.
“ජිඝච‍්ඡාය පටිවිනොදනං ඉදමෙත්‍ථ නිස්සරණ”න‍්ති එවං පරිභුඤ‍්ජනං පරිභොගසන‍්තොසො නාම.
කුසගින්න විනෝදනය සඳහා මෙය මෙහි නිස්සරණ යයි මෙසේ වැළඳීම පරිභොග සන්තෝස නමි.
නිදහිත්‍වා න පරිභුඤ‍්ජිතබ‍්බන‍්ති අයං සන‍්නිධිපරිවජ‍්ජනසන‍්තොසො නාම.
අරන් තබා පසුව නොවැළඳිය යුතුය. මෙය සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තෝස නමි.
මුඛං අනොලොකෙත්‍වා සාරණීයධම‍්මෙ ඨිතෙන විස‍්සජ‍්ජෙතබ‍්බං. අයං විස‍්සජ‍්ජනසන‍්තොසො නාම.
මුහුණ නොබලා සාරාණීය ධර්මයෙහි සිට විසඳිය යුතුය. මෙය විස්සජ්ජන සන්තෝස නමි.
පිණ‍්ඩපාතපටිසංයුත‍්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ‍්ගානි – පිණ‍්ඩපාතිකඞ‍්ගං, සපදානචාරිකඞ‍්ගං, එකාසනිකඞ‍්ගං, පත‍්තපිණ‍්ඩිකඞ‍්ගං, ඛලුපච‍්ඡාභත‍්තිකඞ‍්ගන‍්ති. තෙසං විත්‍ථාරකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තා. ඉති පිණ‍්ඩපාතසන‍්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ‍්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන‍්තො පිණ‍්ඩපාතසන‍්තොසමහාඅරියවංසෙන සන‍්තුට‍්ඨො හොති. “වණ‍්ණවාදී”තිආදීනි වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බානි.
පිණ්ඩපාතය සමග යුක්ත ධුතංග පහකි. පිණ්ඩපාතිකාංග, සපදාන චාරිකංග එකාසනිකංග, පත්තපිණ්ඩිකංග, බලුපච්ඡාභත්තිකංග ඒවායේ විස්තර කථා විසුද්ධි මග්ගයෙහි කියන ලදී. මෙසේ පිණ්ඩපාත සන්තෝස මහා අරියවංසය පුරණ භික්ෂුව මේ ධුතංග පහ රකියි. මේවා රකින්නේ පිණ්ඩපාත සන්තෝස මහා අරිය වංසයේ සතුටු වූයේ වේ. වණ්ණවාදිය කී නයින් ම දත යුතුය.
සෙනාසනෙනාති ඉධ සෙනාසනං ජානිතබ‍්බං, සෙනාසනක‍්ඛෙත‍්තං ජානිතබ‍්බං, සෙනාසනසන‍්තොසො ජානිතබ‍්බො, සෙනාසනපටිසංයුත‍්තං ධුතඞ‍්ගං ජානිතබ‍්බං. තත්ථ සෙනාසනන‍්ති මඤ‍්චො, පීඨං, භිසි, බිම‍්බොහනං, විහාරො, අඩ‍්ඪයොගො, පාසාදො, හම‍්මියං, ගුහා, ලෙණං, අට්ටො, මාළො, වෙළුගුම‍්බො, රුක‍්ඛමූලං, යත්‍ථ වා පන භික‍්ඛූ පටික‍්කමන‍්තීති ඉමානි පන‍්නරස සෙනාසනානි.
සෙනාසනෙන - මෙහි සෙනසුන දත යුතුය. සෙනසුන් ක්ෂේත්රය දතයුතුය. සෙනසුන් සන්තෝසය දත යුතුය. සෙනසුන් යුතු දුහඟ දත යුතුය. එහි සේනාංසන යනු ඇඳ පුටු පාපිසි කොට්ට විහාර, අඩ්ඪයෝග, පාසාද, හම්මිය, ගුහා. ලෙන අට්ටො, මල, වෙලුගුම්බ, රුක්ඛමූල භික්ෂුව කැමතිවන තැනක. මේ පසළොස සේනාසන වේ.
සෙනාසනක‍්ඛෙත‍්තන‍්ති “සඞ‍්ඝතො වා ගණතො වා ඤාතිතො වා මිත‍්තතො වා අත‍්තනො වා ධනෙන පංසුකූලං වා”ති ඡ ඛෙත‍්තානි.
ඛෙත්ත නම් සංඝයාගෙන් හෝ ගණයාගෙන් හෝ ඤාතීන්ගෙන් හෝ මිත්‍රයන්ගෙන් හෝ තමාගේ ධනයෙන් හෝ පංසුකූලයේ යයි ක්ෂේත්ර සයකි.
සෙනාසනසන‍්තොසොති සෙනාසනෙ විතක‍්කසන‍්තොසාදයො පන‍්නරස සන‍්තොසා. තෙ පිණ‍්ඩපාතෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා. සෙනාසනපටිසංයුත‍්තානි පන පඤ්ච ධුතඞ‍්ගානි – ආරඤ‍්ඤිකඞ‍්ගං, රුක‍්ඛමූලිකඞ‍්ගං, අබ‍්භොකාසිකඞ‍්ගං, සොසානිකඞ‍්ගං, යථාසන‍්තතිකඞ‍්ගන‍්ති. තෙසං විත්‍ථාරකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තා. ඉති සෙනාසනසන‍්තොසමහාඅරියවංසං පූරයමානො භික්ඛු ඉමානි පඤ්ච ධුතඞ‍්ගානි ගොපෙති. ඉමානි ගොපෙන‍්තො සෙනාසනසන‍්තොසමහාඅරියවංසෙන සන‍්තුට‍්ඨො හොති.
සේනාසන සන්තෝෂ නම් සේනාසනයෙහි විතක්ක සන්තෝෂාදිය පසළොස් සන්තෝසය. ඒවා පිණ්ඩපාතයෙහි කී නයින් දත යුතුය. සේනාසන පටිසංයුත්ත නම් ධුතංග පහය. ආරඤ්ඤකංග, රුක්ඛමූලිකං අබ්හොකාසිකංග, සෝසානිකංග, යථා සන්තතිකංගය, ඒ ඒවායේ විස්තර කථා විසුද්ධි මග්ගයෙහි කියන ලදී. මෙසේ සේනාසන සන්තෝස මහා අරියවංසය පුරන භික්ෂුව මේ දුහඟ පස රකියි. මේවා රකින්නේ සෙනාසන සන්තොස අරියවංසෙන සතුටු වේ.
ගිලානපච‍්චයො පන පිණ‍්ඩපාතෙයෙව පවිට‍්ඨො. තත්ථ යථාලාභයථාබලයථාසාරුප‍්පසන‍්තොසෙනෙව සන‍්තුස‍්සිතබ‍්බං. නෙසජ‍්ජිකඞ‍්ගං භාවනාරාමඅරියවංසං භජති. වුත‍්තම‍්පි චෙතං –
ගිලාන පච්චය පිණ්ඩපාතයෙහිම පිවිසයේ එහි යථාලාභ යථාබල යථා සරුප්ප සන්තෝසයෙන් ම සන්තෝස විය යුතුය. නෙසජ්ජිකංගය භාවනාවට ඇළුණු අරියවංසය භජනය කරයි. එය කියන ලදී. .
“පඤ්ච සෙනාසනෙ වුත‍්තා, පඤ්ච ආහාරනිස‍්සිතා. එකො වීරියසංයුත‍්තො, ද‍්වෙ ච චීවරනිස‍්සිතා”ති.
සෙනසුනෙහි පහකිය - අහරෙහි ද පහ වන්නේ විරිය හා එකකිය - සිවුරෙහි දෙකක් වන්නේ
ඉති ආයස‍්මා ධම‍්මසෙනාපති සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරො පථවිං පත්‍ථරමානො විය සාගරකුච‍්ඡිං පූරයමානො විය ආකාසං විත්‍ථාරයමානො විය ච පඨමං චීවරසන‍්තොසං අරියවංසං කථෙත්‍වා චන්‍දං උට‍්ඨාපෙන‍්තො විය සූරියං උල‍්ලඞ‍්ඝෙන‍්තො විය ච දුතියං පිණ‍්ඩපාතසන‍්තොසං කථෙත්‍වා සිනෙරුං උක‍්ඛිපෙන‍්තො විය තතියං සෙනාසනසන‍්තොසං අරියවංසං කථෙත්‍වා ඉදානි සහස‍්සනයප‍්පටිමණ‍්ඩිතං චතුත්‍ථං භාවනාරාමං අරියවංසං කථෙතුං පුන චපරං ආවුසො භික්ඛු පහානාරාමො හොතීති දෙසනං ආරභි.
මෙසේ ආයුෂ්මත් ධම්ම සේනාපති සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ පෘථිවිය දිග හැරෙන්නාක් මෙන් සාගර කුස පුරවන්නා සේ අහස පුළුල්වන්නා සේ ද පළමුව චීවර සන්තෝෂ අරියවංස කියා සඳ නංවන්නා සේ හිරු උල්ලංඝනය කරන්නාක් මෙන් ද දෙවනුව පිණ්ඩපාත සන්තෝෂය කියා මහමෙර ඔසවන්නා සේ ද තෙවනුව සේනාසන සන්තෝෂ අරියවංස කියා දැන් දහසක් නයින් ප්‍රතිමණ්ඩිත සතරවනුව භාවනාරාම අරියවංස කීමට නැවත “ආවුසො, භික්ඛු” පහාණාරාම හොති” යන දේශනාව අරඹති.
තත්ථ ආරමනං ආරාමො, අභිරතීති අත්‍ථො. පඤ‍්චවිධෙ පහානෙ ආරාමො අස‍්සාති පහානාරාමො. කාමච‍්ඡන්‍දං පජහන‍්තො රමති, නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමති, බ්‍යාපාදං පජහන‍්තො රමති…පෙ… සබ‍්බකිලෙසෙ පජහන‍්තො රමති, අරහත‍්තමග‍්ගං භාවෙන්තො රමතීති එවං පහානෙ රතොති පහානරතො. වුත‍්තනයෙනෙව භාවනාය ආරාමො අස‍්සාති භාවනාරාමො. භාවනාය රතොති භාවනාරතො.
එහි ආරමනං ආරාම වේ. ඇලීම ඇතිවේ යන අර්ථයයි. පංචවිධ ප්‍රහාණ ආරාම ඔහුට යයි පහාණාරාම වේ. කාමච්ඡන්දය දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ. නෙක්ඛම්ම වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. ව්‍යාපාදය දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ. සියළු කෙලෙස් දුරු කරන්නේ පිය වේ. අරහත්ත මාර්ගය වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. මෙසේ ප්‍රහාණයෙහි ප්‍රිය වන්නේ පහාණ රත වේ. කියන ලද නයින්ම භාවනාව මොහුට ආරාම වෙනුයි - භාවනාරාම වේ. භාවනාවෙහි ප්‍රිය වුයේ - භාවනාරත වේ.
ඉමෙසු පන චතූසු අරියවංසෙසු පුරිමෙහි තීහි තෙරසන‍්නං ධුතඞ‍්ගානං චතුපච‍්චයසන‍්තොසස‍්ස ච වසෙන සකලං විනයපිටකං කථිතං හොති. භාවනාරාමෙන අවසෙසං පිටකද‍්වයං. ඉමං පන භාවනාරාමතං අරියවංසං කථෙන‍්තෙන භික‍්ඛුනා පටිසම‍්භිදාමග‍්ගෙ නෙක‍්ඛම‍්මපාළියා කථෙතබ‍්බො. දීඝනිකායෙ දසුත‍්තරසුත‍්තන‍්තපරියායෙන කථෙතබ‍්බො. මජ‍්ඣිමනිකායෙ සතිපට‍්ඨානසුත‍්තන‍්තපරියායෙන කථෙතබ‍්බො. අභිධම්මෙ නිද‍්දෙසපරියායෙන කථෙතබ‍්බො.
මේ සතර අරියවංසයෙහි පළමු තැනින් තෙළෙස් ධුතාංගවල සිව්පසය සන්තෝෂ වශයෙන් සියළු විනය පිටකය කියන ලද්දේ වේ. භාවනාරාමයෙන් අවශේෂ පිටක දෙක. මේ භාවනාරාමය අරියවංසය කියන භික්ෂුව විසින් පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි නෙක්ඛම්ම පෙළ කිව යුතුය. දීඝනිකායෙහි දසුත්තර සූත්‍රාන්ත පරියායෙන් කිව යුතුය. මජජ්ඣිම නිකායෙහි සතිපට්ඨාන සූත්‍රාන්ත පරියායෙන් කිව යුතුය. අභිධර්මයෙහි නිද්දෙස පරියායෙන් කිව යුතුය.
තත්ථ පටිසම‍්භිදාමග‍්ගෙ නෙක‍්ඛම‍්මපාළියාති සො නෙක්ඛම්මං භාවෙන්තො රමති, කාමච‍්ඡන්‍දං පජහන‍්තො රමති. අබ්‍යාපාදං බ්‍යාපාදං. ආලොකසඤ‍්ඤං, ථිනමිද‍්ධං. අවික‍්ඛෙපං උද‍්ධච‍්චං. ධම‍්මවවත්‍ථානං, විචිකිච‍්ඡං. ඤාණං, අවිජ‍්ජං. පාමොජ්ජං, අරතිං. පඨමං ඣානං, පඤ්ච නීවරණෙ. දුතියං ඣානං, විතක‍්කවිචාරෙ. තතියං ඣානං, පීතිං. චතුත්‍ථං ඣානං, සුඛදුක‍්ඛෙ. ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිං භාවෙන්තො රමති, රූපසඤ‍්ඤං පටිඝසඤ‍්ඤං නානත‍්තසඤ‍්ඤං පජහන‍්තො රමති. විඤ‍්ඤාණඤ‍්චායතනසමාපත‍්තිං…පෙ… නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තිං භාවෙන්තො රමති, ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසඤ‍්ඤං පජහන‍්තො රමති.
එහි පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි නෙක්ඛම්ම පෙළ යනු “සො නෙකඛම්මං භාවෙන්තො” හේ නෙකඛම්මය වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. කාමච්ඡන්දය දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ. අව්‍යපාදං.....ව්‍යාපාදය, ආලෝක සංඥා. ථීන මිද්ධ, අවික්ඛෙප උද්ධච්ච. ධම්ම වවත්ථාන විචිකිච්ඡා ඤාණ අවිජ්ජා පාමොජ්ජ අරති පංචනීවරණ ඉවත්කර ප්‍රථම ධ්‍යානය විතක්ක විචාර ඉවත්කර ද්විතීය ධ්‍යාන පිති තතියට්ඨාන සුඛ දුක්ඛ චතුර්ථ ධ්‍යාන. ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්ති භාවෙන්තො ප්‍රිය වේ. ආකිඤචඤ්චායතන සංඥාව දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ.
අනිච‍්චානුපස‍්සනං භාවෙන්තො රමති, නිච‍්චසඤ‍්ඤං පජහන‍්තො රමති. දුක‍්ඛානුපස‍්සනං, සුඛසඤ‍්ඤං. අනත‍්තානුපස‍්සනං, අත‍්තසඤ‍්ඤං. නිබ‍්බිදානුපස‍්සනං, නන්‍දිං. විරාගානුපස‍්සනං, රාගං. නිරොධානුපස‍්සනං, සමුදයං. පටිනිස‍්සග‍්ගානුපස‍්සනං, ආදානං. ඛයානුපස‍්සනං, ඝනසඤ‍්ඤං. වයානුපස‍්සනං, ආයූහනං. විපරිණාමානුපස‍්සනං, ධුවසඤ‍්ඤං. අනිමිත‍්තානුපස‍්සනං, නිමිත්තං. අපණිහිතානුපස‍්සනං, පණිධිං. සුඤ‍්ඤතානුපස‍්සනං අභිනිවෙසං. අධිපඤ‍්ඤාධම‍්මවිපස‍්සනං, සාරාදානාභිනිවෙසං. යථාභූතඤාණදස‍්සනං, සම‍්මොහාභිනිවෙසං. ආදීනවානුපස‍්සනං, ආලයාභිනිවෙසං. පටිසඞ‍්ඛානුපස‍්සනං, අප‍්පටිසඞ‍්ඛං. විවට‍්ටානුපස‍්සනං, සංයොගාභිනිවෙසං. සොතාපත‍්තිමග‍්ගං, දිට‍්ඨෙකට‍්ඨෙ කිලෙසෙ. සකදාගාමිමග‍්ගං, ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ. අනාගාමිමග‍්ගං, අණුසහගතෙ කිලෙසෙ. අරහත‍්තමග‍්ගං භාවෙන්තො රමති, සබ‍්බකිලෙසෙ පජහන‍්තො රමතීති එවං පටිසම‍්භිදාමග‍්ගෙ නෙක‍්ඛම‍්මපාළියා කථෙතබ‍්බො.
අනිත්‍යානුපස්සනාව වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. නිත්‍ය සංඥාව දුරුකරන්නේ ප්‍රිය වේ. දුක්ඛානුපස්සනාව සුබ සංඥාව, අනත්තානුපස්සනාව ආත්ම සංඥාව නිබබිදානුපස්සනාව බැඳීම, විරාගානුපස්සනාව රාගය, නිරෝධානුපස්සනාව සමුදය, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාව ගැනීම, ඛයානුපස්සනාව ඝන සංඥාව, වයානුපස්සනාව රැස් කිරීම, විපරිනාමානුපස්සනාව ස්ථිර සංඥාව, අනිමිත්තානුපස්සනාව නිමිත්ත, අප්පනිහිතානුපස්සනාව ප්‍රාර්ථනාව, සුඤ්ඤතානුපස්සනාව අභිනිවෙසය අධිපඤ්ඤා ධම්ම විපස්සනාව සාරදා අනාභිනිවෙසය, යථාභූත ඤාණ දස්සනං සම්මොහ අභිනිවෙස්ස, ආදීනවානුපස්සනය ආලය අභිනිවෙසය, පටිසංඛානුපස්සනය අප්පටි සංඛාව, විවට්ටවානුපස්සනය සංයොග අභිනිවෙසය, සොතාපත්ති මග්ග සක්කාය ආදි කෙලෙස්, සකදාගාමී මග්ග ඔලාරික කෙලෙස්, අනාගාමිමග්ග අනු සහගත කෙලෙස් අරහත් මාර්ගය වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. සියළු කෙලෙස් දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ. මෙසේ පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි නෙක්ඛම්ම ධම්ම පෙළ කිවයුතුය.
දීඝනිකායෙ දසුත‍්තරසුත‍්තන‍්තපරියායෙනාති එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති, එකං ධම්මං පජහන‍්තො රමති…පෙ… දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති, දස ධම්මෙ පජහන‍්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති? කායගතාසතිං සාතසහගතං. ඉමං එකං ධම්මං භාවෙන්තො රමති. කතමං එකං ධම්මං පජහන‍්තො රමති? අස‍්මිමානං. ඉමං එකං ධම්මං පජහන‍්තො රමති. කතමෙ ද‍්වෙ ධම්මෙ…පෙ… කතමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති? දස කසිණායතනානි. ඉමෙ දස ධම්මෙ භාවෙන්තො රමති. කතමෙ දස ධම්මෙ පජහන‍්තො රමති? දස මිච‍්ඡත‍්තෙ. ඉමෙ දස ධම්මෙ පජහන‍්තො රමති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති එවං දීඝනිකායෙ දසුත‍්තරසුත‍්තන‍්තපරියායෙන කථෙතබ‍්බො.
දීඝනිකායෙහි දසුත්තර සූත්‍රානත පරියායෙන් එක් ධර්මයක් වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. එක් ධර්මයක් දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ... දස ධර්ම වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. දස ධර්ම දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ. එක ධර්මයක් වඩන්නේ ප්‍රිය වෙන්නේ කෙසේද? කායගතා සතිය මිහිර සමග මේ එක ධර්මය වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. එක් ධර්මයක් දුරු කරදී ප්‍රිය වන්නේ කෙසේද? අසම්මානය මේ එකම ධර්මය දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ. දෙකක කෙසේද?...දස ධර්මයක් භාවනා කරන්නේ පියවන්නේ කෙසේද? දස කසිණායතන, මේ දස දහම් වඩන්නේ ප්‍රිය වේ. දස දහම් දුරු කරද්දී ප්‍රිය වන්නේ කෙසේද? දස මිථ්‍යා වේ. මේ දස දහම් දුරු කරන්නේ ප්‍රිය වේ. මහණෙනි. මෙසේ භික්ෂුව භාවනාවට ඇළුණේ වේ.
මජ‍්ඣිමනිකායෙ සතිපට‍්ඨානසුත‍්තන‍්තපරියායෙනාති එකායනො, භික්ඛවෙ, මග‍්ගො සත‍්තානං විසුද‍්ධියා, සොකපරිදෙවානං සමතික‍්කමාය, දුක‍්ඛදොමනස‍්සානං අත්‍ථඞ‍්ගමාය, ඤායස‍්ස අධිගමාය, නිබ‍්බානස‍්ස සච‍්ඡිකිරියාය යදිදං චත‍්තාරො සතිපට‍්ඨානා. කතමෙ චත‍්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස‍්සී විහරති… වෙදනාසු වෙදනානුපස‍්සී… චිත‍්තෙ චිත‍්තානුපස‍්සී… ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සී… ‘අත්‍ථි ධම්මා’ති වා පනස‍්ස සති පච‍්චුපට‍්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත‍්තාය පටිස‍්සතිමත‍්තාය අනිස‍්සිතො ච විහරති න ච කිඤ‍්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම‍්පි, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොති භාවනාරතො, පහානාරාමො හොති පහානරතො. පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගච‍්ඡන‍්තො වා ගච‍්ඡාමීති පජානාති…පෙ… පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස‍්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ‍්ඩිතං…පෙ… පූතීනි චුණ‍්ණකජාතානි. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති, අයම‍්පි ඛො කායො එවංධම‍්මො එවංභාවී එවංඅනතීතොති. ඉති අජ‍්ඣත‍්තං වා කායෙ කායානුපස‍්සී විහරති…පෙ… එවම‍්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති එවං මජ‍්ඣිමනිකායෙ සතිපට‍්ඨානසුත‍්තන‍්තපරියායෙන කථෙතබ‍්බො.
මෙසේ දීඝනිකායෙහි (In CST located in MN) සතිපට්ඨාන සූත්‍රාන්ත පරියායෙන් ඒකායනා අයං භික්ඛවෙ... මහණෙනි. මේ ඒකායන.... යම්තාක් ඤාණය සඳහා පමණක්. සිහිය සඳහා පමණක් එකලා වාසය කරයි ලෝකයේ කිසිවක් අල්ලා නොගනී. මහණෙනි භික්ෂුව මෙසේ භාවනාවට ඇළුණේ වේ. භාවනාවට රතිය වේ ප්‍රහාණය ඇළුණේ වේ. ප්‍රහාණය රතිය වේ. මහණෙනි, නැවත ද භික්ෂුව යන්නේ යමියි දැනගනී....මහණෙනි, නැවත භික්ෂුව සොහොනෙහි හැර දමන ලද කුණු වූ සුණු බවට පත් වූ ශරීරය යම්සේ බලන්නේය. තම කයද ලංකර බලයි. මේ කය ද මේ ධර්ම ස්වභාවය වේ. මෙසේ වන්නේය මෙය නො ඉක්ම වූයේය. මෙසේ අජඣත්ත හෝ කයෙහි කය අනුව බලන්නේ වාසය කරයි. මහණෙනි. මෙසේ ද භික්ෂුව භාවනා රාම වේ. මෙසේ මජ්ඣිම නිකායෙහි සතිපට්ඨා සූත්‍රාන්ත පරියායෙන් කිව යුතුය.
අභිධම්මෙ නිද‍්දෙසපරියායෙනාති සබ‍්බෙපි සඞ‍්ඛතෙ අනිච‍්චතො දුක‍්ඛතො රොගතො ගණ‍්ඩතො…පෙ… සංකිලෙසිකධම‍්මතො පස‍්සන‍්තො රමති. අයං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු භාවනාරාමො හොතීති එවං නිද‍්දෙසපරියායෙන කථෙතබ‍්බො.
අබිධර්මයෙහි නිද්දෙස පරියායෙන් කිවයුතුය. සියළු සංඛත ධර්මයන් අනිත්‍ය වශයෙන් දුක් වශයෙන් රෝග වශයෙන් ගඩු වශයෙන්.....සංකෙලශ ධර්ම වශයෙන් බලන්නේ ප්‍රිය වේ. මෙසේ මහණෙනි, භික්ෂුව භාවනාරාම වේ. මෙසේ නිදෙදස පරියායෙන් කිව යුතුය.
නෙව අත‍්තානුක‍්කංසෙතීති අජ‍්ජ මෙ සට‍්ඨි වා සත‍්තති වා වස‍්සානි අනිච‍්චං දුක‍්ඛං අනත‍්තාති විපස‍්සනාය කම්මං කරොන‍්තස‍්ස, කො මයා සදිසො අත්‍ථීති එවං අත‍්තුක‍්කංසනං න කරොති. න පරං වම‍්භෙතීති අනිච‍්චං දුක‍්ඛන‍්ති විපස‍්සනාමත‍්තකම‍්පි නත්ථි, කිං ඉමෙ විස‍්සට‍්ඨකම‍්මට‍්ඨානා චරන‍්තීති එවං පරං වම‍්භනං න කරොති. සෙසං වුත‍්තනයමෙව.
නෙව අත්තානං උක්කංසෙති - අදට මවිසින් වර්ෂ හැටක් හෝ හැත්තෑවක් හෝ අනිත්‍ය දුක්ඛ අනත්ත විපස්සනා භාවනා කරන්නට වෙලා. කෝ මං වගේ කෙනෙක් ඉන්නවද? මෙසේ අත්තුක්කංසනය නොකරයි. න පරං වම්හෙති - අනිත්‍ය දුක්ඛ විපස්සනා මාත්‍රයක්වත් නැත. ඇයි මේ අය කමටහන් අතහැර හැසිරෙන්නෙ මෙසේ පරවම්භනය නොකරයි. සෙස්ස කියන ලද සේය.
පධානානීති උත‍්තමවීරියානි. සංවරපධානන‍්ති චක‍්ඛාදීනි සංවරන‍්තස‍්ස උප‍්පන‍්නවීරියං. පහානපධානන‍්ති කාමවිතක‍්කාදයො පජහන‍්තස‍්ස උප‍්පන‍්නවීරියං. භාවනාපධානන‍්ති බොජ‍්ඣඞ‍්ගෙ භාවෙන‍්තස‍්ස උප‍්පන‍්නවීරියං. අනුරක‍්ඛණාපධානන‍්ති සමාධිනිමිත්තං අනුරක‍්ඛන‍්තස‍්ස උප‍්පන‍්නවීරියං.
පධානාති - උතුම් වීර්ය, සංවරප්පධානං - චක්ඛු ආදිය සංවරණය සඳහා උපන් වීය. පහානප්පධානං - කාම සිතිවිලි ප්‍රහාණය සඳහා උපන් වීර්ය. අනුරක්ඛණප්පධානං - සමාධි නිමිත්තා රකින්නාට උපන් වීර්ය.
විවෙකනිස‍්සිතන‍්තිආදීසු විවෙකො විරාගො නිරොධොති තීණිපි නිබ‍්බානස‍්ස නාමානි. නිබ‍්බානඤ‍්හි උපධිවිවෙකත‍්තා විවෙකො. තං ආගම‍්ම රාගාදයො විරජ‍්ජන‍්තීති විරාගො. නිරුජ‍්ඣන‍්තීති නිරොධො. තස‍්මා “විවෙකනිස‍්සිත”න‍්තිආදීසු ආරම‍්මණවසෙන අධිගන‍්තබ‍්බවසෙන වා නිබ‍්බානනිස‍්සිතන‍්ති අත්‍ථො. වොස‍්සග‍්ගපරිණාමින‍්ති එත්‍ථ ද‍්වෙ වොස‍්සග‍්ගා පරිච‍්චාගවොස‍්සග‍්ගො ච පක‍්ඛන්‍දනවොස‍්සග‍්ගො ච. තත්ථ විපස්සනා තදඞ‍්ගවසෙන කිලෙසෙ ච ඛන්‍ධෙ ච පරිච‍්චජතීති පරිච‍්චාගවොස‍්සග‍්ගො. මග‍්ගො ආරම‍්මණවසෙන නිබ‍්බානං පක‍්ඛන්‍දතීති පක‍්ඛන්‍දනවොස‍්සග‍්ගො. තස‍්මා වොස‍්සග‍්ගපරිණාමින‍්ති යථා භාවියමානො සතිසම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගො වොස‍්සග‍්ගත්‍ථාය පරිණමති, විපස‍්සනාභාවඤ‍්ච මග‍්ගභාවඤ‍්ච පාපුණාති, එවං භාවෙතීති අයමෙත්‍ථ අත්‍ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.
විවෙකනිස්සිතං - ආදියෙහි විවෙක විරාග නිරෝධ තුනම නිවණට නම් වේ. නිර්වාණය උපධි විවෙක බැවින් විවෙක - වේ. ඊට පැමිණ රාගාදිය විරජ්ජණය වේ යයි විරාග - වේ. නිරුද්ධ වේ යයි. නිරොධො - වේ. එහෙයින් විවෙකනිස්සිතං ආදියෙහි අරමුණු වශයෙන් හෝ අවබෝධ කිරිමේ වශයෙන් හෝ නිර්වාණය නිශ්‍රිතයය අර්ථ වේ. වොස්සග්ග පරිනාමි - මෙහි වොස්සග්ග දෙකකි, පරිත්‍යාග වොස්සග්ග, ප්‍රස්කන්ධන (පැනයෑම) වොස්සග්ග ද යනුවෙනි. (වොස්සග්ග යනු අතහැරීමය) විපස්සනාවෙහි තදඞග වශයෙන් ක්ලේශයන් ද ස්කන්ධයන් ද අත්හරී යනු පරිච්චාග වොස්සංග - වේ. මාර්ගය අරමුණු වශයෙන් නිර්වාණය ලුහුබඳී යයි පරිච්චාග වොස්සග්ග - වේ. එහෙයින් වොස්සග්ග පරිණාමාං වේ. සත්ව සම්බොජ්ඣංගය මනා සේ භාවිත කරන්නේ වොස්සග්ගය අත්හැරීම සඳහා) නැමේ. විපස්සනා භාවනාවට ද මාර්ග භාවනාවට ද පැමිණේ. මෙසේ ඔහු වඩන්නේ යයි මෙහි අර්ථය වේ. සෙසු පදවල ද මෙම නයම වේ.
භද්‍රකන‍්ති භද‍්දකං. සමාධිනිමිත්තං වුච‍්චති අට‍්ඨිකසඤ‍්ඤාදිවසෙන අධිගතො සමාධියෙව. අනුරක‍්ඛතීති සමාධිපරිබන්‍ධකධම‍්මෙ රාගදොසමොහෙ සොධෙන‍්තො රක‍්ඛති. එත්‍ථ ච අට‍්ඨිකසඤ‍්ඤාදිකා පඤ‍්චෙව සඤ්ඤා වුත‍්තා. ඉමස‍්මිං පන ඨානෙ දසපි අසුභානි විත්‍ථාරෙත්‍වා කථෙතබ‍්බානි. තෙසං විත්‍ථාරො විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තොයෙව.
භද්‍දිකං - ලදදේ. සමාධිනිමිත්තං - අට්ඨි සඤ්ඤාදි වශයෙන් ලැබූ සමාධිය. අනුරක්ඛති සමාධියෙන් පිරිපුන් ධර්මයෙහි රා දොස් මෝ පිරිසිදු කරමින් රකියි. මෙහිද අට්ඨි සඤ්ඤා අධික වූ සඤ්ඤා පහම කියන ලදී. මේ ස්ථානයෙහි වනාහි දස අසුභ විස්තර කොට කිව යුතුය. ඒවායේ විස්තර විසුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලද්දේමය.
ධම්මෙ ඤාණන‍්ති එකපටිවෙධවසෙන චතුසච‍්චධම‍්මෙ ඤාණං චතුසච‍්චබ‍්භන‍්තරෙ නිරොධසච‍්චෙ ධම්මෙ ඤාණඤ‍්ච. යථාහ – “තත්ථ කතමං ධම්මෙ ඤාණං? චතූසු මග‍්ගෙසු චතූසු ඵලෙසු ඤාණ”න‍්ති (විභ· 796). අන්‍වයෙ ඤාණන‍්ති චත‍්තාරි සච්චානි පච‍්චක‍්ඛතො දිස්වා යථා ඉදානි, එවං අතීතෙපි අනාගතෙපි ඉමෙව පඤ‍්චක‍්ඛන්‍ධා දුක‍්ඛසච‍්චං, අයමෙව තණ්හා සමුදයසච‍්චං, අයමෙව නිරොධො නිරොධසච‍්චං, අයමෙව මග‍්ගො මග‍්ගසච‍්චන‍්ති එවං තස්ස ඤාණස‍්ස අනුගතියං ඤාණං. තෙනාහ – “සො ඉමිනා ධම‍්මෙන ඤාතෙන දිට්ඨෙන පත‍්තෙන විදිතෙන පරියොගාළ‍්හෙන අතීතානාගතෙන නයං නෙතී”ති. පරියෙ ඤාණන‍්ති පරෙසං චිත‍්තපරිච‍්ඡෙදෙ ඤාණං. යථාහ – “තත්ථ කතමං පරියෙ ඤාණං? ඉධ භික්ඛු පරසත‍්තානං පරපුග‍්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච‍්ච ජානාතී”ති (විභ· 796) විත්‍ථාරෙතබ‍්බං. ඨපෙත්‍වා පන ඉමානි තීණි ඤාණානි අවසෙසං සම‍්මුතිඤාණං නාම. යථාහ – “තත්ථ කතමං සම‍්මුතිඤාණං? ඨපෙත්‍වා ධම්මෙ ඤාණං ඨපෙත්‍වා අන්‍වයෙ ඤාණං ඨපෙත්‍වා පරිච්ඡෙදෙ ඤාණං අවසෙසං සම‍්මුතිඤාණ”න‍්ති (විභ· 796).
ධම්මෙ ඤාණං - ඒක ප්‍රතිවේධ වශයෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්ම ඥානය. චතුරාර්ය සත්‍ය තුළ නිරෝධ සත්‍ය ධර්මයේ ඤාණය ද කීහ. එහි ධර්මේ ඤාණය කුමක්ද? සතර මාර්ගයෙහි සතර පලයෙහි ඤාණයයි. සිව්සස් පස් විකන්නේ දැක දැන් මෙන්ම අතීතයෙහි ද අනාගතයෙහි ද මේ පංචස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්‍ය මේ තෘෂ්ණාවම සමුදය සත්‍යය මේ නිරෝධයම නිරෝධ සත්‍යය මේ මාර්ගයම මාර්ග සත්‍යය වේ. මෙසේ ඔහුගේ ඤාණයට අනුගත වූ ඤාණය එයින් කීහ. හේ මෙ දහමින් දැන ගන්නා ලද දකින ලද පැමිණෙන ලද අවබෝද කරගන්නා ලද බැස ගන්නා ලද අතීත අනාගතයෙන් යමක් පමුණුවයි. පරිච්ඡෙදෙඤාණං - අනුන්ගේ සිත් පිරිසිඳින ඤාණය. යම්සේ කීහ. එහි පරිච්ඡෙදෙ ඤාණය කවරේද? මෙහි භික්ෂුව පර සත්වයන්ගේ පරපුද්ගලයන්ගේ සිතින් සිත වෙන්කොට දැනගනී. විස්තර කළයුතුය. මේ ඤාණ තුන හැර අවසේස ඒවා සම්මුති ඤාණ වේ. කීහ. එහි සම්මුති ඤාණය කවරේද? ධර්ම ඤාණය හැර, අන්වය ඤාණය හැර පරිච්ඡෙදෙ ඤාණය හැර අවසේසය සම්මුති ඤාණ වේ.
දුක‍්ඛෙ ඤාණාදීහි අරහත‍්තං පාපෙත්‍වා එකස‍්ස භික‍්ඛුනො නිග‍්ගමනං චතුසච‍්චකම‍්මට‍්ඨානං කථිතං. තත්ථ ද‍්වෙ සච්චානි වට‍්ටං, ද‍්වෙ විවට‍්ටං, වට‍්ටෙ අභිනිවෙසො හොති, නො විවට‍්ටෙ. ද‍්වීසු සච‍්චෙසු ආචරියසන‍්තිකෙ පරියත‍්තිං උග‍්ගහෙත්‍වා කම්මං කරොති, ද‍්වීසු සච‍්චෙසු “නිරොධසච‍්චං නාම ඉට‍්ඨං කන‍්තං මනාපං, මග‍්ගසච‍්චං නාම ඉට‍්ඨං කන‍්තං මනාප”න‍්ති සවනවසෙන කම්මං කරොති. ද‍්වීසු සච‍්චෙසු උග‍්ගහපරිපුච‍්ඡාසවනධාරණසම‍්මසනපටිවෙධො වට‍්ටති, ද‍්වීසු සවනපටිවෙධො වට‍්ටති. තීණි කිච‍්චවසෙන පටිවිජ‍්ඣති, එකං ආරම‍්මණවසෙන. ද‍්වෙ සච්චානි දුද‍්දසත‍්තා ගම‍්භීරානි, ද‍්වෙ ගම‍්භීරත‍්තා දුද‍්දසානි.
දුක්ඛයේ ඤාණාදියෙන් රහත් බවට පමුණුවා එක් භික්ෂුවකට නිගමනයට චතුසච්ච කමටහන් කියන ලදී. එහි සත්‍ය දෙකක් වට්ට නිශිතය. සත්‍ය දෙකක් විවට නිශ්‍රිතය. අහිනිවේශය වට්ටයෙහිය. විවට්ටයෙහි නොවේ. සත්‍ය දෙකෙහි පරියත්තිය ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි උගෙන කර්ම කරයි. සත්‍ය දෙකෙහි ඉගණිම ප්‍රශ්න කිරීම ඇසීම දැරීම විමසීම ප්‍රතිවේධය වටී. සවණ පටිවෙධ දෙක කෘත්‍ය ගුණ වශයෙන් පිළිවිදියි. එකක් අරමුණ වශයෙන් සත්‍ය දෙක දැකීමට දුෂ්කර නිසා ගැඹුරුය. දෙකක් ගැඹුරු නිසා දැකීමට අපහසුය.
සොතාපත‍්තියඞ‍්ගාදිචතුක‍්කවණ‍්ණනා
සොතාපත‍්තියඞ‍්ගානීති සොතාපත‍්තියා අඞ‍්ගානි, සොතාපත‍්තිමග‍්ගස‍්ස පටිලාභකාරණානීති අත්‍ථො. සප‍්පුරිසසංසෙවොති බුද‍්ධාදීනං සප‍්පුරිසානං උපසඞ‍්කමිත්‍වා සෙවනං. සද‍්ධම‍්මස‍්සවනන‍්ති සප‍්පායස‍්ස තෙපිටකධම‍්මස‍්ස සවනං. යොනිසොමනසිකාරොති අනිච‍්චාදිවසෙන මනසිකාරො. ධම‍්මානුධම‍්මප‍්පටිපත‍්තීති ලොකුත‍්තරධම‍්මස‍්ස අනුධම‍්මභූතාය පුබ‍්බභාගපටිපත‍්තියා පටිපජ‍්ජනං.
සොතාපත්තියඞගානි - සොතාපත්තියේ අංග. සෝවාන් මග ලැබීමට කරුණු යන අර්ථයයි. සප්පුරිස සංසෙවා - බුද්ධාදි සත්පුරුෂයන් වෙත එළඹ ඇසුර. සද්ධම්ම සවණං - සත්පාය ත්‍රිපිටක ධර්මය ශ්‍රවණය, යොනිසො මනසිකාරො - අනිත්‍යදි වශයෙන් මෙනෙහි කිරීම. ධම්මානු ධම්ම පටිපත්ති - ලෝකෝත්තර ධර්මයේ අනුධර්මය වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපත්තිය පිළිපැදීම.
අවෙච‍්චප‍්පසාදෙනාති අචලප‍්පසාදෙන. “ඉතිපි සො භගවා”තිආදීනි විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ විත්‍ථාරිතානි. ඵලධාතුආහාරචතුක‍්කානි උත‍්තානත්‍ථානෙව. අපිචෙත්‍ථ ලූඛපණීතවත්‍ථුවසෙන ඔළාරිකසුඛුමතා වෙදිතබ‍්බා.
අවෙච්චපසාදෙන - අචල ප්‍රසාදයෙන්. “ඉතිපි සො භගවා” ආදිය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කරන ලදී. ඵල ධාතු ආහාර චතුක්ක අර්ථ කියන ලදි. එහෙත් එහි රළු ප්‍රණීත වස්තු වශයෙන් ඕලාරික සියුම් බව දත යුතුය.
විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියොති විඤ්ඤාණං එතාසු තිට‍්ඨතීති විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. ආරම‍්මණට‍්ඨිතිවසෙනෙතං වුත‍්තං. රූපූපායන‍්ති රූපං උපගතං හුත්‍වා. පඤ‍්චවොකාරභවස‍්මිඤ‍්හි අභිසඞ‍්ඛාරවිඤ‍්ඤාණං රූපක‍්ඛන්‍ධං නිස‍්සාය තිට‍්ඨති. තං සන්‍ධායෙතං වුත‍්තං. රූපාරම‍්මණන‍්ති රූපක‍්ඛන්‍ධගොචරං රූපපතිට‍්ඨිතං හුත්‍වා. නන්‍දූපසෙචනන‍්ති ලොභසහගතං සම‍්පයුත‍්තනන්‍දියාව උපසිත‍්තං හුත්‍වා. ඉතරං උපනිස‍්සයකොටියා. වුද්ධිං විරූළ‍්හිං වෙපුල්ලං ආපජ‍්ජතීති සට‍්ඨිපි සත‍්තතිපි වස‍්සානි එවං පවත‍්තමානං වුද්ධිං විරූළ‍්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති. වෙදනූපායාදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙහි පන තීහි පදෙහි චතුවොකාරභවෙ අභිසඞ‍්ඛාරවිඤ‍්ඤාණං වුත‍්තං. තස්ස යාවතායුකං පවත‍්තනවසෙන වුද්ධිං විරූළ‍්හිං වෙපුල්ලං ආපජ‍්ජනා වෙදිතබ‍්බා. චතුක‍්කවසෙන පන දෙසනාය ආගතත‍්තා විඤ‍්ඤාණූපායන‍්ති න වුත‍්තං. එවං වුච‍්චමානෙ ච “කතමං නු ඛො එත්‍ථ කම‍්මවිඤ‍්ඤාණං, කතමං විපාකවිඤ‍්ඤාණ”න‍්ති සම‍්මොහො භවෙය්‍ය, තස‍්මාපි න වුත‍්තං. අගතිගමනානි විත්‍ථාරිතානෙව.
විඤ්ඤාණට්ඨිතියො - විඤ්ඤාණය මේවායෙහි ඇතැයි ආරම්මණ ඨිති වශයෙන් මෙය කියන ලදී. රූපූපායං - රූපය වෙත පැමිණ. පංච වෝකාර භවවල අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය රූපස්කන්ධය නිසා පවතී. එය සඳහා මෙය කියන ලදී. රූපාරම්මණං - රූපයෙහි පිහිටා. නන්දූප සෙවනං - ලෝබ සහගත නන්දියෙන් යුත් වුද්ධිං විරූළහිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජති - හැට හැත්තෑ වසක් මෙසේ පවතින්නේ මෙසේ පැමිණේ. වේදනා උපායාදියෙහි ද මෙම නයම වේ. මේ පද තුනෙන් චතුවෝකාර භවයෙහි අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය කියන ලදී. එය දිවිතෙක් පැවැත්වීම් වශයෙන් වෘද්ධියට වැඩීමට විපුල බව පැමිණීම දත යුතුය. චතුක්ක වශයෙන් දේශනාවේ ආ බැවින් විඤ්ඤාණ උපායට නොකියනලදී. මෙසේ කියන්නේ මෙහි කම්ම විඤ්ඤාණය කෙසේද විපාක විඤ්ඤාණය කෙසේදැයි මුළාවන්ය. එනිසා නොකියන ලදී. අගති ගමන විස්තර කරන ලද්දේය.
චීවරහෙතූති තත්ථ මනාපං චීවරං ලභිස‍්සාමීති චීවරකාරණා උප‍්පජ‍්ජති. ඉති භවාභවහෙතූති එත්‍ථ ඉතීති නිදස‍්සනත්‍ථෙ නිපාතො. යථා චීවරාදිහෙතු, එවං භවාභවහෙතූපීති අත්‍ථො. භවාභවොති චෙත්‍ථ පණීතපණීතතරානි තෙලමධුඵාණිතාදීනි අධිප‍්පෙතානි. ඉමෙසං පන චතුන‍්නං තණ‍්හුප‍්පාදානං පහානත්‍ථාය පටිපාටියාව චත‍්තාරො අරියවංසා දෙසිතාති වෙදිතබ‍්බා. පටිපදාචතුක‍්කං හෙට්ඨා වුත‍්තමෙව. අක‍්ඛමාදීසු පධානකරණකාලෙ සීතාදීනි න ඛමතීති අක්ඛමා. ඛමතීති ඛමා. ඉන්‍ද්‍රියදමනං දමා. “උප්පන්නං කාමවිතක‍්කං නාධිවාසෙතී”තිආදිනා නයෙන විතක‍්කසමනං සමා.
චීවරහෙතු - එහි මනාප සිවුරක් ලබන්නෙමියි සිවුරු කරුණු උපදී. ඉති භවා භව හෙතු - මෙහි ඉති යනු නිදර්ශන අර්ථයෙහි නිපාතයෙකි. චීවරාදි හේතු සේ භවාභව හේතු යයි ද අර්ථය මෙහි භවාභව යනු ප්‍රණීත ප්‍රණීතතර වේ. තෙල් පැණි ආදිය අදහස් කෙරේ. මේ තෘෂ්ණා උපාදාන සතර ප්‍රහාණය සඳහා සතර අරියවංස පිළිවෙළින් දේසිත යයි දත යුතුය. පටිපදා චතුක්කය යට කියන ලදී. නො ඉවසීම් ආදියෙහි ප්‍රධාන කරන විට සීතාදි නඛ මතීති අක්ඛමා - වේ. බමතීති - ඛමා.
ධම‍්මපදානීති ධම‍්මකොට‍්ඨාසානි. අනභිජ‍්ඣා ධම්මපදං නාම අලොභො වා අලොභසීසෙන අධිගතජ‍්ඣානවිපස‍්සනාමග‍්ගඵලනිබ‍්බානානි වා. අබ්‍යාපාදො ධම්මපදං නාම අකොපො වා මෙත‍්තාසීසෙන අධිගතජ‍්ඣානාදීනි වා. සම‍්මාසති ධම්මපදං නාම සුප‍්පට‍්ඨිතසති වා සතිසීසෙන අධිගතජ‍්ඣානාදීනි වා. සම‍්මාසමාධි ධම්මපදං නාම සමාපත්ති වා අට‍්ඨසමාපත‍්තිවසෙන අධිගතජ‍්ඣානවිපස‍්සනාමග‍්ගඵලනිබ‍්බානානි වා. දසාසුභවසෙන වා අධිගතජ‍්ඣානාදීනි අනභිජ‍්ඣා ධම්මපදං. චතුබ්‍රහ‍්මවිහාරවසෙන අධිගතානි අබ්‍යාපාදො ධම්මපදං. දසානුස‍්සතිආහාරෙපටිකූලසඤ‍්ඤාවසෙන අධිගතානි සම‍්මාසති ධම්මපදං. දසකසිණආනාපානවසෙන අධිගතානි සම‍්මාසමාධි ධම‍්මපදන‍්ති.
ධම්මපදානි - දහම් කොටස් අනභිජඣා ධම්මපදං නම - අලෝභය හෝ අලෝභ හිසින් අධිගත ධ්‍යාන මග්ග ඵල නිබ්බාණා හෝ අව්‍යපාද ධම්මපදං නාම - කෝප නොවීම හෝ මෙත් හිසින් අධිගත ධ්‍යනාදිය හෝ සම්මා සති ධම්ම පදං නාම - මනාව පිහිටි සිහිය හෝ සති හිසින් අධිගත ධ්‍යාන. සම්මා සමාධි ධම්මපදං - අෂ්ට සමාපත්ති හෝ සමාපත්ති හිසින් අධිගත ධ්‍යන විපස්සනා මග්ගඵල නිබ්බාණ හෝ දස අසුභ වශයෙන් අධිගත. අව්‍යපාදො ධම්මපදං - දස අනුස්සති ආහාරයෙහි පිළිකුල් සඤ්ඤා වශයෙන් අධිගත. සම්මා සති ධම්මපදං - දස කසිණ
ධම‍්මසමාදානෙසු පඨමං අචෙලකපටිපදා. දුතියං තිබ‍්බකිලෙසස‍්ස අරහත‍්තං ගහෙතුං අසක‍්කොන‍්තස‍්ස අස‍්සුමුඛස‍්සාපි රුදතො පරිසුද‍්ධබ්‍රහ‍්මචරියචරණං. තතියං කාමෙසු පාතබ්‍යතා. චතුත්‍ථං චත‍්තාරො පච‍්චයෙ අලභමානස‍්සාපි ඣානවිපස‍්සනාවසෙන සුඛසමඞ‍්ගිනො සාසනබ්‍රහ‍්මචරියං.
[missing here] දෙවනුව සියළු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී රහත් වන්නට නොහැකිව අඬන්නාට පිරිසිදු බ්‍රහ්ම චරියාව තෙවනුව කාමයන් කෙරෙහි වැසීම. සතරවනුව සිව්පසය නොලබන්නාට ධ්‍යාන විපස්සනා වශයෙන් සැප සහිත සාසන බ්‍රහ්මචරියාව,
ධම‍්මක‍්ඛන්‍ධාති එත්‍ථ ගුණට‍්ඨො ඛන්‍ධට‍්ඨො. සීලක‍්ඛන්‍ධොති සීලගුණො. එත්‍ථ ච ඵලසීලං අධිප‍්පෙතං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉති චතූසුපි ඨානෙසු ඵලමෙව වුත‍්තං.
ධම්මක්ඛන්ධ - මෙහි ගුණය ඛන්ධ වේ. සීලක්ඛන්ධො - සීල ගුණ මෙහි ඵල සීලය අදහස් කරයි.
බලානීති උපත්‍ථම‍්භනට‍්ඨෙන අකම‍්පියට‍්ඨෙන ච බලානි. තෙසං පටිපක‍්ඛෙහි කොසජ‍්ජාදීහි අකම‍්පනියතා වෙදිතබ‍්බා. සබ‍්බානිපි සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙන ලොකියලොකුත‍්තරානෙව කථිතානි.
බලානී - උපකාර අර්ථයෙන් කම්පා නොවන අර්ථයෙන් හෝ බලානි වේ. ඒවාට ප්රතිපක්ෂ කුසීතාදියෙන් කම්පා නොවන බව දත යුතුය. සියල්ල ද සමාධි විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ලෞකික ලෝකෝතරම කියන ලදී.
අධිට‍්ඨානානීති එත්‍ථ අධීති උපසග‍්ගමත‍්තං. අත්‍ථතො පන තෙන වා තිට‍්ඨන‍්ති, තත්ථ වා තිට‍්ඨන‍්ති, ඨානමෙව වා තංතංගුණාධිකානං පුරිසානං අධිට‍්ඨානං, පඤ‍්ඤාව අධිට‍්ඨානං පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානං. එත්‍ථ ච පඨමෙන අග‍්ගඵලපඤ‍්ඤා. දුතියෙන වචීසච‍්චං. තතියෙන ආමිසපරිච‍්චාගො. චතුත්‍ථෙන කිලෙසූපසමො කථිතොති වෙදිතබ‍්බො. පඨමෙන ච කම‍්මස‍්සකතපඤ‍්ඤං විපස‍්සනාපඤ‍්ඤං වා ආදිං කත්‍වා ඵලපඤ‍්ඤා කථිතා. දුතියෙන වචීසච‍්චං ආදිං කත්‍වා පරමත්‍ථසච‍්චං නිබ‍්බානං. තතියෙන ආමිසපරිච‍්චාගං ආදිං කත්‍වා අග‍්ගමග‍්ගෙන කිලෙසපරිච‍්චාගො. චතුත්‍ථෙන සමාපත‍්තිවික‍්ඛම‍්භිතෙ කිලෙසෙ ආදිං කත්‍වා අග‍්ගමග‍්ගෙන කිලෙසවූපසමො. පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානෙන වා එකෙන අරහත‍්තඵලපඤ‍්ඤා කථිතා. සෙසෙහි පරමත්‍ථසච‍්චං. සච‍්චාධිට‍්ඨානෙන වා එකෙන පරමත්‍ථසච‍්චං කථිතං. සෙසෙහි අරහත‍්තපඤ‍්ඤාති මූසිකාභයත්‍ථෙරො ආහ.
අධිට්ඨානානි - මෙහි අධි යන උපසර්ග පමණි. අර්ථ වශයෙන් වනාහි එයින් හෝ සිටිති. එහි හෝ සිටිති. ප්‍රඥාව ද අධිෂ්ඨානය ද පඤ්ඤාධිපට්ඨානං වේ. එහි ද පළමුවෙන් අග්‍රඵල ප්‍රඥාවය. දෙකෙන් වාක් සත්‍ය වේ. තුනෙන් ආමිස පරිත්‍යාග සතරෙන් කෙලෙස් උපසමය කියන ලදී. එකෙන් කම්මස්සක පඤ්ඤා විපස්සනා පඤ්ඤා හෝ ආදිකොට ඵල පඤ්ඤා කියන ලදී. දෙකෙන් වචී සත්‍ය ආදිකොට පරමාර්ථ සත්‍ය නිර්මාණය. තුනෙන් ආමිස පරිත්‍යාග ආදිකොට අග්‍ර මර්ගයෙන් කෙලෙස් අතහැරීම. සතරෙන් සමාපත්තියෙන් කෙලෙස් යටපත් කළවිට අග්‍ර මාර්ගයෙන් කෙලෙස් වූපසමනය. පඤ්ඤාධිට්ඨානයෙන් එකෙන් අරහත්තඵල පඤ්ඤා කියන ලදී. සෙස්සෙන් පරමාර්ථ සත්‍යය. සච්චාධිට්ඨානයෙන් හෝ එකෙන් පරමත්ථ සච්ච කියන ලදී. සෙස්සෙන් අරහත්ත පඤ්ඤා මුසිකාභය තෙර කිය.
පඤ‍්හබ්‍යාකරණාදිචතුක‍්කවණ‍්ණනා
පඤ‍්හබ්‍යාකරණානි මහාපදෙසකථාය විත්‍ථාරිතානෙව.
ප්‍රශ්න ව්‍යාකරණය මහා පදෙස කථාවෙහි විස්තර කරන ලද්දේය.
කණ‍්හන‍්ති කාළකං දසඅකුසලකම‍්මපථකම‍්මං. කණ‍්හවිපාකන‍්ති අපායෙ නිබ‍්බත‍්තනතො කාළකවිපාකං. සුක‍්කන‍්ති පණ‍්ඩරං කුසලකම‍්මපථකම‍්මං. සුක‍්කවිපාකන‍්ති සග‍්ගෙ නිබ‍්බත‍්තනතො පණ‍්ඩරවිපාකං. කණ‍්හසුක‍්කන‍්ති මිස‍්සකකම‍්මං. කණ‍්හසුක‍්කවිපාකන‍්ති සුඛදුක‍්ඛවිපාකං. මිස‍්සකකම‍්මඤ‍්හි කත්‍වා අකුසලෙන තිරච‍්ඡානයොනියං මඞ‍්ගලහත්‍ථිට‍්ඨානාදීසු උප‍්පන‍්නො කුසලෙන පවත‍්තෙ සුඛං වෙදයති. කුසලෙන රාජකුලෙපි නිබ‍්බත‍්තො අකුසලෙන පවත‍්තෙ දුක‍්ඛං වෙදයති. අකණ‍්හඅසුක‍්කන‍්ති කම‍්මක‍්ඛයකරං චතුමග‍්ගඤාණං අධිප‍්පෙතං. තඤ‍්හි යදි කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ‍්හවිපාකං දදෙය්‍ය. යදි සුක්කං භවෙය්‍ය, සුක‍්කවිපාකං දදෙය්‍ය. උභයවිපාකස‍්ස පන අදානතො අකණ‍්හාසුක‍්කවිපාකත‍්තා අකණ්හං අසුක‍්කන‍්ති අයමෙත්‍ථ අත්‍ථො.
කණ්හං - කළු දස අකුසල පථ කම්ම. සුක්කං - සුදු දස කුසල කර්ම පථ කම්ම. සුක්ක විපාක - ස්වර්ගයෙහි ඉපදවීමෙන් සුදු විපාක කණ්හ සුක්ක - මිශ්‍ර කර්ම. කණ්හ සුක්ක විපාක - සැප දුක් විපාක. මිශ්‍ර කර්ම කොට අකුසලයෙන් තිරිසන් යෝනි මංගල හත්ථි ස්ථානයෙහි ඉපදී කුසලයෙහි පවතින සැප විඳියි. කුසලයෙන් රජ කුලයෙහි උපන්නේ අකුසලයෙන් දුක් විඳියි. අකණ්හං අසුඛං - කම්මකඛය කරන සිවුමග නුවණ අදහස් කරයි. කළු වන්නේ නම් කළු විපාක දෙන්නේය. සුදු වන්නේ නම් සුදු විපාක දෙන්නේය.
සච‍්ඡිකරණීයාති පච‍්චක‍්ඛකරණෙන චෙව පටිලාභෙන ච සච‍්ඡිකාතබ‍්බා. චක‍්ඛුනාති දිබ‍්බචක‍්ඛුනා. කායෙනාති සහජාතනාමකායෙන. පඤ‍්ඤායාති අරහත‍්තඵලඤාණෙන.
සච්ඡිකරණීයා - ප්‍රත්‍යක්ෂකරනයෙන් ද ප්‍රතිලාභයෙන් ද අවබෝධ කළයුතුය. චක්ඛුනා - දිව ඇසින් කායෙන - සහජාත නාම කයින්. පඤ්ඤාය - අරහත්ත ඵල ඤාණයෙන්.
ඔඝාති වට‍්ටස‍්මිං සත‍්තෙ ඔහනන‍්ති ඔසීදාපෙන‍්තීති ඔඝා. තත්ථ පඤ‍්චකාමගුණිකො රාගො කාමොඝො. රූපාරූපභවෙසු ඡන්‍දරාගො භවොඝො. තථා ඣානනිකන‍්ති සස‍්සතදිට‍්ඨිසහගතො ච රාගො. ද‍්වාසට‍්ඨි දිට‍්ඨියො දිට්ඨොඝො.
ඔඝා - සසරෙහි සතුන් යටකරයි ගිල්වයි යනු ඔඝා වේ. එහි පංචකාම ගුණික රාගය කාමොඝො - වේ. රූපාරූප භවවල ඡන්දරාගය භවොඝො - වේ. එසේම ධ්‍යාන ආශාව සාසවත දෘෂ්ටිය යුත් රාගය, දෙසැට දිටු දිට්ඨොඝො - වේ.
වට‍්ටස‍්මිං යොජෙන‍්තීති යොගා. තෙ ඔඝා විය වෙදිතබ‍්බා.
සසරෙහි යොදයි යනු යොගා. ඒවා ඕඝ මෙන් දත යුතුය.
විසංයොජෙන‍්තීති විසඤ‍්ඤොගා. තත්ථ අසුභජ‍්ඣානං කාමයොගවිසංයොගො. තං පාදකං කත්‍වා අධිගතො අනාගාමිමග‍්ගො එකන‍්තෙනෙව කාමයොගවිසඤ‍්ඤොගො නාම. අරහත‍්තමග‍්ගො භවයොගවිසඤ‍්ඤොගො නාම. සොතාපත‍්තිමග‍්ගො දිට‍්ඨියොගවිසඤ‍්ඤොගො නාම. අරහත‍්තමග‍්ගො අවිජ‍්ජායොගවිසඤ‍්ඤොගො නාම.
වෙන්ව යෙදීම විසංයොග වේ. එහි අසුභ ධ්‍යානය කාමයොගයට විසංයොග වේ. එය පාදක කොට අධිගත අනාගාමි මාර්ගය ඒකාන්තයෙන්ම කාමයොග විසංයොග - නමි. අරහත්ත මාර්ගය භවයොග විසංයොග - නමි. සොතාපත්ති මග්ග දිට්ඨියොග විසංයොග - නමි
ගන්‍ථනවසෙන ගන්ථා. වට‍්ටස‍්මිං නාමකායඤ‍්චෙව රූපකායඤ‍්ච ගන්‍ථති බන්ධති පලිබුන්‍ධතීති කායගන්‍ථො. ඉදංසච‍්චාභිනිවෙසොති ඉදමෙව සච‍්චං, මොඝමඤ‍්ඤන‍්ති එවං පවත‍්තො දිට‍්ඨාභිනිවෙසො.
ගෙතීම් වශයෙන් ගන්ථා - වේ. සසරෙහි නාමකය ද රූපකය ද ගොතයි බඳියි. කාය ගන්ථො - වේ. ඉදං සච්චාභිනිවෙසො - මෙයම සත්‍ය වේ. සෙසු ඒවා හිස්ය. මෙසේ පවතින දෘෂ්ටිය නිවේස වූයේ,
උපාදානානීති ආදානග‍්ගහණානි. කාමොති රාගො, සොයෙව ගහණට‍්ඨෙන උපාදානන‍්ති කාමුපාදානං. දිට‍්ඨීති මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි, සාපි ගහණට‍්ඨෙන උපාදානන‍්ති දිට‍්ඨුපාදානං. ඉමිනා සුද‍්ධීති එවං සීලවතානං ගහණං සීලබ‍්බතුපාදානං. අත‍්තාති එතෙන වදති චෙව උපාදියති චාති අත‍්තවාදුපාදානං.
උපාදානං - ආදානය ගැනීම. කාමො - රාගය එය ද ගැනීම් අර්ථයෙන් උපාදාන යයි කාමූපාදානං - වේ. දිට්ඨි ද මිථ්‍යා දිට්ඨි. එය ගැනීම් අර්ථයෙන් උපාදාන යයි දිට්ඨූපාදානං - වේ. මෙයින් සුද්ධ වේ යයි මෙසේ සීල වුතයන්ගේ ගැනීම සීලබ්බතූපාදානං වේ. අත්තා යයි මෙයින් කියයි. එසේම ගනියි.
යොනියොති කොට‍්ඨාසා. අණ‍්ඩෙ ජාතාති අණ‍්ඩජා. ජලාබුම‍්හි ජාතාති ජලාබුජා. සංසෙදෙ ජාතාති සංසෙදජා. සයනස‍්මිං පූතිමච‍්ඡාදීසු ච නිබ‍්බත‍්තානමෙතං අධිවචනං. වෙගෙන ආගන‍්ත්‍වා උපපතිතා වියාති ඔපපාතිකා. තත්ථ දෙවමනුස‍්සෙසු සංසෙදජඔපපාතිකානං අයං විසෙසො. සංසෙදජා මන්‍දා දහරා හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. ඔපපාතිකා සොළසවස‍්සුද‍්දෙසිකා හුත්‍වා. මනුස‍්සෙසු හි භුම‍්මදෙවෙසු ච ඉමා චතස‍්සොපි යොනියො ලබ‍්භන‍්ති. තථා තිරච‍්ඡානෙසු සුපණ‍්ණනාගාදීසු. වුත‍්තඤ‍්හෙතං – “තත්ථ, භික්ඛවෙ, අණ‍්ඩජා සුපණ‍්ණා අණ‍්ඩජෙව නාගෙ හරන‍්ති, න ජලාබුජෙ න සංසෙදජෙ න ඔපපාතිකෙ”ති (සං· නි· 3.393). චාතුමහාරාජිකතො පට‍්ඨාය උපරිදෙවා ඔපපාතිකායෙව. තථා නෙරයිකා. පෙතෙසු චතස‍්සොපි ලබ‍්භන‍්ති. ගබ‍්භාවක‍්කන‍්තියො සම‍්පසාදනීයෙ කථිතා එව.
[missing here] සංසෙදයෙහි (කසළෙහි) උපන් සංසෙදජා. වේගයෙන් අවුත් වැටුනාක් මෙන් වූයේ ඔපපාතිකා - එහි දෙවි මිනිසුන් කෙරෙහි සංසේදජ ඕපපාතිකයන්ගේ මෙය විසේසයෙකි. සංසේදජයෝ මන්දව දහරව උපදිති. ඕපපාතිකයෝ සොළොස් වයස්ව, මිනිසුන් කෙරෙහි ද බුමාටු දෙවියන් කෙරෙහි ද මෙයද ඒ යෝනි ද ලබයි. එසේම තිරිසන් සතුන් කෙරෙහි ද සුපර්ණ නාගයන් කෙරෙහි ද, මෙය කියන ලදී. මහණෙනි එහි අණ්ඩජ සුපර්ණයෝ අණ්ඩජනාගයන් ගෙනයති. ජලාබුජ නැත. ඕපපාතික නැත. චාතුම්මහාරාජිකයේ පටන් ඉහළ දෙවියෝ ඕපපාතිකය. නෙරයිකාද එසේය. ගබ්භාවක්කන්තිනියො සම්පසාදනියෙහි කියන ලදී.
අත‍්තභාවපටිලාභෙසු පඨමො ඛිඩ‍්ඩාපදොසිකවසෙන වෙදිතබ‍්බො. දුතියො ඔරබ‍්භිකාදීහි ඝාතියමානඋරබ‍්භාදිවසෙන. තතියො මනොපදොසිකාවසෙන. චතුත්‍ථො චාතුමහාරාජිකෙ උපාදාය උපරිසෙසදෙවතාවසෙන. තෙ හි දෙවා නෙව අත‍්තසඤ‍්චෙතනාය මරන‍්ති, න පරසඤ‍්චෙතනාය.
ආත්මලාභ ප්‍රතිලාභවල පළමුව ඛිඩ්ඩා පදොසික වශයෙන් දත යුතුය. දෙවනුව ඝාතකයන් විසින් ඝාතනය කරන ලබන බැටළු ආදීන් වශයෙන්. තෙවනුව මනොපදොසික වශයෙන් සිව්වෙනුව චාතුම්මහාරාජිකය ගෙන ඉහළ සෙසු දෙවියන් වශයෙන් සමහර දෙවියෝ ආත්ම සංචේතනාවෙන් ද පරසංචේතනාවෙන් ද රමණය නොකරති.
දක‍්ඛිණාවිසුද‍්ධාදිචතුක‍්කවණ‍්ණනා
දක‍්ඛිණාවිසුද‍්ධියොති දානසඞ‍්ඛාතා දක්ඛිණා විසුජ‍්ඣන‍්ති මහප‍්ඵලා හොන‍්ති එතාහීති දක‍්ඛිණාවිසුද‍්ධියො.
දක්ඛිණා විසුද්ධියො - දාන සංඛ්‍යාත දක්ෂණාව, මෙයින් පිරිසිදු වේ. මහත් පල වේ දක්ඛිණ විසුද්ධියො නාම.
දායකතො විසුජ‍්ඣති, නො පටිග‍්ගාහකතොති යත්‍ථ දායකො සීලවා හොති, ධම‍්මෙනුප‍්පන‍්නං දෙය්‍යධම‍්මං දෙති, පටිග‍්ගාහකො දුස‍්සීලො. අයං දක්ඛිණා වෙස‍්සන‍්තරමහාරාජස‍්ස දක‍්ඛිණාසදිසා. පටිග්ගාහකතො විසුජ‍්ඣති, නො දායකතොති යත්‍ථ පටිග‍්ගාහකො සීලවා හොති, දායකො දුස‍්සීලො, අධම‍්මෙනුප‍්පන‍්නං දෙති, අයං දක්ඛිණා චොරඝාතකස‍්ස දක‍්ඛිණාසදිසා. නෙව දායකතො විසුජ‍්ඣති, නො පටිග‍්ගාහකතොති යත්‍ථ උභොපි දුස‍්සීලා දෙය්‍යධම‍්මොපි අධම‍්මෙන නිබ‍්බත‍්තො. විපරියායෙන චතුත්‍ථා වෙදිතබ‍්බා.
දායකතො විසුජඣති නො පටිග්ගාහකතො - දායකයා සිල්වත් වේ ද ධාර්මිකව සපයා ගත් දෙය ධර්මය දෙයි පතිග්‍රාහකයා දුසිල්ය. මේ දක්ෂිණා වෙසතුරු රජුගේ දක්ෂිනාවට සමානය. පටිග්ගාහ කො විසුජඣති නොදායකතො - ප්‍රතිග්‍රාහකයා සිල්වත් වේ. දායකයා දුසිල් වේ. අධර්මයෙන් උපන් දේ දෙයි. මෙය චෝර ඝාතකයාගේ දක්‍ෂිණාවට සමානය. නෙව දායකතො විසුජඣති නො පටිග්ගාහකතො - දෙදෙනාම දුසිල් දෙය්‍ය ධර්මය ද අධාර්මිකය. මීට ප්රතිපක්ෂ වශයෙන් සතර දත යුතුය.
සඞ‍්ගහවත්‍ථූනීති සඞ‍්ගහකාරණානි. තානි හෙට්ඨා විභත‍්තානෙව.
සංගහවත්ථුනි - සංග්‍රහ කරුණු ඒවා යට කියන ලදී.
අනරියවොහාරාති අනරියානං ලාමකානං වොහාරා.
අනරිය වොහාරා - අනාර්යන්ගේ ලාමක වූ ව්‍යවහාරය.
අරියවොහාරාති අරියානං සප‍්පුරිසානං වොහාරා.
අරිය වොහාරා - ආර්ය වූ සත්පුරුෂයන්ගේ ව්‍යවහාරය.
දිට‍්ඨවාදිතාති දිට‍්ඨං මයාති එවං වාදිතා. එත්‍ථ ච තංතංසමුට‍්ඨාපකචෙතනාවසෙන අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
දිට්ඨවාදිතා - මවිසින් දක්නා ලදැයි මෙසේ කියන්නා. එහි ද උපදවන ඒ ඒ චේතනා වශයෙන් අර්ථය දත යුතු ය.
අත‍්තන‍්තපාදිචතුක‍්කවණ‍්ණනා
අත‍්තන‍්තපාදීසු පඨමො අචෙලකො. දුතියො ඔරබ‍්භිකාදීසු අඤ්ඤතරො. තතියො යඤ‍්ඤයාජකො. චතුත්‍ථො සාසනෙ සම‍්මාපටිපන‍්නො.
අත්තන්තපාදියෙහි පළමුව අචේලකයෝ, දෙවනුව බැටළු ඝාතකාදීන් කෙරෙහි එක්තරා එකෙක්, තෙවනුව යාඥා යෝජකයා, සතරවනුව සාසනයෙහි මනාව පිළිපන්නා.
අත‍්තහිතාය පටිපන‍්නාදීසු පඨමො යො සයං සීලාදිසම‍්පන‍්නො, පරං සීලාදීසු න සමාදපෙති ආයස‍්මා වක‍්කලිත්‍ථෙරො විය. දුතියො යො අත‍්තනා න සීලාදිසම‍්පන‍්නො, පරං සීලාදීසු සමාදපෙති ආයස‍්මා උපනන්‍දො විය. තතියො යො නෙවත‍්තනා සීලාදිසම‍්පන‍්නො, පරං සීලාදීසු න සමාදපෙති දෙවදත‍්තො විය. චතුත්‍ථො යො අත‍්තනා ච සීලාදිසම‍්පන‍්නො පරඤ‍්ච සීලාදීසු සමාදපෙති ආයස‍්මා මහාකස‍්සපො විය.
තමාට හිත පිණිස පිළිපන්නාදීන් කෙරෙහි පළමු. යමෙක් තමා සීල සම්පන්නව අන්‍යය සීලයෙහි සමාදන් නොකරවා ද ආයුෂ්මත් වක්කලි තෙරුන් මෙන් දෙවනුව යමෙක් තමා සීල සම්පන්න නොවී අනුන් සීලයෙහි සමාදන් කරවයි. ආයුෂ්මත් උපනන්ද තෙරුන් මෙන්. තෙවැන්න තමා ද සීලසම්පන්න නොවේ අනුන් ද සීලයෙහි සමාදන් නොකරවයි. දෙව්දත් තෙරුන් මෙනි. සතරවෙනුව යමෙක් තමාද සීලාදි සම්පන්නය. අනුන් ද සීලාදියෙහි සමාදන් කරවයි. ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප මහරහත්හු මෙනි.
තමාදීසු තමොති අන්‍ධකාරභූතො. තමපරායණොති තමමෙව පරං අයනං ගති අස‍්සාති තමපරායණො. එවං සබ‍්බපදෙසු අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො. එත්‍ථ ච පඨමො නීචෙ චණ‍්ඩාලාදිකුලෙ දුජ‍්ජීවිතෙ හීනත‍්තභාවෙ නිබ‍්බත‍්තිත්‍වා තීණි දුච‍්චරිතානි පරිපූරෙති. දුතියො තථාවිධො හුත්‍වා තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙති. තතියො උළාරෙ ඛත‍්තියකුලෙ බහුඅන‍්නපානෙ සම‍්පන‍්නත‍්තභාවෙ නිබ‍්බත‍්තිත්‍වා තීණි දුච‍්චරිතානි පරිපූරෙති. චතුත්‍ථො තාදිසොව හුත්‍වා තීණි සුචරිතානි පරිපූරෙති.
තමාදියෙහි තමො - අන්ධකාර වූ. තම පරායනො - අඳුරම පරම මාර්ගය මොහුට වේ යයි. තම පරයනො වේ. මෙසේ සියළු පදවල අර්ථය දත යුතුය. මෙහි දී පළමුව පහත් චණ්ඩාලාදි කුලයෙහි දුෂ්කර ජීවිකාවෙහි. හීන ආත්මභාවයෙහි ඉපිද තුන් දුසිරිත් පුරයි. දෙවුනව එබඳුව තුන් සුචරිත පුරයි. තෙවනුව ඕලාරික ක්ෂත්රිය කුලයෙහි බොහෝ ආහාරපාන ඇති ආත්මභවයෙහි ඉපිද තුන් දුසිරිත් කරයි. සිව්වෙනුව එබඳුම වී තුන් සුචරිත කරයි.
සමණමචලොති සමණඅචලො. ම-කාරො පදසන්‍ධිමත‍්තං. සො සොතාපන‍්නො වෙදිතබ‍්බො. සොතාපන‍්නො හි චතූහි වාතෙහි ඉන්‍දඛීලො විය පරප‍්පවාදෙහි අකම‍්පියො. අචලසද‍්ධාය සමන‍්නාගතොති සමණමචලො. වුත‍්තම‍්පි චෙතං – “කතමො ච පුග‍්ගලො සමණමචලො? ඉධෙකච‍්චො පුග‍්ගලො තිණ‍්ණං සංයොජනානං පරික‍්ඛයා”ති (පු· ප· 190) විත්‍ථාරො. රාගදොසානං පන තනුභූතත‍්තා සකදාගාමී සමණපදුමො නාම. තෙනාහ – “කතමො පන පුග‍්ගලො සමණපදුමො? ඉධෙකච‍්චො පුග‍්ගලො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන‍්ත්‍වා දුක‍්ඛස‍්සන‍්තං කරොති, අයං වුච‍්චති පුග‍්ගලො සමණපදුමො”ති (පු· ප· 190). රාගදොසානං අභාවා ඛිප‍්පමෙව පුප‍්ඵිස‍්සතීති අනාගාමී සමණපුණ‍්ඩරීකො නාම. තෙනාහ – “කතමො ච පුග‍්ගලො සමණපුණ‍්ඩරීකො? ඉධෙකච‍්චො පුග‍්ගලො පඤ‍්චන‍්නං ඔරම‍්භාගියානං…පෙ… අයං වුච‍්චති පුග‍්ගලො සමණපුණ‍්ඩරීකො”ති (පු· ප· 190). අරහා පන සබ‍්බෙසම‍්පි ගන්‍ථකාරකිලෙසානං අභාවා සමණෙසු සමණසුඛුමාලො නාම. තෙනාහ – “කතමො ච පුග‍්ගලො සමණෙසු සමණසුඛුමාලො? ඉධෙකච‍්චො ආසවානං ඛයා…පෙ… උපසම‍්පජ‍්ජ විහරති. අයං වුච‍්චති පුග‍්ගලො සමණෙසු සමණසුඛුමාලො”ති.
සමණමචලො - සමණ අචලො මකාරය පද සන්ධියටය. හේ සෝවාන් වේ යයි ද දත යුතුය. සෝවාන් පුද්ගලයෝ සතර පැත්තෙන් හමන සුළඟට නො සෙලවෙන ඉන්ද්‍ර බීලයක් මෙන් පරප්පාදවලින් කම්පා නොවී අචල ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූයේ සමණමචල වේ. මෙය කියන ලදී. සමණමචල පුද්ගලයා කළුවරේද? මෙහි එක් පුද්ගලයෙක් සංයෝජන තුනක් ක්ෂය කරන ලද්දේ යයි විස්තර වේ. රාග දෝස තුනී වීමෙන් සකදාගාමියා - සමණ පදුමො - නම් වේ. එයින් කීහ. සමණපදුම පුද්ගලයා කවරේද? එක් පුද්ගලයෙක් එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට පැමිණ දුක් අවසන් කරයි. මේ පුද්ගලයා සමණ පදුම යයි කියනු ලැබේ. රාග දෝස අභාවයෙන් වහාම පිපේ යයි අනාගාමියා සමණ පුණ්ඩරීක - නම් වේ. එයින් කීහ. සමණ පුණ්ඩරික පුද්ගලයා කවරේද? මෙහි එක් පුද්ගලයෙක් ඕරම්භාගිය පස.....මේ පුද්ගලයා සමණ පුණ්ඩරික යයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ වනාහි සියළු ග්‍රන්ථකාර කෙලෙස්වල අභාවයෙන් සමණ සුඛුමාලො - නම් වෙති. එයින් කීහ. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කර පැමිණ වාසය කරන පුද්ගලයා කවරේද? මේ පුද්ගලයා ශ්‍රමණයන් අතර සමණ සුඛුමාල යයි කියනු ලැබේ.
“ඉමෙ ඛො, ආවුසො”තිආදි වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති සමපඤ‍්ඤාසාය චතුක‍්කානං වසෙන ද‍්වෙපඤ‍්හසතානි කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
ඇවැත්නි, මේ......මුලින් කියන ලද නයින්ම යෙදිය යුතුය. මෙසේ සමපනස් චතුක්ක වශයෙන් ප්‍රශ්න දෙසීයක් කියමින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ සාමග්ගි රසය දක්වති.
චතුක‍්කවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
චතුක්ක නිමි.
පඤ‍්චකවණ‍්ණනා
ඉති චතුක‍්කවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි පඤ‍්චකවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ පඤ‍්චසු ඛන්‍ධෙසු රූපක‍්ඛන්‍ධො ලොකියො. සෙසා ලොකියලොකුත‍්තරා. උපාදානක‍්ඛන්‍ධා ලොකියාව. විත්‍ථාරතො පන ඛන්‍ධකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තා. කාමගුණා හෙට්ඨා විත්‍ථාරිතාව.
මෙසේ චතුක්ක වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දැන් පඤ්චක වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනාව ආරම්භ කළහ. එහි පඤ්චස්කන්ධයෙහි රූපස්කන්ධය ලෞකිකය. සෙස්ස ලෞකික ලෝකෝත්තර වේ. උපාදාන ස්කන්ධ ලෞකික වේ. ස්කන්ධ කථා විස්තර වශයෙන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලදී. පඤ්චකාම ගුණ විස්තර කරන ලදී.
සුකතදුක‍්කටාදීහි ගන‍්තබ‍්බාති ගතියො. නිරයොති නිරස‍්සාදො. සහොකාසෙන ඛන්‍ධා කථිතා. තතො පරෙසු තීසු නිබ‍්බත‍්තා ඛන්‍ධාව වුත‍්තා. චතුත්‍ථෙ ඔකාසොපි.
හොඳ නරක කරන්නන් විසින් යා යුතු යයි ගතිය වේ. නිරයො - ආශ්වාද රහිතය. අවකාස සහිතව ස්කන්ධ කියන ලදී. ඉන් පර තුනෙහි උපන් ස්කන්ධ කියන ලදී. සතරෙහි අවකාස
ආවාසෙ මච්ඡරියං ආවාසමච‍්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු ආගන‍්තුකං දිස්වා “එත්‍ථ චෙතියස‍්ස වා සඞ‍්ඝස‍්ස වා පරික‍්ඛාරො ඨපිතො”තිආදීනි වත්‍වා සඞ‍්ඝිකම‍්පි ආවාසං නිවාරෙති. සො කාලඞ‍්කත්‍වා පෙතො වා අජගරො වා හුත්‍වා නිබ‍්බත‍්තති. කුලෙ මච්ඡරියං කුලමච්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු තෙහි කාරණෙහි අත‍්තනො උපට‍්ඨාකකුලෙ අඤ‍්ඤෙසං පවෙසනම‍්පි නිවාරෙති. ලාභෙ මච්ඡරියං ලාභමච‍්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු සඞ‍්ඝිකම‍්පි ලාභං මච‍්ඡරායන‍්තො යථා අඤ‍්ඤෙ න ලභන‍්ති, එවං කරොති. වණ‍්ණෙ මච්ඡරියං වණ‍්ණමච‍්ඡරියං. වණ‍්ණොති චෙත්‍ථ සරීරවණ‍්ණොපි ගුණවණ‍්ණොපි වෙදිතබ‍්බො. පරියත‍්තිධම‍්මෙ මච්ඡරියං ධම‍්මමච‍්ඡරියං. තෙන සමන්නාගතො භික්ඛු “ඉමං ධම්මං පරියාපුණිත්‍වා එසො මං අභිභවිස‍්සතී”ති අඤ‍්ඤස‍්ස න දෙති. යො පන ධම‍්මානුග‍්ගහෙන වා පුග‍්ගලානුග‍්ගහෙන වා න දෙති, න තං මච්ඡරියං.
ආවාසයෙහි මසුරුකම - ආවාස මච්ඡරිය - වේ. එයින් යුත් භික්ෂුව ආගන්තුකයකු දැක මෙහි චේතියේ හෝ සංඝයාගේ හෝ පිරිකර තබන ලදැයි ආදිය කියා සංඝික ආවාසය ද නොදෙයි. හේ කළුරිය කොට ප්‍රේතයෙක් හෝ පිඹුරෙක්ව උපදියි. කුලයෙහි මසුරුකම. කුලමච්ඡරියං - වේ. එයින් යුත් භික්ෂුව ඒ ඒ කරුණින් තම උපස්ථාන කුලයෙහි අනෙකකුගේ පිවිසීම වලක්වයි. ලාභයෙහි මසුරුකම ලාභ මච්ඡරියං- එයින් යුත් භික්ෂුව සංඝික ලාභයට මසුරුවන්නේ අනුන්ට එය ලැබීමට නොදෙයි. වර්ණයෙහි මසුරුකම වණ්ණ මච්ඡරිය - වේ. මෙහි වර්ණය ශරීර වර්ණය ද ගුණ වර්ණය ද දත යුතුය. පර්යාප්ති ධර්මයෙහි මසුරුකම ධම්මච්ඡරියං- වේ. එයින් යුත් භික්ෂුව මේ ධර්මය ඉගෙන මෙතෙම මා අභිබවා යන්නේ අනෙකකුට නොදෙයි. හේ වනාහි ධර්මානුග්‍රහයෙන් හෝ පුද්ගලානුග්‍රහයෙන් හෝ නොදෙයි. ඒ මසුරු
චිත්තං නිවාරෙන‍්ති පරියොනන්‍ධන‍්තීති නීවරණානි. කාමච‍්ඡන්‍දො නීවරණපත‍්තො අරහත‍්තමග‍්ගවජ‍්ඣො. කාමරාගානුසයො කාමරාගසංයොජනපත‍්තො අනාගාමිමග‍්ගවජ‍්ඣො. ථිනං චිත‍්තගෙලඤ‍්ඤං. මිද්ධං ඛන්‍ධත‍්තයගෙලඤ‍්ඤං. උභයම‍්පි අරහත‍්තමග‍්ගවජ‍්ඣං. තථා උද‍්ධච‍්චං. කුක‍්කුච‍්චං අනාගාමිමග‍්ගවජ‍්ඣං. විචිකිච්ඡා පඨමමග‍්ගවජ‍්ඣා.
සිත නිවාරණය නොකරයි යනු නීවරණානි - වේ. කාමච්ඡන්ද නීවරණයට පැමිණියේ රහත් මග අත්හළේය. කාමරාගනුසය කාමරාග සංයෝජනයට පැමිණියේ අනාගාමි මග අත්හළේය. ථීනං - සිතේ මැලිබවයි. මිද්ධං - වෙදනාදි ස්කන්ධ තුනේ මැලිබවයි දෙකම රහත් මග අත්හළේය. එසේ උද්ධච්ච කුක්කුච්ච අනාගාමි මග හළේය. විචිකිච්ඡා පළමු මග අත් හළේය.
සංයොජනානීති බන්‍ධනානි. තෙහි පන බද‍්ධෙසු පුග‍්ගලෙසු රූපාරූපභවෙ නිබ‍්බත‍්තා සොතාපන‍්නසකදාගාමිනො අන‍්තොබද‍්ධා බහිසයිතා නාම. තෙසඤ‍්හි කාමභවෙ බන්‍ධනං. කාමභවෙ අනාගාමිනො බහිබද‍්ධා අන‍්තොසයිතා නාම. තෙසඤ‍්හි රූපාරූපභවෙ බන්‍ධනං. කාමභවෙ සොතාපන‍්නසකදාගාමිනො අන‍්තොබද‍්ධා අන‍්තොසයිතා නාම. රූපාරූපභවෙ අනාගාමිනො බහිබද‍්ධා බහිසයිතා නාම. ඛීණාසවො සබ‍්බත්‍ථ අබන්‍ධනො.
සංයෝජනානි - බන්ධන. ඒ ශ්‍රද්ධා පුද්ගලයන් අතරෙහි රූපා රූප භවයෙහි උපන් සෝවාන් සකදාගාමීහු ඇතුළත බැඳී පිටත නිදිය. ඔවුන්ගේ කාම භවයෙහි බැඳීම. කාම භවයෙහි අනාගාමීහු පිටත බැඳුනහ. ඇතුළත නිදිය. ඔවුන්ගේ රූපා රූප භවයෙහි බැඳීම. සෝවාන් සකදාගාමීහු ඇතුළත බැඳී ඇතුළත නිදිය. රූපා රූප භවයෙහි අනාගාමීහු පිටත බැඳී බහි (පිටත) සහිත නම් වේ. රහතන් වහන්සේ සියළු තැන නොබැඳුනහ.
සික‍්ඛිතබ‍්බං පදං සික‍්ඛාපදං, සික‍්ඛාකොට‍්ඨාසොති අත්‍ථො. සික්ඛාය වා පදං සික‍්ඛාපදං, අධිචිත‍්තඅධිපඤ‍්ඤාසික‍්ඛාය අධිගමුපායොති අත්‍ථො. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො. විත්‍ථාරතො පන සික‍්ඛාපදකථා විභඞ‍්ගප‍්පකරණෙ සික‍්ඛාපදවිභඞ‍්ගෙ ආගතා එව.
හික්මිය යුතු පදය සික්ඛා පදං වේ. සික්ඛා කොටස යන අර්ථයයි. සික්ඛා වේ පදය හෝ සික්ඛා පදයයි. අධි චිත්ත අධිපඤ්ඤ සික්ඛාවෙන් අධිගම උපාය යන අර්ථයි. මෙය මෙහි සංක්ෂෙපයයි. විස්තර වශයෙන් වනාහි සික්ඛාපද කථා, විභඞගප්පකරණයෙහි ශික්ෂාපද විභඞ්ගයෙහි ආයේය.
අභබ‍්බට‍්ඨානාදිපඤ‍්චකවණ‍්ණනා
“අභබ‍්බො, ආවුසො, ඛීණාසවො භික්ඛු සඤ‍්චිච‍්ච පාණ”න‍්තිආදි දෙසනාසීසමෙව, සොතාපන‍්නාදයොපි පන අභබ‍්බා. පුථුජ‍්ජනඛීණාසවානං නින්‍දාපසංසත්‍ථම‍්පි එවං වුත‍්තං. පුථුජ‍්ජනො නාම ගාරය‍්හො, මාතුඝාතාදීනිපි කරොති. ඛීණාසවො පන පාසංසො, කුන්‍ථකිපිල‍්ලිකඝාතාදීනිපි න කරොතීති.
ඇවැත්නි රහතන් වහන්සේ පණ ඇති සතුන් නුසුදුසු යයි ආදි දේශනා සීසයෙන්ම. සෝතාපන්නාදීහු ද නුසුදුසුයහ. පෘථග්ජන ඛීණාසවයන්ට නින්දා ප්‍රසංසා ද මෙසේ කියන ලදී. පෘථග්ජනයා නම් ගැරහිය යුතු මාතුඝාතනාදිය කරයි. ඛීණාසවයා පණ ඇති තුරා කුඹියෙකු ද ඝාතනය නොකරයි.
බ්‍යසනෙසු වියස‍්සතීති බ්‍යසනං, හිතසුඛං ඛිපති විද‍්ධංසෙතීති අත්‍ථො. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, චොරරොගභයාදීහි ඤාතිවිනාසොති අත්‍ථො. භොගානං බ්‍යසනං භොගබ්‍යසනං, රාජචොරාදිවසෙන භොගවිනාසොති අත්‍ථො. රොගො එව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. රොගො හි ආරොග්‍යං බ්‍යසති විනාසෙතීති බ්‍යසනං, සීලස‍්ස බ්‍යසනං සීලබ්‍යසනං. දුස‍්සීල්‍යස‍්සෙතං නාමං. සම‍්මාදිට‍්ඨිං විනාසයමානා උප‍්පන‍්නා දිට්ඨි එව බ්‍යසනං දිට‍්ඨිබ්‍යසනං. එත්‍ථ ච ඤාතිබ්‍යසනාදීනි තීණි නෙව අකුසලානි න තිලක‍්ඛණාහතානි. සීලදිට‍්ඨිබ්‍යසනද‍්වයං අකුසලං තිලක‍්ඛණාහතං. තෙනෙව “නාවුසො, සත්තා ඤාතිබ්‍යසනහෙතු වා”තිආදිමාහ.
ව්‍යසනවල විනාශ කෙරේ යයි ව්‍යසනං වේ. දියුණුව සැප තබයි විනාශ කරයි අර්ථයයි. ඤාතීන්ගේ විනාශය ඤාති ව්‍යසන වේ. චෝර රෝග භය ආදියෙන් නෑයින් විනාශ කරයි යන අර්ථයයි. භෝගවල විනාශය - භොග ව්‍යසන වේ. රාජ චොරාදි වශයෙන් භෝග විනාශ වේය යන අර්ථයයි. රෝගයම ව්‍යසනය - රෝග ව්‍යසන වේ. රෝගය - ආරෝග්‍ය විනාශ කරයි. සීලයේ විනාශය - සීල ව්‍යසනය වේ. මෙය දුස්සීලයට නමකි. සම්මා දිට්ඨිය විනාශ කරමින් උපන් දිට්ඨියම ව්‍යසනය දිට්ඨිව්‍යසන දෙක අකුසලය. තිලකුණු ගෙනෙන ලදී.
ඤාතිසම‍්පදාති ඤාතීනං සම්පදා පාරිපූරී බහුභාවො. භොගසම‍්පදායපි එසෙව නයො. ආරොග්‍යස‍්ස සම්පදා ආරොග්‍යසම‍්පදා. පාරිපූරී දීඝරත‍්තං අරොගතා. සීලදිට‍්ඨිසම‍්පදාසුපි එසෙව නයො. ඉධාපි ඤාතිසම‍්පදාදයො නො කුසලා, න තිලක‍්ඛණාහතා. සීලදිට‍්ඨිසම‍්පදා කුසලා, තිලක‍්ඛණාහතා. තෙනෙව “නාවුසො, සත්තා ඤාතිසම‍්පදාහෙතු වා”තිආදිමාහ.
ඤාති සම්පදා - නෑයින්ගේ සම්පත්, සම්පූර්ණ වීම, බොහෝ වීම. භෝග සම්පත්වල ද මෙම නයයි. ආරෝග්‍ය සම්පත්තිය - ආරෝග්‍ය සම්පදා වේ. සම්පූර්ණවීම, බොහෝ කලක් නිරෝගී වීම. සීල දිට්ඨි සම්පත්වල ද මෙම නයයි. මේ ඤාති සම්පදා ආදිය ද කුසල් නොවේ. තිලකුණු ගෙනෙන ලද්දේ නොවේ.
සීලවිපත‍්තිසීලසම‍්පත‍්තිකථා මහාපරිනිබ‍්බානෙ විත්‍ථාරිතාව.
සීලවිපත්ති සීලසම්පත්ති කථා මහා පරිනිබ්බාන සූත්‍රාන්තයේ විස්තර කරන ලද්දේය.
චොදකෙනාති වත්‍ථුසංසන්‍දස‍්සනා, ආපත‍්තිසංසන්‍දස‍්සනා, සංවාසප‍්පටික‍්ඛෙපො, සාමීචිප‍්පටික‍්ඛෙපොති චතූහි චොදනාවත්‍ථූහි චොදයමානෙන. කාලෙන වක‍්ඛාමි නො අකාලෙනාති එත්‍ථ චුදිතකස‍්ස කාලො කථිතො, න චොදකස‍්ස. පරං චොදෙන‍්තෙන හි පරිසමජ‍්ඣෙ වා උපොසථපවාරණග‍්ගෙ වා ආසනසාලාභොජනසාලාදීසු වා න චොදෙතබ‍්බං. දිවාට‍්ඨානෙ නිසින‍්නකාලෙ “කරොතායස‍්මා ඔකාසං, අහං ආයස‍්මන‍්තං වත‍්තුකාමො”ති එවං ඔකාසං කාරෙත්‍වා චොදෙතබ‍්බං. පුග‍්ගලං පන උපපරික‍්ඛිත්‍වා යො ලොලපුග‍්ගලො අභූතං වත්‍වා භික‍්ඛූනං අයසං ආරොපෙති, සො ඔකාසකම‍්මං විනාපි චොදෙතබ‍්බො. භූතෙනාති තච‍්ඡෙන සභාවෙන. සණ‍්හෙනාති මට‍්ඨෙන මුදුකෙන. අත්‍ථසඤ‍්හිතෙනාති අත්‍ථකාමතාය හිතකාමතාය උපෙතෙන.
චොදකෙත - වත්ථු සන්දස්සන, ආපත්තති සන්දස්සන, සංවාස ප්රතික්ෂේප, සමීප ප්රතික්ෂේප යයි චෝදනා වස්තු සතරින් චෝදනා කරමින්. සුදුසු කාලයෙහි කියමි. අකාලයෙහි නොවේ. මෙහි චූදිතයාට කාලය කියන ලදී. චෝදකයාට නොවේ. අනුන්ට චෝදනා කරන්නා විසින් පිරිස් මැද උපෝෂථ පවාරණ අග, ආසන සාලාවේ භෝජන සාලාවේ චෝදනා නොකළ යුතුය. භූතෙන - සත්‍යයෙන්, ස්වභාවයෙන්. සණෙහන - මෘදු බවින්. අත්ථසංහිතෙන - දියුණුව කැමතිව.
පධානියඞ‍්ගපඤ‍්චකවණ‍්ණනා
පධානියඞ‍්ගානීති පධානං වුච‍්චති පදහනං, පධානමස‍්ස අත්‍ථීති පධානියො, පධානියස‍්ස භික‍්ඛුනො අඞ‍්ගානි පධානියඞ‍්ගානි. සද‍්ධොති සද‍්ධාය සමන්නාගතො. සද්ධා පනෙසා ආගමනසද‍්ධා, අධිගමනසද‍්ධා, ඔකප‍්පනසද‍්ධා, පසාදසද‍්ධාති චතුබ‍්බිධා. තත්ථ සබ‍්බඤ‍්ඤුබොධිසත‍්තානං සද්ධා අභිනීහාරතො ආගතත‍්තා ආගමනසද‍්ධා නාම. අරියසාවකානං පටිවෙධෙන අධිගතත‍්තා අධිගමනසද‍්ධා නාම. බුද‍්ධො ධම්මො සඞ‍්ඝොති වුත‍්තෙ අචලභාවෙන ඔකප‍්පනං ඔකප‍්පනසද‍්ධා නාම. පසාදුප‍්පත‍්ති පසාදසද‍්ධා නාම. ඉධ ඔකප‍්පනසද‍්ධා අධිප‍්පෙතා. බොධින‍්ති චතුත්‍ථමග‍්ගඤාණං. තං සුප්පටිවිද්ධං තථාගතෙනාති සද‍්දහති. දෙසනාසීසමෙව චෙතං, ඉමිනා පන අඞ‍්ගෙන තීසුපි රතනෙසු සද්ධා අධිප‍්පෙතා. යස‍්ස හි බුද‍්ධාදීසු පසාදො බලවා, තස්ස පධානවීරියං ඉජ‍්ඣති. අප‍්පාබාධොති අරොගො. අප‍්පාතඞ‍්කොති නිද‍්දුක‍්ඛො. සමවෙපාකිනියාති සමවිපාචනීයා. ගහණියාති කම‍්මජතෙජොධාතුයා. නාතිසීතාය නාච‍්චුණ‍්හායාති අතිසීතගහණිකො සීතභීරූ හොති, අච‍්චුණ‍්හගහණිකො උණ‍්හභීරූ හොති, තෙසං පධානං න ඉජ‍්ඣති. මජ‍්ඣිමගහණිකස‍්ස ඉජ‍්ඣති. තෙනාහ – “මජ‍්ඣිමාය පධානක‍්ඛමායා”ති. යථාභූතං අත්තානං ආවිකත‍්තාති යථාභූතං අත‍්තනො අගුණං පකාසෙතා. උදයත්‍ථගාමිනියාති උදයඤ‍්ච අත්‍ථඞ‍්ගමඤ‍්ච ගන‍්තුං පරිච‍්ඡින්‍දිතුං සමත්‍ථාය, එතෙන පඤ‍්ඤාසලක‍්ඛණපරිග‍්ගාහකං උදයබ‍්බයඤාණං වුත‍්තං. අරියායාති පරිසුද‍්ධාය. නිබ‍්බෙධිකායාති අනිබ‍්බිද‍්ධපුබ‍්බෙ ලොභක‍්ඛන්‍ධාදයො නිබ‍්බිජ‍්ඣිතුං සමත්‍ථාය. සම්මා දුක‍්ඛක‍්ඛයගාමිනියාති තදඞ‍්ගවසෙන කිලෙසානං පහීනත‍්තා යං යං දුක‍්ඛං ඛීයති, තස්ස තස්ස දුක්ඛස්ස ඛයගාමිනියා. ඉති සබ‍්බෙහි ඉමෙහි පදෙහි විපස‍්සනාපඤ‍්ඤාව කථිතා. දුප‍්පඤ‍්ඤස‍්ස හි පධානං න ඉජ‍්ඣති.
පධානියංගානි - පධාන වීර්යයි. වීර්ය ඇත්තා පධානිය - ප්‍රධානිය භික්ෂුවගේ අංග. සද්ධො - සද්ධාවෙන් යුත්. එය ආගමන, අධිගමන, ඔකප්පන, පසාද යයි සිව්වැදෑරුම් බෝධිසත්වයන්ගේ සද්ධාව ආගමන සද්ධා වේ. අරිය සාවකයන්ගේ සද්ධා අධිගම සද්ධා වේ. අචල සද්ධා ඔකපන්න සද්ධා වේ. ප්‍රසාදයට හේතුව සද්ධා පසාද සද්ධා වේ. මෙහි ඕකප්පන සද්ධා අහස් කරයි. බොධිං - චතුමග්ග ඤාණය, තථාගතයන් වහන්සේ එය ඉතා හොඳින් අවබෝධ කෙළේ යයි අදහයි. මෙය දේසනා සීසය. මේ අංගයෙන් වනාහි ත්‍රිවිධ රත්නයෙහි සද්ධා අදහස් කෙරේ. බුද්ධාදීන් කෙරෙහි යමෙකුගේ ප්‍රසාදය බලවත් වේද ඔහුගේ ප්‍රධාන වීර්යය ඉටුවේ. අප්පාබාධො - අරෝගය. අප්පාතංකො- නිදුක්. සමවෙපාකිනියා - සමවිපාක, ගහණියා - කම්මජ තේජෝ ධාතුවෙන්. නාතිසීතාය නාචවුණ්හාය - අතීසිත ගන්නා සිතට බිය වේ. අති උනුසුම් ගන්නා උනුසුමට බිය වේ. ඔවුන්ගේ ප්‍රධානය වීර්ය ඉටුනොවේ. මධ්‍යම ග්‍රහකයාගේ ඉටුවේ. එයින් කීහ. මධ්‍යමයාගේ වීර්ය අක්ෂමාය පිණිස වේ. යථාභූතං අත්තානං ආවිකත්ත - ඇති සැටි තමාගේ අගුණ ප්‍රකාශ කරන ලදී. උදයත්ථගාමිනියා - උදාවීමද අස්ථංගමය ද යෑමට පිරිසිඳීමට සමර්ථ. පනස් පරිග්‍රහ ලකුණු උදයව්‍යය ඤාණය මෙයින් කියන ලදී. පිරිසිදු වූ. නිබ්බෙධිකාය - නොබිඳුණු පෙර ලෝභ ස්කන්ධ ආදිය විනිවිද යෑමට සමත්. සම්මා දුක්ඛක්ඛය ගාමිනියා - තදංග වශයෙන් දේශ ප්‍රහීන කළබැවින් යම් දුකක් ක්ෂයවීම සඳහා මෙසේ මේ සියළු පදවලින් විපස්සනා පඤ්ඤාවම කියන ලදී. දුප්පඤ්ඤයාට පධාන ඉටු නොවේ.
සුද‍්ධාවාසාදිපඤ‍්චකවණ‍්ණනා
සුද‍්ධාවාසාති සුද්ධා ඉධ ආවසිංසු ආවසන‍්ති ආවසිස‍්සන‍්ති වාති සුද්ධාවාසා. සුද‍්ධාති කිලෙසමලරහිතා අනාගාමිඛීණාසවා. අවිහාතිආදීසු යං වත‍්තබ‍්බං, තං මහාපදානෙ වුත‍්තමෙව.
සුද්ධාවාසා - සුද්ධා මෙහි විසූහ. වසති, වසන්නාහ යයි සුද්ධාවාස වේ. සුද්ධා - කෙලෙස් මල රහිත. අනාගාමී ඛීණාසවයා. අවිහ ආදියෙහි කිවයුතු දේ මහාපදානයෙහි කියන ලදී.
අනාගාමීසු ආයුනො මජ‍්ඣං අනතික‍්කමිත්‍වා අන‍්තරාව කිලෙසපරිනිබ‍්බානං අරහත‍්තං පත‍්තො අන‍්තරාපරිනිබ‍්බායී නාම. මජ‍්ඣං උපහච්ච අතික‍්කමිත්‍වා පත‍්තො උපහච‍්චපරිනිබ‍්බායී නාම. අසඞ‍්ඛාරෙන අප‍්පයොගෙන අකිලමන‍්තො සුඛෙන පත‍්තො අසඞ‍්ඛාරපරිනිබ‍්බායී නාම. සසඞ‍්ඛාරෙන සප‍්පයොගෙන කිලමන‍්තො දුක‍්ඛෙන පත‍්තො සසඞ‍්ඛාරපරිනිබ‍්බායී නාම. ඉමෙ චත‍්තාරො පඤ‍්චසුපි සුද‍්ධාවාසෙසු ලබ‍්භන‍්ති. උද‍්ධංසොතොඅකනිට‍්ඨගාමීති එත්‍ථ පන චතුක‍්කං වෙදිතබ‍්බං. යො හි අවිහාතො පට‍්ඨාය චත‍්තාරො දෙවලොකෙ සොධෙත්‍වා අකනිට‍්ඨං ගන‍්ත්‍වා පරිනිබ‍්බායති, අයං උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො අවිහාතො දුතියං වා තතියං වා චතුත්‍ථං වා දෙවලොකං ගන‍්ත්‍වා පරිනිබ‍්බායති, අයං උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාම. යො කාමභවතො අකනිට‍්ඨෙසු නිබ‍්බත‍්තිත්‍වා පරිනිබ‍්බායති, අයං න උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී නාම. යො හෙට්ඨා චතූසු දෙවලොකෙසු තත්ථ තත්‍ථෙව නිබ‍්බත‍්තිත්‍වා පරිනිබ‍්බායති, අයං න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී නාමාති.
අනාගාමීන්ගේ ආයුෂ මැද දී නොඉක්මවා කෙලෙස් පිරිනිවී රහත්වනතුරු පැවතීම අන්තරා පරිනිබ්බායි - නම් වේ. මැද ගැටී ඉක්මවා පැමිණියේ උපහච්ච පරිනිබ්බානයි - නම් වේ. අසංඛාරයෙන් අප්‍රයෝගයෙන් ක්ලාන්ත නොවී සැපයෙන් පැමිණියේ අසංඛාර පරිනිබ්බායි - නම් වේ. සසංඛාරයෙන් ප්‍රයෝග සහිතව ක්ලාන්තව දුකින් පැමිණියේ සසංඛාර පරිනිබ්බායි - නම් වේ. මේ සතර පංච සුද්ධාවාසවල ලබති. උද්ධං සොතො අකනිට්ඨගාමී - මෙහි වනාහි චතුක්කයක් දත යුතුය. යමෙක් අවිහයෙහි පටන් සතර දෙව් (බඹ) ලෝ සොයා අකනිටාවට ගොස් පිරිනිවන් පායි. මෙතෙම උද්ධංසොත අකනිට්ඨගාමී නම් වේ. යමෙක් අවිහයෙහි පටන් දෙවෙනි හෝ තෙවන හෝ සතරවන හෝ දෙව්ලොවට ගොස් පිරිනිවන් පායි. මෙතෙම උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී - නම් වේ. යමෙක් කාමභවයෙන් අකනිට්ඨයෙහි ඉපදී පිරිනිවන් පායි. මෙතෙම න උද්ධංසොත - අකනිට්ඨගාමී නම් වේ. යමෙක් යට දෙව්ලෝ සතරෙහි ඉපදී පිරිනිවන් පායි. මෙතෙම න උද්ධංසොතො න අකනිට්ඨගාමී - නම් වේ.
චෙතොඛිලපඤ‍්චකවණ‍්ණනා
චෙතොඛිලාති චිත‍්තස‍්ස ථද‍්ධභාවා. සත්ථරි කඞ‍්ඛතීති සත්‍ථු සරීරෙ වා ගුණෙ වා කඞ‍්ඛති. සරීරෙ කඞ‍්ඛමානො “ද‍්වත‍්තිංසමහාපුරිසවරලක‍්ඛණපටිමණ‍්ඩිතං නාම සරීරං අත්‍ථි නු ඛො නත්‍ථී”ති කඞ‍්ඛති. ගුණෙ කඞ‍්ඛමානො “අතීතානාගතපච‍්චුප‍්පන‍්නජානනසමත්‍ථං සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤාණං අත්‍ථි නු ඛො නත්‍ථී”ති කඞ‍්ඛති. ආතප‍්පායාති වීරියකරණත්‍ථාය. අනුයොගායාති පුනප‍්පුනං යොගාය. සාතච‍්චායාති සතතකිරියාය. පධානායාති පදහනත්‍ථාය. අයං පඨමො චෙතොඛිලොති අයං සත්ථරි විචිකිච‍්ඡාසඞ‍්ඛාතො පඨමො චිත‍්තස‍්ස ථද‍්ධභාවො. ධම‍්මෙති පරියත‍්තිධම‍්මෙ ච පටිවෙධධම‍්මෙ ච. පරියත‍්තිධම‍්මෙ කඞ‍්ඛමානො “තෙපිටකං බුද‍්ධවචනං චතුරාසීතිධම‍්මක‍්ඛන්‍ධසහස‍්සානීති වදන‍්ති, අත්‍ථි නු ඛො එතං නත්‍ථී”ති කඞ‍්ඛති. පටිවෙධධම‍්මෙ කඞ‍්ඛමානො “විපස‍්සනානිස‍්සන්‍දො මග‍්ගො නාම, මග‍්ගනිස‍්සන්‍දො ඵලං නාම, සබ‍්බසඞ‍්ඛාරපටිනිස‍්සග‍්ගො නිබ‍්බානං නාමාති වදන‍්ති, තං අත්‍ථි නු ඛො නත්‍ථී”ති කඞ‍්ඛති. සඞ‍්ඝෙ කඞ‍්ඛතීති “උජුප‍්පටිපන‍්නොතිආදීනං පදානං වසෙන එවරූපං පටිපදං පටිපන‍්නො චත‍්තාරො මග‍්ගට‍්ඨා චත‍්තාරො ඵලට‍්ඨාති අට‍්ඨන‍්නං පුග‍්ගලානං සමූහභූතො සඞ‍්ඝො නාම අත්‍ථි නු ඛො නත්‍ථී”ති කඞ‍්ඛති. සික්ඛාය කඞ‍්ඛමානො “අධිසීලසික‍්ඛා නාම, අධිචිත‍්තඅධිපඤ‍්ඤාසික‍්ඛා නාමාති වදන‍්ති, සා අත්‍ථි නු ඛො නත්‍ථී”ති කඞ‍්ඛති. අයං පඤ‍්චමොති අයං සබ්‍රහ‍්මචාරීසු කොපසඞ‍්ඛාතො පඤ්චමො චිත‍්තස‍්ස ථද‍්ධභාවො කචවරභාවො ඛාණුකභාවො.
චෙතොඛිල - සිතේ තද බව, සත්ථරි කංඛති - ශාස්තෲ ශරීරයෙහි හෝ ගුණයෙහි හෝ සැක කරයි. ශරීරය ගැන සැක කරන්නේ දෙතිස් උතුම් පුරිස් ලකුණ ඇතිදැයි නැතිදැයි සැක කරයි. ගුණය ගැන තෙකල් දන්නා සර්වඥ ඤාණය ගැන සැක කරයි. ආතප්පාය - විරිය කරනු පිණිස. අනුයොගාය - නැවත නැවත යෙදීම සඳහා. සාතච්චාය - නිතර කිරීම පිණිස. පධානාය - වීර්ය කිරීම සඳහා. අයං පඨමො චෙතොඛිලො - මේ ශාස්තෲන් කෙරෙහි විචිකිච්ඡා සංඛ්‍යාත සිතේ පළමු තදබව. ධම්මෙ - පරියත්ති පටිපත්ති පටිවෙධ ධර්මයෙහි. පරියාප්ති ධර්මයෙහි සැක කරන්නා. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය - අසූහාර දහසක් ධර්ම ස්කන්ධ යයි කියති. මෙය ඇත්දැයි නැත්දැයි සැක කරයි. ප්‍රතිවෙධ ධර්මයෙහි සැක කරන්නා විපස්සනාවෙන් මාර්ගය ද මාර්ගයෙන් ඵලය ද ගලා එයි. සියළු සංස්කාර අත්හැරීමෙන් නිවාත යයි කියති. එය ඇත්ද නැත්ද සැක කරයි. සංඝෙ කංඛති - උජුපටිපන්නො ආදි පද වශයෙන් මෙබඳු වූ ප්‍රතිපදාවට පිළිපන්නේ සතර මාර්ගයට පැමිණි සතර පලයට පැමිණි අෂ්ට පුද්ගලයින්ගෙන් යුක්ත වූ සංඝයා සිටී ද නැද්ද යයි සැකකරයි. සික්ඛාය කඞඛමානො - අධිසීල සික්ඛා, අධි චිත්ත සික්ඛා, අධිපඤ්ඤා සික්ඛා නමැයි කියති. ඒවා ඇත්ද නැද්දැයි සැක කරයි. අයං පඤ්චමො - මෙය සබ්‍රහ්මචාරීන් කෙරෙහි කෝප සංඛ්‍යාත පස්වැනි. සිතේ තද බවයි. කසල බවයි, කණු බවයි.
චෙතසොවිනිබන්‍ධාදිපඤ‍්චකවණ‍්ණනා
චෙතසොවිනිබන්‍ධාති චිත්තං බන්‍ධිත්‍වා මුට‍්ඨියං කත්‍වා විය ගණ‍්හන‍්තීති චෙතසොවිනිබන්‍ධා. කාමෙති වත්‍ථුකාමෙපි කිලෙසකාමෙපි. කායෙති අත‍්තනො කායෙ. රූපෙති බහිද‍්ධාරූපෙ. යාවදත්‍ථන‍්ති යත‍්තකං ඉච‍්ඡති, තත‍්තකං. උදරාවදෙහකන‍්ති උදරපූරං. තඤ‍්හි උදරං අවදෙහනතො “උදරාවදෙහක”න‍්ති වුච‍්චති. සෙය්‍යසුඛන‍්ති මඤ‍්චපීඨසුඛං. පස‍්සසුඛන‍්ති යථා සම‍්පරිවත‍්තකං සයන‍්තස‍්ස දක‍්ඛිණපස‍්සවාමපස‍්සානං සුඛං හොති, එවං උප්පන්නං සුඛං. මිද‍්ධසුඛන‍්ති නිද‍්දාසුඛං. අනුයුත‍්තොති යුත‍්තප‍්පයුත‍්තො විහරති. පණිධායාති පත්‍ථයිත්‍වා. බ්‍රහ‍්මචරියෙනාති මෙථුනවිරතිබ්‍රහ‍්මචරියෙන. දෙවො වා භවිස‍්සාමීති මහෙසක‍්ඛදෙවො වා භවිස්සාමි. දෙවඤ‍්ඤතරො වාති අප‍්පෙසක‍්ඛදෙවෙසු වා අඤ්ඤතරො.
චෙතසා විනිබද්ධා - සිත බැඳ මිටක් මෙන් කොට ගනිති. කාමෙ - වස්තු ක්ලෙශ කාම. කායෙ - තමාගේ කයෙහි. රූපෙ - බාහිර රූපයෙහි. යාවදත්ථං - කැමතිවන පමණ. උදරාව දෙහකං - කුසපුරා. සෙය්‍යසුඛං - ඇඳ පුටු සුවය. ඵස්ස සුඛං - පෙරලී නිදන්නාට දකුණු පැත්ත වම් පැත්ත සැප වේ. මෙසේ උපන් සැපය. මිද්ධ සුඛං - නිදි සැප. අනුයුත්තො - යුක්ත ප්‍රයුක්ත වසයි. පණිධාය - පතා. බ්‍රහ්මචරියෙන මෛථුන විරහිත බ්‍රහ්ම චර්යාවෙන්. දෙවො වා භවිස්සාමි - මහේසාක්‍ය දෙවියෙක් හෝ වෙමි. දෙවඤ්ඤතරා වා - අල්පේ සාක්‍ය දෙවියෙක් හෝ
ඉන්ද්රියෙසු පඨමපඤ‍්චකෙ ලොකියානෙව කථිතානි. දුතියපඤ‍්චකෙ පඨමදුතියචතුත්‍ථානි ලොකියානි, තතියපඤ‍්චමානි ලොකියලොකුත‍්තරානි. තතියපඤ‍්චකෙ සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙන ලොකියලොකුත‍්තරානි.
ඉන්ද්‍රියවල පළමු පසෙහි ලෞකිකම කියන ලදී. තුන්වන පසෙහි සමථ විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර කියන ලදි.
නිස‍්සරණියපඤ‍්චකවණ‍්ණනා
නිස‍්සරණියාති නිස‍්සටා විසඤ‍්ඤුත‍්තා. ධාතුයොති අත‍්තසුඤ‍්ඤසභාවා. කාමෙ මනසිකරොතොති කාමෙ මනසිකරොන‍්තස‍්ස, අසුභජ‍්ඣානතො වුට‍්ඨාය අගදං ගහෙත්‍වා විසං වීමංසන‍්තො විය වීමංසනත්‍ථං කාමාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන‍්තස‍්සාති අත්‍ථො. න පක‍්ඛන්‍දතීති න පවිසති. න පසීදතීති පසාදං නාපජ‍්ජති. න සන‍්තිට‍්ඨතීති න පතිට‍්ඨති. න විමුච‍්චතීති නාධිමුච්චති. යථා පන කුක‍්කුටපත‍්තං වා න‍්හාරුදද‍්දුලං වා අග‍්ගිම‍්හි පක‍්ඛිත‍්තං පතිලීයති පතිකුටති පතිවත‍්තති න සම‍්පසාරියති; එවං පතිලීයති න පසාරියති. නෙක්ඛම්මං ඛො පනාති ඉධ නෙක්ඛම්මං නාම දසසු අසුභෙසු පඨමජ‍්ඣානං, තදස‍්ස මනසිකරොතො චිත්තං පක්ඛන්දති. තස්ස තං චිත‍්තන‍්ති තස්ස තං අසුභජ‍්ඣානචිත‍්තං. සුගතන‍්ති ගොචරෙ ගතත‍්තා සුට‍්ඨු ගතං. සුභාවිතන‍්ති අහානභාගියත‍්තා සුට‍්ඨු භාවිතං. සුවුට‍්ඨිතන‍්ති කාමතො සුට‍්ඨු වුට‍්ඨිතං. සුවිමුත‍්තන‍්ති කාමෙහි සුට‍්ඨු විමුත්තං. කාමපච‍්චයා ආසවා නාම කාමහෙතුකා චත‍්තාරො ආසවා. විඝාතාති දුක්ඛා. පරිළාහාති කාමරාගපරිළාහා. න සො තං වෙදනං වෙදෙතීති සො තං කාමවෙදනං විඝාතපරිළාහවෙදනඤ‍්ච න වෙදයති. ඉදමක්ඛාතං කාමානං නිස‍්සරණන‍්ති ඉදං අසුභජ‍්ඣානං කාමෙහි නිස‍්සටත‍්තා කාමානං නිස‍්සරණන‍්ති අක‍්ඛාතං. යො පන තං ඣානං පාදකං කත්‍වා සඞ‍්ඛාරෙ සම‍්මසන‍්තො තතියං මග‍්ගං පත්‍වා අනාගාමිඵලෙන නිබ‍්බානං දිස්වා පුන කාමා නාම නත්‍ථීති ජානාති, තස්ස චිත්තං අච‍්චන‍්තනිස‍්සරණමෙව. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.
නිස්සාරණීයා - අත්හළ. වෙන්කළ, ධාතුයො - ආත්ම ශුන්‍ය ස්වභාවය. කාමං මනසිකරොතො - කාමය මෙනෙහි කරන්නාට. අසුභ ධ්‍යානයෙන් නැගිට. බෙහෙතක් ගෙන විස පරික්ෂා කරන්නාක් මෙන් විමසීම සඳහා කාම අභිමුඛයට සිත යවන්නාට යයි අර්ථය. න පක්ඛන්දති - නොපිවිසෙයි. නප්පසීදති - ප්‍රසාදයට නොපැමිණේ. න සන්තිට්ඨති නො පිහිටයි. න විමුච්චති - නො මිදෙයි. කුකුල් පිහාට්ටක් හෝ නහර වැදැල්ලක් ගින්නෙහි දැමූකල හැකිලේ ප්‍රසාරණය නොවේ. මෙසේ හැකිලේ. නෙක්ඛම්මං ඛො පන - මෙහි නෙක්ඛම්ම නම් දස අසුභවල ප්‍රථම ධ්‍යානය, එය මෙනෙහි කරන්නාට සිත දුවයි. තස්ස තං චිත්තං - ඔහුගේ ඒ අසුභ ධ්‍යාන සිත. සුගතං - ගෝචරයේ ගිය බැවින් හොඳින් ගිය. සුභාවිතං - අහානභාගී නිසා (නොපිරිහුණු) හොඳින් භාවිත කළ. සුඋට්ඨිතං - කාමයෙන් මනාව නැගිටින ලද. සුවිමුත්තං - කාමයන්ගෙන් මනාව මිදුණු. විඝාත - දුක්. පරිළාහ - කාම දැවිල්ල. න සො තං වෙදනං වෙදියති - හේ ඒ කාම වේදනාව වෙන්වන්නේ දැවිලි වේදනාව ද නොවිඳියි. ඉදමක්ඛානං කාමානං නිස්සරණං - මේ අසුභ ධ්‍යානය කාමයන්ගෙන් ඉවත් වූ බැවින් කාමයන්ගේ නිස්සරණ යයි කියන ලදී. යමෙක් වනාහි ඒ ධ්‍යානය පාදක කරගන සංස්කාරයන් සම්මර්ශනය කරන්නේ තුන්වන මාර්ගයට පැමිණ අනාගාමි පලයෙන් නිවන් දැක නැවත කාම නැතැයි දැනගනී. ඔහුගේ සිත අත්‍යන්තයෙන් නිස්සරණය, සෙසුපදවල ද මෙම නයමය.
අයං පන විසෙසො, දුතියවාරෙ මෙත‍්තාඣානානි බ්‍යාපාදස‍්ස නිස්සරණං නාම. තතියවාරෙ කරුණාඣානානි විහිංසාය නිස්සරණං නාම. චතුත්‍ථවාරෙ අරූපජ‍්ඣානානි රූපානං නිස්සරණං නාම. අච‍්චන‍්තනිස‍්සරණෙ චෙත්‍ථ අරහත‍්තඵලං යොජෙතබ‍්බං.
දෙවන වාරයෙහි මෛත්‍රී ව්‍යාපාදයේ නිස්සරණ නමි. තෙවන වාරයෙහි කරුණා ධ්‍යාන විහිංසාවේ නිස්සරණ වේ. සතරවන වාරයෙහි අරූප ධ්‍යන රූපවල නිස්සරණය. මෙහි අත්‍යන්ත නිස්සරණය අරහත්ත පලයෙහි යෙදිය යුතුය.
පඤ‍්චමවාරෙ සක්කායං මනසිකරොතොති සුද‍්ධසඞ‍්ඛාරෙ පරිග‍්ගණ‍්හිත්‍වා අරහත‍්තං පත‍්තස‍්ස සුක‍්ඛවිපස‍්සකස‍්ස ඵලසමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨාය වීමංසනත්‍ථං පඤ‍්චුපාදානක‍්ඛන්‍ධාභිමුඛං චිත්තං පෙසෙන‍්තස‍්ස. ඉදමක්ඛාතං සක‍්කායනිස‍්සරණන‍්ති ඉදං අරහත‍්තමග‍්ගෙන ච ඵලෙන ච නිබ‍්බානං දිස්වා ඨිතස‍්ස භික‍්ඛුනො පුන සක්කායො නත්‍ථීති උප්පන්නං අරහත‍්තඵලසමාපත‍්තිචිත‍්තං සක්කායස්ස නිස‍්සරණන‍්ති අක‍්ඛාතං.
පස්වන වාරයෙහි සක්කායං මනසිකරොතො - සුද්ධ සංඛාරය විමසා රහත් බවට පැමිණි ශුෂ්ක විදර්ශකයාගේ පලසමාපත්තියෙන් නැගිට විමසීම සඳහා පඤ්ච උපාදානස්කන්ධ අභිමුඛයට සිත යවන්නාට. ඉදමක්ඛාතං සක්කායස්ස නිස්සරණයං - මෙය රහත් මාර්ගයෙන් ද පලයෙන් ද නිවන් දැක සිටි භික්ෂුවට නැවත සක්කාය නැතැයි උපන් අරහත්හල සමාපත්ති හිත සක්කායෙ නිස්සරණ යයි කියන ලදී.
විමුත‍්තායතනපඤ‍්චකවණ‍්ණනා
විමුත‍්තායතනානීති විමුච‍්චනකාරණානි. අත්‍ථපටිසංවෙදිනොති පාළිඅත්‍ථං ජානන‍්තස‍්ස. ධම‍්මපටිසංවෙදිනොති පාළිං ජානන‍්තස‍්ස. පාමොජ‍්ජන‍්ති තරුණපීති. පීතීති තුට‍්ඨාකාරභූතා බලවපීති. කායොති නාමකායො පටිපස‍්සම‍්භති. සුඛං වෙදයතීති සුඛං පටිලභති. චිත්තං සමාධියතීති අරහත‍්තඵලසමාධිනා සමාධියති. අයඤ‍්හි තං ධම්මං සුණන‍්තො ආගතාගතට‍්ඨානෙ ඣානවිපස‍්සනාමග‍්ගඵලානි ජානාති, තස්ස එවං ජානතො පීති උප‍්පජ‍්ජති. සො තස‍්සා පීතියා අන්තරා ඔසක‍්කිතුං න දෙන‍්තො උපචාරකම‍්මට‍්ඨානිකො හුත්‍වා විපස‍්සනං වඩ‍්ඪෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණාති. තං සන්‍ධාය වුත‍්තං – “චිත්තං සමාධියතී”ති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො, සමාධිනිමිත‍්තන‍්ති අට‍්ඨතිංසාය ආරම‍්මණෙසු අඤ්ඤතරො සමාධියෙව සමාධිනිමිත්තං. සුග්ගහිතං හොතීතිආදීසු ආචරියසන‍්තිකෙ කම‍්මට‍්ඨානං උග‍්ගණ‍්හන‍්තෙන සුට‍්ඨු ගහිතං හොති. සුට‍්ඨු මනසිකතන‍්ති සුට‍්ඨු උපධාරිතං. සුප්පටිවිද්ධං පඤ‍්ඤායාති පඤ්ඤාය සුට‍්ඨු පච‍්චක‍්ඛං කතං. තස්මිං ධම‍්මෙති තස්මිං කම‍්මට‍්ඨානපාළිධම‍්මෙ.
විමුත්තායතනානි - මිදෙන කරුණු. අත්ථපටිසංවෙදිනො - පෙළ අර්ථය දන්නහුට. ධම්මපටිසංවෙදිනො - පෙළ දන්නාට පාමොජ්ජං - තරුණ ප්‍රීතිය. පීති - සතුටු ආකාර බලවත් ප්‍රීතිය. කායො - නාම කය සංසිඳෙයි. සුඛං වෙදෙති - සැප ලබයි. චිත්තං සමාධියති - රහත්පල සමාධියෙන් සමාධි වෙයි. මෙතෙම ඒ ධර්මය අසන්නේ ආ ගිය තැන්වල ධ්‍යාන විදර්ශන මාර්ගඵල දනියි. මෙසේ දන්නා වූ ඔහුට ප්‍රීතිය උපදී. හේ ඒ ප්‍රීතියේ පසු බැසීමට නොදෙන්නේ උපචාර කම්මට්ඨානිකයෙක්ව විපස්සනා වඩා රහත් බවට පැමිණේ. ඒ සඳහා කියන ලදී. චිත්තං සමාධිපති සෙස්සෙහි ද මෙම නයම වේ. මේ විශේෂයකි. සමාධි නිමිත්තං - අටතිස් අරමුණුවල එක්තරා සමාධියක් සමාධි නිමිත්ත වේ. සුග්ගහිතං හොති - යනාදියෙහි ආචාර්වරයා සමීපයෙහි කමටහන් ඉගෙන ගන්නා විසින් මනාව ගන්නා ලද්දේ වේ. සුටඨු මනසිකතං - මනාව දරන ලදී. සුප්පටිවිද්ධං පඤ්ඤාය - ප්‍රඥාවෙන් මනාව ප්රත්යක්ෂ කරන ලදී. තස්මිං ධම්මෙ - ඒ කමටහන් පෙළ දහමෙහි.
විමුත‍්තිපරිපාචනීයාති විමුත්ති වුච‍්චති අරහත‍්තං, තං පරිපාචෙන‍්තීති විමුත‍්තිපරිපාචනීයා. අනිච‍්චසඤ‍්ඤාති අනිච‍්චානුපස‍්සනාඤාණෙ උප‍්පන‍්නසඤ‍්ඤා. අනිච්චෙ දුක‍්ඛසඤ‍්ඤාති දුක‍්ඛානුපස‍්සනාඤාණෙ උප‍්පන‍්නසඤ‍්ඤා. දුක‍්ඛෙ අනත‍්තසඤ‍්ඤාති අනත‍්තානුපස‍්සනාඤාණෙ උප‍්පන‍්නසඤ‍්ඤා. පහානසඤ‍්ඤාති පහානානුපස‍්සනාඤාණෙ උප‍්පන‍්නසඤ‍්ඤා. විරාගසඤ‍්ඤාති විරාගානුපස‍්සනාඤාණෙ උප‍්පන‍්නසඤ‍්ඤා.
විමුත්තිපරිපාචනීය - විමුත්ති අරහත් යයි කියනු ලැබේ. එය මේරීම. අනිච්ච සඤ්ඤා - අනිත්‍යානුපස්සනා ඤාණයෙහි උපන් සංඥාව. අනිච්චෙ දුක්ඛ සඤ්ඤා - දුක්ඛානුපස්සනා ඤාණයෙහි උපන් සංඥාව. දුක්ඛෙඅනත්ත සඤ්ඤා - අනත්තානුපස්සනා ඤාණයෙහි උපන් සංඥාව විරාග සඤ්ඤා - විරාගානුපස්සනා ඤාණයෙහි උපන් සංඥාව.
“ඉමෙ ඛො ආවුසො”තිආදි වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති ඡබ‍්බීසතියා පඤ‍්චකානං වසෙන තිංසසතපඤ‍්හෙ කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
“ඇවැත්නි ඉමෙ ඛො” ආදි කී නයින්ම යෙදිය යුතුය. විසිහයේ පංචක වශයෙන් එකසිය තිහක් ප්‍රශ්න කියන්නේ සාමග්ගි රසය දැක්වූහ.
පඤ‍්චකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
පංචක නිමි.
ඡක‍්කවණ‍්ණනා
ඉති පඤ‍්චකවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි ඡක‍්කවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ අජ‍්ඣත‍්තිකානීති අජ‍්ඣත‍්තජ‍්ඣත‍්තිකානි. බාහිරානීති තතො අජ‍්ඣත‍්තජ‍්ඣත‍්තතො බහිභූතානි. විත්‍ථාරතො පන ආයතනකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ කථිතාව. විඤ‍්ඤාණකායාති විඤ‍්ඤාණසමූහා. චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණන‍්ති චක‍්ඛුපසාදනිස‍්සිතං කුසලාකුසලවිපාකවිඤ‍්ඤාණං. එස නයො සබ‍්බත්‍ථ. චක‍්ඛුසම‍්ඵස‍්සොති චක‍්ඛුනිස‍්සිතො සම්ඵස්සො. සොතසම‍්ඵස‍්සාදීසුපි එසෙව නයො. මනොසම‍්ඵස‍්සොති ඉමෙ දස සම‍්ඵස‍්සෙ ඨපෙත්‍වා සෙසො සබ‍්බො මනොසම‍්ඵස‍්සො නාම. වෙදනාඡක‍්කම‍්පි එතෙනෙව නයෙන වෙදිතබ‍්බං. රූපසඤ‍්ඤාති රූපං ආරම‍්මණං කත්‍වා උප‍්පන‍්නා සඤ්ඤා. එතෙනුපායෙන සෙසාපි වෙදිතබ‍්බා. චෙතනාඡක‍්කෙපි එසෙව නයො. තථා තණ‍්හාඡක‍්කෙ.
මෙසේ පංචක වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දැන් ඡක්ක වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනාව ආරම්භ කළහ. එහි අජඣත්තිකානි - අජඣත්ත තමා. අජඣතතිකානි - තමාට අයත්වන බාහිරානි - ඒ අධ්‍යාත්මයෙන් බාහිර වූ. විස්තර වශයෙන් වනාහි විසුද්ධි මග්ගයෙහි ආයතන කථාවල කියන ලදී. විඤ්ඤාණ කාය - විඤ්ඤාණ සමූහය. චක්ඛු විඤ්ඤාණං - චක්ඛු ප්‍රසාදය නිශ්‍රිත කුසල අකුසල විපාක විඤ්ඤාණය. සියළු තැන මෙම නයයි. චක්ඛුසම්ඵස්ස - චක්ඛු සන්නිස්සිත ඵස්ස. සොත සමඵස්සාදිය ද මෙසේය. මනෝ සම්ඵස්සො - මේ සම්ඵස්ස දහය හැර සෙසු සියල්ලට මනෝ සම්ඵස්ස නම් වේ. වෙදනා ඡක්කයෙහි ද මේ නයින්ම දත යුතුය. රූපසඤ්ඤා - රූපය අරමුණුකර උපන් සංඥාව. මේ උපායෙන් සෙස්ස ද දත යුතුය. චෙතනා ඡක්කය ද මෙම නයයි. එසේම තණ්හා ඡක්කයෙහි.
අගාරවොති ගාරවවිරහිතො. අප‍්පතිස‍්සොති අප‍්පතිස‍්සයො අනීචවුත‍්ති. එත්‍ථ පන යො භික්ඛු සත්ථරි ධරමානෙ තීසු කාලෙසු උපට‍්ඨානං න යාති. සත්ථරි අනුපාහනෙ චඞ‍්කමන‍්තෙ සඋපාහනො චඞ‍්කමති, නීචෙ චඞ‍්කමන‍්තෙ උච‍්චෙ චඞ‍්කමති, හෙට්ඨා වසන‍්තෙ උපරි වසති, සත්‍ථුදස‍්සනට‍්ඨානෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත‍්තං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, නහායති, උච‍්චාරං වා පස‍්සාවං වා කරොති. පරිනිබ‍්බුතෙ පන චෙතියං වන්‍දිතුං න ගච්ඡති, චෙතියස‍්ස පඤ‍්ඤායනට‍්ඨානෙ සත්‍ථුදස‍්සනට‍්ඨානෙ වුත‍්තං සබ‍්බං කරොති, අයං සත්ථරි අගාරවො නාම. යො පන ධම‍්මස‍්සවනෙ සංඝුට‍්ඨෙ සක‍්කච‍්චං න ගච්ඡති, සක‍්කච‍්චං ධම්මං න සුණාති, සමුල‍්ලපන‍්තො නිසීදති, සක‍්කච‍්චං න ගණ‍්හාති, න වාචෙති, අයං ධම්මෙ අගාරවො නාම. යො පන ථෙරෙන භික‍්ඛුනා අනජ‍්ඣිට‍්ඨො ධම්මං දෙසෙති, නිසීදති, පඤ‍්හං කථෙති, වුඩ‍්ඪෙ භික‍්ඛූ ඝට‍්ටෙන‍්තො ගච්ඡති, තිට‍්ඨති, නිසීදති, දුස‍්සපල‍්ලත්‍ථිකං වා හත්‍ථපල‍්ලත්‍ථිකං වා කරොති, සඞ‍්ඝමජ‍්ඣෙ උභො අංසෙ පාරුපති, ඡත‍්තුපාහනං ධාරෙති, අයං සඞ‍්ඝෙ අගාරවො නාම. එකභික‍්ඛුස‍්මිම‍්පි හි අගාරවෙ කතෙ සඞ‍්ඝෙ අගාරවො කතොව හොති. තිස්සො සික්ඛා පන අපූරයමානොව සික්ඛාය අගාරවො නාම. අප‍්පමාදලක‍්ඛණං අනනුබ්‍රූහයමානො අප‍්පමාදෙ අගාරවො නාම. දුවිධම‍්පි පටිසන්‍ථාරං අකරොන‍්තො පටිසන්‍ථාරෙ අගාරවො නාම. ඡ ගාරවා වුත‍්තප‍්පටිපක‍්ඛවසෙන වෙදිතබ‍්බා.
අගාරවො - ගෞරව නැතිව. අප්පතිස්සො මෙහි වනාහි යම් භික්ෂුවක් ශාස්තෲන් ධර්මාන කාලයෙහි තුන් කාලයෙහිම උපස්ථානයට නොයයි. බුදුහිමි වහන් නැතිව සක්මන් කරන විට වහන් ඇතිව සක්මන් කරයි. පහත් මළුවෙහි සක්මන් කරන කල්හි උඩමලුවෙහි සක්මන් කරයි. පහත වසන විට උඩ වසයි. දකින ස්ථානයේ උභයාංශ කරයි. කුඩ දරයි. වහන් දරයි. ස්නානය කරයි. මල මූ කරයි. පිරිනිවන් පෑ කල්හි චේතිය පෙනෙන තැන බුදුන් දකින තැන කී සියල්ලම කරයි. මෙය ශාස්තෲන්ට අගෞරවය නම් වේ. යමෙක් ධර්ම ඝෝෂා කළ කල්හි සකසා නොයයි. සකසා නො අසයි. කථා කරමින් හිඳියි. සකසා නොගනී. නොකියයි. මෙය ධර්ම අගෞරවයයි. යම් භික්ෂුවක් ස්ථවිර භික්ෂුව විසින් නොඅනු දන්නා ලද දහම් දෙසයි. හිඳගනියි. ප්‍රශ්න කියයි. වැඩිමහල් භික්ෂූන් හා ගැටෙමින් යයි. සිටියි. හිඳියි. සිවුරෙන් පල්ලත්ථිකා කරයි. සඟමැද උභයාංශ කරයි. සත් වහන් (කුඩ සෙරෙප්පු) දරයි. මෙය සංඝ අගෞරවයකි. ත්‍රිවිධ ශික්ෂා නොපිරීම ශික්ෂා අගෞරවය වේ. අප්‍රමාදය නොවැඩීම අප්‍රමාදයෙහි අගෞරවයයි. ද්විධ පටිසන්ථාරය නොකිරීම පටිසන්ථාර අගෞරවයයි. සොමනස්සුපවිචාර, සොම්නස් යුත් විචාරයයි.
සොමනස‍්සූපවිචාරාති සොමනස‍්සසම‍්පයුත‍්තා විචාරා. සොමනස‍්සට‍්ඨානියන‍්ති සොමනස‍්සකාරණභූතං. උපවිචරතීති විතක‍්කෙන විතක‍්කෙත්‍වා විචාරෙන පරිච‍්ඡින්‍දති. එස නයො සබ‍්බත්‍ථ. දොමනස‍්සූපවිචාරාපි එවමෙව වෙදිතබ‍්බා. තථා උපෙක‍්ඛූපවිචාරා. සාරණීයධම‍්මා හෙට්ඨා විත්‍ථාරිතා. දිට‍්ඨිසාමඤ‍්ඤගතොති ඉමිනා පන පදෙන කොසම‍්බකසුත‍්තෙ පඨමමග‍්ගො කථිතො. ඉධ චත‍්තාරොපි මග‍්ගා.
සොමනස්සට්ඨානීයං - සොම්නසට හේතු වූ. උපවිචරති - සිතින් සිතා විචාරයෙන් තීරණය කරයි. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො - මේ පදයෙන් වනාහි කොසම්බක සූත්‍රයෙහි පළමු මාර්ගය කියන ලදී. මෙහි මාර්ග සතරම.
විවාදමූලඡක‍්කවණ‍්ණනා
විවාදමූලානීති විවාදස‍්ස මූලානි. කොධනොති කුජ‍්ඣනලක‍්ඛණෙන කොධෙන සමන්නාගතො. උපනාහීති වෙරඅප‍්පටිනිස‍්සග‍්ගලක‍්ඛණෙන උපනාහෙන සමන්නාගතො. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස‍්සානන‍්ති ද‍්වින‍්නං භික‍්ඛූනං විවාදො කථං දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තති. කොසම‍්බකක‍්ඛන්‍ධකෙ විය ද‍්වීසු භික‍්ඛූසු විවාදං ආපන‍්නෙසු තස්මිං විහාරෙ තෙසං අන‍්තෙවාසිකා විවදන‍්ති. තෙසං ඔවාදං ගණ‍්හන‍්තො භික‍්ඛුනිසඞ‍්ඝො විවදති. තතො තෙසං උපට‍්ඨාකා විවදන‍්ති. අථ මනුස‍්සානං ආරක‍්ඛදෙවතා ද‍්වෙ කොට‍්ඨාසා හොන‍්ති. තත්ථ ධම‍්මවාදීනං ආරක‍්ඛදෙවතා ධම‍්මවාදිනියො හොන‍්ති අධම‍්මවාදීනං අධම‍්මවාදිනියො. තතො ආරක‍්ඛදෙවතානං මිත‍්තා භුම‍්මා දෙවතා භිජ‍්ජන‍්ති. එවං පරම්පරා යාව බ්‍රහ‍්මලොකා ඨපෙත්‍වා අරියසාවකෙ සබ්බෙ දෙවමනුස‍්සා ද‍්වෙ කොට‍්ඨාසා හොන‍්ති. ධම‍්මවාදීහි පන අධම‍්මවාදිනොව බහුතරා හොන‍්ති. තතො “යං බහුකෙහි ගහිතං, තං තච‍්ඡ”න‍්ති ධම්මං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා බහුතරාව අධම‍්මං ගණ‍්හන‍්ති. තෙ අධම‍්මං පුරක්ඛත්වා වදන‍්තා අපායෙසු නිබ‍්බත‍්තන‍්ති. එවං ද‍්වින‍්නං භික‍්ඛූනං විවාදො දෙවමනුස්සානං අහිතාය දුක්ඛාය හොති.
විවාද මූලානි - විවාදයට මුල් වූ. කොධනො - කිපෙන ලක්ෂණයේ ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූ උපනාහී - වෛරය අත්නොහැරිය ලක්ෂණ උපනාහයෙන් යුක්ත වූ. අහිතාය දුක්ඛාය දෙවමනුස්සානං - භික්ෂූන් දෙනමකගේ විවාද කථා දෙව්මිනිසුන්ගේ අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතී. කොසම්බක්ඛන්ධකයෙහි මෙන් භික්ෂූන් දෙනමක් විවාදයට පැමිණි කල්හි ඒ විහාරයෙහි ඔවුන්ගේ අතවැසියෝ විවාද කරත්. ඔවුන්ගේ අවවාද ගන්නා භික්ෂුණීහු වාද කරති. එයින් ඔවුන්ගේ උපස්ථායකයෝ විවාද කරති. ඉක්බිති මිනිසුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවෝ කොටස් දෙකක් වෙති. එහි ධම්මවාදීන්ගේ ආරක්ෂක දෙවියන්ගේ මිත්‍ර භූමි දෙවියෝ බෙදෙති. මෙසේ පරම්පරාවෙන් ආර්යභූමිය හැර බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා බෙදෙති. අධම්මවාදීහු බොහෝ වෙති. ඉක්බිති බොහෝ දෙනා විසින් ගන්නා ලද එය සත්‍ය (තච්ඡන්ති) යයි ධර්මය අත්හැර අධර්මය ගනිති. ඔව්හු අධර්මය පෙරටුව හැසිරෙන්නෝ අපායවල උපදිති. මෙසේ භික්ෂූන් දෙනමගේ විවාදය දෙව්මිනිසුනට අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතී.
අජ‍්ඣත‍්තං වාති තුම‍්හාකං අබ‍්භන‍්තරපරිසාය. බහිද්ධා වාති පරෙසං පරිසාය.
අඡඣත්තං වා - ඔබගේ අභ්‍යන්තර පිරිසේ. බහිද්ධා - පර පිරිසේ
මක‍්ඛීති පරෙසං ගුණමක‍්ඛනලක‍්ඛණෙන මක‍්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග‍්ගාහලක‍්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. ඉස‍්සුකීති පරසක‍්කාරාදීනි ඉස‍්සායනලක‍්ඛණාය ඉස‍්සාය සමන්නාගතො. මච‍්ඡරීති ආවාසමච‍්ඡරියාදීහි සමන්නාගතො. සඨොති කෙරාටිකො. මායාවීති කතපාපපටිච‍්ඡාදකො. පාපිච‍්ඡොති අසන‍්තසම‍්භාවනිච‍්ඡකො දුස‍්සීලො. මිච‍්ඡාදිට‍්ඨීති නත්‍ථිකවාදී අහෙතුකවාදී අකිරියවාදී. සන්‍දිට‍්ඨිපරාමාසීති සයං දිට‍්ඨිමෙව පරාමසති. ආධානග‍්ගාහීති දළ‍්හග‍්ගාහී. දුප‍්පටිනිස‍්සග‍්ගීති න සක‍්කා හොති ගහිතං විස‍්සජ‍්ජාපෙතුං.
මක්ඛී - අනුන්ගේ ගුණ මකන ලක්‍ෂණයෙන් මැකීමෙන් යුක්ත වූ පලාසී - යුගග්ගාහ (එකට එක කිරීම) ලක්‍ෂණයෙන් යුත් පලාසයෙන්. ඉසසුකී - පර සත්කාර ආදි නොඉවසන ලක්‍ෂණයෙන් යුත්. මච්ඡරී - ආවාස මසුරුකම් ආදී. සඨො - කයිරාටික. මායාවී - කරන ලද පාපය සඟවන. පාපිච්ඡො - දුස්සීල. විච්ඡාදිට්ඨි - නාස්තිවාදී, අහේතුවාදී, අකිරියවාදී, සන්දිට්ඨි පරාමාසි - තමන් දුටුදේම ස්පර්ශ කරයි. ආධාන ගාහී - දෘඩගාහී. දුප්පටිනිස්සගනී - ගත් දේ අත්හළ නොහැකි.
පථවීධාතූති පතිට‍්ඨාධාතු. ආපොධාතූති ආබන්‍ධනධාතු. තෙජොධාතූති පරිපාචනධාතු. වායොධාතූති විත්‍ථම‍්භනධාතු. ආකාසධාතූති අසම‍්ඵුට‍්ඨධාතු. විඤ‍්ඤාණධාතූති විජානනධාතු.
පඨවිධාතු - පිහිටි ධාතු. ආපොධාතු - බඳින ධාතු. තෙජොධාතු - පැසෙන ධාතු වායොධාතු - පුම්බවන ධාතු. ආකාස ධාතු - අස්පර්ශ ධාතු. විඤ්ඤාණ ධාතු - දැනගන්නා ධාතු.
නිස‍්සරණියඡක‍්කවණ‍්ණනා
නිස‍්සරණියා ධාතුයොති නිස‍්සටධාතුයොව. පරියාදාය තිට‍්ඨතීති පරියාදියිත්‍වා හාපෙත්‍වා තිට‍්ඨති. ‘මා හෙවන‍්තිස‍්ස වචනීයො’ති යස‍්මා අභූතං බ්‍යාකරණං බ්‍යාකරොති, තස‍්මා මා එවං භණීති වත‍්තබ‍්බො. යදිදං මෙත‍්තාචෙතොවිමුත‍්තීති යා අයං මෙත‍්තාචෙතොවිමුත‍්ති, ඉදං නිස්සරණං බ්‍යාපාදස‍්ස, බ්‍යාපාදතො නිස‍්සටාති අත්‍ථො. යො පන මෙත‍්තාය තිකචතුක‍්කජ‍්ඣානතො වුට්ඨිතො සඞ‍්ඛාරෙ සම‍්මසිත්‍වා තතියමග‍්ගං පත්‍වා “පුන බ්‍යාපාදො නත්‍ථී”ති තතියඵලෙන නිබ‍්බානං පස‍්සති, තස්ස චිත්තං අච‍්චන‍්තං නිස්සරණං බ්‍යාපාදස‍්ස. එතෙනුපායෙන සබ‍්බත්‍ථ අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
නිස්සාරණීය ධාතුයො - අත්හළ ධාතු. පරියාදාය තිට්ඨාති - මැඩ නසා සිටියි. මාහෙවන්තස්ස වචනීයො - යම් හෙයකින් නොවූ දෙයක් ප්‍රකාශ කෙරේ නම් එසේ නොකිව යුතුයයි කිව යුතුය. යදිදං මෙත්තා චෙතො විමුත්ති - මෙය මෙත්තා චේතොවිමුත්තියයි. ව්‍යාපාදයේ මෙය නිස්සරණයයි. යමෙක් තෙවන සිව්වන ධ්‍යානවලින් නැගිට සංස්කාරයන් සම්මර්ෂණය කොට තුන්වන මාර්ගයට පැමිණ යළි ව්‍යාපාදය නැතැයි තුන්වන ඵලයෙන් නිවන් දකී. ව්‍යාපාදයේ අත්‍යන්ත නිස්සරණය.
අනිමිත්තා චෙතොවිමුත‍්තීති අරහත‍්තඵලසමාපත‍්ති. සා හි රාගනිමිත‍්තාදීනඤ‍්චෙව රූපනිමිත‍්තාදීනඤ‍්ච නිච‍්චනිමිත‍්තාදීනඤ‍්ච අභාවා “අනිමිත්තා”ති වුත‍්තා. නිමිත‍්තානුසාරීති වුත‍්තප‍්පභෙදං නිමිත්තං අනුසරතීති නිමිත්තානුසාරී.
අනිමිත්තා චෙතො විමුත්ති - රහත්ඵල සමාපත්ති. එය රාග නිමිත්ත ආදියේ ද රූප නිමිත්ත ආදියේ ද නිත්‍ය නිමිත්ත ආදියේ ද අභාවයෙන් අනිමිත්ත යයි කියනු ලැබේ. නිමිත්තානුසාරී - කියන ලද ප්‍රභේද ඇති නිමිති සිහි කෙරේ යනු නිමිත්තානුසාරී වේ.
අස‍්මීති අස‍්මිමානො. අයමහමස‍්මීති පඤ‍්චසු ඛන්‍ධෙසු අයං නාම අහං අස‍්මීති එත‍්තාවතා අරහත‍්තං බ්‍යාකතං හොති. විචිකිච‍්ඡාකථංකථාසල‍්ලන‍්ති විචිකිච‍්ඡාභූතං කථංකථාසල‍්ලං. ‘මා හෙවන‍්තිස‍්ස වචනීයො’ති සචෙ තෙ පඨමමග‍්ගවජ‍්ඣා විචිකිච්ඡා උප‍්පජ‍්ජති, අරහත‍්තබ්‍යාකරණං මිච්ඡා හොති, තස‍්මා මා අභූතං භණීති වාරෙතබ‍්බො. අස‍්මිමානසමුග‍්ඝාතොති අරහත‍්තමග‍්ගො. අරහත‍්තමග‍්ගඵලවසෙන හි නිබ‍්බානෙ දිට‍්ඨෙ පුන අස‍්මිමානො නත්‍ථීති අරහත‍්තමග‍්ගො අස‍්මිමානසමුග‍්ඝාතොති වුත‍්තො.
අසමි - අසමි මානය. අයමහමස්මි - පංචස්කන්ධයෙහි අයං අහං නම් මම වෙමි. මෙපමණකින් අර්හත්වය විස්තර කරන ලදී. විචිකිච්ඡා කථං කථා සල්ලාපං - විචිකිච්ඡා වූ කථා කථා සල්ලාප. මාහෙවන්තස්ස වචනීයො - ඉදින් ඔබට පළමු මග වැරදුන හොත් විචිකිච්ඡා උපදී. අරහත්ත විවරණ මිථ්‍යා වෙයි. එහෙයින් අභූත නොකියවයි වැලැක්විය යුතුය. අස්මිමාන - සමුග්ඝාතො - අරහත්ත මග. රහත් මාර්ග පල වශයෙන් නිවන් දුටු විට යළි අස්මිමාන නැති නිසා අරහත්ත මග්ග අස්මිමාන සමුග්ඝාත යයි කියන ලදී.
අනුත‍්තරියාදිඡක‍්කවණ‍්ණනා
අනුත‍්තරියානීති අනුත්තරානි ජෙට්ඨකානි. දස‍්සනෙසු අනුත්තරියං දස්සනානුත්තරියං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ හත්‍ථිරතනාදීනං දස්සනං න දස්සනානුත්තරියං, නිවිට‍්ඨසද‍්ධස‍්ස පන නිවිට‍්ඨපෙමවසෙන දසබලස‍්ස වා භික‍්ඛුසඞ‍්ඝස‍්ස වා කසිණාසුභනිමිත‍්තාදීනං වා අඤ‍්ඤතරස‍්ස දස්සනං දස්සනානුත්තරියං නාම. ඛත‍්තියාදීනං ගුණකථාසවනං න සවනානුත‍්තරියං, නිවිට‍්ඨසද‍්ධස‍්ස පන නිවිට‍්ඨපෙමවසෙන තිණ‍්ණං වා රතනානං ගුණකථාසවනං තෙපිටකබුද‍්ධවචනසවනං වා සවනානුත‍්තරියං නාම. මණිරතනාදිලාභො න ලාභානුත‍්තරියං, සත‍්තවිධඅරියධනලාභො පන ලාභානුත‍්තරියං නාම. හත්‍ථිසිප‍්පාදිසික‍්ඛනං න සික‍්ඛානුත‍්තරියං, සික‍්ඛත‍්තයපූරණං පන සික‍්ඛානුත‍්තරියං නාම. ඛත‍්තියාදීනං පාරිචරියා න පාරිචරියානුත‍්තරියං, තිණ‍්ණං පන රතනානං පාරිචරියා පාරිචරියානුත‍්තරියං නාම. ඛත‍්තියාදීනං ගුණානුස‍්සරණං නානුස‍්සතානුත‍්තරියං, තිණ‍්ණං පන රතනානං ගුණානුස‍්සරණං අනුස‍්සතානුත‍්තරියං නාම.
අනුත්තරියානි - අනුත්තරානි, ජෙට්ඨකානි. දර්ශනයෙහි අනුත්තර දස්සනානුත්තරියං වේ. සෙසු පදවල ද මෙම නයමයි. එහි හත්ථි රතන ඇත් රුවන් ආදිය දස්සනානුත්තරිය නොවේ. බුදුරදුන්ගේ හෝ බික් සඟනගේ කසින අසුභ නිමිති ආදි යම් දසුනක් දස්සනානුත්තරිය වේ. ක්‍ෂත්‍රියාදීන්ගේ ගුණ කථා ඇසීම සවණානුත්තරිය නොවේ. රත්නත්‍රයේ ගුණ කථා ඇසීම ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය හෝ ඇසීම සවණානුත්තරිය වේ. මැණික් රුවන් ආදි ලාභ ලාභානුත්තරිය නොවේ. සප්තවිධ ආර්ය ධනලාභ ලාභානුත්තරිය නම් වේ. ඇත් ශිල්පාදි ශික්‍ෂණ සික්ඛානුත්තරිය නොවේ. ශික්ෂා තුන පරිපූරණය කිරිම සික්ඛානුත්තරිය වේ. ක්‍ෂත්‍රියාදීන්ගේ පාරිචර්යාව පාරිචරියානුත්තරිය නොවේ. රතන්ත්‍රයේ පාරිචරියාව පාරිචරියානුත්තරිය නම් වේ. ක්ෂත්රිය ආදීන්ගේ ගුණ සිහි කිරීම අනුස්සුතානුත්තරිය නොවේ. රතන්ත්‍රයේ ගුණ සිහි කිරීම අනුස්සුතානුන්තරිය නම් වේ. මෙම
අනුස‍්සතියොව අනුස‍්සතිට‍්ඨානානි නාම. බුද‍්ධානුස‍්සතීති බුද‍්ධස‍්ස ගුණානුස‍්සරණං. එවං අනුස‍්සරතො හි පීති උප‍්පජ‍්ජති. සො තං පීතිං ඛයතො වයතො පට‍්ඨපෙත්‍වා අරහත‍්තං පාපුණාති. උපචාරකම‍්මට‍්ඨානං නාමෙතං ගිහීනම‍්පි ලබ‍්භති, එස නයො සබ‍්බත්‍ථ. විත්‍ථාරකථා පනෙත්‍ථ විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා.
අනුස්සතියම අනුස්සතිට්ඨාන නම් වේ. බුද්ධානුස්සති - බුදුගුණ සිහි කිරීමය. මෙසේ අනුස්සරන්නාට ප්‍රීති උපදී. හේ ඒ ප්‍රීතිය බය වශයෙන් ව්‍යය වශයෙන් පිහිටුවා රහත් බවට පැමිණේ. මෙය උපචාර කමටහන් නමි. ගිහියෝ ද ලබති. සියළු තැන මෙම නයයි. විස්තර විසුද්ධි මග්ගයෙන් බලන්න.
සතතවිහාරඡක‍්කවණ‍්ණනා
සතතවිහාරාති ඛීණාසවස‍්ස නිච‍්චවිහාරා. චක්ඛුනා රූපං දිස‍්වාති චක‍්ඛුද‍්වාරාරම‍්මණෙ ආපාථගතෙ තං රූපං චක‍්ඛුවිඤ‍්ඤාණෙන දිස්වා ජවනක‍්ඛණෙ ඉට‍්ඨෙ අරජ්ජන්තො නෙව සුමනො හොති, අනිට‍්ඨෙ අදුස‍්සන‍්තො න දුම‍්මනො. අසමපෙක‍්ඛනෙ මොහං අනුප‍්පාදෙන‍්තො උපෙක්ඛකො විහරති මජ‍්ඣත‍්තො, සතියා යුත‍්තත‍්තා සතො, සම‍්පජඤ‍්ඤෙන යුත‍්තත‍්තා සම්පජානො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ඉති ඡසුපි ද‍්වාරෙසු උපෙක්ඛකො විහරතීති ඉමිනා ඡළඞ‍්ගුපෙක‍්ඛා කථිතා. සම‍්පජානොති වචනතො පන චත‍්තාරි ඤාණසම‍්පයුත‍්තචිත‍්තානි ලබ‍්භන‍්ති. සතතවිහාරාති වචනතො අට‍්ඨපි මහාචිත‍්තානි ලබ‍්භන‍්ති අරජ්ජන්තො අදුස‍්සන‍්තොති වචනතො දසපි චිත‍්තානි ලබ‍්භන‍්ති. සොමනස‍්සං කථං ලබ‍්භතීති චෙ ආසෙවනතො ලබ‍්භති.
සත්ත විහාරා - බීණාසවයාගේ නිත්‍ය විහාරය. චක්ඛුනා රූපං දිස්වා - ඇස් දොරට පැමිණි ඒ රූපය ඇස් විනැණින් (විඤ්ඤාණයෙන්) බලා. ජවන කෙණෙහි ඉටුවේ නො ඇලෙන්න සුමන නොවේ. අනිටුවෙහි දුසනය නොවන්නා දුමන නොවේ. අසම බැලීමෙන් මෝහය නො උපදවා මැදහත්ව වසයි. මැදහත්ව සිහියෙන් යුක්ත වූයේ සතො - වේ. සමීප ජානනයෙන් (දැනීමෙන් යුත් නිසා සම්පජාන - වේ. සෙසු පදවල ද මෙම නයයි. මෙසේ සදොරෙහි මැදහත්ව උපෙක්ඛකො විහරති - වසයි. “සම්පජාන” යන වචනයෙන් ඤාණ සම්පයුත්ත සිත් සතර ලබයි. “සත්ත විහාරා” වචනවලින් අටමහා සිත් ලබයි. “අරජ්ජන්තො අදුසන්තො” වචනවලින් අටමහා සිත් ලබයි. සොම්නස කෙසේ ලැබේද? සේවනය කිරිමෙන් ලැබේ.
අභිජාතිඡක‍්කවණ‍්ණනා
අභිජාතියොති ජාතියො. කණ්හාභිජාතිකො සමානොති කණ‍්හෙ නීචකුලෙ ජාතො හුත්‍වා. කණ්හං ධම්මං අභිජායතීති කාළකං දසදුස‍්සීල්‍යධම‍්මං පසවති කරොති. සො තං අභිජායිත්‍වා නිරයෙ නිබ‍්බත‍්තති. සුක්කං ධම‍්මන‍්ති අහං පුබ‍්බෙපි පුඤ‍්ඤානං අකතත‍්තා නීචකුලෙ නිබ‍්බත‍්තො. ඉදානි පුඤ‍්ඤං කරොමීති පුඤ‍්ඤසඞ‍්ඛාතං පණ‍්ඩරං ධම්මං අභිජායති. සො තෙන සග‍්ගෙ නිබ‍්බත‍්තති. අකණ්හං අසුක්කං නිබ‍්බානන‍්ති නිබ‍්බානඤ‍්හි සචෙ කණ්හං භවෙය්‍ය, කණ‍්හවිපාකං දදෙය්‍ය. සචෙ සුක්කං, සුක‍්කවිපාකං දදෙය්‍ය. ද‍්වින‍්නම‍්පි අප‍්පදානතො පන “අකණ්හං අසුක‍්ක”න‍්ති වුත‍්තං. නිබ‍්බානඤ‍්ච නාම ඉමස‍්මිං අත්‍ථෙ අරහත‍්තං අධිප‍්පෙතං. තඤ‍්හි කිලෙසනිබ‍්බානන‍්තෙ ජාතත‍්තා නිබ‍්බානං නාම. තං එස අභිජායති පසවති කරොති. සුක්කාභිජාතිකො සමානොති සුක‍්කෙ උච‍්චකුලෙ ජාතො හුත්‍වා. සෙසං වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං.
අභිජාතියො - ජාති, කණ්හාභිජාතිකො සමානො - කණ්හ නමි පහත් කුලයෙහි ඉපිද කණ්හං ධම්මං අභිජායති - කලක දස දුසිල් දම් රැස්කරයි. හේ එය උපදවා නිරයෙහි උපදියි. සුක්කං ධම්මං - මම පෙර පින් නොකළ නිසා පහත් කුලයෙහි උපන්මි. දැන් පින් කරන්නෙමියි පින් නම් වූ සුදු දම් උපදවයි. හේ එයින් සගෙහි උපදී. අකණ්හං අසුක්කං නිබ්බාණං - කණ්හ වන්නේ නම් කණ්හ විපාක දේ සුක්ක වන්නේ නම් සුක්ක විපාක. දෙකම නොදීමෙන් අකණ්හං අසුක්කං කියන ලදී. නිවන ද නම් වූ මේ අර්ථයෙහි රහත් බව අදහස් කරයි. එය කෙලෙස් නිබ්බාණ අන්තයේ ඇති වූ බැවින් නිබ්බාණ නමි. එය මොහු උපදවයි. රැස්කරයි. කරයි. සුක්කාභිජාතිකො සමානො - උසස් කුලයක ඉපිද සෙස්ස කී නයින් දත යුතුය.
නිබ‍්බෙධභාගියඡක‍්කවණ‍්ණනා
නිබ‍්බෙධභාගියාති නිබ‍්බෙධො වුච‍්චති නිබ‍්බානං, තං භජන‍්ති උපගච‍්ඡන‍්තීති නිබ්බෙධභාගියා. අනිච‍්චසඤ‍්ඤාදයො පඤ‍්චකෙ වුත‍්තා. නිරොධානුපස‍්සනාඤාණෙ සඤ්ඤා නිරොධසඤ‍්ඤා නාම.
නිබ්බෙධභාගියා - නිබ්බෙධ යනු නිවණ යයි කියනු ලැබේ. එය භජනය කරයි. වෙතට යයි. නිබ්බෙධභාගිය වේ. අනිච්ච සඤ්ඤාදිය පංචකයෙහි කියන ලදී. නිරොධ අනුපස්සනා ඤාණයෙ සංඥා - නිරෝධ සඤඤා නමි වේ.
“ඉමෙ ඛො, ආවුසො”තිආදි වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති ද‍්වාවීසතියා ඡක‍්කානං වසෙන බාත‍්තිංසසතපඤ‍්හෙ කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
ඇවැත්නි මෙය ආදිය කී නයින් යෙදිය යුතුය. මෙසේ ඡක්ක විසි දෙකක් වශයෙන් එකසිය දෙකක් ප්‍රශ්න කථා කරන තෙරුන් වහන්සේ සාමග්ගි රසය දැක්වූහ.
ඡක‍්කවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
ඡක්කං නිමි.
සත‍්තකවණ‍්ණනා
ඉති ඡක‍්කවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි සත‍්තකවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි.
ඡක්ක වශයෙන් සාමග්ගිරසය දක්වා දැන් සත්තක වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනාව ආරම්භ කළහ.
තත්ථ සම‍්පත‍්තිපටිලාභට‍්ඨෙන සද්ධාව ධනං සද්ධාධනං. එස නයො සබ‍්බත්‍ථ. පඤ‍්ඤාධනං පනෙත්‍ථ සබ‍්බසෙට‍්ඨං. පඤ්ඤාය හි ඨත්‍වා තීණි සුචරිතානි පඤ‍්චසීලානි දසසීලානි පූරෙත්‍වා සග‍්ගූපගා හොන‍්ති, සාවකපාරමීඤාණං, පච‍්චෙකබොධිඤාණං, සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණඤ‍්ච පටිවිජ‍්ඣන‍්ති. ඉමාසං සම‍්පත‍්තීනං පටිලාභකාරණතො පඤ්ඤා “ධන”න‍්ති වුත‍්තා. සත‍්තපි චෙතානි ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකානෙව කථිතානි. බොජ‍්ඣඞ‍්ගකථා කථිතාව.
එහි සම්පත් ප්‍රතිලාභ අර්ථයෙන් සද්ධාවම ධනය සද්ධාධනං වේ. මෙහි පඤ්ඤා ධනය සියල්ලටම සෙට වේ. පඤ්ඤායෙහි සිට තුන් සුචරිත පන්සිල් දසසිල් පුරා සගැ උපදිත්. ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණ පසේ බුදු නැණ, සර්වඥතා ඤාණ ද ප්‍රතිවේධ කරත්. මේ සම්පත් ප්‍රතිලාභ කිරීමෙන් ප්‍රඥාව ධනයයි කියන ලදී. චේතනා සතම ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව කියන ලදී. බොජඣඞග කථා කියන ලදී.
සමාධිපරික‍්ඛාරාති සමාධිපරිවාරා. සම‍්මාදිට‍්ඨාදීනි වුත‍්තත්‍ථානෙව. ඉමෙපි සත්ත පරික‍්ඛාරා ලොකියලොකුත‍්තරාව කථිතා.
සමාධි පරික්ඛාර - සමාධි පිරිවර. සම්මා දිට්ඨි ආදිය කියන ලදී. මේ සපිරිවර ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව කියන ලදී.
අසතං ධම්මා අසන‍්තා වා ධම්මා ලාමකා ධම‍්මාති අසද්ධම්මා. විපරියායෙන සද‍්ධම‍්මා වෙදිතබ‍්බා. සෙසමෙත්‍ථ උත‍්තානත්‍ථමෙව. සද‍්ධම‍්මෙසු පන සද‍්ධාදයො සබ‍්බෙපි විපස‍්සකස‍්සෙව කථිතා. තෙසුපි පඤ්ඤා ලොකියලොකුත‍්තරා. අයං විසෙසො.
අසත් ධර්මය අශාන්ත ධර්මය හෝ ලාමක ධර්මය හෝ අසද්ධම්මා - වේ. සද්ධර්මයට වෙනස් වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි සෙස්ස කියන ලද අර්ථ ඇත්තේ වේ. සද්ධර්මයෙහි සද්ධා ආදි සියල්ල විපස්සකයෙහි කියන ලදී. ඒවායෙහි ද පඤ්ඤා ලෞකික ලෝකෝත්තතරයි. මෙය විශේෂයකි.
සප‍්පුරිසානං ධම‍්මාති සප‍්පුරිසධම‍්මා. තත්ථ සුත‍්තගෙය්‍යාදිකං ධම්මං ජානාතීති ධම‍්මඤ‍්ඤූ. තස්ස තස‍්සෙව භාසිතස‍්ස අත්‍ථං ජානාතීති අත්‍ථඤ‍්ඤූ. “එත‍්තකොම‍්හි සීලෙන සමාධිනා පඤ‍්ඤායා”ති එවං අත්තානං ජානාතීති අත‍්තඤ‍්ඤූ. පටිග‍්ගහණපරිභොගෙසු මත‍්තං ජානාතීති මත‍්තඤ‍්ඤූ. අයං කාලො උද‍්දෙසස‍්ස, අයං කාලො පරිපුච‍්ඡාය, අයං කාලො යොගස‍්ස අධිගමායාති එවං කාලං ජානාතීති කාලඤ‍්ඤූ. එත්‍ථ ච පඤ්ච වස‍්සානි උද‍්දෙසස‍්ස කාලො. දස පරිපුච‍්ඡාය. ඉදං අතිසම‍්බාධං. දස වස‍්සානි පන උද‍්දෙසස‍්ස කාලො. වීසති පරිපුච‍්ඡාය. තතො පරං යොගෙ කම්මං කාතබ‍්බං. අට‍්ඨවිධං පරිසං ජානාතීති පරිසඤ‍්ඤූ. සෙවිතබ‍්බාසෙවිතබ‍්බං පුග‍්ගලං ජානාතීති පුග‍්ගලඤ‍්ඤූ.
සත් පුරුෂයන්ගේ ධර්ම සප්පුරිස ධම්මා. එහි සුත්ත ගෙය්‍යදි ධර්ම දනීනුයි. ධම්මඤ්ඤු වේ. ඒ ඒවායෙහි කියන ලද දනීනුයි. අත්ථඤ්ඤු වේ. මෙපමණෙහි සීලයෙන් සමාධියෙන් පැනේ යයි මෙසේ තමා දනී යයි අත්තඤ්ඤු වේ. පිළිගන්නා පරිභෝගවල ප්‍රමාණය දනී යයි මත්තඤ්ඤු වේ. මෙම කාලය උදෙසීමට මෙම කාලය පිළිවිසීමට මෙම කාලය භාවනාවට මෙම කාලය අධිගමයට මෙසේ කාලය දනීනුයි කාලඤ්ඤු වේ. එහිද වසර පහක් උදෙසන කාලයයි. දස වසරක් පිළිවිසින කාලයයි. මෙය අති සම්බාධය. දස වසක් වනාහි උදෙසන කාලයයි. විස්සක් පිළිවිසින කාලයයි. ඉන් පසු භාවනා කර්ම කළ යුතුය. අෂ්ටවිධ පිරිස දනී යයි. පරිසදඤ්ඤු වේ. සෙවිය යුතු සේවිත පුද්ගලයන් දනී යනු පුද්ගලඤ්ඤු වේ.
නිද‍්දසවත්‍ථූනීති නිද‍්දසාදිවත්‍ථූනි. නිද‍්දසො භික්ඛු, නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො, නිප්පඤ්ඤාසො භික‍්ඛූති එවං වචනකාරණානි. අයං කිර පඤ‍්හො තිත්‍ථියසමයෙ උප‍්පන‍්නො. තිත්‍ථියා හි දසවස‍්සකාලෙ මතං නිගණ‍්ඨං නිද‍්දසොති වදන‍්ති. සො කිර පුන දසවස‍්සො න හොති. න කෙවලඤ‍්ච දසවස‍්සොව. නවවස‍්සොපි…පෙ… එකවස‍්සොපි න හොති. එතෙනෙව නයෙන වීසතිවස‍්සාදිකාලෙපි මතං නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො, නිප‍්පඤ‍්ඤාසොති වදන‍්ති. ආයස‍්මා ආනන්‍දො ගාමෙ විචරන‍්තො තං කථං සුත්‍වා විහාරං ගන‍්ත්‍වා භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ආහ –
නිද්දස වත්ථුනි - නිර්දිස වස්තු නිද්දෙස භික්ෂූන් නිබබීස නිත්තිංස නිච්චත්තාලිස නිප්පඤ්ඤාස භික්ඛු යයි මෙසේ වචන කරුණු. මේ ප්‍රශ්නය තීර්ථක සමයෙහි ඇතිවිය. තීර්ථකයෝ දසවස් කාලයෙහි මළ නිගණ්ඨයකු නිද්දස යයි කියති. හේ වනාහි නැවත දස වර්ෂයක් නැත. දස වර්ෂයක් පමණක් නොව තව වරයක් ද නැත..... එක වර්ෂයක් ද නොවේ. මේ නයින් ම විසිවස් කාලයෙහි මළ නිබ්බීසො, නිත්තිංසො, නිච්චත්තාලීසො. නිප්පඤ්ඤාසො යයි කියති. ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමි ගමේ හැසිරෙන්නේ ඒ කථාව අසා විහාරයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැන්වීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කීහ.
“න ඉදං, ආනන්ද, තිත්‍ථියානං අධිවචනං මම සාසනෙ ඛීණාසවස‍්සෙතං අධිවචනං. ඛීණාසවො හි දසවස‍්සකාලෙ පරිනිබ‍්බුතො පුන දසවස‍්සො න හොති. න කෙවලඤ‍්ච දසවස‍්සොව, නවවස‍්සොපි…පෙ… එකවස‍්සොපි. න කෙවලඤ‍්ච එකවස‍්සොව, දසමාසිකොපි…පෙ… එකමාසිකොපි. එකදිවසිකොපි. එකමුහුත‍්තොපි න හොති එව. කස‍්මා? පුන පටිසන්‍ධියා අභාවා. නිබ‍්බීසාදීසුපි එසෙව නයො. ඉති භගවා මම සාසනෙ ඛීණාසවස‍්සෙතං අධිවචන”න‍්ති –
ආනන්ද මෙය තීර්ථකයින් හේ අධිවචනයක් නොවේ. මාගේ සාසනයෙහි ක්ෂීණාශ්‍රයන්ට මෙය අධිවචනයකි. ක්ෂීණාශ්රවයා දසවස් කාලයෙහි පිරිනිවන් පෑවේ නැවත දස වර්ෂයක් නොවේ. දස වර්ෂයක් පමණක් නොවේ. නව වර්ෂයකුදු නොවේ... එක් වර්ෂයකුදු නොවේ. එකොළොස් වසකුදු.....එකමාසයකුදු එක් දෙදවසක් ද එක් මොහොතකුදු නොවේ. කුමක් හෙයින්ද? නැවත පිළිසිඳීමක් නොමැති හෙයිනි. නිබ්බීසාදියෙහි ද මෙම නයමයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ සාසනයෙහි ඛීණාසවයන්ට අධිවචනයෙකැයි
වත්‍වා යෙහි කාරණෙහි සො නිද‍්දසො හොති, තානි දස‍්සෙතුං සත්ත නිද‍්දසවත්‍ථූනි දෙසෙති. ථෙරොපි තමෙව දෙසනං උද‍්ධරිත්‍වා සත්ත නිද‍්දසවත්‍ථූනි ඉධාවුසො, භික්ඛු, සික‍්ඛාසමාදානෙතිආදිමාහ. තත්ථ ඉධාති ඉමස‍්මිං සාසනෙ. සික‍්ඛාසමාදානෙ තිබ‍්බච‍්ඡන්‍දො හොතීති සික‍්ඛත‍්තයපූරණෙ බහලච‍්ඡන්‍දො හොති. ආයතිඤ‍්ච සික‍්ඛාසමාදානෙ අවිගතපෙමොති අනාගතෙ පුනදිවසාදීසුපි සික‍්ඛාපූරණෙ අවිගතපෙමෙන සමන්නාගතො හොති. ධම‍්මනිසන‍්තියාති ධම‍්මනිසාමනාය. විපස‍්සනායෙතං අධිවචනං. ඉච‍්ඡාවිනයෙති තණ‍්හාවිනයනෙ. පටිසල‍්ලානෙති එකීභාවෙ. වීරියාරම‍්භෙති කායිකචෙතසිකස‍්ස වීරියස‍්ස පූරණෙ. සතිනෙපක‍්කෙති සතියඤ‍්චෙව නෙපක‍්කභාවෙ ච. දිට‍්ඨිපටිවෙධෙති මග‍්ගදස‍්සනෙ. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං.
වදාරා යම් කරුණකින් ඒ නිද්දෙසය වේද එය දැක්වීමට සත් නිද්දස වත්ථු දෙසූහ. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ඒ දේශනාවම උපුටා සත් නිද්දස වස්තු දක්වන්නේ ඇවැත්නි, මෙහි භික්ෂුව, “සික්ඛා සමාදානෙති” යනාදිය කීහ. එහි ඉධ - මේ සාසනයෙහි. ආයතිං සික්ඛා සමාදානෙ අධිගත පෙමො - අනාගතයෙහි නැවත දිනවලද ශික්ෂා පූර්ණයෙහි වෙනස් නොවූ ප්‍රේමයෙන්ම යුක්ත වූයේ වේ. ධම්මනිසන්තියා - ධර්ම නිසාමනාවෙන් - මෙය විපස්සනාවට සමාන වචනයකි. ඉච්ඡාවිනයෙ - තෘෂ්ණා විනයයෙන්. පටිසල්ලාණෙ - ඒකීය භාවයෙහි. විරියාරම්භෙ - කායික චෛතසික වීර්ය පූර්ණයෙහි. සතිනෙපක්කෙ - සිහියෙහි ද දක්‍ෂභාවයෙහි ද, දිට්ඨිපටිවෙධෙ - මාර්ග දර්ශනයෙහි, සෙසු සියළු තැන කියන ලද නයින්ම දත යුතුය.
සඤ‍්ඤාසු අසුභානුපස‍්සනාඤාණෙ සඤ්ඤා අසුභසඤ‍්ඤා. ආදීනවානුපස‍්සනාඤාණෙ සඤ්ඤා ආදීනවසඤ‍්ඤා නාම. සෙසා හෙට්ඨා වුත‍්තා එව. බලසත‍්තකවිඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතිසත‍්තකපුග‍්ගලසත‍්තකානි වුත‍්තනයානෙව. අප‍්පහීනට‍්ඨෙන අනුසයන‍්තීති අනුසයා. ථාමගතො කාමරාගො කාමරාගානුසයො. එස නයො සබ‍්බත්‍ථ. සංයොජනසත‍්තකං උත‍්තානත්‍ථමෙව.
සංඥාවල, අසුභ අනුපස්සනා ඤාණයෙහි සංඥාව අසුභ සඤ්ඤා - වේ. සෙස්ස යට කියන ලදී. බල සත්තකය. විඤ්ඤාණ ඨිති සත්තකය පුද්ගල සත්තකය කියන ලද නය අනුව වේ. අප්‍රහීන අර්ථයෙන්, අත් නොහැර පවතී යනු - අනුසයා - වේ. බලවත් වූ කාමරාගයම කාමරාගානුසයො - වේ. සියළුතැන මේ නයම වේ. සංයෝජන සත්තකය කියන ලද අර්ථ ඇත්තේ වේ.
අධිකරණසමථසත‍්තකවණ‍්ණනා
අධිකරණසමථෙසු අධිකරණානි සමෙන‍්ති වූපසමෙන‍්තීති අධිකරණසමථා. උප‍්පන‍්නුප‍්පන‍්නානන‍්ති උප‍්පන‍්නානං උප‍්පන‍්නානං. අධිකරණානන‍්ති විවාදාධිකරණං අනුවාදාධිකරණං ආපත‍්තාධිකරණං කිච‍්චාධිකරණන‍්ති ඉමෙසං චතුන‍්නං. සමථාය වූපසමායාති සමථත්‍ථඤ‍්චෙව වූපසමනත්‍ථඤ‍්ච. සම‍්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්‍ථාරකොති ඉමෙ සත්ත සමථා දාතබ‍්බා.
අධිකරණ සමථවල අධිකරණ (නඩු, ආරවුල්) සමනය වෙයි. ව්‍යපසමනය වෙයි යන අධිකරණ සමථා - වේ. උප්පනනුප්පන්නානං - උපන්නා වූ, උපන්නා වූ. අධිකරණානං - විවාදාධිකරණා අනුවාධිකරණා, අපාත්ති අධිකරණ, කිච්ච අධිකරණ මේ සතර. සමථාය වුපසමාය - සමථය සඳහා ද වුපසමය සඳහා ද සම්මුඛා විනයො දාතබ්බො.... තිණවත්ථාරකො - මේ සමථ සත දිය යුතුය.
තත්‍රායං විනිච‍්ඡයනයො. අධිකරණෙසු තාව ධම‍්මොති වා අධම‍්මොති වා අට‍්ඨාරසහි වත්‍ථූහි විවදන‍්තානං භික‍්ඛූනං යො විවාදො, ඉදං විවාදාධිකරණං නාම. සීලවිපත‍්තියා වා ආචාරදිට‍්ඨිආජීවවිපත‍්තියා වා අනුවදන‍්තානං අනුවාදො උපවදනා චෙව චොදනා ච, ඉදං අනුවාදාධිකරණං නාම. මාතිකාය ආගතා පඤ්ච, විභඞ‍්ගෙ ද‍්වෙති සත‍්තපි ආපත‍්තික‍්ඛන්‍ධා, ඉදං ආපත‍්තාධිකරණං නාම. සඞ‍්ඝස‍්ස අපලොකනාදීනං චතුන‍්නං කම‍්මානං කරණං, ඉදං කිච‍්චාධිකරණං නාම.
එහි විනිශ්චය නය මෙසේය. අධිකරණවල පළමුව ධර්ම යයි හෝ අධර්මයයි හෝ අටළොස් වස්තුවල විවාද කරන භික්ෂූන්ගේ යම් විවාදයක් මෙය විවාදාධිකරණ යයි. සීල විපත්තියෙන් හෝ ආචාර දෘෂ්ටි ආජීව විපත්තියෙන් අනුව කියන්නා වූ යම් අනුවාදයක් කීම චෝදනාව ද මෙය අනුවාදාධිකරණයයි. මාතිකායෙහි ආ පංචවිභංග ද සත් ඇවැත් කඳු ද මෙය ආපත්ති අධිකරණයයි. සංඝයාගේ අප ලෝකනාදි සතර කර්මයන්ගේ කිරීම මෙය කිච්චාධිකරණයයි.
තත්ථ විවාදාධිකරණං ද‍්වීහි සමථෙහි සම‍්මති සම‍්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච. සම‍්මුඛාවිනයෙනෙව සම‍්මමානං යස‍්මිං විහාරෙ උප්පන්නං තස‍්මිංයෙව වා අඤ‍්ඤත්‍ථ වූපසමෙතුං ගච‍්ඡන‍්තානං අන‍්තරාමග‍්ගෙ වා යත්‍ථ ගන‍්ත්‍වා සඞ‍්ඝස‍්ස නිය්‍යාතිතං තත්ථ සඞ‍්ඝෙන වා සඞ‍්ඝෙ වූපසමෙතුං අසක‍්කොන‍්තෙ තත්‍ථෙව උබ‍්බාහිකාය සම‍්මතපුග‍්ගලෙහි වා විනිච‍්ඡිතං සම‍්මති. එවං සම‍්මමානෙ ච පනෙතස‍්මිං යා සඞ‍්ඝසම‍්මුඛතා ධම‍්මසම‍්මුඛතා විනයසම‍්මුඛතා පුග‍්ගලසම‍්මුඛතා, අයං සම‍්මුඛාවිනයො නාම.
එහි විවාදාධිකරණය සමථ දෙකකින් සංසිඳේ. සම්මුබා විනයෙන් ද යෙභුය්‍යසිකාවෙන් ද. සම්මුඛා විනයෙන්ම සමනය කරන්නේ යම් විහාරයක ඇති වූ අධිකරණය ඒ විහාරයෙහි හෝ වෙන විහාරයක හෝ සමනය කිරීමට යන්නේ අතරමග හෝ යම් තැනකට ගොස් සංඝයාට පමණුවා එය එහි සංඝයා විසින් හෝ සංඝයාව සමථයකට පැමිණවීමට නොහැකි වනවිට එහිම සම්මත පුද්ගලයන්ගෙන් කොමිෂන් සභාවක් පත්කර හෝ විනිශ්චය සම්මතය. මෙසේ සමනය වීමෙන් ද එහි යම් සංඝ සම්මුඛතා ධම්ම සම්මුඛතා විනය සම්මුඛතා පුද්ගල සම්මුඛතා යන මෙය සම්මුඛා විනය නම් වේ.
තත්ථ ච කාරකසඞ‍්ඝස‍්ස සඞ‍්ඝසාමග‍්ගිවසෙන සම‍්මුඛීභාවො සඞ‍්ඝසම‍්මුඛතා. සමෙතබ‍්බස‍්ස වත්‍ථුනො භූතතා ධම‍්මසම‍්මුඛතා. යථා තං සමෙතබ‍්බං, තථෙව සම‍්මනං විනයසම‍්මුඛතා. යො ච විවදති, යෙන ච විවදති, තෙසං උභින‍්නං අත්‍ථපච‍්චත්‍ථිකානං සම‍්මුඛීභාවො පුග‍්ගලසම‍්මුඛතා. උබ‍්බාහිකාය වූපසමෙ පනෙත්‍ථ සඞ‍්ඝසම‍්මුඛතා පරිහායති. එවං තාව සම‍්මුඛාවිනයෙනෙව සම‍්මති.
එහි ද කාරක සංඝයාට සංඝ සාමග්ගි වශයෙන් සම්මුඛ බව සංඝ සම්මුඛතා වේ. සමථයට පත්කළ යුතු වස්තුවෙහි තථ්‍යබව ධම්ම සම්මුඛතා වේ. සමනය කළ යුතු ආකාරයටම සමනය වීම විනය සම්මුඛතා වේ. වාද කරන්නා ද කරනු ලබන්නාද දෙපාර්ශවයම (අත්ත පච්චත්ථික) හමුවීම පුග්ගල සම්මුඛතා වේ. මෙහි කාරක සභාවෙන් (උබ්භාහිකා) සමනය වීමෙහි සංඝ සම්මුඛතා පාවිච්චි කෙරේ. මෙසේ සම්මුඛා විනයෙන්ම සමනය වේ.
සචෙ පනෙවම‍්පි න සම‍්මති, අථ නං උබ‍්බාහිකාය සම‍්මතා භික‍්ඛූ “න මයං සක‍්කොම වූපසමෙතු”න‍්ති සඞ‍්ඝස‍්සෙව නිය්‍යාතෙන‍්ති, තතො සඞ‍්ඝො පඤ‍්චඞ‍්ගසමන‍්නාගතං භික‍්ඛුං සලාකග‍්ගාහාපකං සම‍්මන‍්නති. තෙන ගුළ‍්හකවිවටකසකණ‍්ණජප‍්පකෙසු තීසු සලාකග‍්ගාහෙසු අඤ‍්ඤතරවසෙන සලාකං ගාහාපෙත්‍වා සන‍්නිපතිතපරිසාය ධම‍්මවාදීනං යෙභුය්‍යතාය යථා තෙ ධම‍්මවාදිනො වදන‍්ති, එවං වූපසන‍්තං අධිකරණං සම‍්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච වූපසන‍්තං හොති.
මෙසේත් සමනය නොවුනේ නම් ඉක්බිති උබ්භාහිකාවට පත් වූ භික්ෂුහු සමථයට පැමිණවීමට අපට නොහැකි වුනෙමු යයි සංඝයාටම පවරා දෙති. ඉක්බිති සංඝයා අංග පසකින් යුත් සලාකගාහාපක (සලාක-ඉරටු වැනි ලකුණක් ගන්වන) භික්ෂුවක් සම්මත කොට උන්වහන්සේ ලවා රහස් විවෘත කණ ලඟ කියන සකණ්ණ ජප්පක) ක්‍රමවලින් එකකින් සලාක ගන්වා රැස් වූ පිරිසේ ධර්මවාදීන් වැඩිවන්නේ නම් ධර්මවාදීහු කියති. මෙසේ සංසිඳුණු අධිකරණය සම්මුඛ විනයෙන් ද යෙභුය්‍යසිකායෙන් ද සංසිඳුනේ වේ.
තත්ථ සම‍්මුඛාවිනයො වුත‍්තනයො එව. යං පන යෙභුය්‍යසිකාකම‍්මස‍්ස කරණං, අයං යෙභුය්‍යසිකා නාම. එවං විවාදාධිකරණං ද‍්වීහි සමථෙහි සම‍්මති. අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම‍්මති – සම‍්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච අමූළ‍්හවිනයෙන ච තස‍්සපාපියසිකාය ච. සම‍්මුඛාවිනයෙනෙව සම‍්මමානං යො ච අනුවදති, යඤ‍්ච අනුවදති, තෙසං වචනං සුත්‍වා සචෙ කාචි ආපත්ති නත්ථි, උභො ඛමාපෙත්‍වා, සචෙ අත්‍ථි, අයං නාමෙත්‍ථ ආපත‍්තීති එවං විනිච‍්ඡිතං වූපසම‍්මති. තත්ථ සම‍්මුඛාවිනයලක‍්ඛණං වුත‍්තනයමෙව. යදා පන ඛීණාසවස‍්ස භික‍්ඛුනො අමූලිකාය සීලවිපත‍්තියා අනුද‍්ධංසිතස‍්ස සතිවිනයං යාචමානස‍්ස සඞ‍්ඝො ඤත‍්තිචතුත්‍ථෙන කම‍්මෙන සතිවිනයං දෙති, තදා සම‍්මුඛාවිනයෙන ච සතිවිනයෙන ච වූපසන‍්තං හොති. දින‍්නෙ පන සතිවිනයෙ පුන තස්මිං පුග‍්ගලෙ කස‍්සචි අනුවාදො න රුහති.
එහි සම්මුඛා විනය කියන ලද නය වේ. යමක් සඳහා යෙභුය්‍යසිකා කර්මය කිරීම මෙය යෙභුය්‍යසිකා නම් වේ. විවාදාධිකරණය මෙසේ සමථ දෙකකින් සමනය කරයි, අනුවාදාධිකරණය සමථ හතරකින් සමනය කරයි. සම්මුඛ විනය, සති විනය, අමුළහ විනය, තස්සපාපිය්‍යසිකාය, සම්මුඛා විනයෙන් සමථයට පත් කරන විට යමෙක් අනුව කියයිද යමෙකුට කියයිද ඔවුන් වචනවල ඇහුන්කන් දී කිසිවෙකුගේ ඇවැත් නොමැති නම් දෙපාර්වය ක්‍ෂමා කරවා, ඇවැත් ඇත්නම් මෙහි ඇවැත මේ යයි මෙසේ විනිශ්චයෙන් සමනය කෙරේ. එහි සම්මුඛා විනය ලක්ෂණ කියන ලද්දේමය. බීණාසවයන් වහන්සේ නමකට අමූලික සීල විපත්තියෙන් චෝදිත කල්හි උන්වහන්සේට ඉල්ලනු ලබන සති විනය සංඝයා ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් සති විනය දෙති. එකල සම්මුඛා විනයෙන් ද සති විනයෙන් ද සමනය වුයේ වේ. සති විනය දුන් පසු ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි කිසිවෙක් නැවත එය මතු නො කරයි.
යදා උම‍්මත‍්තකො භික්ඛු උම‍්මාදවසෙන අස‍්සාමණකෙ අජ‍්ඣාචාරෙ “සරතායස‍්මා එවරූපිං ආපත්ති”න‍්ති භික‍්ඛූහි චොදියමානො “උම‍්මත‍්තකෙන මෙ, ආවුසො, එතං කතං, නාහං තං සරාමී”ති භණන‍්තොපි භික‍්ඛූහි චොදියමානොව පුන අචොදනත්‍ථාය අමූළ‍්හවිනයං යාචති, සඞ‍්ඝො චස‍්ස ඤත‍්තිචතුත්‍ථෙන කම‍්මෙන අමූළ‍්හවිනයං දෙති, තදා සම‍්මුඛාවිනයෙන ච අමූළ‍්හවිනයෙන ච වූපසන‍්තං හොති. දින‍්නෙ පන අමූළ‍්හවිනයෙ පුන තස්මිං පුග‍්ගලෙ කස‍්සචි තප‍්පච‍්චයා අනුවාදො න රුහති.
උමතු භික්ෂුවක් උමතුවෙන් අස්සමණක ආචාරයෙහි හැසිරෙන්නේ මෙබඳු ඇවතකට අවන් යයි භික්ෂූන් චෝදනා කරනු ලබන්නේ, ආයුෂ්මත්න මා විසින් මෙසේ කරන ලද්දේ උමතුවෙනි. මම එය සිහි නොකරමියි කියන්නේ ද භික්ෂූන් විසින් චෝදනා කරනු ලබන්නේ ද නැවත චෝදනා නොකිරීම සඳහා අමූළහ විනය ඉල්ලයි. සංඝයා ඔහුට ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් අමූළහ විනය වෙයි. එකල්හි සම්මුඛා විනයෙන් ද අමූළහ විනයෙන් ද උපසමනය කෙළේ වේ. අමූළහ විනය දුන් කල්හි ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි ඒ හේතුවෙන් නැවත එය මතු නොකරයි.
යදා පන පාරාජිකෙන වා පාරාජිකසාමන‍්තෙන වා චොදියමානස‍්ස අඤ‍්ඤෙනඤ‍්ඤං පටිචරතො පාපුස‍්සන‍්නතාය පාපියස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස “සචායං අච‍්ඡින‍්නමූලො භවිස‍්සති, සම්මා වත‍්තිත්‍වා ඔසාරණං ලභිස‍්සති. සචෙ ඡින‍්නමූලො අයමෙවස‍්ස නාසනා භවිස‍්සතී”ති මඤ‍්ඤමානො සඞ‍්ඝො ඤත‍්තිචතුත්‍ථෙන කම‍්මෙන තස‍්සපාපියසිකං කරොති, තදා සම‍්මුඛාවිනයෙන ච තස‍්සපාපියසිකාය ච වූපසන‍්තං හොතීති. එවං අනුවාදාධිකරණං චතූහි සමථෙහි සම‍්මති. ආපත‍්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම‍්මති සම‍්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ‍්ඤාතකරණෙන ච තිණවත්‍ථාරකෙන ච. තස්ස සම‍්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසමො නත්ථි. යදා පන එකස‍්ස වා භික‍්ඛුනො සන‍්තිකෙ සඞ‍්ඝගණමජ‍්ඣෙසු වා භික්ඛු ලහුකං ආපත‍්තිං දෙසෙති, තදා ආපත‍්තාධිකරණං සම‍්මුඛාවිනයෙන ච පටිඤ‍්ඤාතකරණෙන ච වූපසම‍්මති.
යම් විට පාරාජිකාවෙන් හෝ පාරජිකාවට සමාන දේකින් හෝ චෝදනා කරනු ලබන්නාට අනිකකින් අනිකක් වෙන්වූයේ පව උස්සන්න වූ පාපි පුද්ගලයාව නොසිඳන ලද මුල් ඇතිවන්නේය. මනාව පැවතී නැවත ඇතුළුවීම ලබන්නේය. ඉදින් සිදුණු මුල් ඇත්තේ නම් ඔහුගේ නාසනය මෙසේ වන්නේ යයි සිතමින් සංඝයා ඤත්ති චතුත්ථ කර්මයෙන් තස්ස පාපීය්‍යසිකං කරති. එවිට සම්මුඛා විනයෙන් ද තස්ස පාපීය්‍යසිකාවෙන් ද උපසමනය වේ. මෙසේ අනුවාදාධිකරණය සමථ සතරකින් සංසිඳවයි. ආපත්තාධිකරණ සම්මුඛා විනය පටිඤ්ඤාත කරණය තිනවත්ථාරකය යන සමථ තුනෙන් සංසිඳවයි. යම් විට එක් භික්ෂුවක් සමීපයෙහි හෝ සංඝ මධ්‍යයෙහි හෝ භික්ෂුව වහා ඇවැත් දෙසාද එවිට ආපත්තාධිකරණය සම්මුඛා විනයෙන් ද පටිඤ්ඤාත කරණයෙන් ද සංසිඳුවයි.
තත්ථ සම‍්මුඛාවිනයෙ තාව යො ච දෙසෙති, යස‍්ස ච දෙසෙති, තෙසං සම‍්මුඛීභාවො පුග‍්ගලසම‍්මුඛතා. සෙසං වුත‍්තනයමෙව.
එහි පළමුව සම්මුඛා විනය යමෙක් දෙසයි, යමෙකුට දෙසයි. ඔවුන්ගේ සම්මුඛීභාවය පුද්ගල සම්මුඛතා වේ. සෙස්ස කියන ලද නයින්මය.
පුග‍්ගලස‍්ස ගණස‍්ස ච දෙසනාකාලෙ සඞ‍්ඝසම‍්මුඛතා පරිහායති. යා පනෙත්‍ථ අහං, භන‍්තෙ, ඉත්‍ථන‍්නාමං ආපත‍්තිං ආපන‍්නොති ච ආම, පස‍්සාමීති ච පටිඤ‍්ඤා, තාය පටිඤ‍්ඤාය “ආයතිං සංවරෙය්‍යාසී”ති කරණං, තං පටිඤ‍්ඤාතකරණං නාම. සඞ‍්ඝාදිසෙසෙ හි පරිවාසාදියාචනා පටිඤ‍්ඤා. පරිවාසාදීනං දානං පටිඤ‍්ඤාතකරණං නාම. ද‍්වෙ පක‍්ඛජාතා පන භණ‍්ඩනකාරකා භික‍්ඛූ බහුං අස‍්සාමණකං අජ‍්ඣාචරිත්‍වා පුන ලජ‍්ජිධම‍්මෙ උප‍්පන‍්නෙ සචෙ මයං ඉමාහි ආපත‍්තීහි අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං කාරෙස‍්සාම, සියාපි තං අධිකරණං කක‍්ඛළත‍්තාය සංවත‍්තෙය්‍යාති අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං ආපත‍්තියා කාරාපනෙ දොසං දිස්වා යදා තිණවත්‍ථාරකකම‍්මං කරොන‍්ති, තදා ආපත‍්තාධිකරණං සම‍්මුඛාවිනයෙන ච තිණවත්‍ථාරකෙන ච සම‍්මති.
පුද්ගලයාට ද ගණයාට ද දේශනා කාලයෙහි සංඝ සම්මුඛතා පිරිහෙයි. ස්වාමීනි ඉදිරි සංවරය වන්නේය. එය පටිඤ්ඤාත කරණය නම් වේ. සංඝාදිසෙසයෙහි පරිවාස ආදිය යාචනය පටිඤ්ඤාත පරිවාස ආදිය දීම පටිඤ්ඤාත කරණ නම් වේ. දෙපක්ෂයට බෙදුණු කලහකාර භික්ෂු බොහෝ අශ්‍රාමණකව හැසිර නැවත ලජ්ජිධර්මය ඇති වූ විට ඉදින් අපි මේ ඇවැත්වලින් ඔවුනොවුන් කරන්නෙමු වන්නේ නම් ඒ අධිකරණය කර්කෂ බවට පත්වන්නේ යයි ඔවුනොවුන් ආපත්තිකරණයෙහි දොස් දැක තිණවත්ථාරක කර්මය කරයි. එවිට ආපත්තාදිකරණය, සම්මුබා විනයෙන් ද තිණවත්ථාරකයෙන් ද සංසිඳවයි.
තත්ථ හි යත‍්තකා හත්‍ථපාසූපගතා “න මෙතං ඛමතී”ති එවං දිට‍්ඨාවිකම‍්මං අකත්‍වා නිද‍්දම‍්පි ඔක‍්කන‍්තා හොන‍්ති, සබ‍්බෙසං ඨපෙත්‍වා ථුල‍්ලවජ‍්ජඤ‍්ච ගිහිපටිසංයුත‍්තඤ‍්ච සබ‍්බාපත‍්තියො වුට‍්ඨහන‍්ති, එවං ආපත‍්තාධිකරණං තීහි සමථෙහි සම‍්මති. කිච‍්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම‍්මති සම‍්මුඛාවිනයෙනෙව. ඉමානි චත‍්තාරි අධිකරණානි යථානුරූපං ඉමෙහි සත‍්තහි සමථෙහි සම‍්මන‍්ති. තෙන වුත‍්තං – උප‍්පන‍්නුප‍්පන‍්නානං අධිකරණානං සමථාය වූපසමාය සම‍්මුඛාවිනයො දාතබ්බො…පෙ… තිණවත්‍ථාරකොති. අයමෙත්‍ථ විනිච‍්ඡයනයො. විත්‍ථාරො පන සමථක‍්ඛන්‍ධකෙ ආගතොයෙව. විනිච‍්ඡයොපිස‍්ස සමන‍්තපාසාදිකායං වුත‍්තො.
එහි අත්පසයට පැමිණ සියල්ල හැර මහත් වැරදි ද ගිහි පටිසංයුක්තකය ද සියළු ආපත්තිවලින් නැගී සිටිති. මෙසේ ආපත්තාධිකරණය සමථ තුනකින් සංසිඳුවයි. කිච්චාධිකරණය එක් සමථයකින් සංසිඳුවයි. සම්මුඛා විනයෙන්. මේ අධිකරණ සතර මේ සමථ සතෙන් සුදුසු පරිදි සංසිඳුවයි. එයින් කියන ලදී. උප්පනනුප්පන්නානං අධිකරණානං සමථාය වුපසමාය සම්මුබා විනයො දාතබ්බො.... තිණවත්ථාරකො - මෙය මෙහි විනිශ්චය වේ. විස්තර වනාහි සමථක්ඛන්ධකයෙහි ආයේය. මෙහි විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකාවෙහි කියන ලදී.
“ඉමෙ ඛො, ආවුසො”තිආදි වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති චුද‍්දසන‍්නං සත‍්තකානං වසෙන අට‍්ඨනවුති පඤ‍්හෙ කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
“ඉමෙ ඛො ආවුසො” කියන ලද නයින් යෙදිය යුතුය. තුදුස් සත්තකයන්ගේ වශයෙන් ප්‍රශ්න අනු අටක් දේශනා කරන්නේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සමග්ගි රසය දැක්වූහ.
සත‍්තකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
සත්තක නිමි.
අට‍්ඨකවණ‍්ණනා
ඉති සත‍්තකවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි අට‍්ඨකවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ මිච‍්ඡත‍්තාති අයාථාවා මිච‍්ඡාසභාවා. සම‍්මත‍්තාති යාථාවා සම‍්මාසභාවා.
මෙසේ සත්තක වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දැන් අට්ඨක වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනාව ආරම්භ කළහ. එහි මිච්ඡත්තා - අයථා හෝ මිථ්‍යා ස්වභාවය, සම්මත්තා - යථා හෝ සම්මා ස්වභාවය.
කුසීතවත්‍ථූනීති කුසීතස‍්ස අලසස‍්ස වත්‍ථූනි පතිට‍්ඨා කොසජ‍්ජකාරණානීති අත්‍ථො. කම්මං කත්තබ්බං හොතීති චීවරවිචාරණාදිකම‍්මං කාතබ‍්බං හොති. න වීරියං ආරභතීති දුවිධම‍්පි වීරියං නාරභති. අප‍්පත‍්තස‍්සාති ඣානවිපස‍්සනාමග‍්ගඵලධම‍්මස‍්ස අප්පත්තස්ස පත‍්තියා. අනධිගතස‍්සාති තස‍්සෙව අනධිගතස්ස අධිගමත්‍ථාය. අසච‍්ඡිකතස‍්සාති තස‍්සෙව අපච‍්චක‍්ඛකතස‍්ස සච‍්ඡිකරණත්‍ථාය. ඉදං පඨමන‍්ති ඉදං හන්‍දාහං නිපජ‍්ජාමීති එවං ඔසීදනං පඨමං කුසීතවත්‍ථු. ඉමිනා නයෙන සබ‍්බත්‍ථ අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො. “මාසාචිතං මඤ්ඤෙ”ති එත්‍ථ පන මාසාචිතං නාම තින‍්තමාසො. යථා තින‍්තමාසො ගරුකො හොති, එවං ගරුකොති අධිප‍්පායො. ගිලානා වුට්ඨිතො හොතීති ගිලානො හුත්‍වා පච‍්ඡා වුට්ඨිතො හොති.
කුසීත වත්ථුනි - කුසීතයාගේ අලසයාගේ වස්තු. පිහිටි කුසීත කරුණු යන අර්ථය වේ. කම්මං කත්තබ්බං හොති - විවෘත විචාර ආදි ක්‍රියා කළයුතු වේ. න විරියං ආරභති - දෙවරක් ද විරිය නො අරඹයි. අප්පත්තස්ස - ධ්‍යාන විපස්සනා මාර්ගඵල ධර්මවලට නොපැමිණිය. අනධිගතස්ස - එහිම අනධිගමයට අධිගමවීම සඳහා අසච්ඡිකතස්ස - එහි අප්‍රත්‍යක්‍ෂයට ප්‍රත්‍යක්‍ෂවීම සඳහා ඉදං පඨමං - මෙය මම නිදාගනිමි යි මෙසේ පසු බසින්නාගේ පළමු කුසීත වස්තුව. මෙම නයින් සියළු තැන අර්ථ දත යුතුය. මාසාවිනං මඤ්ඤෙ - මෙහි වනාහි මාසාවිනං යනු තෙත් මාසයයි. සීත මාසය ගරු වේ. මෙසේ ගරුක යයි අදහස් කරයි. ගිලානො වුට්ඨිතො හොති - ලෙඩ වී පසුව සුව වේ.
ආරම‍්භවත්‍ථූනීති වීරියකාරණානි. තෙසම‍්පි ඉමිනාව නයෙන අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
ආරම්භ වත්ථුනි - විරිය කරුණු. ඒවාද මේ නයින්ම අර්ථ දත යුතුය.
දානවත්‍ථූනීති දානකාරණානි. ආසජ්ජ දානං දෙතීති පත්‍වා දානං දෙති. ආගතං දිස‍්වාව මුහුත‍්තංයෙව නිසීදාපෙත්‍වා සක‍්කාරං කත්‍වා දානං දෙති, දස‍්සාමි දස‍්සාමීති න කිලමෙති. ඉති එත්‍ථ ආසාදනං දානකාරණං නාම හොති. භයා දානං දෙතීතිආදීසුපි භයාදීනි දානකාරණානීති වෙදිතබ‍්බානි. තත්ථ භයං නාම අයං අදායකො අකාරකොති ගරහාභයං වා අපායභයං වා. අදාසි මෙති මය‍්හං පුබ‍්බෙ එස ඉදං නාම අදාසීති දෙති. දස්සති මෙති අනාගතෙ ඉදං නාම දස‍්සතීති දෙති. සාහු දානන‍්ති දානං නාම සාධු සුන්‍දරං, බුද‍්ධාදීහි පණ‍්ඩිතෙහි පසත්‍ථන‍්ති දෙති. චිත‍්තාලඞ‍්කාරචිත‍්තපරික‍්ඛාරත්‍ථං දානං දෙතීති සමථවිපස‍්සනාචිත‍්තස‍්ස අලඞ‍්කාරත්‍ථඤ‍්චෙව පරිවාරත්‍ථඤ‍්ච දෙති. දානඤ‍්හි චිත්තං මුදුකං කරොති. යෙන ලද‍්ධං හොති, සොපි ලද‍්ධං මෙති මුදුචිත‍්තො හොති, යෙන දින්නං, සොපි දින්නං මයාති මුදුචිත‍්තො හොති, ඉති උභින‍්නම‍්පි චිත්තං මුදුකං කරොති, තෙනෙව “අදන‍්තදමනං දාන”න‍්ති වුච‍්චති. යථාහ –
දාන වත්ථුනි - දාන කරුණු. ආසජ්ජ දානං දෙති - කියා දානය දෙයි. ආ අය දැක ඔහු මොහොතක් හිඳුවා සත්කාර කොට දානය දෙයි. දෙන්නෙමි දෙන්නෙමියි ක්ලාන්ත නොවේ. මෙසේ මෙහි ආසාදනය දාන කරුණු වේ. එයින් දන් දෙයි යන තන්හි භය ආදිය දාන කරුණු යයි දත යුතුය. එහි භය නම් මේ තෙමේ නොදෙන්නෙකැයි දුරු කෙරේ යයි ගරහා බියෙන් හෝ අපාය භයෙන් හෝ අදාසි මෙ - පෙර මොහු මට මෙනම් දෙයක් දුන්නේ ය. යයි දෙයි. දස්සති මෙ - අනාගතයෙහි මෙ නම් දේ දෙන්නේ යයි දෙයි. සාහුදානං - දානය නම් යහපත්ය සුන්දරය බුද්ධාදි පඬිවරයන් විසින් ප්‍රශස්ථයයි දෙයි. චිත්තාලංකාරං චිත්තපරික්ඛාරං දානං දෙති - සිත මුදු කරයි. ලැබු තැනැත්තා ද ලදිමියි මෘදු සිත් වේ. දෙන තැනැත්තා ද දෙන ලදැයි මෘදු සිත වේ. මෙසේ දෙදෙනාගේම සිත් මෘදු කරයි. එහෙයින්ම “අදන්ත දමනං දානං” කියනු ලැබේ කීහ.
“අදන‍්තදමනං දානං, අදානං දන‍්තදූසකං; දානෙන පියවාචාය, උන‍්නමන‍්ති නමන‍්ති චා”ති.
නොදැමුණු දමනයට - දානය සැමට සාදක දානෙන් පියබසින් - නැමේ ඉහළට පහළට
ඉමෙසු පන අට‍්ඨසු දානෙසු චිත‍්තාලඞ‍්කාරදානමෙව උත‍්තමං.
මේ දාන අටෙන් චිත්තාලංකාර දානයම උතුම් වේ.
දානූපපත‍්තියොති දානපච‍්චයා උපපත‍්තියො. දහතීති ඨපෙති. අධිට‍්ඨාතීති තස‍්සෙව වෙවචනං. භාවෙතීති වඩ‍්ඪෙති. හීනෙ විමුත‍්තන‍්ති හීනෙසු පඤ‍්චකාමගුණෙසු විමුත්තං. උත‍්තරි අභාවිතන‍්ති තතො උත‍්තරි මග‍්ගඵලත්‍ථාය අභාවිතං. තත්‍රූපපත‍්තියා සංවත‍්තතීති යං පත්‍ථෙත්‍වා කුසලං කතං, තත්ථ තත්ථ නිබ‍්බත‍්තනත්‍ථාය සංවත්තති.
දානුප්පත්තියො - දාන ප්‍රත්‍යයෙන් උපත. දහති - තබයි. අධිට්ඨාති - එහිම සමාන වචන නයති. භාවෙති - වඩයි. හීනෙ විමුත්තං - හීන වූ පංචකාම ගුණයන්ගෙන් මිදුණු. උත්තරිං අභාවිතං - එයින් ඉහළ මාර්ග ඵල සඳහා අභාවිත වූ. සංවත්තති - යමක් පතා කුසල් කොට ඒ ඒ තැන ඉපදීම සඳහා පවතී.
වීතරාගස‍්සාති මග‍්ගෙන වා සමුච‍්ඡින‍්නරාගස‍්ස සමාපත‍්තියා වා වික‍්ඛම‍්භිතරාගස‍්ස. දානමත‍්තෙනෙව හි බ්‍රහ‍්මලොකෙ නිබ‍්බත‍්තිතුං න සක‍්කා. දානං පන සමාධිවිපස‍්සනාචිත‍්තස‍්ස අලඞ‍්කාරො පරිවාරො හොති. තතො දානෙන මුදුචිත‍්තො බ්‍රහ‍්මවිහාරෙ භාවෙත්‍වා බ්‍රහ‍්මලොකෙ නිබ‍්බත‍්තති. තෙන වුත‍්තං “වීතරාගස්ස නො සරාගස‍්සා”ති.
වීතරාගස්ස - මාර්ගයෙන් හෝ සමුච්ඡින්න රාගයේ එහි උපදීම සඳහා සමාපත්තියෙන් විෂ්කම්භනය කළ රාගය දානයෙන් පමණක් බ්‍රහ්ම ලෝකයේ ඉපදීමට නොහැකි වේ. දානය වනාහි සමාධි විපස්සනා සිතට අලංකාර පරිවාර වේ. එයින් දානයෙන් මෘදු සිත් බ්‍රහ්ම විහාර වඩා බඹලොව උපදී. එයින් කියන ලදී. “විරාගියාට නොව සරාගියාට”
ඛත්තියානං පරිසා ඛත‍්තියපරිසා, සමූහොති අත්‍ථො. එස නයො සබ‍්බත්‍ථ.
ඛත්තියානං පරිසා ඛත්තිය පරිසා - වේ. සමූහ යන අර්ථයයි. සියළු තැන මෙම නයයි.
ලොකස‍්ස ධම්මා ලොකධම්මා. එතෙහි මුත‍්තො නාම නත්ථි, බුද‍්ධානම‍්පි හොන‍්තියෙව. වුත‍්තම‍්පි චෙතං – “අට‍්ඨිමෙ, භික්ඛවෙ, ලොකධම්මා ලොකං අනුපරිවත‍්තන‍්ති, ලොකො ච අට‍්ඨ ලොකධම‍්මෙ අනුපරිවත‍්තතී”ති (අ· නි· 8.5). ලාභො අලාභොති ලාභෙ ආගතෙ අලාභො ආගතො එවාති වෙදිතබ‍්බො. යසාදීසුපි එසෙව නයො.
ලෝකයේ ධර්මය ලොකධම්මා - මෙයින් මිදුනෙක් නැත. බුදුවරයෝ නම් වෙත්මය. මෙය කියන ලදී. “මහණෙනි, මේ ලෝකධර්ම අටකි. ලෝකය අනුව වෙනස් වේ. අෂ්ට ලෝක ධර්ම අනුව වෙනස් වේ. ලොභො අලාභො - ලාභය පැමිණි කල්හි අලාභය ආවේ යයි දත යුතුය. යස ආදියෙහි ද මෙම නයයි,
අභිභායතනවිමොක‍්ඛකථා හෙට්ඨා කථිතා එව.
අභිභායතන විමොඛ කථා යට කියන ලදි.
“ඉමෙ ඛො, ආවුසො”තිආදි වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති එකාදසන‍්නං අට‍්ඨකානං වසෙන අට‍්ඨාසීති පඤ‍්හෙ කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
“ඉමෙ ඛො ආවුසො” යයි මුලින් කී පරිදි යෙදිය යුතුය. මෙසේ එකොළොස් අෂ්ටකයන්ගේ වශයෙන් අසූ අටක් ප්‍රශ්න කියමින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ සාමග්ගි රසය දැක් වූහ.
අට‍්ඨකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
අට්ඨක නිමි.
නවකවණ‍්ණනා
ඉති අට‍්ඨකවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි නවකවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ ආඝාතවත්‍ථූනීති ආඝාතකාරණානි. ආඝාතං බන්‍ධතීති කොපං බන්ධති කරොති උප‍්පාදෙති.
මෙසේ අෂ්ට වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දැන් නවක වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනාව ඇරඹූහ. එහි ආඝාතවත්ථුනි - ආඝාත කරුණු. බන්ධති - කෝපය උපදවයි.
තං කුතෙත්ථ ලබ‍්භාති තං අනත්‍ථචරණං මා අහොසීති එතස‍්මිං පුග‍්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන සක‍්කා ලද‍්ධුං ? පරො නාම පරස‍්ස අත‍්තනො චිත‍්තරුචියා අනත්‍ථං කරොතීති එවං චින‍්තෙත්‍වා ආඝාතං පටිවිනොදෙති. අථ වා සචාහං පටිකොපං කරෙය්‍යං, තං කොපකරණං එත්‍ථ පුග‍්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන ලද‍්ධබ‍්බන‍්ති අත්‍ථො. කුතො ලාභාතිපි පාඨො, සචාහං එත්‍ථ කොපං කරෙය්‍යං, තස්මිං මෙ කොපකරණෙ කුතො ලාභා, ලාභා නාම කෙ සියුන‍්ති අත්‍ථො. ඉමස‍්මිඤ‍්ච අත්‍ථෙ තන‍්ති නිපාතමත‍්තමෙව හොති.
තං කුතෙත්ථ ලබ්භා - එය අනර්ථ චරණයක් නොවීය. මේ පුද්ගලයන් කොයින් ලබාද? කුමන කරුණකින් ලැබීමට හැකිද? අන්‍යයා නම් අන්‍යයාට තමාගේ හිතේ කැමැත්තෙන් අනර්ථයක් කෙරේ යයි මෙසේ සිතා ආඝාතය දුරු කරයි. නොහොත් ඉදින් මා ප්‍රතික්‍ෂේපය කළහොත් ඒ කෝප කරුණ මෙහි පුද්ගලයෝ කොයින් ලබත් ද කුමන කරුණකින් ලබත් ද යන අර්ථයයි. “කුතොලාභා” යනු ද පාඨය. ඉදින් මම කෝප කරන්නෙමි නම් මට ඒ කෝප කරුණු, කොයින් ලැබේද? මේ අර්ථයෙහි ද තං යනු නිපාතයකි.
සත‍්තාවාසාති සත‍්තානං ආවාසා, වසනට‍්ඨානානීති අත්‍ථො. තත්ථ සුද‍්ධාවාසාපි සත‍්තාවාසොව, අසබ‍්බකාලිකත‍්තා පන න ගහිතා. සුද්ධාවාසා හි බුද‍්ධානං ඛන්‍ධාවාරසදිසා. අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යකප‍්පෙ බුද‍්ධෙසු අනිබ‍්බත‍්තන‍්තෙසු තං ඨානං සුඤ‍්ඤං හොතීති අසබ‍්බකාලිකත‍්තා න ගහිතා. සෙසමෙත්‍ථ යං වත‍්තබ‍්බං, තං හෙට්ඨා වුත‍්තමෙව.
සත්තාවාසා - සත්වයන්ගේ විසීම. වසන ස්ථානය යන අර්ථයි. එහි සුද්ධාවාස ද සත්වාවාස වේ. අසර්වකාලිකයෝ වනාහි නොගත්හ. සුද්ධාවාස බුදුවරයන්ට කඳවුරු තැන් හා සමානය. කල්ප අසංඛ්‍ය ගණන් බුදුවරුන් පහළ නො වූ කාලයේ ඒ තැන් ශුන්‍යව පවතී. මෙසේ අසර්වකාලික බව නොගන්නා ලදී.
අක‍්ඛණෙසු ධම්මො ච දෙසියතීති චතුසච‍්චධම‍්මො දෙසියති. ඔපසමිකොති කිලෙසූපසමකරො. පරිනිබ‍්බානිකොති කිලෙසපරිනිබ‍්බානෙන පරිනිබ‍්බානාවහො. සම‍්බොධගාමීති චතුමග‍්ගඤාණපටිවෙධගාමී. අඤ‍්ඤතරන‍්ති අසඤ‍්ඤභවං වා අරූපභවං වා.
අක්‍ෂණයන්හි ධම්මො ච දෙසයති - චතුසත්‍ය ධර්මය දේශනා කරනු ලැබේ. ඔපසමිකො - කෙලෙස් උපසම කෙරේ. පරිනිබ්බාණිකො - කෙලෙස් පිරිනිවුමෙන් පිරිනිවුම ගෙන ඒ. සම්බොධගාමී - සිවුමග නුවණ පිළිවිදියි. අඤ්ඤතරං - අසංඥභවය. අරූපභවය හෝ
අනුපුබ‍්බවිහාරාති අනුපටිපාටියා සමාපජ‍්ජිතබ‍්බවිහාරා.
අනුපුබ්බ විහාරා - අනුපිළිවෙළින් සමවැදිය යුතු විහරණ.
අනුපුබ‍්බනිරොධාති අනුපටිපාටියා නිරොධා.
අනුපුබ්බ නිරොධා - අනුපිළිවෙළින්
“ඉමෙ, ඛො ආවුසො”තිආදි වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති ඡන‍්නං නවකානං වසෙන චතුපණ‍්ණාස පඤ‍්හෙ කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
මෙසේ නවක සයක් වශයෙන් ප්‍රශන පනස් හතරක් කථා කරන්නේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සාමග්ගි රසය දැක්වූහ.
නවකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
නවක නිමි.
දසකවණ‍්ණනා
ඉති නවකවසෙන සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි දසකවසෙන දස‍්සෙතුං පුන දෙසනං ආරභි. තත්ථ නාථකරණාති “සනාථා, භික්ඛවෙ, විහරථ මා අනාථා, දස ඉමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා නාථකරණා”ති (අ· නි· 10.18) එවං අක‍්ඛාතා අත‍්තනො පතිට‍්ඨාකරා ධම්මා.
මෙසේ නවක වශයෙන් සාමග්ගි රසය දක්වා දැන් දසක වශයෙන් දැක්වීමට නැවත දේශනාව ආරම්භ කළහ. එහි නාථකරණ - “සනාථා භිකඛවෙ විහරථ” මහණෙනි සනාථව වසන්න. “මා අනාථා දස ඉම භික්ඛවෙ ධම්මා නාථ කරණා” අනාථව නොවසන්න. මහණෙනි, නාථ කරණ ධර්ම දහයකි. තමාට ප්‍රතිෂ්ඨාකර ධර්ම මෙසේ කියන ලදී.
කල්‍යාණමිත‍්තොතිආදීසු සීලාදිගුණසම‍්පන‍්නා කල්‍යාණා අස‍්ස මිත‍්තාති කල්‍යාණමිත‍්තො. තෙ චස‍්ස ඨානනිසජ‍්ජාදීසු සහ අයනතො සහායාති කල්‍යාණසහායො. චිත‍්තෙන චෙව කායෙන ච කල්‍යාණමිත‍්තෙසු එව සම‍්පවඞ‍්කො ඔනතොති කල්‍යාණසම‍්පවඞ‍්කො. සුවචො හොතීති සුඛෙන වත‍්තබ‍්බො හොති සුඛෙන අනුසාසිතබ‍්බො. ඛමොති ගාළ‍්හෙන ඵරුසෙන කක‍්ඛළෙන වුච‍්චමානො ඛමති, න කුප‍්පති. පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනින‍්ති යථා එකච‍්චො ඔවදියමානො වාමතො ගණ‍්හාති, පටිප‍්ඵරති වා අසුණන‍්තො වා ගච්ඡති, එවං අකත්‍වා “ඔවදථ, භන‍්තෙ, අනුසාසථ, තුම‍්හෙසු අනොවදන‍්තෙසු කො අඤ‍්ඤො ඔවදිස‍්සතී”ති පදක‍්ඛිණං ගණ‍්හාති.
කල්‍යාණ මිත්තො යනාදියෙහි සිල් ගුණ සම්පන්න කල්‍යාණයන් ඔහුගේ මිත්‍රයෝ යයි කල්‍යාණ මිත්තො වේ. සිටින හිඳින තැන්වල සහ මාර්ගයෙන් සහාය වේ යයි. කල්‍යාණ සහායො - වේ. සිතෙන් ද කයින් ද කල්‍යාණ මිත්‍රයන් අතරම නැමුනේ කල්‍යාණ සම්පවංකො - වේ. සුබ්බචො හොති - සැපයෙන් කිව යුතුවේ. සැපයෙන් අනුසාසනා කළයුතුය. ඛමො - දැඩිකොට ඵරුෂ වශයෙන් කර්කෂ ලෙස කියනු ලබන්නේ ඉවසයි. නොකිපේ. පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනී - යම්සේ ඇතමෙක් අවවාද දෙනු ලබන්නේ වම්පසින් ගණී හෝ පතුරවයි හෝ නො ඇසුණා හෝ යයි. මෙසේ නොකරන්න. ස්වාමීණි අවවාද දෙන්න. අනුසාසනා කරන්න. ඔබ වහන්සේ අවවාද නොදෙන කල්හි අන් කවරෙක් අවවාද දෙන්නේදැයි පුදක්ෂිණාව ගනියි.
උච‍්චාවචානීති උච‍්චානි ච අවචානි ච. කිං කරණීයානීති කිං කරොමීති එවං වත්‍වා කත‍්තබ‍්බකම‍්මානි. තත්ථ උච‍්චකම‍්මානි නාම චීවරස‍්ස කරණං රජනං චෙතියෙ සුධාකම‍්මං උපොසථාගාරචෙතියඝරබොධියඝරෙසු කත‍්තබ‍්බන‍්ති එවමාදි. අවචකම‍්මං නාම පාදධොවනමක‍්ඛනාදිඛුද‍්දකකම‍්මං. තත්‍රුපායායාති තත්‍රුපගමනීයා. අලං කාතුන‍්ති කාතුං සමත්‍ථො හොති. අලං සංවිධාතුන‍්ති විචාරෙතුං සමත්‍ථො.
උච්චාවචානි - උස් ද පහත් ද. කිංකරණීයානි - කුමක් කරම්දැයි මෙසේ කියා කළයුතු කර්ම. එහි උස් කර්ම නමි. සිවුරු කිරීම රඳන් කිරීම, සෑයේ සුධාකර්ම (සුදු කිරීම) පොහොය ගෙය සෑ ගෙය බෝ ගෙය කළයුතු මේ ආදිය. උච්ච කර්ම නම් වේ. පා දෝවන මක්ඛනාදි කුඩ කර්ම වේ. තත්‍රෑපායයා - එහි ගමනයෙන්. අලංකාතල - කිරීමට සමත් වේ. අලංසංවිධාතුං - විචාරීමට සමත්,
ධම්මෙ අස‍්ස කාමො සිනෙහොති ධම‍්මකාමො, තෙපිටකං බුද‍්ධවචනං පියායතීති අත්‍ථො. පියසමුදාහාරොති පරස‍්මිං කථෙන‍්තෙ සක‍්කච‍්චං සුණාති, සයඤ‍්ච පරෙසං දෙසෙතුකාමො හොතීති අත්‍ථො. “අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ”ති එත්‍ථ ධම්මො අභිධම්මො, විනයො අභිවිනයොති චතුක‍්කං වෙදිතබ‍්බං. තත්ථ ධම‍්මොති සුත‍්තන‍්තපිටකං. අභිධම‍්මොති සත්ත පකරණානි. විනයොති උභතොවිභඞ‍්ගා. අභිවිනයොති ඛන්‍ධකපරිවාරා. අථ වා සුත‍්තන‍්තපිටකම‍්පි අභිධම‍්මපිටකම‍්පි ධම්මො එව. මග‍්ගඵලානි අභිධම්මො. සකලං විනයපිටකං විනයො. කිලෙසවූපසමකාරණං අභිවිනයො. ඉති සබ‍්බස‍්මිම‍්පි එත්‍ථ ධම්මෙ අභිධම්මෙ විනයෙ අභිවිනයෙ ච. උළාරපාමොජ‍්ජොති බහුලපාමොජ‍්ජො හොතීති අත්‍ථො.
ධර්මයට කැමති සෙනෙහෙ ඇති - ධම්ම කාමො වේ. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයට ප්‍රිය වේ යන අර්ථයයි. පියසමුදාහාරො - අනුන් කියන විට සකසා අසයි. තමා ද අනුන්ට දෙසනු කැමැත්තේ වේ. අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ - මෙහි ධම්මො අභිධම්මො විනයො අභිවිනයො යයි සතරක් දත යුතුය. එහි ධම්ම සූත්‍රාන්ත පිටකයයි. අභිධම්ම සත්තප්පකරණ, විනයො උහතො විභංගය, අභිවිනය, ඛන්ධක පරිවාර. එසේ නැතහොත් සුත්ත අභිධම්ම පිටක ධම්ම වේ. මග්ගඵල අභිධම්ම. සියළු විනය පිටකය විනය. කෙලෙස් සමනය කාරණා අභිවිනය වේ. මෙසේ සියල්ලෙහි ද මෙහි ධර්මයෙහි අභිධර්මයෙහි විනයෙහි අභිවිනයෙහි ද. උළාරපාමුජ්ජො - බහුල ප්‍රීතිය වේ.
කුසලෙසු ධම‍්මෙසූති කාරණත්‍ථෙ භුම‍්මං, චතුභූමකකුසලධම‍්මකාරණා, තෙසං අධිගමත්‍ථාය අනික‍්ඛිත‍්තධුරො හොතීති අත්‍ථො.
[missing trans]
කසිණදසකෙ සකලට‍්ඨෙන කසිණානි. තදාරම‍්මණානං ධම‍්මානං ඛෙත‍්තට‍්ඨෙන වා අධිට‍්ඨානට‍්ඨෙන වා ආයතනානි. උද‍්ධන‍්ති උපරි ගගනතලාභිමුඛං. අධොති හෙට්ඨා භූමිතලාභිමුඛං. තිරියන‍්ති ඛෙත‍්තමණ‍්ඩලමිව සමන‍්තා පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා. එකච‍්චො හි උද‍්ධමෙව කසිණං වඩ‍්ඪෙති, එකච‍්චො අධො, එකච‍්චො සමන‍්තතො. තෙන තෙන වා කාරණෙන එවං පසාරෙති ආලොකමිව රූපදස‍්සනකාමො. තෙන වුත‍්තං “පථවීකසිණමෙකො සඤ‍්ජානාති උද්ධං අධො තිරිය”න‍්ති. අද‍්වයන‍්ති ඉදං පන එකස‍්ස අඤ‍්ඤභාවානුපගමනත්‍ථං වුත‍්තං. යථා හි උදකං පවිට‍්ඨස‍්ස සබ‍්බදිසාසු උදකමෙව හොති, න අඤ‍්ඤං, එවමෙව පථවීකසිණං පථවීකසිණමෙව හොති, නත්ථි තස්ස අඤ‍්ඤො කසිණසම‍්භෙදොති. එස නයො සබ‍්බත්‍ථ. අප‍්පමාණන‍්ති ඉදං තස්ස තස්ස ඵරණඅප‍්පමාණවසෙන වුත‍්තං. තඤ‍්හි චෙතසා ඵරන‍්තො සකලමෙව ඵරති, න “අයමස‍්ස ආදි, ඉදං මජ‍්ඣ”න‍්ති පමාණං ගණ‍්හාතීති. විඤ‍්ඤාණකසිණන‍්ති චෙත්‍ථ කසිණුග‍්ඝාටිමාකාසෙ පවත‍්තවිඤ‍්ඤාණං. තත්ථ කසිණවසෙන කසිණුග‍්ඝාටිමාකාසෙ කසිණුග‍්ඝාටිමාකාසවසෙන තත්ථ පවත‍්තවිඤ‍්ඤාණෙ උද්ධං අධො තිරියතා වෙදිතබ‍්බා. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො. කම‍්මට‍්ඨානභාවනානයෙන පනෙතානි පථවීකසිණාදීනි විත්‍ථාරතො විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තානෙව.
කසිණ දසකයෙහි සියළු යන අර්ථයෙන් කසිණ වේ. ඒ අරමුණේ ධර්මයන්ගේ ස්ත්‍රී අර්ථයෙන් හෝ ආයතන අර්ථයෙන් හෝ උද්ධං - උපරි අහස්තලය අභිමුඛව හෙට්ඨා - යට භූමිතලය අභිමුඛව තිරියං - ක්ෂේත්ර මණ්ඩයක් මෙන් හාත්පස පිරිසිඳ, ඇතමෙක් ඉහළටම කසිණය වඩති. ඇතමෙක් යටට. ඇතමෙක් හාත්පසට. ඒ ඒ කරුණින් මෙසේ ප්‍රසාරණය කරයි. ආලෝකය මෙන් රූප දර්ශන කැමැත්තේ. එයින් කියන ලදී: “පෘථිවි කසිණය කෙනෙක් ඉහළ යට හරහා දැන ගනිති” “අද්ධයං” - මෙය වනාහි කෙනෙකුගේ අන්‍යභාවයට නොපැමිණීම සඳහා කියන ලදී. යම් සේ ජලයට පිවිසියෙකුට හාත්පස වෙනකක් නොවී ජලයම වේ. එසේ පඨවි කසිණය පඨවිකරණයම වේ. එහි වෙනින් කසිණ සම්භේදයක් නැත. සියළු තැන මෙසේය. අප්‍රමාණය මෙය එහි අප්‍රමාණ පැතිරවීම් වශයෙන් කියන ලදී. ඒ චේතනාව සියලෙහි ම පැතිරේ. මෙතෙම ආදි ප්‍රමාණයක් නොගනී. මෙහි විඤ්ඤාණ කසිණය කසිණ ඉගුලු අහසෙහි කසින අගුලු අහස වශයෙන් එහි පවතින විඤ්ඤාණයෙහි ඉහළ පහළ හරහ දත යුතුය. මෙය සංක්ෂේපයෙනි. කර්මස්ථාන භාවනා නයෙනි මේ පඨවි කසිණාදිය විස්තර වශයෙන් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලදී.
අකුසලකම‍්මපථදසකවණ‍්ණනා
කම‍්මපථෙසු කම‍්මානෙව සුගතිදුග‍්ගතීනං පථභූතත‍්තා කම‍්මපථා නාම. තෙසු පාණාතිපාතො අදින‍්නාදානං මුසාවාදාදයො ච චත‍්තාරො බ්‍රහ‍්මජාලෙ විත්‍ථාරිතා එව. කාමෙසුමිච‍්ඡාචාරොති එත්‍ථ පන කාමෙසූති මෙථුනසමාචාරෙසු මෙථුනවත්‍ථූසු වා. මිච‍්ඡාචාරොති එකන‍්තනින්‍දිතො ලාමකාචාරො. ලක‍්ඛණතො පන අසද‍්ධම‍්මාධිප‍්පායෙන කායද‍්වාරප‍්පවත‍්තා අගමනීයට‍්ඨානවීතික‍්කමචෙතනා කාමෙසුමිච‍්ඡාචාරො.
කම්මපථවල - සුගති දුගතිවල කර්මයම මාර්ගය වන බැවින් කම්ම පථ නම් වේ. ඒවා අතරෙන් ප්‍රාණඝාත අදත්තාදාන මුසාවාදා සතර බ්‍රහ්ම ජාලයෙහි විස්තර කරන ලද්දේය. කාමෙසුමිච්ඡාචාරා මෙහි වනාහි කාමෙසු - මෛථුන හැසිරීමෙනි. මෛථුන වස්තුවල හෝ මිච්ඡාචාරො - යමකින් කාය ද්වාරයෙහි පවත්වන නොයා යුතු තැන ඉක්මවන චේතනා කාමෙසු මිච්ඡාචාරො
තත්ථ අගමනීයට‍්ඨානං නාම පුරිසානං තාව මාතුරක‍්ඛිතා, පිතුරක‍්ඛිතා, මාතාපිතුරක‍්ඛිතා, භාතුරක‍්ඛිතා, භගිනිරක‍්ඛිතා, ඤාතිරක‍්ඛිතා, ගොත‍්තරක‍්ඛිතා, ධම‍්මරක‍්ඛිතා, සාරක‍්ඛා, සපරිදණ‍්ඩාති මාතුරක‍්ඛිතාදයො දස. ධනක්කීතා, ඡන්‍දවාසිනී, භොගවාසිනී, පටවාසිනී, ඔදපත‍්තකිනී, ඔභතචුම‍්බටා, දාසී ච භරියා ච, කම‍්මකාරී ච භරියා ච, ධජාහටා, මුහුත‍්තිකාති එතා ධනක‍්කීතාදයො දසාති වීසති. ඉත්‍ථීසු පන ද‍්වින‍්නං සාරක‍්ඛසපරිදණ‍්ඩානං දසන‍්නඤ‍්ච ධනක‍්කීතාදීනන‍්ති ද‍්වාදසන‍්නං ඉත්‍ථීනං අඤ‍්ඤෙ පුරිසා. ඉදං අගමනීයට‍්ඨානං නාම. සො පනෙස මිච්ඡාචාරො සීලාදිගුණරහිතෙ අගමනීයට‍්ඨානෙ අප‍්පසාවජ‍්ජො. සීලාදිගුණසම‍්පන‍්නෙ මහාසාවජ‍්ජො. තස්ස චත‍්තාරො සම‍්භාරා අගමනීයවත්‍ථු, තස්මිං සෙවනචිත‍්තං, සෙවනප‍්පයොගො, මග‍්ගෙනමග‍්ගප‍්පටිපත‍්තිඅධිවාසනන‍්ති. එකො පයොගො සාහත්‍ථිකො එව.
එහි නොයා යුතු තැන් නම් පළමුව පිරිමින්ගේ මව රකින, පියා රකින මව්පිය රකින සොයුරා රකින සොයුරිය රකින නෑයන් රකින වංශය රකින ධර්මය රකින ආරක්ෂා සහිත දඬුවම් සහිත වේ. මාතු රක්බිතා ද දහය ධනය ගන්නා ලද කැමැත්තෙන් වෙසෙන්නී. භෝගයෙන් වසන්නී වස්ත්‍ර වාසිනී, ජල පාත්‍රය සාක්‍ෂි කොට පාවාදුන් තැනැත්තිය. වස්ත්‍රවලින් සාදාගත් දාසි වසයෙන් පාවාදුන්, කම්කරු බිරිය, පැහැරගත් තැනැත්තිය නැකතට පාවාගත්. මේ ධනක්කීතා දි දහය ද විසි ස්ත්‍රීන් අතරෙන් සාරක්ඛ සපරිදණ්ඩා සහ ධනක්කීතා දී දස යන දොලොස් ස්ත්‍රීන් වෙත අන්‍ය පුරුෂයන් නොයා යුතු තැන් නම් වේ. එසේ යෑම මිච්ඡාචාර, සීලාදි ගුණ රහිත නොයා යුතු තැන අලප සාවද්‍ය වේ. සීලාදි ගුණ සම්පන්නනයන් කෙරෙහි මහා සාවද්‍ය වේ. නොයා යුතු වස්තු කෙරෙහි කරුණු සතරකි. අගමනීය වස්තු එහි සෙවන සිත, සේවන ප්‍රයෝග මාර්ගයෙන් මාර්ග ප්‍රතිපත්ති ඉවසීම, එක් ප්‍රයෝගයක් සාර්ථකය.
අභිජ‍්ඣායතීති අභිජ‍්ඣා, පරභණ‍්ඩාභිමුඛී හුත්‍වා තන‍්නින‍්නතාය පවත‍්තතීති අත්‍ථො. සා “අහො වත ඉදං මමස‍්සා”ති එවං පරභණ‍්ඩාභිජ‍්ඣායනලක‍්ඛණා අදින‍්නාදානං විය අප‍්පසාවජ‍්ජා මහාසාවජ‍්ජා ච. තස‍්සා ද‍්වෙ සම‍්භාරා පරභණ‍්ඩං, අත‍්තනො පරිණාමනඤ‍්ච. පරභණ‍්ඩවත්‍ථුකෙ හි ලොභෙ උප‍්පන‍්නෙපි න තාව කම‍්මපථභෙදො හොති, යාව “අහො වතීදං මමස‍්සා”ති අත‍්තනො න පරිණාමෙති.
ලෝභ කෙරේ යනු අභිජඣා - වේ. අනුන්ගේ භාණ්ඩ අභිමුඛයෙහි සිට ඊට සිතින් නැමීයෑම යන අර්ථයයි. අහෝ මෙය මට වේවයි මෙසේ පර භාණ්ඩ ලෝභ කරණ ලක්ෂණය. අදත්තාදානය මෙන් අල්ප සාවද්‍යය ද මහා සාවද්‍යය ද වේ. එහි සම්භාර දෙකකි. පරභාණ්ඩ වීම, තමාට පිරිනමා ගැනීම. පරභාණ්ඩ කෙරෙහි ලෝභය ඉපදීමෙන් කර්ම පථ නොවේ. අහෝ මෙය මට වේවයි තමාට පිරිනොනමා ද එතෙක් කර්ම පථ නොවේ.
හිතසුඛං බ්‍යාපාදයතීති බ්‍යාපාදො. සො පරං විනාසාය මනොපදොසලක‍්ඛණො ඵරුසාවාචා විය අප‍්පසාවජ‍්ජො මහාසාවජ‍්ජො ච. තස්ස ද‍්වෙ සම‍්භාරා පරසත‍්තො ච, තස්ස විනාසචින‍්තා ච. පරසත‍්තවත්‍ථුකෙ හි කොධෙ උප‍්පන‍්නෙපි න තාව කම‍්මපථභෙදො හොති, යාව “අහො වතායං උච‍්ඡිජ‍්ඣෙය්‍ය විනස‍්සෙය්‍යා”ති තස්ස විනාසං න චින‍්තෙති.
ව්‍යාපදායත් ව්‍යාපාදො - හේ පරවිනාශය, මනස දූෂණය කරණ ලක්ෂණය වේ. ඵරුසා වාචා මෙන් අල්ප සාවද්‍ය මහාසාවද්‍ය වේ. එහි සම්භාර දෙකකි. පර සත්වයෙක් වීම හා එය විනාශ කිරීමේ අත. පර සන්තක වස්තුවෙහි ක්‍රෝධය උපන්නේ ද කර්ම පථය නොවේ. අහෝ ඒකාන්තයෙන් ඝාතනය කරන්නේය විනාශ කරන්නේ යයි ඔහුගේ විනාශය නොසිතන්නේ නම් කර්මපථ නොවේ.
යථාභුච‍්චගහණාභාවෙන මිච්ඡා පස‍්සතීති මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි. සා “නත්ථි දින‍්න”න‍්තිආදිනා නයෙන විපරීතදස‍්සනලක‍්ඛණා. සම‍්ඵප‍්පලාපො විය අප‍්පසාවජ‍්ජා මහාසාවජ‍්ජා ච. අපිච අනියතා අප‍්පසාවජ‍්ජා, නියතා මහාසාවජ‍්ජා. තස‍්සා ද‍්වෙ සම‍්භාරා වත්‍ථුනො ච ගහිතාකාරවිපරීතතා, යථා ච තං ගණ‍්හාති, තථාභාවෙන තස‍්සූපට‍්ඨානන‍්ති.
යථාභූත තත්වය නොගැනීමෙන් වැරදි ලෙස දකින්නේ මිච්ඡා දිට්ඨි - වේ. එය “නත්ථි දින්නං” ආදි නයින් විපරීත දැකීම ලක්ෂණ වේ. සම්පප්‍රලාප මෙන් අල්ප සාවද්‍ය මහා සාවද්‍ය වේ. තවද අනියතය අල්ප සාවද්‍යය. නියතය මහා සාවද්‍ය වේ. එහි ද සම්භාර දෙකකි. වස්තුව ද ගන්නා ලද විපරීතභාවය ද
ඉමෙසං පන දසන‍්නං අකුසලකම‍්මපථානං ධම‍්මතො කොට‍්ඨාසතො ආරම‍්මණතො වෙදනාතො මූලතොති පඤ‍්චහාකාරෙහි විනිච‍්ඡයො වෙදිතබ‍්බො.
මේ දස අකුසල කර්ම පථ ධර්ම වශයෙන් කොටස් වශයෙන් අරමුණු වශයෙන් වෙදනා වශයෙන් මූල වශයෙන් දැයි පස් ආකාරයකින් විනිශ්චය දත යුතුය.
තත්ථ ධම‍්මතොති එතෙසු හි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාධම‍්මාව හොන‍්ති. අභිජ‍්ඣාදයො තයො චෙතනාසම‍්පයුත‍්තා.
එහි ධම්ම වශයෙන් මේවායෙහි පිළිවෙළින් සත් චේතනා ධම්ම වේ. අභිධ්‍යදි චේතනා තුනෙන් සම්ප්‍රයුක්තය,
කොට‍්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත, මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි චාති ඉමෙ අට‍්ඨ කම‍්මපථා එව හොන‍්ති, නො මූලානි. අභිජ‍්ඣාබ්‍යාපාදා කම‍්මපථා චෙව මූලානි ච. අභිජ‍්ඣා හි මූලං පත්‍වා ලොභො අකුසලමූලං හොති. බ්‍යාපාදො දොසො අකුසලමූලං හොති.
කොට්ඨාශ වශයෙන් පිළිවෙළින් මිථ්‍යාදෘෂ්ටි සත යයි මේ අෂ්ට ධර්ම කර්මපථ වේ. මූලානි නොවේ. අභිධ්‍යා ව්‍යපාද කම්මපථ ද මූල ද වේ. අභිධ්‍ය මුලයට පැමිණ ලෝභය අකුසල මූලයක් වේ. ව්‍යාපාදය දෝසය අකුසලමූල වේ.
ආරම‍්මණතොති පාණාතිපාතො ජීවිතින්‍ද්‍රියාරම‍්මණතො සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණො හොති. අදින‍්නාදානං සත‍්තාරම‍්මණං වා සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණං වා, මිච්ඡාචාරො ඵොට‍්ඨබ‍්බවසෙන සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණො. “සත‍්තාරම‍්මණො”තිපි එකෙ. මුසාවාදො සත‍්තාරම‍්මණො වා සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණො වා, තථා පිසුණවාචා. ඵරුසවාචා සත‍්තාරම‍්මණාව. සම‍්ඵප‍්පලාපො දිට‍්ඨසුතමුතවිඤ‍්ඤාතවසෙන සත‍්තාරම‍්මණො වා සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණො වා. තථා අභිජ‍්ඣා. බ්‍යාපාදො සත‍්තාරම‍්මණොව. මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි තෙභූමකධම‍්මවසෙන සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණා.
අරමුණු වශයෙන් ප්‍රාණඝාතය ජීවිතේන්ද්‍රිය අරමුණු වශයෙන් සංඛාර අරමුණු වේ. අදත්තාදානය සත්ත අරමුණු හෝ සංඛාර අරමුණු හෝ වේ. මිථ්‍යාචාරය ස්පර්ශ වශයෙන් සංඛාර අරමුණුය. කෙනෙක් සත්තාරම්මණ ද කියති. මුසාවාදය සතුන් අරමුණු හෝ සංඛාර අරමුණු වේ. පිසුණු වචනය ද එසේය. පරුෂ වචනය සතුන් අරමුණු වේ. සම්පප්‍රලාප දිට්ඨි සුත මුත වශයෙන් සතුන් අරමුණ හෝ සංඛාර අරමුණු හෝ වේ. අභිධ්‍යාව ද එසේය. ව්‍යාපාදය සතුන් අරමුණු වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ඨි ත්‍රෛභූමික ධර්ම වශයෙන් සංඛාර අරමුණු වේ.
වෙදනාතොති පාණාතිපාතො දුක‍්ඛවෙදනො හොති. කිඤ‍්චාපි හි රාජානො චොරං දිස්වා හසමානාපි “ගච‍්ඡථ නං ඝාතෙථා”ති වදන‍්ති, සන‍්නිට‍්ඨාපකචෙතනා පන දුක‍්ඛසම‍්පයුත‍්තාව හොති. අදින‍්නාදානං තිවෙදනං. මිච්ඡාචාරො සුඛමජ‍්ඣත‍්තවසෙන ද‍්විවෙදනො. සන‍්නිට‍්ඨාපකචිත‍්තෙ පන මජ‍්ඣත‍්තවෙදනො න හොති. මුසාවාදො තිවෙදනො. තථා පිසුණවාචා. ඵරුසවාචා දුක‍්ඛවෙදනා. සම‍්ඵප‍්පලාපො තිවෙදනො. අභිජ‍්ඣා සුඛමජ‍්ඣත‍්තවසෙන ද‍්විවෙදනා තථා මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි. බ්‍යාපාදො දුක‍්ඛවෙදනො.
වෙදනා වශයෙන් ප්‍රාණඝාත දුක් වේදනා. අදත්තාදානය තුන් වේදනාය. මිථ්‍යාචාරය සැප මධ්‍යස්ත වශයෙන් ද්විධය. මුසාවාදය ත්‍රිවිධය. පිසුණාවාචා ද එසේය. පරුෂා දුක්ය. ප්‍රලාප තුන් වේදනාය. අභිධ්‍යා සුබ මජ්ඣත්ත වශයෙන් ද්විවිධය. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද එසේය. ව්‍යාපාදය දුක් වේදනාය.
මූලතොති පාණාතිපාතො දොසමොහවසෙන ද‍්විමූලකො හොති. අදින‍්නාදානං දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා. මිච්ඡාචාරො ලොභමොහවසෙන. මුසාවාදො දොසමොහවසෙන වා ලොභමොහවසෙන වා තථා පිසුණවාචා සම‍්ඵප‍්පලාපො ච. ඵරුසවාචා දොසමොහවසෙන. අභිජ‍්ඣා මොහවසෙන එකමූලා. තථා බ්‍යාපාදො. මිච‍්ඡාදිට‍්ඨි ලොභමොහවසෙන ද‍්විමූලාති.
මුල වශයෙන් ප්‍රාණඝාතය දෝස මෝහ වශයෙන් දෙමුල් වේ. අදත්තාදානය ලෝභ මෝහ වශයෙන් හෝ දෝස මෝහ වශයෙන් දෙමුල් වේ. මිථ්‍යාචාරය ලෝභ මෝහ වශයෙන් දෙමුල් වේ. මුසාවාදය දෝස මෝහ වශයෙන් හෝ ලෝභ මෝහ වශයෙන් හෝ වේ. පිසුණා වාචා ද එසේය. පරුෂා වාචා දෝස මෝහ වශයෙන් වේ. අභිද්‍යා මෝහ වශයෙන් එක් මූලයකි. ව්‍යාපාදය ද එසේය. මිථ්‍යාදෘෂ්ටි ලෝභ මෝහ වශයෙන් දෙමුලයකි.
කුසලකම‍්මපථදසකවණ‍්ණනා
පාණාතිපාතා වෙරමණිආදීනි සමාදානසම‍්පත‍්තසමුච‍්ඡෙදවිරතිවසෙන වෙදිතබ‍්බානි.
පාණාතිපාතා වෙරමණි ආදිය සමාදාන සම්පත්ත සමුච්ඡෙද විරති වශයෙන් දත යුතුය.
ධම‍්මතො පන එතෙසුපි පටිපාටියා සත්ත චෙතනාපි වත‍්තන‍්ති විරතියොපි. අන‍්තෙ තයො චෙතනාසම‍්පයුත‍්තාව.
ධර්ම වශයෙන් මේවායෙහි ද පිළිවෙළින් චේතනා සත ද වටී. විරති ද කෙළවර චේතනා තුන සමග යුත්තය.
කොට‍්ඨාසතොති පටිපාටියා සත්ත කම‍්මපථා එව, නො මූලානි. අන‍්තෙ තයො කම‍්මපථා චෙව මූලානි ච. අනභිජ‍්ඣා හි මූලං පත්‍වා අලොභො කුසලමූලං හොති. අබ්‍යාපාදො අදොසො කුසලමූලං. සම්මාදිට්ඨි අමොහො කුසලමූලං.
කොටස් වශයෙන් පිළිවෙළින් සත්ත කම්ම පථ ද මුල නොමැතිව. අන්තයෙහි කම්මපථ ද මුල ද වේ. අනභිධ්‍යාවෙහි කම්මපථයට පැමිණ අලෝභය කුසල මූලයකි. අව්‍යපාද අදොස කුසල මූල වේ. සම්මාදිට්ඨිය අමෝහ කුසල මූලයකි.
ආරම‍්මණතොති පාණාතිපාතාදීනං ආරම‍්මණානෙව එතෙසං ආරම‍්මණානි. වීතික‍්කමිතබ‍්බතොයෙව හි වෙරමණී නාම හොති. යථා පන නිබ‍්බානාරම‍්මණො අරියමග‍්ගො කිලෙසෙ පජහති, එවං ජීවිතින්‍ද්‍රියාදිආරම‍්මණාපෙතෙ කම‍්මපථා පාණාතිපාතාදීනි දුස‍්සීල්‍යානි පජහන‍්තීති වෙදිතබ‍්බා.
ආරම්මණ වශයෙන් ප්‍රාණඝාතාදීන්ගේ අරමුණුම මේවායේ ද අරමුණු වේ. ව්‍යතික්‍රමණ විය යුත්තෙහි “වේරමණි” වැලකේ. යම් සේ නිවන් අරමුණු ආර්ය මාර්ගය කෙලෙස් දුරු කරයි. මෙසේ ජීවිතින්ද්‍රියාදි අරමුණු ද මේ කර්ම පථ ප්‍රාණඝාත දුස්සීල්‍යාදිය දුරු කෙරේ යයි දත යුතුය.
වෙදනාතොති සබ්බෙ සුඛවෙදනා හොන‍්ති මජ‍්ඣත‍්තවෙදනා වා. කුසලං පත්‍වා හි දුක‍්ඛවෙදනා නාම නත්ථි.
වේදනා වශයෙන් සියල්ල සැප වේදනා හෝ මධ්‍යස්ථ වේදනා හෝ වේ. කුසලට පැමිණ දුක් වේදනා නම් නැත.
මූලතොති පටිපාටියා සත්ත ඤාණසම‍්පයුත‍්තචිත‍්තෙන විරමන‍්තස‍්ස අලොභඅදොසඅමොහවසෙන තිමූලානි හොන‍්ති, ඤාණවිප‍්පයුත‍්තචිත‍්තෙන විරමන‍්තස‍්ස ද‍්විමූලානි. අනභිජ‍්ඣා ඤාණසම‍්පයුත‍්තචිත‍්තෙන විරමන‍්තස‍්ස ද‍්විමූලා, ඤාණවිප‍්පයුත‍්තචිත‍්තෙන එකමූලා. අලොභො පන අත‍්තනාව අත‍්තනො මූලං න හොති. අබ්‍යාපාදෙපි එසෙව නයො. සම්මාදිට්ඨි අලොභාදොසවසෙන ද‍්විමූලා එවාති.
මුල වශයෙන් පිළිවෙළින් සත් ඤාණයෙන් යුක්තව වෙන්වන්නාට අලෝභ අදෝස අමෝහ වශයෙන් තුන් මුලයක් වේ. ඤාණ විප්‍රයුත්ත චිත්තයෙන් වෙන්වන්නාට මුල දෙකක් වේ. අනභිධ්‍යාව ඤාණ සම්පයුත්ත සිතින් වෙන්වන්නාට දෙමුලකි. ඤාණ විප්‍රයුක්ත සිතින් එක් මුලකි. අලෝභය වනාහි තමා විසින් ම තමාගේ මුල් නොවේ. අව්‍යපාදයෙහි ද මෙම නයයි. සම්මාදිට්ඨි අලෝභ අදෝස වශයෙන් දෙමූලයකි.
අරියවාසදසකවණ‍්ණනා
අරියවාසාති අරියා එව වසිංසු වසන‍්ති වසිස‍්සන‍්ති එතෙසූති අරියවාසා. පඤ‍්චඞ‍්ගවිප‍්පහීනොති පඤ‍්චහි අඞ‍්ගෙහි විප‍්පයුත‍්තොව හුත්‍වා ඛීණාසවො අවසි වසති වසිස‍්සතීති තස‍්මා අයං පඤ‍්චඞ‍්ගවිප‍්පහීනතා, අරියස‍්ස වාසත‍්තා අරියවාසොති වුත‍්තො. එස නයො සබ‍්බත්‍ථ.
අරියවාස වේ. පඤ්චංග විප්පහීණො - අංග පහකින් වියුක්ත වූ ඛීණාසවයන් වහන්සේ විසුහ. වසති, වසන්නාහ එහෙයින් මෙය අංග පහකින් හීන වූ ආර්යාගේ වාසය නිසා අරියවාස යයි කියනු ලැබේ. හැමතැන මෙම නයයි.
එවං ඛො, ආවුසො, භික්ඛු ඡළඞ‍්ගසමන‍්නාගතො හොතීති ඡළඞ‍්ගුපෙක‍්ඛාය සමන්නාගතො හොති. ඡළඞ‍්ගුපෙක‍්ඛා නාම කෙති? ඤාණාදයො. “ඤාණ”න‍්ති වුත‍්තෙ කිරියතො චත‍්තාරි ඤාණසම‍්පයුත‍්තචිත‍්තානි ලබ‍්භන‍්ති. “සතතවිහාරො”ති වුත‍්තෙ අට‍්ඨ මහාචිත‍්තානි. “රජ‍්ජනදුස‍්සනං නත්‍ථී”ති වුත‍්තෙ දස චිත‍්තානි ලබ‍්භන‍්ති. සොමනස‍්සං ආසෙවනවසෙන ලබ‍්භති.
එවං ඛො ආවුසො භික්ඛු ඡළඞග සමන්නාගතො හොති - අංග හය අපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වේ. අංග හය අපේක්‍ෂව කුමක්ද? ඤාණාදිය ඤාණය කීකල්හි ක්‍රියාවෙන් ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත සතරක් ලැබේ. නිතර වාසය කෙරේ යයි කී කල්හි අටමහා සිතක් ලබයි. ඇලීම් ගැටීම් නැතැයි කී කල්හි සිත් දහයක් ලැබේ. සොම්නස් ආ සේවන වශයෙන් ලබයි.
සතාරක්ඛෙන චෙතසාති ඛීණාසවස‍්ස හි තීසු ද‍්වාරෙසු සබ‍්බකාලං සති ආරක‍්ඛකිච‍්චං සාධෙති. තෙනෙවස‍්ස “චරතො ච තිට‍්ඨතො ච සුත‍්තස‍්ස ච ජාගරස‍්ස ච සතතං සමිතං ඤාණදස‍්සනං පච‍්චුපට‍්ඨිතං හොතී”ති වුච‍්චති.
සතාරක්ඛෙන චෙතසා - ඛීණාශ්‍රවයාගේ දිවාරාත්‍රියෙහි සියළු කාලයේ සිහිය ආරක්ෂා කෘත්‍යය සිදු කරයි. එහෙයින් සරන්නේ ද සිටින්නේ ද නිදන්නේ ද නිදිවරන්නේ ද නිතර නුවණ පෙනීම/ ඤාණ දස්සනං) එළඹ සිටියේ යයි කියනු ලැබේ.
පුථුසමණබ්‍රාහ‍්මණානන‍්ති බහූනං සමණබ්‍රාහ‍්මණානං. එත්‍ථ ච සමණාති පබ‍්බජ‍්ජුපගතා. බ්‍රාහ‍්මණාති භොවාදිනො. පුථුපච‍්චෙකසච‍්චානීති බහූනි පාටෙක‍්කසච‍්චානි, ඉදමෙව දස්සනං සච‍්චං, ඉදමෙව දස්සනං සච‍්චන‍්ති එවං පාටියෙක‍්කං ගහිතානි බහූනි සච‍්චානීති අත්‍ථො. නුන‍්නානීති නිහතානි. පණුන‍්නානීති සුට‍්ඨු නිහතානි. චත‍්තානීති විස‍්සට‍්ඨානි. වන‍්තානීති වමිතානි. මුත‍්තානීති ඡින‍්නබන්‍ධනානි කතානි. පහීනානීති පජහිතානි. පටිනිස‍්සට‍්ඨානීති යථා න පුන චිත්තං ආරුහන‍්ති, එවං පටිනිස‍්සජ‍්ජිතානි. සබ‍්බානෙව තානි ගහිතග‍්ගහණස‍්ස විස‍්සට‍්ඨභාවවෙවචනානි.
පුථු සමණා බ්‍රාහ්මණානං - බොහෝ මහණ බමුණන්. මෙහිද සමණා - පැවිදි වූ බ්‍රාහ්මණා - භෝවාදීහු. පුථු පච්චෙක සච්චානි - බොහෝ වෙන් වූ සත්‍ය. මේ දර්ශනය සත්‍යය මේ දර්ශනය සත්‍ය යයි වෙනම ගන්නා ලදී. බොහෝ සත්‍ය යන අර්ථයයි. නුන්නානි - ගෙනෙන ලද පනුණ්ණානි - මනාව ගෙනෙන ලද. චත්තානි - අත්හරින ලද. පනුණ්ණානි - වමනය කරන ලද. මුත්තානි - බැඳුම් සිඳින ලදී. පහිණානි - දුරු කරන ලදී. පටිනිස්සට්ඨානි නැවත සිත නොනැගීම පටි නිස්සජ්ජිත වේ.
සමවයසට‍්ඨෙසනොති එත්‍ථ අවයාති අනූනා. සට‍්ඨාති විස‍්සට‍්ඨා. සම්මා අවයා සට්ඨා එසනා අස‍්සාති සමවයසට්ඨෙසනො. සම්මා විස‍්සට‍්ඨසබ‍්බඑසනොති අත්‍ථො. රාගා චිත්තං විමුත‍්තන‍්තිආදීහි මග‍්ගස‍්ස කිච‍්චනිප‍්ඵත‍්ති කථිතා.
සමවයසට්ඨෙසනො - මෙහි “අවයා” අඩු නැති. “සට්ඨා” හැර දැමූ. සම්මා අවයා සට්ඨා එසිනා මොහුට වේ යනු සමවයසට්ඨෙසනා වේ. මනාව අත්හළ සියළු සෙවීම් යන අර්ථයයි. රාගචිත්තං විමුත්තං - ආදියෙන් මාර්ගයේ කෘත්‍ය නිෂ්පත්තිය කියන ලදී.
රාගො මෙ පහීනොතිආදීහි පච‍්චවෙක‍්ඛණාය ඵලං කථිතං.
“රාගො මෙ පහීණා” මගේ රාගය ප්‍රහීණය ආදියෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණාවේ පලය කියන ලදී. .
අසෙක‍්ඛධම‍්මදසකවණ‍්ණනා
අසෙක‍්ඛා සම‍්මාදිට‍්ඨීතිආදයො සබ‍්බෙපි ඵලසම‍්පයුත‍්තධම‍්මා එව. එත්‍ථ ච සම්මාදිට්ඨි, සම‍්මාඤාණන‍්ති ද‍්වීසු ඨානෙසු පඤ‍්ඤාව කථිතා. සම‍්මාවිමුත‍්තීති ඉමිනා පදෙන වුත‍්තාවසෙසා. ඵලසමාපත‍්තිධම‍්මා සඞ‍්ගහිතාති වෙදිතබ‍්බා.
අසේඛා සම්මාදිට්ඨි ආදි සියල්ල ද පල සම්පයුක්ත ධර්ම වේ. මෙහි ද සම්මාදිට්ඨි සම්මා ඤාණ යන දෙතැනම ප්‍රඥාව කියන ලදී. සම්මා විමුත්ති යන පදයෙන් කියන ලද අවසේස පලසමාපත්ති ධම්ම සංගෘහිත යයි දත යුතුය.
“ඉමෙ ඛො, ආවුසො”තිආදි වුත‍්තනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං. ඉති ඡන‍්නං දසකානං වසෙන සමසට‍්ඨි පඤ‍්හෙ කථෙන‍්තො ථෙරො සාමග‍්ගිරසං දස‍්සෙසීති.
“ඉමෙ ඛො ආවුසො” යනාදි කියන ලද නයින්ම යෙදිය යුතුය. දසක හයක් වශයෙන් ප්‍රශ්න හැටක් කථා කරමින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ සාමග්ගි රසය දැක්වූහ.
දසකවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
දසක නිමි.
පඤ‍්හසමොධානවණ‍්ණනා
ඉධ පන ඨත්‍වා පඤ‍්හා සමොධානෙතබ‍්බා. ඉමස‍්මිඤ‍්හි සුත‍්තෙ එකකවසෙන ද‍්වෙ පඤ‍්හා කථිතා. දුකවසෙන සත‍්තති. තිකවසෙන අසීතිසතං. චතුක‍්කවසෙන ද‍්වෙසතානි. පඤ‍්චකවසෙන තිංසසතං. ඡක‍්කවසෙන බාත‍්තිංසසතං. සත‍්තකවසෙන අට‍්ඨනවුති. අට‍්ඨකවසෙන අට‍්ඨාසීති. නවකවසෙන චතුපණ‍්ණාස. දසකවසෙන සමසට‍්ඨීති එවං සහස‍්සං චුද‍්දස පඤ‍්හා කථිතා.
මෙහි සිට ප්‍රශ්න සමෝධානය කළයුතුය. මේ සූත්‍රයෙහි එකක වශයෙන් ප්‍රශ්න දෙකක් කියන ලදී. දුක වශයෙන් සැත්තෑවකි. තික වශයෙන් එකසිය අසූවකි. චතුක්ක වශයෙන් දෙසීයකි. පඤ්චක වශයෙන් එකසිය තිහකි. ඡක්ක වශයෙන් එකසිය තිස්දෙකක සත්තක වශයෙන් අනූ අටකි. අට්ඨක වශයෙන් අසූ අටකි. නවක වශයෙන් පනස් හතරකි. දසක වශයෙන් සම සැටකි. මෙසේ එක්දහස් තුදුසක් ප්‍රශ්න කියන ලදී.
ඉමඤ‍්හි සුත‍්තන‍්තං ඨපෙත්‍වා තෙපිටකෙ බුද‍්ධවචනෙ අඤ‍්ඤො සුත‍්තන‍්තො එවං බහුපඤ‍්හපටිමණ‍්ඩිතො නත්ථි. භගවා ඉමං සුත‍්තන‍්තං ආදිතො පට‍්ඨාය සකලං සුත්‍වා චින‍්තෙසි – “ධම‍්මසෙනාපති සාරිපුත‍්තො බුද‍්ධබලං දීපෙත්‍වා අප‍්පටිවත‍්තියං සීහනාදං නදති. සාවකභාසිතොති වුත‍්තෙ ඔකප‍්පනා න හොති, ජිනභාසිතොති වුත‍්තෙ හොති, තස‍්මා ජිනභාසිතං කත්‍වා දෙවමනුස්සානං ඔකප‍්පනං ඉමස‍්මිං සුත‍්තන‍්තෙ උප‍්පාදෙස‍්සාමී”ති. තතො වුට‍්ඨාය සාධුකාරං අදාසි. තෙන වුත‍්තං “අථ ඛො භගවා වුට‍්ඨහිත්‍වා ආයස‍්මන‍්තං සාරිපුත‍්තං ආමන්තෙසි, සාධු, සාධු, සාරිපුත්ත, සාධු ඛො ත්වං සාරිපුත්ත, භික‍්ඛූනං සඞ‍්ගීතිපරියායං අභාසී”ති.
මේ සූත්‍රාන්තය හැර බොහෝ ප්‍රශ්නවලින් යුත් වෙනත් සූත්‍රාන්තයක් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රාන්තය මුල පටන් සියල්ල අසා සිතූහ. “ධම්මසේනාපති සැරියුත් බුද්ධ බලය දක්වා නොපැවැත්විය හැකි සිංහනාදය නාදකරයි” ශ්‍රාවක භාසිත යයි කීකල විශ්වාස නොවේ. ජීන භාසිත යයි කීකල විශ්වාස වේ. එහෙයින් එය ජීන භාසිත කොට මේ සූත්‍රාන්තය කෙරෙහි දෙවිමිනිසුන්ගේ විශ්වාසය උපදවමියි. එයින් නැගිට සාධුකාර දුන්නේය. එයින් කියන ලදී. “සාධු සාධු සාරිපුත්ත, සාධු ඛො ත්වං සාරිපුත්ත භික්ඛුනං සංගීතිපරියායං අභාසි” සැරියුත, සාධු. සැරියුත, ඔබ භික්ෂූන්ට සංගීත පරියාය දේශනා කළා ඉතා මැනව.
තත්ථ සඞ‍්ගීතිපරියායන‍්ති සාමග‍්ගියා කාරණං. ඉදං වුත‍්තං හොති – “සාධු, ඛො ත්වං, සාරිපුත්ත, මම සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණෙන සංසන්‍දිත්‍වා භික‍්ඛූනං සාමග‍්ගිරසං අභාසී”ති. සමනුඤ්ඤො සත්ථා අහොසීති අනුමොදනෙන සමනුඤ්ඤො අහොසි. එත‍්තකෙන අයං සුත‍්තන‍්තො ජිනභාසිතො නාම ජාතො. දෙසනාපරියොසානෙ ඉමං සුත‍්තන‍්තං මනසිකරොන‍්තා තෙ භික‍්ඛූ අරහත‍්තං පාපුණිංසූති.
සංගීති පරියායං - සමගියට කරුණු. මෙය කියන ලදී. “සැරියුත්, ඔබ මාගේ සබ්බඤ්ඤුත ඤාණයෙන් සසඳා භික්ෂූන්ට සාමග්ගි කරුණු දේශනා කළා ඉතා මැනව”. සමනුඤ්ඤො සත්ථා අහොසි - අනුමෝදනාවෙන් සමනුඤ්ඤ විය. මෙපමණකින් මේ සූත්‍රාන්තය ජිනභාසිත නම් විය. දේශනාව අවසානයෙහි මේ සූත්‍රය මෙනෙහි කරන්නේ ඒ භික්ෂුහු රහත් බවට පැමිණියහ.
සුමඞ‍්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට‍්ඨකථාය සඞ‍්ගීතිසුත‍්තවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
සංගීති සූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.