5. සම‍්පසාදනීයසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
5. සම‍්පසාදනීයසුත‍්තවණ‍්ණනා
5. සම්පසාදනිය සූත්‍ර වර්ණනාව
සාරිපුත‍්තසීහනාදවණ‍්ණනා
එවං මෙ සුතන‍්ති සම‍්පසාදනීයසුත‍්තං. තත්‍රායමනුත‍්තානපදවණ‍්ණනා – නාළන්‍දායන‍්ති නාළන්‍දාති එවංනාමකෙ නගරෙ, තං නගරං ගොචරගාමං කත්‍වා. පාවාරිකම‍්බවනෙති දුස‍්සපාවාරිකසෙට‍්ඨිනො අම‍්බවනෙ. තං කිර තස‍්ස උය්‍යානං අහොසි. සො භගවතො ධම‍්මදෙසනං සුත්වා භගවති පසන්නො තස්මිං උය්‍යානෙ කුටිලෙණමණ‍්ඩපාදිපටිමණ‍්ඩිතං භගවතො විහාරං කත්‍වා නිය්‍යාතෙසි. සො විහාරො ජීවකම‍්බවනං විය “පාවාරිකම‍්බවන”න‍්ත්‍වෙව සඞ‍්ඛ්‍යං ගතො, තස්මිං පාවාරිකම්බවනෙ විහරතීති අත්‍ථො. භගවන්තං එතදවොච – “එවංපසන‍්නො අහං, භන්තෙ, භගවතී”ති. කස‍්මා එවං අවොච? අත‍්තනො උප‍්පන‍්නසොමනස‍්සපවෙදනත්‍ථං.
එවම්මෙසුතං - සම්පසාදනිය සූත්‍රය. මේ එහි ගැඹුරු පද වර්ණනාවය. නාලන්දායං - නාලන්ද නම් නගරයෙහි. ඒ නගරය ගොදුරු ගම් කොට. පාවාරිකම්බවනෙ - දුස්සපාරික නම් සිටුවරයාගේ අඹ වනයෙහි. එය වනාහි ඔහුගේ උයන විය. හේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දහම් අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදී ඒ උයනෙහි කුටි ලෙණ මණ්ඩපාදියෙන් යුත් විහාරයක් කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කෙළේය. ඒ විහාරය ජීවකම්බ වනය මෙන් පාවාරිකම්බවනය යයි ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ පාවාරික අඹවනයෙහි වාසය කරති යන අර්ථයයි. භගවන්තං එතදවොච එවං පසන්නො අහං භන්තෙ භගවති - කුමක් හෙයින් මෙසේ කීවේද? තමාට උපන් සොම්නස ප්‍රකාශ කිරීම සඳහා.
තත්‍රායමනුපුබ‍්බිකථා – ථෙරො කිර තංදිවසං කාලස‍්සෙව සරීරප‍්පටිජග‍්ගනං කත්‍වා සුනිවත්‍ථනිවාසනො පත‍්තචීවරමාදාය පාසාදිකෙහි අභික‍්කන‍්තාදීහි දෙවමනුස‍්සානං පසාදං ආවහන‍්තො නාළන්‍දවාසීනං හිතසුඛමනුබ්‍රූහයන‍්තො පිණ‍්ඩාය පවිසිත්‍වා පච‍්ඡාභත‍්තං පිණ‍්ඩපාතපටික‍්කන‍්තො විහාරං ගන‍්ත්‍වා සත්‍ථු වත‍්තං දස‍්සෙත්‍වා සත්ථරි ගන්‍ධකුටිං පවිට‍්ඨෙ සත්‍ථාරං වන්‍දිත්‍වා අත‍්තනො දිවාට‍්ඨානං අගමාසි. තත්ථ සද‍්ධිවිහාරිකන‍්තෙවාසිකෙසු වත‍්තං දස‍්සෙත්‍වා පටික‍්කන‍්තෙසු දිවාට‍්ඨානං සම‍්මජ‍්ජිත්‍වා චම‍්මක‍්ඛණ‍්ඩං පඤ‍්ඤපෙත්‍වා උදකතුම‍්බතො උදකෙන හත්‍ථපාදෙ සීතලෙ කත්‍වා තිසන්‍ධිපල‍්ලඞ‍්කං ආභුජිත්‍වා කාලපරිච‍්ඡෙදං කත්‍වා ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජි.
මේ එහි අනුපිළිවෙළ කථාවයි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි එදින කලින්ම සිරුර පිළිදැඟුම් කොට හැඳ පෙරවා පා සිවුරු ගෙන පැහැදුනා වූ සතුටු වූවාහු දෙව් මිනිසුන්ගේ ප්‍රසාදය ඇති කරවමින් නාලන්දා වාසීන්ගේ හිතසුව වඩමින් පිඬු පිණිස හැසිර පසු බතෙහි පිණ්ඩපාතයෙන් වෙන් වූයේ විහාරයට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේට වත් දක්වා ගඳකිලියට පිවිස බුදුන් වැඳ තමාගේ දිවා ස්ථානයට පැමිණියේය. එහි සද්ධි විහාරික අතවැසි වත් දක්වා නික්මෙනවිට දිවා ස්ථානය හැමද සම්කඩ පනවා දිය කුඹින් ගත් දියෙන් අත් පා සීතල කොට තුන් සන්ධි ආසනයේ හිඳ කාලය නියම කර පල සමවතින් සිටියේය.
සො යථාපරිච‍්ඡින‍්නකාලවසෙන සමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨාය අත‍්තනො ගුණෙ අනුස‍්සරිතුමාරද‍්ධො. අථස‍්ස ගුණෙ අනුස‍්සරතො සීලං ආපාථමාගතං. තතො පටිපාටියාව සමාධි පඤ්ඤා විමුත්ති විමුත‍්තිඤාණදස‍්සනං පඨමං ඣානං දුතියං ඣානං තතියං ඣානං චතුත්‍ථං ඣානං ආකාසානඤ‍්චායතනසමාපත‍්ති විඤ‍්ඤානඤ‍්චායතනසමාපත‍්ති ආකිඤ‍්චඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්ති නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්ති විපස‍්සනාඤාණං මනොමයිද‍්ධිඤාණං ඉද‍්ධිවිධඤාණං දිබ‍්බසොතඤාණං චෙතොපරියඤාණං පුබ‍්බෙනිවාසානුස‍්සතිඤාණං දිබ‍්බචක‍්ඛුඤාණං…පෙ… සොතාපත‍්තිමග‍්ගො සොතාපත‍්තිඵලං…පෙ… අරහත‍්තමග‍්ගො අරහත‍්තඵලං අත්ථපටිසම්භිදා ධම‍්මපටිසම‍්භිදා නිරුත්තිපටිසම්භිදා පටිභානපටිසම‍්භිදා සාවකපාරමීඤාණං. ඉතො පට‍්ඨාය කප‍්පසතසහස‍්සාධිකස‍්ස අසඞ‍්ඛ්‍යෙය්‍යස‍්ස උපරි අනොමදස‍්සීබුද‍්ධස‍්ස පාදමූලෙ කතං අභිනීහාරං ආදිං කත්‍වා අත‍්තනො ගුණෙ අනුස‍්සරතො යාව නිසින‍්නපල‍්ලඞ‍්කා ගුණා උපට‍්ඨහිංසු.
හේ පිරිසිඳි කාල වශයෙන් සමාපත්තියෙන් නැගිට තමාගේ ගුණ සිහිකිරීමට පටන් ගත්තේය. ඉක්බිති උන්වහන්සේගේ ගුණය සිහි කරන්නේ සීලය සිහිවිය. ඉක්බිති පිළිවෙළින් සමාධි පඤ්ඤා විමුක්ති ඤාණ දස්සන ප්‍රථමධ්‍යාන.....නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන සමාපත්ති, විපස්සනා ඤාණය, දිබ්බ චක්ඛු ඤාණං, සොතාපත්ති මග්ග, සොතාපත්ති ඵල.. අරහත්ත මග, අරහත්ත ඵල, අත්ථපටිසම්භිදා, ධම්මපටිසමභිදා, නිරුත්තිපටිසම්භිදා, පටිහාණ පටිසම්භිදා, සාවක පාරමී ඤාණය. මෙතැන් සිට කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛයකට පෙර අනෝමදස්සි බුදුන් පාමුල කරන ලද ප්‍රාර්ථනාව ආදිය දක්වා තමාගේ ගුණය සිහි කරන්නේ හිඳින පලඟ දක්වා ගුණ වැටහුණේය.
එවං ථෙරො අත‍්තනො ගුණෙ අනුස‍්සරමානො ගුණානං පමාණං වා පරිච‍්ඡෙදං වා දට‍්ඨුං නාසක‍්ඛි. සො චින‍්තෙසි – “මය‍්හං තාව පදෙසඤාණෙ ඨිතස‍්ස සාවකස‍්ස ගුණානං පමාණං වා පරිච‍්ඡෙදො වා නත්ථි. අහං පන යං සත්‍ථාරං උද‍්දිස‍්ස පබ‍්බජිතො, කීදිසා නු ඛො තස‍්ස ගුණා”ති දසබලස‍්ස ගුණෙ අනුස‍්සරිතුං ආරද‍්ධො. සො භගවතො සීලං නිස‍්සාය, සමාධිං පඤ‍්ඤං විමුත‍්තිං විමුත‍්තිඤාණදස‍්සනං නිස‍්සාය, චත්තාරො සතිපට‍්ඨානෙ නිස‍්සාය, චත්තාරො සම‍්මප‍්පධානෙ චත්තාරො ඉද‍්ධිපාදෙ චත්තාරො මග‍්ගෙ චත‍්තාරි ඵලානි චතස්සො පටිසම්භිදා චතුයොනිපරිච‍්ඡෙදකඤාණං චත්තාරො අරියවංසෙ නිස‍්සාය දසබලස‍්ස ගුණෙ අනුස‍්සරිතුමාරද‍්ධො.
මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ ගුණය සිහි කරන්නේ තමාගේ ගුණ ප්‍රමාණත් හෝ සීමාවක් හෝ දැකීමට නොහැකි විය. උන්වහන්සේ සිතූහ. ප්‍රදේශ ඤාණයෙහි සිටි මාගේ ගුණවල ප්‍රමාණවත් හෝ සීමාවක් නැත. මම වනාහි ශාස්තෲන් උදෙසා පැවිදි වූයෙමි. උන්වහන්සේගේ ගුණ කෙබඳුදැයි දසබල බුදුන්ගේ ගුණ සිහිකිරීමට පටන් ගත්හ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සීලය නිසා සතර සතිපට්ඨායාන, සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන, සතර සෘද්ධිපාද, සතර මග, සතරඵල, සිව් පිලිසිඹියා සිව්යෝනි පිරිසිඳ දක්නා නුවණ, සතර අරියවංස නිසා දසබල ගුණ සිහි කිරිමට පටන් ගත්හ.
තථා පඤ්ච පධානියඞ‍්ගානි, පඤ‍්චඞ‍්ගිකංසම‍්මාසමාධිං, පඤ්චින්ද්රියානි, පඤ්ච බලානි, පඤ්ච නිස‍්සරණියා ධාතුයො, පඤ්ච විමුත‍්තායතනානි, පඤ්ච විමුත‍්තිපරිපාචනියා පඤ්ඤා, ඡ සාරණීයෙ ධම්මෙ, ඡ අනුස‍්සතිට‍්ඨානානි, ඡ ගාරවෙ, ඡ නිස‍්සරණියා ධාතුයො, ඡ සතතවිහාරෙ, ඡ අනුත‍්තරියානි, ඡ නිබ‍්බෙධභාගියා පඤ්ඤා, ඡ අභිඤ්ඤා, ඡ අසාධාරණඤාණානි, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගෙ, සත්ත සප‍්පුරිසධම‍්මෙ, සත්ත නිජ‍්ජරවත්‍ථූනි, සත්ත පඤ්ඤා, සත්ත දක‍්ඛිණෙය්‍යපුග‍්ගලෙ, සත්ත ඛීණාසවබලානි, අට‍්ඨ පඤ‍්ඤාපටිලාභහෙතූ, අට‍්ඨ සම‍්මත‍්තානි, අට‍්ඨ ලොකධම‍්මාතික‍්කමෙ, අට‍්ඨ ආරම‍්භවත්‍ථූනි, අට‍්ඨ අක‍්ඛණදෙසනා, අට‍්ඨ මහාපුරිසවිතක‍්කෙ, අට‍්ඨ අභිභායතනානි, අට‍්ඨ විමොක‍්ඛෙ, නව යොනිසොමනසිකාරමූලකෙ ධම්මෙ, නව පාරිසුද‍්ධිපධානියඞ‍්ගානි, නව සත‍්තාවාසදෙසනා, නව ආඝාතප‍්පටිවිනයෙ, නව පඤ්ඤා, නව නානත‍්තානි, නව අනුපුබ‍්බවිහාරෙ, දස නාථකරණෙ ධම්මෙ, දස කසිණායතනානි, දස කුසලකම‍්මපථෙ, දස තථාගතබලානි, දස සම‍්මත‍්තානි, දස අරියවාසෙ, දස අසෙක‍්ඛධම‍්මෙ, එකාදස මෙත‍්තානිසංසෙ, ද‍්වාදස ධම‍්මචක‍්කාකාරෙ, තෙරස ධුතඞ‍්ගගුණෙ, චුද‍්දස බුද‍්ධඤාණානි, පඤ‍්චදස විමුත‍්තිපරිපාචනියෙ ධම්මෙ, සොළසවිධං ආනාපානස‍්සතිං, අට‍්ඨාරස බුද‍්ධධම‍්මෙ, එකූනවීසති පච‍්චවෙක‍්ඛණඤාණානි, චතුචත‍්තාලීස ඤාණවත්‍ථූනි, පරොපණ‍්ණාස කුසලධම‍්මෙ, සත‍්තසත‍්තති ඤාණවත්‍ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස‍්සසමාපත‍්තිසඤ‍්චරමහාවජිරඤාණං නිස‍්සාය දසබලස‍්ස ගුණෙ අනුස‍්සරිතුං ආරභි.
එසේම පංච ප්‍රධාන අග, සම්මා සමාධි, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංචබල, පංච නිස්සරණ ධාතු, පංච විමුත්ති ආයතන, පංච විමුත්ති පරිපාචනීය පඤ්ඤා, සාරණීය ධම්ම සය, අනුස්සතිඨාන සය, ගාරව සය, නිස්සරණි ධාතු සය, සත්තවිහාරි සය, අනුත්තරිය සය, නිබ්බෙධ භාගිය සය, අභිඤා සය, අසාධාරණ ඤාණ සය, අපරිහානිය ධර්ම සත, අරිය ධන හත, බොජ්ඣංග සත, පුරිස ධම්ම සත, නිජ්ජර වත්ථු සත, පඤ්ඤා සත, දක්ඛිණෙය්‍ය පුග්ගල සත, ඛීණාසවබල සත, පඤ්ඤා පටිලාභ හේතු අට, සම්මත්ත අට, අටලෝ දහම් ඉක්මවීම, ආරම්හ වත්ථු අට, අක්ඛණ දෙසනා අට, මහා පුරිස විතක්ක අට, අභිභායතන අට, විමොක්ඛ අට, මනසිකාර මූලක ධම්ම නවය, පරිසුද්ධිපධාන අංක නවය, සත්තාවාස දෙසනා නවය, ආඝාත පටිවිනය නවය, සඤ්ඤා නවය, නානත්ත නවය, අනුපුබ්බ විහාර නවය, නාථකරණ ධම්ම දහය, සම්මත්ත දහය, අරියවංස දහය, අසෙඛ ධම්ම දහය, මෙත්තානිසංස එකොලහ, ධම්ම චක්කාකාර දොළහ, ධුතගුණ තෙළෙස, බුද්ධ ඤාණ තුදුස, විමුත්ති පරිපාචනීය ධම්ම පසළොස, සොළොස් ආකාර ආනාපාන සති, හතලිස් හතර, කුසල දහම් පනස, සත් සැත්තෑ ඤාණ වස්තු. කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් සමාපත්ති, සඤ්චාර මහා වජ්‍ර ඤාණය නිසා දසබල බුදුන්ගේ ගුණය සිහි කිරිමට ඇරඹුවේය.
තස‍්මිංයෙව ච දිවාට‍්ඨානෙ නිසින‍්නොයෙව උපරි “අපරං පන, භන්තෙ, එතදානුත්තරිය”න‍්ති ආගමිස‍්සන‍්ති සොළස අපරම‍්පරියධම‍්මා, තෙපි නිස‍්සාය අනුස‍්සරිතුං ආරභි. සො “කුසලපඤ‍්ඤත‍්තියං අනුත‍්තරො මය‍්හං සත්‍ථා, ආයතනපඤ‍්ඤත‍්තියං අනුත‍්තරො, ගබ‍්භාවක‍්කන‍්තියං අනුත‍්තරො, ආදෙසනාවිධාසු අනුත‍්තරො, දස‍්සනසමාපත‍්තියං අනුත‍්තරො, පුග‍්ගලපඤ‍්ඤත‍්තියං අනුත‍්තරො, පධානෙ අනුත‍්තරො, පටිපදාසු අනුත‍්තරො, භස‍්සසමාචාරෙ අනුත‍්තරො, පුරිසසීලසමාචාරෙ අනුත‍්තරො, අනුසාසනීවිධාසු අනුත‍්තරො, පරපුග‍්ගලවිමුත‍්තිඤාණෙ අනුත‍්තරො, සස‍්සතවාදෙසු අනුත‍්තරො, පුබ‍්බෙනිවාසඤාණෙ අනුත‍්තරො, දිබ‍්බචක‍්ඛුඤාණෙ අනුත‍්තරො, ඉද‍්ධිවිධෙ අනුත‍්තරො, ඉමිනා ච ඉමිනා ච අනුත‍්තරො”ති එවං දසබලස‍්ස ගුණෙ අනුස‍්සරන‍්තො භගවතො ගුණානං නෙව අන‍්තං, න පමාණං පස‍්සි. ථෙරො අත‍්තනොපි තාව ගුණානං අන‍්තං වා පමාණං වා නාද‍්දස, භගවතො ගුණානං කිං පස‍්සිස‍්සති? යස‍්ස යස‍්ස හි පඤ්ඤා මහතී ඤාණං විසදං, සො සො බුද‍්ධගුණෙ මහන‍්තතො සද‍්දහති. ලොකියමහාජනො උක‍්කාසිත්‍වාපි ඛිපිත්‍වාපි “නමො බුද‍්ධාන”න‍්ති අත‍්තනො අත‍්තනො උපනිස‍්සයෙ ඨත්‍වා බුද්ධානං ගුණෙ අනුස‍්සරති. සබ‍්බලොකියමහාජනතො එකො සොතාපන‍්නො බුද‍්ධගුණෙ මහන‍්තතො සද‍්දහති. සොතාපන‍්නානං සතතොපි සහස‍්සතොපි එකො සකදාගාමී. සකදාගාමීනං සතතොපි සහස‍්සතොපි එකො අනාගාමී. අනාගාමීනං සතතොපි සහස‍්සතොපි එකො අරහා බුද‍්ධගුණෙ මහන‍්තතො සද‍්දහති. අවසෙසඅරහන‍්තෙහි අසීති මහාථෙරා බුද‍්ධගුණෙ මහන‍්තතො සද‍්දහන‍්ති. අසීතිමහාථෙරෙහි චත්තාරො මහාථෙරා. චතූහි මහාථෙරෙහි ද‍්වෙ අග‍්ගසාවකා. තෙසුපි සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරො, සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරතොපි එකො පච‍්චෙකබුද‍්ධො බුද‍්ධගුණෙ මහන‍්තතො සද‍්දහති. සචෙ පන සකලචක‍්කවාළගබ‍්භෙ සඞ‍්ඝාටිකණ‍්ණෙන සඞ‍්ඝාටිකණ‍්ණං පහරියමානා නිසින‍්නා පච‍්චෙකබුද‍්ධා බුද‍්ධගුණෙ අනුස‍්සරෙය්‍යුං, තෙහි සබ‍්බෙහිපි එකො සබ‍්බඤ‍්ඤුබුද‍්ධොව බුද‍්ධගුණෙ මහන‍්තතො සද‍්දහති.
ඒ දිවා ස්ථානයෙහි සිටියේම “ස්වාමීනි, තවද මේ අනුත්තර ගුණ එන්නේ” යයි සොළොස් අපරාපරිය ධර්ම, ඒවා මාගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ ආයතන ප්‍රඥපතියෙන් අනුත්තරයහ. ගර්භවක්‍රාන්තියෙහි අනුත්තරය. ආදේසන විධානයෙන් අනුත්තරය. දර්ශන සම්පත්තියෙහි අනුත්තරය. පුද්ගල ප්‍රඥප්තියෙහි අනුත්තරය, වීර්යයෙහි අනුත්තරය, ප්‍රතිපත්තිවල අනුත්තරය, කතා කිරීමෙහි අනුත්තරය. පුරුෂ ශීල සමාචාරයෙහි අනුත්තරය, ශාස්වත වාදයෙහි අනුත්තරය, පුබ්බෙනිවාසය ඤාණයෙහි අනුත්තරය, දිබ්බචක්ඛු ඤාණයෙහි අනුත්තරය, ඉදධිවිධ ඤාණයෙහි අනුත්තරය. මේ මේ දෙයින්ද අනුත්තර යයි මෙසේ දසබල ගුණ සිහිකරන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණවල කෙළවරක් ප්‍රමාණයක් නො දැක්කේය. තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ ගුණවල ද කෙළවරක් ප්‍රමාණයක් නොදැක්කහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණවල ද කෙළවරක් ප්‍රමාණයක් නොදැක්කහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණවල කිම දකින්නේද? යමෙකුගේ යමෙකුගේ ප්‍රඥාව මහත් ද ඤාණය ප්‍රකට ද හේ බුදු ගුණ මහත් බව අදහයි. ලෞකික මහජනයා කිඹුහුන් ගියවිටද නමො බුද්ධානං යයි තම තමාගේ උපනිශ්‍රයෙහි පිහිටා බුදුගුණ මහත් බව විශ්වාස මහත් බව අදහයි. සකදාගාමි වූවන්ගෙන් සීයකින් දාහකින් කෙනෙක් රහත් වී බුදුගුණ මහත් බව විශ්වාස කරයි. අසූමහ සව්වන්ගෙන් හතර දෙනෙක් ද හතර දෙනගෙන් අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම ද එයින් සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ ද උන්වහන්සේගෙනුත් පසේබුදුන් වහන්සේ ද බුදුගුණ මහත් කොට සලකති. යම් හෙයකින් සියළු සක්වල ගැබ සිවුරු කොනින් සිවුරුකොන ගෑවී යන ලෙස සිටින පසේ බුදුවරු බුදුගුණ සිහි කරන්නේ නම් ඒ සියල්ලන්ටම වඩා එක් සර්වඥ බුදු කෙනෙක් බුදු ගුණ මහකොට සලකති.
සෙය්‍යථාපි නාම මහාජනො “මහාසමුද‍්දො ගම‍්භීරො උත‍්තානො”ති ජානනත්‍ථං යොත‍්තානි වට‍්ටෙය්‍ය, තත්ථ කොචි බ්‍යාමප‍්පමාණං යොත‍්තං වට‍්ටෙය්‍ය, කොචි ද‍්වෙ බ්‍යාමං, කොචි දසබ්‍යාමං, කොචි වීසතිබ්‍යාමං, කොචි තිංසබ්‍යාමං, කොචි චත‍්තාලීසබ්‍යාමං, කොචි පඤ‍්ඤාසබ්‍යාමං, කොචි සතබ්‍යාමං, කොචි සහස‍්සබ්‍යාමං, කොචි චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස‍්සං. තෙ නාවං ආරුය‍්හ, සමුද‍්දමජ‍්ඣෙ උග‍්ගතපබ‍්බතාදිම‍්හි වා ඨත්‍වා අත‍්තනො අත‍්තනො යොත‍්තං ඔතාරෙය්‍යුං, තෙසු යස‍්ස යොත‍්තං බ්‍යාමමත‍්තං, සො බ්‍යාමමත‍්තට‍්ඨානෙයෙව උදකං ජානාති…පෙ… යස‍්ස චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස‍්සං, සො චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස‍්සට‍්ඨානෙයෙව උදකං ජානාති. පරතො උදකං එත‍්තකන‍්ති න ජානාති. මහාසමුද‍්දෙ පන න තත‍්තකංයෙව උදකං, අථ ඛො අනන‍්තමපරිමාණං. චතුරාසීතියොජනසහස‍්සං ගම‍්භීරො හි මහාසමුද‍්දො, එවමෙව එකබ්‍යාමයොත‍්තතො පට‍්ඨාය නවබ්‍යාමයොත‍්තෙන ඤාතඋදකං විය ලොකියමහාජනෙන දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා වෙදිතබ‍්බා. දසබ්‍යාමයොත‍්තෙන දසබ්‍යාමට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය සොතාපන‍්නෙන දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. වීසතිබ්‍යාමයොත‍්තෙන වීසතිබ්‍යාමට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය සකදාගාමිනා දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. තිංසබ්‍යාමයොත‍්තෙන තිංසබ්‍යාමට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය අනාගාමිනා දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. චත‍්තාලීසබ්‍යාමයොත‍්තෙන චත‍්තාලීසබ්‍යාමට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය අරහතා දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. පඤ‍්ඤාසබ්‍යාමයොත‍්තෙන පඤ‍්ඤාසබ්‍යාමට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය අසීතිමහාථෙරෙහි දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. සතබ්‍යාමයොත‍්තෙන සතබ්‍යාමට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය චතූහි මහාථෙරෙහි දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. සහස‍්සබ්‍යාමයොත‍්තෙන සහස‍්සබ්‍යාමට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය මහාමොග‍්ගල‍්ලානත්‍ථෙරෙන දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස‍්සයොත‍්තෙන චතුරාසීතිබ්‍යාමසහස‍්සට‍්ඨානෙ ඤාතඋදකං විය ධම‍්මසෙනාපතිනා සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරෙන දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණා. තත්ථ යථා සො පුරිසො මහාසමුද‍්දෙ උදකං නාම න එත‍්තකංයෙව, අනන‍්තමපරිමාණන‍්ති ගණ‍්හාති, එවමෙව ආයස‍්මා සාරිපුත‍්තො ධම‍්මන්‍වයෙන අන්‍වයබුද‍්ධියා අනුමානෙන නයග‍්ගාහෙන සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්‍වා දසබලස‍්ස ගුණෙ අනුස‍්සරන‍්තො “බුද‍්ධගුණා අනන‍්තා අපරිමාණා”ති සද‍්දහි.
යම්සේ මහජනයා මහමුහුද ගැඹුරු යයි දැන ගැනීම සඳහා ලනු ගසන්නේය. එහි කිසිවෙක් බඹයක් පමණ ගසන්නේය. කිසිවෙක් බඹ දෙකක් කිසිවෙක් දස බඹයක් කිසිවෙක් විසි බඹයක්, කිසිවෙක් තිස් බඹයක්, කිසිවෙක් සතලිස් බඹයක්, කිසිවෙක් දහස් බඹයක්, කිසි අසූහාරදහස් බඹයක්. ඔව්හු නැවට හෝ නැගී මුහුදේ මතු වී ඇති පර්වතවල හෝ සිට තම තමාගේ රැහැන් පහළට බස්සවන්නේ නම් ඔවුනතරෙන් යමෙකුගේ රැහැන බඹයක් නම් බඹයක් පමණ තැන ජලය දනී... යමෙකුගේ අසූහාර දහසක් නම් හේ අසුහාර දහසක් තැන ජලය දනී. ඉන් එහා ජලය මෙපමණයයි නොදනී. මහා සමුද්‍රයෙහි වනාහි ජලය මෙපමණ යයි නැත. අනන්ත අප්‍රමාණ වූ අසූහාර දහසක් යොදුන් ගැඹුරුය මහා සමුද්‍රය. එසේම එක බඹ රැහැනේ සිට නව බඹ රැහැනින් වූ ජල ඤාණය මෙන් ලෞකික මහජනයා දුටු බුදු ගුණය. දස බඹ තැනක දුටු ජල ඤාණය මෙන් සෝතාපන්නයා දුටු බුදුගුණය. විසි බඹ තැනක දුටු ජල ඤාණය මෙන් සෙදගැමියා දුටු බුදුගුණය. තිස් බඹයක් තැන ජලය දුටුවා මෙන් අනගැමියා දුටු බුදුගුණය. සතලිස් බඹයක තැන ජලය දුටුවා මෙන් රහතුන් දුටු බුදුගුණය. පනස් බඹයක තැන ජලය දුටු සේ අසූමහ සව්වන් දුටු බුදුගුණය. දහස් බඹයක තැන ජලය දුටු සේ මහමුගලන් හිමි දුටු බුදු ගුණය. අසූහාර දහස් බඹයක තැන දුටු ජලය සේ සැරියුත් හිමි දුටු බුදුගුණය. යම්සේ පුරුෂයෙක් මහා සමුද්‍රයේ ජලය නම් මෙපමණ යයි නොගෙන අනන්ත අප්‍රමාණ යයි ගනී. එසේම ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත රහතන් වහන්සේ ධර්ම පරම්පරාවෙන් ධර්ම පරම්පරා බුද්ධියෙන් අනුමානයෙන් නය ගැනීමෙන් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයෙහි සිට දසබල ගුණ සිහිකරන්නේ බුදුගුණ අනන්ත අප්‍රමාණ යයි විශ්වාස කරති.
ථෙරෙන හි දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණෙහි ධම‍්මන්‍වයෙන ගහෙතබ‍්බබුද‍්ධගුණායෙව බහුතරා. යථා කථං විය? යථා ඉතො නව ඉතො නවාති අට‍්ඨාරස යොජනානි අවත්‍ථරිත්‍වා ගච‍්ඡන‍්තියා චන්‍දභාගාය මහානදියා පුරිසො සූචිපාසෙන උදකං ගණ‍්හෙය්‍ය, සූචිපාසෙන ගහිතඋදකතො අග‍්ගහිතමෙව බහු හොති. යථා වා පන පුරිසො මහාපථවිතො අඞ‍්ගුලියා පංසුං ගණ‍්හෙය්‍ය, අඞ‍්ගුලියා ගහිතපංසුතො අවසෙසපංසුයෙව බහු හොති. යථා වා පන පුරිසො මහාසමුද‍්දාභිමුඛිං අඞ‍්ගුලිං කරෙය්‍ය, අඞ‍්ගුලිඅභිමුඛඋදකතො අවසෙසං උදකංයෙව බහු හොති. යථා ච පුරිසො ආකාසාභිමුඛිං අඞ‍්ගුලිං කරෙය්‍ය, අඞ‍්ගුලිඅභිමුඛආකාසතො සෙසආකාසප‍්පදෙසොව බහු හොති. එවං ථෙරෙන දිට‍්ඨබුද‍්ධගුණෙහි අදිට‍්ඨා ගුණාව බහූති වෙදිතබ‍්බා. වුත‍්තම‍්පි චෙතං –
තෙරුන් දුටු බුදුගුණයට වඩා ධර්මත්වයෙන් දුටු බුදුගුණ බොහෝ වේ. කුමක් මෙන් ද යම්සේ මෙයින් නවය මෙයින් නවයයි අටළොස් යොදුනක් පැතීරි යන චන්දභාගා මහා නදියෙන් මිනිසෙක් ඉදිකටු මලකින් ජලය ගන්නේය. ඉදිකටු මලින් ගත් දියට වඩා නොගත් ජලය බොහෝ වේ. යම් සේ මිනිසෙක් මහ පොළොවෙන් ඇඟිල්ලෙන් යම් පසක් ගන්නේ ද ඇඟිල්ලෙන් ගත් පසට වඩා නොගත් පසම බොහෝ වේ. ඇඟිල්ලෙන් වැසූ අහසට වඩා නොවැසූ අහස බොහෝ වේ. එසේම තෙරුන් විසින් දුටු බුදු ගුණයට වඩා නොදුටු ගුණ බොහෝ වේ. කියන ලදමය:
“බුද‍්ධොපි බුද‍්ධස‍්ස භණෙය්‍ය වණ‍්ණං, කප‍්පම‍්පි චෙ අඤ‍්ඤමභාසමානො. ඛීයෙථ කප‍්පො චිරදීඝමන‍්තරෙ, වණ‍්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස‍්සා”ති.
ඉදින් බුදු කෙනකුන් - සිය ගුණ කප මුළුල්ලේ දෙසුවද කප ගෙවේ - බුදුගුණ ඉතිරි වේ මය
එවං ථෙරස‍්ස අත‍්තනො ච සත්‍ථු ච ගුණෙ අනුස‍්සරතො යමකමහානදීමහොඝො විය අබ‍්භන‍්තරෙ පීතිසොමනස‍්සං අවත්‍ථරමානං වාතො විය භස‍්තං, උබ‍්භිජ‍්ජිත්‍වා උග‍්ගතඋදකං විය මහාරහදං සකලසරීරං පූරෙති. තතො ථෙරස‍්ස “සුපත්‍ථිතා වත මෙ පත්‍ථනා, සුලද‍්ධා මෙ පබ්බජ්ජා, ය‍්වාහං එවංවිධස‍්ස සත්‍ථු සන‍්තිකෙ පබ‍්බජිතො”ති ආවජ‍්ජන‍්තස‍්ස බලවතරං පීතිසොමනස‍්සං උප‍්පජ‍්ජි.
මෙසේ තෙරුන් වහන්සේ තමාගේ ද බුදු රදුන්ගේ ද ගුණ සිහි කරන්නේ ගංගා දෙකක මහා ජලය මෙන් අභ්‍යන්තරයෙහි ප්‍රීති සොම්නස පැතිර යන්නේ මයින හමක වාතය මෙන් උඩට නගී. මහා විලකින් උඩට නැගුණු ජලය මෙන් සියළු සිරුර පිරවීය.
අථ ථෙරො “කස‍්සාහං ඉමං පීතිසොමනස‍්සං ආරොචෙය්‍ය”න‍්ති චින‍්තෙන‍්තො අඤ්ඤො කොචි සමණො වා බ්රාහ්මණො වා දෙවො වා මාරො වා බ්‍රහ‍්මා වා මම ඉමං පසාදං අනුච‍්ඡවිකං කත්‍වා පටිග‍්ගහෙතුං න සක‍්ඛිස‍්සති, අහං ඉමං සොමනස‍්සං සත්‍ථුනොයෙව පවෙදෙය්‍යාමි, සත්‍ථාව මෙ පටිග‍්ගණ‍්හිතුං සක‍්ඛිස‍්සති, සො හි තිට‍්ඨතු මම පීතිසොමනස‍්සං, මාදිසස‍්ස සමණසතස‍්ස වා සමණසහස‍්සස‍්ස වා සමණසතසහස‍්සස‍්ස වා සොමනස‍්සං පවෙදෙන‍්තස‍්ස සබ‍්බෙසං මනං ගණ‍්හන‍්තො පටිග‍්ගහෙතුං සක‍්කොති. සෙය්‍යථාපි නාම අට‍්ඨාරස යොජනානි අවත්‍ථරමානං ගච‍්ඡන‍්තිං චන්‍දභාගමහානදිං කුසුම‍්භා වා කන්‍දරා වා සම‍්පටිච‍්ඡිතුං න සක‍්කොන‍්ති, මහාසමුද‍්දොව තං සම‍්පටිච‍්ඡති. මහාසමුද‍්දො හි තිට‍්ඨතු චන්දභාගා, එවරූපානං නදීනං සතම‍්පි සහස‍්සම‍්පි සතසහස‍්සම‍්පි සම‍්පටිච‍්ඡති, න චස්ස තෙන ඌනත‍්තං වා පූරත‍්තං වා පඤ‍්ඤායති, එවමෙව සත්‍ථා මාදිසස‍්ස සමණසතස‍්ස සමණසහස‍්සස‍්ස සමණසතසහස‍්සස‍්ස වා පීතිසොමනස‍්සං පවෙදෙන‍්තස‍්ස සබ‍්බෙසං මනං ගණ‍්හන‍්තො පටිග‍්ගහෙතුං සක‍්කොති. සෙසා සමණබ්‍රාහ‍්මණාදයො චන්‍දභාගං කුසුම‍්භකන්‍දරා විය මම සොමනස‍්සං සම‍්පටිච‍්ඡිතුං න සක‍්කොන‍්ති. හන්‍දාහං මම පීතිසොමනස‍්සං සත්‍ථුනොව ආරොචෙමීති පල‍්ලඞ‍්කං විනිබ‍්භුජිත්‍වා චම‍්මක‍්ඛණ‍්ඩං පප‍්ඵොටෙත්‍වා ආදාය සායන‍්හසමයෙ පුප‍්ඵානං වණ‍්ටතො ඡිජ‍්ජිත්‍වා පග‍්ඝරණකාලෙ සත්‍ථාරං උපසඞ‍්කමිත්‍වා අත‍්තනො සොමනස‍්සං පවෙදෙන‍්තො එවංපසන‍්නො අහං, භන‍්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ එවංපසන‍්නොති එවං උප‍්පන‍්නසද‍්ධො, එවං සද‍්දහාමීති අත්‍ථො.
ඉක්බිති තෙරහු මා කළ ප්‍රාර්ථනය ලැබුනේය. පැවිද්ද. මෙබඳු ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වූයේ ය. ආවර්ජනය කරන්නේ බලවත් ප්‍රීති සොම්නස් ඉපදුනේය. ඉක්බිති තෙරුන් වහන්සේ කාට නම් මේ ප්‍රීති සොමනස කියන්නේදැයි සිතන්නේ අන්කිසි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් හෝ මගේ මේ ප්‍රකාශ සුදුසුකොට පිළිගැනීමට නොහැකි වන්නේය. මම මේ සොම්නස ශාස්තෲන් වහන්සේටම පවසන්නෙමි. ශාස්තෲන් වහන්සේ ද මාගේ සොම්නස පිළිගැනීමට හැකි වන්නේය. උන්වහන්සේ වනාහි මගේ ප්‍රීති සොම්නස තිබියේවා, මා වැනි සියයක හෝ දාහකගේ ප්‍රීති සොම්නස් ප්‍රකාශ කරනු ලැබීමට සියල්ල මනසෙන් ගැනීමට හැකිවන්නේය. යම්සේ අටළොස් යොදුනක් පැතිරෙමින් ගලන්නා වූ චන්දභාගා නදිය කුඩා වලක් හෝ කඳුරක් පිළිගැනීමට නොහැකි වන්නේය. මහා සමුද්‍රයම ඒවා පිළිගනී. චන්දභාගා නදිය තබා එවැනි නදී සියක් ද දාහක් ද ලක්ෂයක් ද මුහුද පිළිගනී. එයින් එහි අඩුවක් හෝ වැඩියක් හෝ නොවේ. එසේම මාගේ ශාස්තෲන් වහන්සේ මා වැනි ශ්‍රමණයන් සියකගේ ද දහසකගේ ද ලක්‍ෂයකගේ ද සොම්නස ප්‍රකාශ කරන්නේද සියල්ල සිතින් ගැනීමට හැකිවෙති. සෙසු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණාදීහු චන්දභාගාට කුඩා වලවල් කඳුරු මෙන් මාගේ සොම්නස පිළිගැනීමට නොහැකි වෙති. මාගේ ප්‍රීති සොම්නස ශාස්තෲන් වහම දන්වමියි පලඟින් නැගිට සම්කඩ ගසා දමා සවස මල් නැට්ටෙන් කඩා වැගිරෙන කාලයෙහි ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙත එළඹ තමාගේ සොම්නස ප්‍රකාශ කරන්නේ “ස්වාමීනි, මෙසේ පැහැදුනෙමි” යනාදිය කීහ. එහි එවං පසන්නො - මෙසේ උපන් ශ්‍රද්ධාව, මෙසේ විශ්වාස කරමි යන අර්ථයයි.
භිය්‍යොභිඤ‍්ඤතරොති භිය්‍යතරො අභිඤ‍්ඤාතො, භිය්‍යතරාභිඤ‍්ඤො වා, උත‍්තරිතරඤාණොති අත්‍ථො. සම‍්බොධියන‍්ති සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණෙ අරහත‍්තමග‍්ගඤාණෙ වා, අරහත‍්තමග‍්ගෙනෙව හි බුද‍්ධගුණා නිප‍්පදෙසා ගහිතා හොන‍්ති. ද‍්වෙ හි අග‍්ගසාවකා අරහත‍්තමග‍්ගෙනෙව සාවකපාරමීඤාණං පටිලභන‍්ති. පච‍්චෙකබුද‍්ධා පච‍්චෙකබොධිඤාණං. බුද‍්ධා සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණඤ‍්චෙව සකලෙ ච බුද‍්ධගුණෙ. සබ‍්බඤ‍්හි නෙසං අරහත‍්තමග‍්ගෙනෙව ඉජ‍්ඣති. තස‍්මා අරහත‍්තමග‍්ගඤාණං සම‍්බොධි නාම හොති. තෙන උත‍්තරිතරො භගවතා නත්ථි. තෙනාහ “භගවතා භිය්‍යොභිඤ‍්ඤතරො යදිදං සම‍්බොධිය”න‍්ති.
භීය්‍යො භිඤ්ඤතරො - බොහෝ වූ අභිඤ්ඤා, අධික වූ උත්තරීතර ඤාණය. සම්බොධියං - සර්වඥතා ඤාණයෙහි රහත්මග ඤාණයෙහි හෝ අරහත්ත මාර්ගයෙන්ම බුදුගුණ නිෂ්ප්‍රදේශ වශයෙන් ගන්නා ලද්දේ වේ. දෙ අග සව්වෝ රහත් මගින්ම සාවක පාරමී ඤාණය ලබති. පසේ බුදුවරු පසේ බුදු ඤාණය ද බුදුවරු සර්වඥතා ඤාණය ද සියළු බුද්ධ ඤාණය ද යන සියල්ල රහත් මාර්ගයෙන්ම ඉටුවේ. එහෙයින් අරහත් මාර්ග ඤාණය සම්බෝධි වේ. එයින් උත්තරිතරව භාග්‍යවතුන් විසින් කළ යුත්තක් නැත. එහෙයින් කියන ලදී: “භගවා භීය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධියං” සම්බෝධියට වඩා අභිඤ්ඤතරවූවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නැත.
උළාරාති සෙට‍්ඨා. අයඤ‍්හි උළාරසද‍්දො “උළාරානි ඛාදනීයානි ඛාදන‍්තී”තිආදීසු (ම· නි· 1.366) මධුරෙ ආගච‍්ඡති. “උළාරාය ඛලු භවං, වච‍්ඡායනො, සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසතී”තිආදීසු (ම· නි· 3.280) සෙට‍්ඨෙ. “අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො”තිආදීසු (දී· නි· 2.32) විපුලෙ. ස‍්වායමිධ සෙට‍්ඨෙ ආගතො. තෙන වුත‍්තං – “උළාරාති සෙට‍්ඨා”ති. ආසභීති උසභස‍්ස වාචාසදිසී අචලා අසම‍්පවෙධී. එකංසො ගහිතොති අනුස‍්සවෙන වා ආචරියපරම‍්පරාය වා ඉතිකිරාය වා පිටකසම‍්පදානෙන වා ආකාරපරිවිතක‍්කෙන වා දිට‍්ඨිනිජ‍්ඣානක‍්ඛන‍්තියා වා තක‍්කහෙතු වා නයහෙතු වා අකථෙත්‍වා පච‍්චක‍්ඛතො ඤාණෙන පටිවිජ‍්ඣිත්‍වා විය එකංසො ගහිතො, සන‍්නිට‍්ඨානකථාව කථිතාති අත්‍ථො.
උළාරා - ශ්‍රේෂ්ඨය. මේ උළාර ශබ්දය උළාරානි ඛාදනීයානි ඛාදන්ති ආදියෙහි මිහිරෙහි ආවේය. “උළාරාය ඛලු භවං වච්ඡාය නො සමණං ගොතමං පසංසාය පසංසති” ආදියෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙහිය. “අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො” ආදියෙහි මහත් බවෙහි එය මෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙහි ආවේය. එහෙයින් කියන ලදී “උළාරා සෙට්ඨො”. ආසභී - වෘෂභයාගේ ස්ථිර, කම්පා නොවීම, එකං සො ගහිතො - ඇසීමෙන් හෝ ඇදුරු පරපුරින් හෝ මෙසේ වී යයි හෝ පිටක සම්ප්‍රදායෙන් හෝ ආකාර පරිවිතක්කයෙන් හෝ දෘෂ්ටි වශයෙන් වටහා ගැනීමෙන් හෝ කර්ක හේතුවෙන් හෝ නය හේතුවෙන් හෝ නොකියා ප්‍රත්‍යක්‍ෂ ඤාණයෙන් පිළිවිද මෙන් ඒකාන්ත වශයෙන් ගන්නා ලද්දේ නිශ්චය කථා කියන ලද යන අර්ථයි.
සීහනාදොති සෙට‍්ඨනාදො, නෙව දන්‍ධායන‍්තෙන න ගග‍්ගරායන‍්තෙන සීහෙන විය උත‍්තමනාදො නදිතොති අත්‍ථො. කිං තෙ සාරිපුත‍්තාති ඉමං දෙසනං කස‍්මා ආරභීති? අනුයොගදාපනත්‍ථං. එකච‍්චො හි සීහනාදං නදිත්‍වා අත‍්තනො සීහනාදෙ අනුයොගං දාතුං න සක‍්කොති, නිඝංසනං නක‍්ඛමති, ලෙපෙ පතිතමක‍්කටො විය හොති. යථා ධමමානං අපරිසුද‍්ධලොහං ඣායිත්‍වා ඣාමඅඞ‍්ගාරො හොති, එවං ඣාමඞ‍්ගාරො විය හොති. එකො සීහනාදෙ අනුයොගං දාපියමානො දාතුං සක‍්කොති, නිඝංසනං ඛමති, ධමමානං නිද‍්දොසජාතරූපං විය අධිකතරං සොභති, තාදිසො ථෙරො. තෙන නං භගවා “අනුයොගක‍්ඛමො අය”න‍්ති ඤත්‍වා සීහනාදෙ අනුයොගදාපනත්‍ථං ඉමම‍්පි දෙසනං ආරභි.
සීහ නාදො - ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය, මද බැවින් හෝ ගර ගර ශබ්දයෙන් නොව සිංහයකු මෙන් උතුම් නාදය නාද කෙළේය යන අර්ථයයි. “සැරියුත් හිමි” මේ දම් දෙසුම එසේ ඇරඹුයේ ඇයි? අනුයෝග දීම සඳහා. ඇතමෙක් සිංහනාද කොට තමාගේ සිටින නාදයෙහි පිළිපැදීමට නොහැකිය. විචාරයට අපොහොසත් වේ. ලේපයෙහි වැටුණු වඳුරකු මෙන් වේ. අපිරිසිදු ලෝහ දවනවිට පිළිස්සී අඟුරු වන්නා සේ මෙසේ ඣාමංගාර වේ. ඇතමෙක් සිංහ නාදයෙහි අනුයෝග දෙවීමට හැකිවේ. විචාරයට හැකිවේ. නිදොස් ලෝහ දවන විට මෙන් අධිකව බබළයි, එබඳු තෙරුන්. එහෙයින් උන්වහන්සේ අනුයොග ක්ෂම යයි දැන සිංහ නාදයෙහි පිළිපැදීම දෙවීමට මේ ධර්ම දේශනාව බුදුහිමි ඇරඹීය.
තත්ථ සබ්බෙ තෙති සබ්බෙ තෙ තයා. එවංසීලාතිආදීසු ලොකියලොකුත‍්තරවසෙන සීලාදීනි පුච‍්ඡති. තෙසං විත්‍ථාරකථා මහාපදානෙ කථිතාව.
එහි සබ්බෙ තෙ - ඒ සියළු නය “මෙසේ සිල් යනාදියෙහි ලෞකික ලෝකෝත්තර වශයෙන් සීලාදිය විචාරයි. ඒවායේ විස්තර කථා මහාපදාන සූත්‍ර වර්ණනාවේ කියන ලදී.
කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, යෙ තෙ භවිස‍්සන‍්තීති අතීතා ච තාව නිරුද‍්ධා, අපණ‍්ණත‍්තිකභාවං ගතා දීපසිඛා විය නිබ‍්බුතා, එවං නිරුද‍්ධෙ අපණ‍්ණත‍්තිකභාවං ගතෙ ත්වං කථං ජානිස‍්සසි, අනාගතබුද‍්ධානං පන ගුණා කින‍්ති තයා අත‍්තනො චිත‍්තෙන පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා විදිතාති පුච‍්ඡන‍්තො එවමාහ. කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, අහං එතරහීති අනාගතාපි බුද‍්ධා අජාතා අනිබ‍්බත‍්තා අනුප‍්පන‍්නා, තෙපි කථං ත්වං ජානිස‍්සසි? තෙසඤ‍්හි ජානනං අපදෙ ආකාසෙ පදදස‍්සනං විය හොති. ඉදානි මයා සද‍්ධිං එකවිහාරෙ වසසි, එකතො භික‍්ඛාය චරසි, ධම‍්මදෙසනාකාලෙ දක‍්ඛිණපස‍්සෙ නිසීදසි, කිං පන මය‍්හං ගුණා අත‍්තනො චෙතසා පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා විදිතා තයාති අනුයුඤ‍්ජන‍්තො එවමාහ.
කිං පන සාරිපුත්ත යෙ තෙ භවිස්සන්ති - අතීතය නිරුද්ධය. නොපැණවීම් බවට ගියාය. පහන් දැල්ලක් මෙන් නිවුනේය. මෙසේ නිරුද්ධ වූ කල්හි නො පැණවීම් බව ගිය කල්හි ඔබ කෙසේ දැන ගන්නෙහිද? අනාගත බුදුවරුන්ගේ ගුණ කිම ඔබ විසින් තමාගේ සිතින් පිරිසිඳ දන්නා ලදැයි අසන්නේ මෙසේ කීහ. කිම සාරිපුත්ත, අනාගත බුදුවරු පහළ නොවූහ. නො ඉපදුනහ. නූපන්හ. ඔව්හු ඔබ කෙසේ දන්නෙහිද? ඔවුන් ජනයන්ට අහසෙහි පියවර දක්වන්නා මෙනි. දැන් මා සමග එක විහාරයෙහි වසන්නේය. පිඬු පිණිස එකට හැසිරෙන්නෙහි, දම් දෙසනවිට දකුණු පස හිඳින්නෙහි, කිම මාගේ ගුණ තමාගේ සිතින් පිරිසිඳ දන්නා ලදැයි අනුව යොදන්නේ මෙසේ කීහ.
ථෙරො පන පුච‍්ඡිතෙ පුච‍්ඡිතෙ “නො හෙතං, භන්තෙ”ති පටික‍්ඛිපති. ථෙරස‍්ස ච විදිතම‍්පි අත්‍ථි අවිදිතම‍්පි අත්‍ථි, කිං සො අත‍්තනො විදිතට‍්ඨානෙ පටික‍්ඛෙපං කරොති, අවිදිතට‍්ඨානෙති? විදිතට‍්ඨානෙ න කරොති, අවිදිතට‍්ඨානෙයෙව කරොතීති. ථෙරො කිර අනුයොගෙ ආරද‍්ධෙයෙව අඤ‍්ඤාසි. න අයං අනුයොගො සාවකපාරමීඤාණෙ, සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණෙ අයං අනුයොගොති අත‍්තනො සාවකපාරමීඤාණෙ පටික‍්ඛෙපං අකත්‍වා අවිදිතට‍්ඨානෙ සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණෙ පටික‍්ඛෙපං කරොති. තෙන ඉදම‍්පි දීපෙති “භගවා මය‍්හං අතීතානාගතපච‍්චුප‍්පන‍්නානං බුද්ධානං සීලසමාධිපඤ‍්ඤාවිමුත‍්තිකාරණජානනසමත්‍ථං සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණං නත්‍ථී”ති.
තෙරුන් වහන්සේ වනාහි විචාරණ විචාරණ දේ ස්වාමීනි. එසේ නොවේ යයි ප්‍රතික්ෂේප කරති. තෙරුන් වහන්සේගේ ද දන්නා ලද දේ ද නො දන්නා ලද දේ ද කිම උන්වහන්සේ තමන් දන්නා ලද තැන ද නොදන්නා ලද තැන ප්‍රතික්ෂේප කෙරේද? දන්නා ලද තැන නොකරයි. නොදන්නා ලද තැනම කරයි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි අනුයෝගය ආරම්භ කරන කල්හිම මේ අනුයෝගය සාවක පාරමී ඤාණ නොවේ යයිද සර්වඥ ඤාණයෙහි යයි දැන ගන්නාහ. තමාගේ සාවක පාරමී ඤාණයෙහි ප්‍රතික්ෂේප නොකොට සබ්බඤ්ඤුත ඤාණයෙහි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එහෙයින් මෙය ද දක්වයි. මාගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සීල සමාධි පඤ්ඤා විමුක්ති කරුණු දැන ගැනීමට සමර්ථයහ.
එත්‍ථාති එතෙසු අතීතාදිභෙදෙසු බුද‍්ධෙසු. අථ කිඤ‍්චරහීති අථ කස‍්මා එවං ඤාණෙ අසති තයා එවං කථිතන‍්ති වදති.
එත්ථ - මේ අතීතාදියෙන් යුත් බුදුවරුන් කෙරෙහි. අථ කිං චරහි - ඉක්බිති කුමක් හෙයින් මෙසේ ඤාණය නැති කල්හි ඔබ විසින් මෙසේ කියන ලදදැය කියයි.
ධම‍්මන්‍වයොති ධම්මස්ස පච‍්චක‍්ඛතො ඤාණස‍්ස අනුයොගං අනුගන‍්ත්‍වා උප‍්පන‍්නං අනුමානඤාණං නයග‍්ගාහො විදිතො. සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්‍වාව ඉමිනාව ආකාරෙන ජානාමි භගවාති වදති. ථෙරස‍්ස හි නයග‍්ගාහො අප්පමාණො අපරියන‍්තො. යථා සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණස‍්ස පමාණං වා පරියන‍්තො වා නත්ථි, එවං ධම‍්මසෙනාපතිනො නයග‍්ගාහස‍්ස. තෙන සො “ඉමිනා එවංවිධො, ඉමිනා අනුත‍්තරො සත්‍ථා”ති ජානාති. ථෙරස‍්ස හි නයග‍්ගාහො සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණගතිකො එව. ඉදානි තං නයග‍්ගාහං පාකටං කාතුං උපමාය දස‍්සෙන‍්තො සෙය්‍යථාපි, භන‍්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ යස‍්මා මජ‍්ඣිමපදෙසෙ නගරස‍්ස උද‍්ධාපපාකාරාදීනි ථිරානි වා හොන‍්තු, දුබ‍්බලානි වා, සබ‍්බසො වා පන මා හොන‍්තු, චොරාසඞ‍්කා න හොති, තස‍්මා තං අග‍්ගහෙත්‍වා පච‍්චන‍්තිමනගරන‍්ති ආහ. දළ‍්හුද‍්ධාපන‍්ති ථිරපාකාරපාදං.
ධම්මන්වයො - ධර්මයේ ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්. ඤාණයේ අනුයෝග අනුගමනය කොට උපන් අනුමාන ඤාණයෙන් නය ගෙන දෙන්නා ලද්දේය. ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයෙහි සිට සබ්බඤ්ඤුත ඤාණය මේ ආකාරයෙන් දනමියි කියයි. තෙරුන්ගේ, නය ගැනීම අප්‍රමානය, අපරියන්තය, සබ්බඤ්ඤුත ඤාණයට ප්‍රමානයක් හෝ කෙළවරක් නැති සේ මෙනි. ධම්ම සේනාපතිගේ නය ගැනීම ද එසේය. එහෙයින් උන්වහන්සේ මෙයින් මෙවැනිය, මෙයින් අනුත්තරය යයි දැන ගනිති. තෙරුන්ගේ නය ගැනීම සබ්බඤ්ඤුත ඤාණ ගතික වේ. දැන් ඒ නය ගැනීම ප්‍රකට කිරීමට උපමාවක් දක්වන්නේ “සෙය්‍යථාපි භන්තෙ” යනාදිය කීහ. එහි යම් හෙයකින් මධ්‍යම ප්‍රදේශයේ නගරවල ආධාරක ප්‍රාකාරාදිය ස්ථිර හෝ දුර්වල වෙත්වා. හැම ලෙසින් ම එසේ නොවේවා. සොර සැක නොවේ. එහෙයින් එය නොගෙන ප්‍රත්‍යන්ත නගරයයි කිය.
දළ‍්හපාකාරතොරණන‍්ති ථිරපාකාරඤ‍්චෙව ථිරපිට‍්ඨසඞ‍්ඝාටඤ‍්ච. එකද‍්වාරන‍්ති කස‍්මා ආහ? බහුද‍්වාරෙ හි නගරෙ බහූහි පණ‍්ඩිතදොවාරිකෙහි භවිතබ‍්බං. එකද‍්වාරෙ එකොව වට‍්ටති. ථෙරස‍්ස ච පඤ්ඤාය සදිසො අඤ්ඤො නත්ථි. තස‍්මා අත‍්තනො පණ‍්ඩිතභාවස‍්ස ඔපම‍්මත්‍ථං එකංයෙව දොවාරිකං දස‍්සෙතුං එකද‍්වාර”න‍්ති ආහ. පණ‍්ඩිතොති පණ‍්ඩිච‍්චෙන සමන‍්නාගතො. බ්‍යත‍්තොති වෙය්‍යත‍්තියෙන සමන‍්නාගතො විසදඤාණො. මෙධාවීති ඨානුප‍්පත‍්තිකපඤ‍්ඤාසඞ‍්ඛාතාය මෙධාය සමන‍්නාගතො. අනුපරියායපථන‍්ති අනුපරියායනාමකං පාකාරමග‍්ගං. පාකාරසන්‍ධින‍්ති ද‍්වින‍්නං ඉට‍්ඨකානං අපගතට‍්ඨානං. පාකාරවිවරන‍්ති පාකාරස‍්ස ඡින‍්නට‍්ඨානං.
දළහුද්දාපං - ස්ථිර ප්‍රාකාර පාදය. දළහ පාකාර තොරණං - ස්ථිර ප්‍රාකාරය ද ස්ථිර පිට්ඨිසංඝාටය (දැව වලල්ල) ද. එකද්වාරං - කුමක් හෙයින් කීද? බොහෝ දොරවල් ඇති නගරයෙහි බොහෝ පණ්ඩිත දෝවාරිකයන් විය යුතුය. එක දොරක එක්කෙනෙක් වටනේය. තෙරුන් වහන්සේගේ ද ප්‍රඥාව හා සමාන අනිකෙක් නැත. එහෙයින් තමාගේ පණ්ඩිත බව උපමාවක් සඳහා එක් දෝවාරිකයකු දැක්වීමට එකං ද්වාරං යයි කීහ. පණ්ඩිතො - පාණ්ඩිත්‍යයෙන් යුක්ත. අනුපරියාය පථං - අනුපරියාය නම් ප්‍රාකාර මාර්ගය. පාකාර සන්ධිං - ගඩොල් කැට දෙකක් ඉවත් කළ තැන. පාකාර විවරං - පවුර කැඩුණු තැන.
චෙතසො උපක‍්කිලෙසෙති පඤ්ච නීවරණානි චිත‍්තං උපක‍්කිලෙසෙන‍්ති කිලිට‍්ඨං කරොන‍්ති උපතාපෙන‍්ති විබාධෙන‍්ති, තස‍්මා “චෙතසො උපක‍්කිලෙසා”ති වුච‍්චන‍්ති. පඤ්ඤාය දුබ‍්බලීකරණෙති නීවරණා උප‍්පජ‍්ජමානා අනුප‍්පන‍්නාය පඤ්ඤාය උප‍්පජ‍්ජිතුං න දෙන‍්ති, උප‍්පන‍්නාය පඤ්ඤාය වඩ‍්ඪිතුං න දෙන‍්ති, තස‍්මා “පඤ්ඤාය දුබ‍්බලීකරණා”ති වුච‍්චන‍්ති. සුප‍්පතිට‍්ඨිතචිත‍්තාති චතූසු සතිපට‍්ඨානෙසු සුට‍්ඨු ඨපිතචිත‍්තා හුත්‍වා. සත්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගෙ යථාභූතන‍්ති සත්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගෙ යථාසභාවෙන භාවෙත්‍වා. අනුත්තරං සම‍්මාසම‍්බොධින‍්ති අරහත‍්තං සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණං වා පටිවිජ‍්ඣිංසූති දස‍්සෙති.
චෙතසො උපක්කිලෙසො - පංච නීවරණ සිත කෙළෙසති. කිලිටි කරති. තවත්, වෙහෙසති. එහෙයින් චෙතසො උපක්කිලෙසෙහි කියනු ලැබේ. පඤ්ඤාය දුබ්බලී කරණෙ - නීවරණ උපදිමින් නූපන් ප්‍රඥාවට ඉපදීමට නොදේ. එනිසා නුවණ දුර්වල කෙරේ යයි කියනු ලැබේ. සුපතිට්ඨිත චිත්තා - සතර සීවටන්වල හොඳින් පිහිට වූ සිත, සත්තබොජඣංගෙ යථාභූතං - සප්ත බොධ්‍යංග යථා ස්වභාවයෙන් වඩා. අනුත්තරං සම්මා සම්බොධිං - සර්වඥතා ඤාණය පිළිවිදියේ යයි දක්වයි.
අපිචෙත්‍ථ සතිපට‍්ඨානාති විපස්සනා. සම‍්බොජ‍්ඣඞ‍්ගා මග්ගො. අනුත‍්තරාසම‍්මාසම‍්බොධි අරහත‍්තං. සතිපට‍්ඨානාති වා මග‍්ගාති වා බොජ‍්ඣඞ‍්ගමිස‍්සකා. සම‍්මාසම‍්බොධි අරහත‍්තමෙව. දීඝභාණකමහාසීවත්‍ථෙරො පනාහ “සතිපට‍්ඨානෙ විපස‍්සනාති ගහෙත්‍වා බොජ‍්ඣඞ‍්ගෙ මග්ගො ච සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණඤ‍්චාති ගහිතෙ සුන්‍දරො පඤ‍්හො භවෙය්‍ය, න පනෙවං ගහිත”න‍්ති. ඉති ථෙරො සබ‍්බඤ‍්ඤුබුද‍්ධානං නීවරණප‍්පහානෙ සතිපට‍්ඨානභාවනාය සම‍්බොධියඤ‍්ච මජ‍්ඣෙ භින‍්නසුවණ‍්ණරජතානං විය නානත‍්තාභාවං දස‍්සෙති.
තවද මෙහි සතිපට්ඨානා - විදර්ශනා සම්බෝධ්‍යංගය. අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය අරහත් වේ. සතිපට්ඨාන හෝ මාර්ග හෝ බොධ්‍යංග මිශ්‍ර වූ සම්මා සම්බෝධිය රහත්ම වේ. දීඝභාණක මහා සිව තෙරහු කීහ සතිපට්ඨානයෙහි විපස්සනා යයි ගෙන බොජඣඞග මාර්ගයෙහි ද සබ්බඤ්ඤුත ඤාණ යයි ගත් කල්හි සුන්දර ප්‍රශ්නයක් වන්නේය. මෙසේ වනාහි නොගත යුතුයයි මෙසේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සියළු බුදුවරයින්ගේ නීවරණ ප්‍රහාණයෙහි සතිපට්ඨාන භාවනාවෙන් සම්බෝධිය ද මධ්‍යයෙහි බිඳුණු රන්රිදී මෙන් නානත්ත බව පෙන්වයි.
ඉධ ඨත්‍වා උපමා සංසන්‍දෙතබ‍්බා – ආයස‍්මා හි සාරිපුත‍්තො පච‍්චන‍්තනගරං දස‍්සෙසි, පාකාරං දස‍්සෙසි, පරියායපථං දස‍්සෙසි, ද්වාරං දස‍්සෙසි, පණ‍්ඩිතදොවාරිකං දස‍්සෙසි, නගරං පවෙසනකනික‍්ඛමනකෙ ඔළාරිකෙ පාණෙ දස‍්සෙසි, පණ‍්ඩිතදොවාරිකස‍්ස තෙසං පාණානං පාකටභාවඤ‍්ච දස‍්සෙසි. තත්ථ කිං කෙන සදිසන‍්ති චෙ. නගරං විය හි නිබ‍්බානං, පාකාරො විය සීලං, පරියායපථො විය හිරී, ද්වාරං විය අරියමග‍්ගො, පණ‍්ඩිතදොවාරිකො විය ධම‍්මසෙනාපති, නගරප‍්පවිසනකනික‍්ඛමනකඔළාරිකපාණා විය අතීතානාගතපච‍්චුප‍්පන‍්නා බුද‍්ධා, දොවාරිකස‍්ස තෙසං පාණානං පාකටභාවො විය ආයස‍්මතො සාරිපුත‍්තස‍්ස අතීතානාගතපච‍්චුප‍්පන‍්නබුද‍්ධානං සීලසමථාදීහි පාකටභාවො. එත‍්තාවතා ථෙරෙන භගවා එවමහං සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්‍වා ධම‍්මන්‍වයෙන නයග‍්ගාහෙන ජානාමීති අත‍්තනො සීහනාදස‍්ස අනුයොගො දින‍්නො හොති.
මෙහි සිට උපමා සැසඳිය යුතුය. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත හිමි ප්‍රත්‍යන්ත නගරය දැක්වීය. ප්‍රාකාරය දැක්වීය. පරියාය පථය දැක්වීය. ද්වාරය දැක්වීය. පණ්ඩිත දෝවාරිකයා දැක්වීය. නගරයට පිවිසෙන නික්මෙන ඕලාරික ප්‍රාණින් දැක්වීය. පණ්ඩිත දෝවාරිකයාට ඒ ප්‍රාණීන් ප්‍රකට බව දැක්වීය. එහි කිම කුමකින් සමානදැයි, නගරය මෙන් නිවණ, ප්‍රාකාරය මෙනි සීලය. පරියාය පථය මෙනි සමථය, ද්වාරය මෙනි අරිය මග්ග, පණ්ඩිත දෝවාරික මෙනි ධම්ම සේනාපති, නගරයට පිවිසෙන පිටවෙන ඕලාරික ප්‍රාණීන් මෙන් අතීත අනාගත වර්තමාන බුදුවරුන්ගේ සීලසමථාදියේ ප්‍රකට බව. මෙපමණකින් තෙරුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට, මෙසේ මම සාවක පාරමී ඤාණයෙහි සිට ධර්මත්වයෙන් නය ගැනීමෙන් තමාගේ සිංහ නාදයට අනුයෝගය දෙන ලදී.
ඉධාහං, භන්තෙ, යෙන භගවාති ඉමං දෙසනං කස‍්මා ආරභි ? සාවකපාරමීඤාණස‍්ස නිප‍්ඵත‍්තිදස‍්සනත්‍ථං. අයඤ‍්හෙත්‍ථ අධිප‍්පායො, භගවා අහං සාවකපාරමීඤාණං පටිලභන‍්තො පඤ‍්චනවුතිපාසණ‍්ඩෙ න අඤ‍්ඤං එකම‍්පි සමණං වා බ්‍රාහ‍්මණං වා උපසඞ‍්කමිත්‍වා සාවකපාරමීඤාණම‍්පි පටිලභිං, තුම‍්හෙයෙව උපසඞ‍්කමිත්‍වා තුම‍්හෙ පයිරුපාසන‍්තො පටිලභින‍්ති. තත්ථ ඉධාති නිපාතමත‍්තං. උපසඞ‍්කමිං ධම‍්මසවනායාති තුම‍්හෙ උපසඞ‍්කමන‍්තො පනාහං න චීවරාදිහෙතු උපසඞ‍්කමන‍්තො, ධම‍්මසවනත්‍ථාය උපසඞ‍්කමන‍්තො. එවං උපසඞ‍්කමිත්‍වා සාවකපාරමීඤාණං පටිලභිං. කදා පන ථෙරො ධම‍්මසවනත්‍ථාය උපසඞ‍්කමන‍්තොති. සූකරඛතලෙණෙ භාගිනෙය්‍යදීඝනඛපරිබ‍්බාජකස‍්ස වෙදනාපරිග‍්ගහසුත‍්තන‍්තකථනදිවසෙ (ම· නි· 2.205) උපසඞ‍්කමන‍්තො, තදායෙව සාවකපාරමීඤාණං පටිලභීති. තංදිවසඤ‍්හි ථෙරො තාලවණ‍්ටං ගහෙත්‍වා භගවන්තං බීජමානො ඨිතො තං දෙසනං සුත්වා තත්‍ථෙව සාවකපාරමීඤාණං හත්‍ථගතං අකාසි. උත‍්තරුත‍්තරං පණීතපණීතන‍්ති උත‍්තරුත‍්තරඤ‍්චෙව පණීතපණීතඤ‍්ච කත්‍වා දෙසෙසි. කණ‍්හසුක‍්කසප‍්පටිභාගන‍්ති කණ‍්හඤ‍්චෙව සුක‍්කඤ‍්ච. තඤ‍්ච ඛො සප්පටිභාගං සවිපක‍්ඛං කත්‍වා. කණ‍්හං පටිබාහිත්‍වා සුක‍්කං, සුක‍්කං පටිබාහිත්‍වා කණ‍්හන‍්ති එවං සප්පටිභාගං කත්‍වා කණ‍්හසුක‍්කං දෙසෙසි, කණ‍්හං දෙසෙන‍්තොපි ච සඋස‍්සාහං සවිපාකං දෙසෙසි, සුක‍්කං දෙසෙන‍්තොපි සඋස‍්සාහං සවිපාකං දෙසෙසි.
“ඉධාහං භන්තෙ යෙන භගවා” යයි මේ දේශනාව කුමක් හෙයින් ආරම්භ කරන ලද්දේද? සාවක පාරමී ඤාණය නිෂ්පත්තිය දැක්වීම සඳහා එහි අදහස මෙය: මම සාවක පාරමී ඤාණය ලබන්නේ හෝ වෙත පැමිණ නො ලැබුවෙමි. ඔබ වෙතම පැමිණ ඔබ ඇසුරු කරන්නේ ලැබුවෙමි, එහි ඉධ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ඔබවහන්සේ වෙත පැමිණියේ චීවරාදි හේතු නිසා නොව ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහාය. මෙසේ පැමිණ ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණය ලැබුවෙමි. තෙරුන් කවදා ධම්ම සවණ සඳහා පැමිණියේද? සූකර කත ලෙනෙහි බෑණා වූ දීඝනඛ පිරිවැජියාට වේදනා පරිග්‍රහ සූත්‍රාන්තය දේශනා කරන දිනයේය. එදාම සාවක පාරමී ඤාණය ලැබීය. එ දවස ස්ථවිරයෝ තට ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පවන් සලමින් සිටියේ ඒ දේශනාව අසා එහිම සාවක පාරමී ඤාණය අත්පත් කෙළේය. උත්තරුත්තර පණීත පණීතං - වඩ වඩා උසස් සහ වඩ වඩා ප්‍රණීතව දෙසූහ. කණ්හ සුක්ක සප්පටිභාගං - කළු මෙන්ම සුදුද. එය ද විපාක සහිත කොට. කළුහැර සුදු සුදු හැර කළු යයි මෙසේ පටිබාග කොට කළු සුදු දෙසූහ. සුදු (හොඳ) දේශනා කරන්නේ ද උත්සාහ සහිතව විපාක සහිතව දෙසූහ.
තස්මිං ධම්මෙ අභිඤ්ඤා ඉධෙකච‍්චං ධම්මං ධම්මෙසු නිට‍්ඨමගමන‍්ති තස්මිං දෙසිතෙ ධම්මෙ එකච‍්චං ධම්මං නාම සාවකපාරමීඤාණං සඤ‍්ජානිත්‍වා ධම්මෙසු නිට්ඨමගමං. කතමෙසු ධම‍්මෙසූති? චතුසච‍්චධම‍්මෙසු. එත්‍ථායං ථෙරසල‍්ලාපො, කාළවල‍්ලවාසී සුමත්‍ථෙරො තාව වදති “චතුසච‍්චධම‍්මෙසු ඉදානි නිට‍්ඨගමනකාරණං නත්ථි. අස‍්සජිමහාසාවකස‍්ස හි දිට‍්ඨදිවසෙයෙව සො පඨමමග‍්ගෙන චතුසච‍්චධම‍්මෙසු නිට‍්ඨං ගතො, අපරභාගෙ සූකරඛතලෙණද‍්වාරෙ උපරි තීහි මග‍්ගෙහි චතුසච‍්චධම‍්මෙසු නිට‍්ඨං ගතො, ඉමස‍්මිං පන ඨානෙ ‘ධම‍්මෙසූ’ති බුද‍්ධගුණෙසු නිට‍්ඨං ගතො”ති. ලොකන‍්තරවාසී චූළසීවත්‍ථෙරො පන “සබ‍්බං තථෙව වත්‍වා ඉමස‍්මිං පන ඨානෙ ‘ධම‍්මෙසූ’ති අරහත‍්තෙ නිට‍්ඨං ගතො”ති ආහ. දීඝභාණකතිපිටකමහාසීවත්‍ථෙරො පන “තථෙව පුරිමවාදං වත්‍වා ඉමස‍්මිං පන ඨානෙ ‘ධම‍්මෙසූ’ති සාවකපාරමීඤාණෙ නිට‍්ඨං ගතො”ති වත්‍වා “බුද‍්ධගුණා පන නයතො ආගතා”ති ආහ.
තස්මිං ධම්මෙ අභිඤඤා ඉධෙකචචං ධම්මෙසු නිට්ඨමගමං - මෙහි උන්වහන්සේ දෙසූ ධර්මයෙහි ඇතැම් සාවක පාරමී ඤාණය දැන ධර්මවල නිෂ්ටාවට එළඹේ. කවර නම් ධර්මවලද? චතුසච්ච ධර්මවල මෙහි මේ තෙරවරුන්ගේ සංවාදයකි කළුවැල් වාසී සුම්ම තෙර පළමුව කියයි. චතුස්සත්‍ය ධර්මවල දැන් නිෂ්ටාවට යෑමට කරුණක් නැත. අස්සජි මහතෙරුන් දුටු දිනයේ උන්වහන්සේ පළමු මාර්ගයෙන් චතුසච්ච ධර්මවල නිෂ්ටාවට ගියහ. පසුව සූකරකත ලෙණෙහි ඉහළ තුන් මගින් චතුසච්ච ධර්මවල නිෂ්ටාවට ගියහ. මේ ස්ථානයෙහි බුදු ගුණවල - නිෂ්ටාවට ගියහ. තිලොක නගරවාසි චූලසීව තෙර සියල්ල එසේ කියා මේ ස්ථානයෙහි ධම්මෙසු - යනු රහත් බවෙහි නිෂ්ටාවට ගියහයි කීය. දීඝ භාණක තිපිටක මහාසිව තෙර වනාහි පළමු වාරය කියා මේ ස්ථානයෙහි ධම්මෙසු - සාවක පාරමී ඤාණයෙහි නිෂ්ටාවට ගියේ යයි කියා බුදුගුණ නය මගින් පැමිණියේ යයි කීහ.
සත්ථරි පසීදින‍්ති එවං සාවකපාරමීඤාණධම‍්මෙසු නිට‍්ඨං ගන‍්ත්‍වා භිය්‍යොසොමත‍්තාය “සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො වත සො භගවා”ති සත්ථරි පසීදිං. ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම‍්මොති සුට‍්ඨු අක‍්ඛාතො සුකථිතො නිය්‍යානිකො මග්ගො ඵලත්‍ථාය නිය්‍යාති රාගදොසමොහනිම‍්මදනසමත්‍ථො.
සත්ථරි පසීදිං - මෙසේ ශ්‍රාවක පාරමී ධර්මවල නිෂ්ටාවට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන් සම්මා සම්බුද්ධ යයි ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුනෙමි. ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො - මනාව කියන ලද මනාව දේශනා කරන ලද මාර්ගයට පමුණුවන ඵලයට පමුණුවන රා දොස් මෝ - මැඩීමට සමත්ය.
සුප‍්පටිපන‍්නො සඞ‍්ඝොති බුද‍්ධස‍්ස භගවතො සාවකසඞ‍්ඝොපි වඞ‍්කාදිදොසවිරහිතං සම‍්මාපටිපදං පටිපන‍්නත‍්තා සුප‍්පටිපන‍්නොති පසන‍්නොම‍්හි භගවතීති දස‍්සෙති.
භාග්‍යවත් බුදුරදුන්ගේ සංඝයා වහන්සේ ද වංක ආදි දොස් රහිත මනා පිළිවෙත්හි පිළිපන්නේ ප්‍රසන්න වෙමි භාග්‍යවතුන් වහන්ස යයි දක්වයි.
කුසලධම‍්මදෙසනාවණ‍්ණනා
ඉදානි දිවාට‍්ඨානෙ නිසීදිත්‍වා සමාපජ‍්ජිතෙ සොළස අපරාපරියධම‍්මෙ දස‍්සෙතුං අපරං පන භන්තෙ එතදානුත‍්තරියන‍්ති දෙසනං ආරභි. තත්ථ අනුත‍්තරියන‍්ති අනුත‍්තරභාවො. යථා භගවා ධම්මං දෙසෙතීති යථා යෙනාකාරෙන යාය දෙසනාය භගවා ධම්මං දෙසෙති, සා තුම‍්හාකං දෙසනා අනුත‍්තරාති වදති. කුසලෙසු ධම‍්මෙසූති තාය දෙසනාය දෙසිතෙසු කුසලෙසු ධම‍්මෙසුපි භගවාව අනුත‍්තරොති දීපෙති. යා වා සා දෙසනා, තස‍්සා භූමිං දස‍්සෙන‍්තොපි “කුසලෙසු ධම‍්මෙසූ”ති ආහ. තත්‍රිමෙ කුසලා ධම‍්මාති තත්‍ර කුසලෙසු ධම‍්මෙසූති වුත‍්තපදෙ ඉමෙ කුසලා ධම්මා නාමාති වෙදිතබ‍්බා. තත්ථ ආරොග්‍යට‍්ඨෙන, අනවජ‍්ජට‍්ඨෙන, කොසල‍්ලසම‍්භූතට‍්ඨෙන, නිද‍්දරථට‍්ඨෙන, සුඛවිපාකට‍්ඨෙනාති පඤ‍්චධා කුසලං වෙදිතබ‍්බං. තෙසු ජාතකපරියායං පත්‍වා ආරොග්‍යට‍්ඨෙන කුසලං වට‍්ටති. සුත‍්තන‍්තපරියායං පත්‍වා අනවජ‍්ජට‍්ඨෙන. අභිධම‍්මපරියායං පත්‍වා කොසල‍්ලසම‍්භූතනිද‍්දරථසුඛවිපාකට‍්ඨෙන. ඉමස‍්මිං පන ඨානෙ බාහිතිකසුත‍්තන‍්තපරියායෙන (ම· නි· 2.358) අනවජ‍්ජට‍්ඨෙන කුසලං දට‍්ඨබ‍්බං.
දැන් දිවා ස්ථානයෙහි හිඳ සමවැදුණු සොළොස් අපරම්පරිය ධර්ම දැක්වීමට, “අපරම්ප භන්තෙ එතදානුත්තරියං” යන දේශනා ඇරඹීය. එහි අනුත්තරියං - අනුත්තර භාවය. යථා භගවා ධම්මං දෙසෙති - යම්සේ යම් ආකාරයකින් යම් දේශනාවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කරති ද එය ඔබගේ දේශනාවට වඩා අනුත්තර යයි කියයි. කුසලෙස ධම්මෙසු - ඒ දේශනාවෙන් කුසල ධර්මයන් හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම අනුත්තර යයි දක්වයි. ඒ දේශනාව එහි භූමින් දක්වන්නේ කුසල ධර්මයන්හි යයි කීය. තත්‍රිමෙ කුසලා ධම්මා - එහි කුසල ධර්මයන්හි කී පදයෙහි මේ කුසලදහම් නමැයි දතයුතු. එහි නිරෝ අර්ථයෙන් නිරවද්‍ය අර්ථයෙන් දක්ෂභාව අර්ථයෙන් විවේක අර්ථයෙන් සැපවිපාක අර්ථයෙන් කුසල් පස් අයුරු යයි දතයුතුය. ඒවායින් ජාතක පරියායට පැමිණ ආරෝග්‍ය අර්ථයෙන් කුසල යයි කියනු ලැබේ. සුත්‍රාන්ත පර්යායට පැමිණ අනවද්‍ය අර්ථයෙන් අභිධර්ම පර්යායට පැමිණ දක්ෂභාව, විවේක, සැපවිපාක අර්ථයෙන්. මේ ස්ථානයෙහි බාහිය සූත්‍රාත්ත පරියායෙන් අනවද්‍ය අර්ථයෙන් කුසල යයි දත යුතුය.
චත්තාරො සතිපට‍්ඨානාති චුද‍්දසවිධෙන කායානුපස‍්සනාසතිපට‍්ඨානං, නවවිධෙන වෙදනානුපස‍්සනාසතිපට‍්ඨානං, සොළසවිධෙන චිත‍්තානුපස‍්සනාසතිපට‍්ඨානං, පඤ‍්චවිධෙන ධම‍්මානුපස‍්සනාසතිපට‍්ඨානන‍්ති එවං නානානයෙහි විභජිත්‍වා සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙන ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකා චත්තාරො සතිපට්ඨානා දෙසිතා. ඵලසතිපට‍්ඨානං පන ඉධ අනධිප‍්පෙතං. චත්තාරො සම‍්මප‍්පධානාති පග‍්ගහට‍්ඨෙන එකලක‍්ඛණා, කිච‍්චවසෙන නානාකිච‍්චා. “ඉධ භික‍්ඛු අනුප‍්පන‍්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම‍්මානං අනුප‍්පාදායා”තිආදිනා නයෙන සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙන ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකාව චත්තාරො සම්මප්පධානා දෙසිතා. චත්තාරො ඉද‍්ධිපාදාති ඉජ‍්ඣනට‍්ඨෙන එකසඞ‍්ගහා, ඡන්‍දාදිවසෙන නානාසභාවා. “ඉධ භික‍්ඛු ඡන්‍දසමාධිපධානසඞ‍්ඛාරසමන‍්නාගතං ඉද‍්ධිපාදං භාවෙතී”තිආදිනා නයෙන සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙන ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකාව චත්තාරො ඉද්ධිපාදා දෙසිතා.
චත්තාරො සතිපට්ඨානා - තුදුස් අයුරු කායානු පස්සනාව, නවවිධ වේදනානු පස්සනාව, සොළොස් අයුරු චිත්තානුපස්සනාව, පංචවිධ ධම්මානු පස්සනාව සතිපට්ඨානයයි. මෙසේ නානා නයවල බෙදා සමථ විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව සතර සතිපට්ඨාන දේසනා කරන ලදී. ඵල සතිපට්ඨානය මෙහි අභිප්‍රේත නොවේ. චත්තාරො සම්මප්පධානා -උදව් දීම් අර්ථයෙන් ඒක ලක්ෂණය. කෘත්‍ය වශයෙන් නානා විධය. මෙහි භික්ෂුව නූපන්නා වූ පව් අකුසල් දහම් නො ඉපදීම් සඳහා යයි ආදි නයින් සමථ විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන දේශනා කරන ලදී. චත්තාරො ඉද්ධිපාදා - සමෘද්ධිවීම් අර්ථයෙන් එක් සංග්‍රහයකි. ඡන්දාදි වශයෙන් නානා ස්වභාව වේ. “මෙහි භික්ෂුව ඡන්ද, සමාධි, පධාන සංඛාර යුකත ඉද්ධිපාද වඩයි” ආදි නයින් සමථ විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව සතර සෘද්ධිපාද දේශනා කරන ලදී.
පඤ‍්චින්‍ද්‍රියානීති ආධිපතෙය්‍යට‍්ඨෙන එකලක‍්ඛණානි, අධිමොක‍්ඛාදිසභාවවසෙන නානාසභාවානි. සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙනෙව ච ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකානි සද‍්ධාදීනි පඤ්චින්ද්රියානි දෙසිතානි. පඤ්ච බලානීති උපත්‍ථම‍්භනට‍්ඨෙන අකම‍්පියට‍්ඨෙන වා එකසඞ‍්ගහානි, සලක‍්ඛණෙන නානාසභාවානි. සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙනෙව ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකානි සද‍්ධාදීනි පඤ්ච බලානි දෙසිතානි. සත්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගාති නිය්‍යානට‍්ඨෙන එකසඞ‍්ගහා, උපට‍්ඨානාදිනා සලක‍්ඛණෙන නානාසභාවා. සමථවිපස‍්සනා මග‍්ගවසෙනෙව ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකා සත්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගා දෙසිතා.
පඤ්චින්ද්රියානි - අධිපති අර්ථයෙන් ඒක ලක්ෂණ වේ. අධිමොක්ඛාදි ස්වභාව වශයෙන් නානාභාව වේ. සමථ විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව ශ්‍රද්ධාදි පංච ඉන්ද්‍රිය දේශනා කරන ලදී. පඤ්ච බල - උපස්ථම්භක අර්ථයෙන් කම්පා නොවන අර්ථයෙන් ඒක සංග්‍රහය. ස්ව ලක්ෂණ වශයෙන් නානා ස්වභාව වේ. සමථ විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රව ශ්‍රද්ධාදි පංච බල දේශනා කරන ලදී. සත්තබොජඣංගා - පැමිණවීම් අර්ථයෙන් ඒකවිධය. උපස්ථාන ආදි ලක්ෂණයෙන් විවිධ වේ. සමථ විපස්සනා මග්ග වශයෙන් ද ලෞකික ලෝකෝත්තර වශයෙන්ද සත්ත බොජ්ඣංග දේශනා කරන ලදී.
අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග‍්ගොති හෙතුට‍්ඨෙන එකසඞ‍්ගහො, දස‍්සනාදිනා සලක‍්ඛණෙන නානාසභාවො. සමථවිපස‍්සනාමග‍්ගවසෙනෙව ලොකියලොකුත‍්තරමිස‍්සකො අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග්ගො දෙසිතොති අත්‍ථො.
අරියො අට්ඨංගිකො මග්ගො - හේතු අර්ථයෙන් ඒකවිධය. දර්ශනාදි ස්ව ලක්ෂණයෙන් නානා ස්වභාව වේ. සමථ විපස්සනා මාර්ග වශයෙන්ම ලෞකික ලෝකෝතතර මිශ්‍රව අරිය අට්ඨංගික මග්ගය දේශනා කරන ලදී.
ඉධ, භන්තෙ, භික‍්ඛු ආසවානං ඛයාති ඉදං කිමත්‍ථං ආරද‍්ධං? සාසනස‍්ස පරියොසානදස‍්සනත්‍ථං. සාසනස‍්ස හි න කෙවලං මග‍්ගෙනෙව පරියොසානං හොති, අරහත‍්තඵලෙන පන හොති. තස‍්මා තං දස‍්සෙතුං ඉදමාරද‍්ධන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, කුසලෙසු ධම‍්මෙසූති භන්තෙ යා අයං කුසලෙසු ධම්මෙසු එවංදෙසනා, එතදානුත්තරියං. තං භගවාති තං දෙසනං භගවා අසෙසං සකලං අභිජානාති. තං භගවතොති තං දෙසනං භගවතො අසෙසං අභිජානතො.
“ස්වාමීනි මෙහි භික්ෂුව ආශ්‍රවයන්ගේ කළ ක්ෂය පිණිස” මෙය කුමක් ආරම්භ කරන ලදද? සාසනයේ අවසාන දැකීම සඳහා හුදෙක් සාසනයේ මාර්ගයෙන්ම අවසානය නොවේ. රහත් ඵලයෙන් වේ. එනිසා එය දැක්වීමට මෙය ආරම්බ කරන ලදැයි දත යුතුය. එතදානුත්තරියං භනෙත කුසලෙසු ධම්මෙසු - ස්වාමීනි මේ කුසල ධර්මවල මේ දේශනා අනුත්තරිය වේ. තං භගවා - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ දේශනා සියල්ල නිරවශේෂයෙන් දැනගන්නාහ. තං භගවතො - ඒ දේශනා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නිරවශේෂ දැන ගැනීමටය.
උත‍්තරි අභිඤ්ඤෙය්යං නත්‍ථීති තදුත‍්තරි අභිජානිතබ‍්බං නත්ථි, අයං නාම ඉතො අඤ්ඤො ධම්මො වා පුග‍්ගලො වා යං භගවා න ජානාතීති ඉදං නත්ථි. යදභිජානං අඤ්ඤො සමණො වාති යං තුම‍්හෙහි අනභිඤ‍්ඤාතං, තං අඤ්ඤො සමණො වා බ්රාහ්මණො වා අභිජානන‍්තො භගවතා භිය්‍යොභිඤ‍්ඤතරො අස‍්ස, අධිකතරපඤ‍්ඤො භවෙය්‍ය. යදිදං කුසලෙසු ධම‍්මෙසූති එත්ථ යදිදන‍්ති නිපාතමත‍්තං, කුසලෙසු ධම්මෙසු භගවතා උත‍්තරිතරො නත්‍ථීති අයමෙත්‍ථත්‍ථො. ඉති භගවාව කුසලෙසු ධම්මෙසු අනුත‍්තරොති දස‍්සෙන‍්තො “ඉමිනාපි කාරණෙන එවංපසන‍්නො අහං, භන්තෙ, භගවතී”ති දීපෙති. ඉතො පරෙසු අපරං පනාතිආදීසු විසෙසමත‍්තමෙව වණ‍්ණයිස‍්සාම. පුරිමවාරසදිසං පන වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං.
උත්තරිං අභිඤ්ඤෙය්යං නත්ථි - ඉහළට දැනගත යුතු දෙයක් නැත. මෙය නම් මෙයින් අන්‍ය වූ ධර්මයක් හෝ පුද්ගලයෙක් හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නො දන්නේ යයි මෙය නැත. යදභිජානං අඤ්ඤො සමණෙ වා - ඔබ විසින් නොදන්නා ලද යමක් අන්‍ය ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දැනගන්නේ භගවත්හු ඊට අධිකව අභිඤ්ඤතරව ප්‍රඥාවන්ත වන්නාහ. යදිදං කුසලෙසු ධම්මෙසු - මෙහි යදිදං නිපාත වේ. කුසල ධර්මයන්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි තරම් උත්තරීතර කෙනෙක් නැතැයි මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කුසල ධර්මයන්හි අනුත්තර යයි දක්වන්නේ මේ කරුණින් ද මෙසේ මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ප්‍රසන්න වූ යෙම් යයි දක්වති. මෙයින් පසුව “අපරං පන” ආදියෙහි විශේෂ තැන්ම වර්ණනා කරමි. පෙරවාර සමාන ඒවා කියන ලද නයින්ම දත යුතුය.
ආයතනපණ‍්ණත‍්තිදෙසනාවණ‍්ණනා
ආයතනපණ‍්ණත‍්තීසූති ආයතනපඤ‍්ඤාපනාසු. ඉදානි තා ආයතනපඤ‍්ඤත‍්තියො දස‍්සෙන‍්තො ඡයිමානි, භන‍්තෙතිආදිමාහ. ආයතනකථා පනෙසා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ විත්‍ථාරෙන කථිතා, තෙන න තං විත්‍ථාරයිස‍්සාම, තස‍්මා තත්ථ වුත‍්තනයෙනෙව සා විත්‍ථාරතො වෙදිතබ‍්බා.
ආයතන පණ්ණත්තිසු - ආයතන පැනවීම් ආදියෙහි දැන් ඒ ආයතන පැණවීම් දක්වන්නේ “ඡ ඉමානි භන්තෙ” යනාදිය කීහ. මේ ආයතන කථා වනාහි විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර වශයෙන් කියන ලදී.
එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, ආයතනපණ‍්ණත‍්තීසූති යායං ආයතනපණ‍්ණත‍්තීසු අජ‍්ඣත‍්තිකබාහිරවවත්‍ථානාදිවසෙන එවං දෙසනා, එතදානුත්තරියං. සෙසං වුත‍්තනයමෙව.
එතදානුත්තරියං භන්තෙ ආයතන පණ්ණත්තීසු - යමෙක් ආයතන පැණවීම්වල අජඣත්ත බාහිර විස්තර වශයෙන් මෙසේ කරන දේශනා එතදානුත්තරිය වේ. සෙස්ස කියන ලද නයින්මය.
ගබ‍්භාවක‍්කන‍්තිදෙසනාවණ‍්ණනා
ගබ‍්භාවක‍්කන‍්තීසූති ගබ‍්භොක‍්කමනෙසු. තා ගබ‍්භාවක‍්කන‍්තියො දස‍්සෙන‍්තො චතස්සො ඉමා, භන‍්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ අසම‍්පජානොති අජානන‍්තො සම‍්මූළ‍්හො හුත්‍වා. මාතුකුච‍්ඡිං ඔක‍්කමතීති පටිසන්‍ධිවසෙන පවිසති. ඨාතීති වසති. නික‍්ඛමතීති නික‍්ඛමන‍්තොපි අසම‍්පජානො සම‍්මූළ‍්හොව නික්ඛමති. අයං පඨමාති අයං පකතිලොකියමනුස‍්සානං පඨමා ගබ‍්භාවක‍්කන‍්ති.
ගබ්භාවක්කනතිසු - ගැබට බැස ගැනීමෙනි (පිළිසිඳීමෙහි) ඒ ගැබට පිවිසීම් දක්වන්නේ “ස්වාමීනි මෙය සතරකැයි යනාදිය කීහ. එහි අසම්මජානා - නොදන්නේ, මුළා වී “මව්ගැබට බසී” පටිසන්ධි වශයෙන් පිවිසෙති, ඨාති - වසයි. නික්ඛමති - නික්මෙන්නේද නොදන්නේ මුළාව නිමෙයි. අයං පඨමා - පළමුවැන්න වේ. මාතුකුච්ඡි ඔක්කමති - පිවිසීම දන්නේ මුළා නොවී පිවිසේ. මේ දෙවැන්නයි. මෙය අසූමහ තෙරවරුන්ගේය. සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයින්ගේ පළමු වැන්නය. ගැබට
සම්පජානො මාතුකුච‍්ඡිං ඔක‍්කමතීති ඔක‍්කමන‍්තො සම්පජානො අසම‍්මූළ‍්හො හුත්‍වා ඔක්කමති.
සම්පජානො - පිවිසීම. ඔව්හු පිවිසීම දනිති. විසීම සහ නික්මීම නොදනිති.
අයං දුතියාති අයං අසීතිමහාථෙරානං සාවකානං දුතියා ගබ‍්භාවක‍්කන‍්ති. තෙ හි පවිසන‍්තාව ජානන‍්ති, වසන‍්තා ච නික‍්ඛමන‍්තා ච න ජානන‍්ති.
[missing trans]
අයං තතියාති අයං ද‍්වින‍්නඤ‍්ච අග‍්ගසාවකානං පච‍්චෙකබොධිසත‍්තානඤ‍්ච තතියා ගබ‍්භාවක‍්කන‍්ති. තෙ කිර කම‍්මජෙහි වාතෙහි අධොසිරා උද‍්ධංපාදා අනෙකසතපොරිසෙ පපාතෙ විය යොනිමුඛෙ ඛිත‍්තා තාළච‍්ඡිග‍්ගළෙන හත්‍ථී විය සම‍්බාධෙන යොනිමුඛෙන නික‍්ඛමමානා අනන‍්තං දුක්ඛං පාපුණන‍්ති. තෙන නෙසං “මයං නික‍්ඛමම‍්හා”ති සම‍්පජානතා න හොති. එවං පූරිතපාරමීනම‍්පි ච සත්තානං එවරූපෙ ඨානෙ මහන‍්තං දුක්ඛං උප‍්පජ‍්ජතීති අලමෙව ගබ‍්භාවාසෙ නිබ‍්බින්‍දිතුං අලං විරජ‍්ජිතුං.
මේ තුන්වැන්නයි. මේ අග්ගසාවක දෙනම පච්චෙක බෝධි සත්වයින් ද මේ තුන්වන ගැබ් පිවිසීමෙන් පිළිසිඳ ගනිති. ඔව්හු කර්මජ වාතයෙන් හිස යටට පා උඩට නොයෙක් සිය පුරිස් ප්‍රමාණ ප්‍රපාත මෙන් යෝනි මුඛෙයට වැටී යතුරු සිදුරෙන් ඇතකු මෙන් සම්බන්ධ වූ යොනි මුඛයෙන් නික්මෙන්නේ අනන්ත දුක්වලට පැමිණෙති. එහෙයින් ඔවුන්ට අපි නික්මෙමු යයි දැනුමක් නැත. මෙසේ පුරන ලද පාරමී ඇති සත්වයන්ට ද මෙබඳු ස්ථානයෙහි මහත් දුක් උපදී. ගැබ් විසීමෙහි කලකිරිමට වටීමය. නො ඇලීමට වටීමය.
අයං චතුත්‍ථාති අයං සබ‍්බඤ‍්ඤුබොධිසත‍්තානං වසෙන චතුත්‍ථා ගබ‍්භාවක‍්කන‍්ති. සබ‍්බඤ‍්ඤුබොධිසත‍්තා හි මාතුකුච‍්ඡිස‍්මිං පටිසන්‍ධිං ගණ‍්හන‍්තාපි ජානන‍්ති, තත්ථ වසන‍්තාපි ජානන‍්ති, නික‍්ඛමන‍්තාපි ජානන‍්ති, නික‍්ඛමනකාලෙපි ච තෙ කම‍්මජවාතා උද‍්ධංපාදෙ අධොසිරෙ කත්‍වා ඛිපිතුං න සක‍්කොන‍්ති, ද‍්වෙ හත්‍ථෙ පසාරෙත්‍වා අක‍්ඛීනි උම‍්මීලෙත්‍වා ඨිතකාව නික‍්ඛමන‍්ති. භවග‍්ගං උපාදාය අවීචිඅන‍්තරෙ අඤ්ඤො තීසු කාලෙසු සම්පජානො නාම නත්ථි ඨපෙත්‍වා සබ‍්බඤ‍්ඤුබොධිසත‍්තෙ. තෙනෙව නෙසං මාතුකුච‍්ඡිං ඔක‍්කමනකාලෙ ච නික‍්ඛමනකාලෙ ච දසසහස‍්සිලොකධාතු කම‍්පතීති. සෙසමෙත්‍ථ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බං.
අයං චතුත්ථ - මෙය සර්වඥ බෝධිසත්වයන්ගේ වශයෙන් සිව්වැනි ගැබ් පිවිසීමයි. සර්වඥ බෝධිසත්වයා මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නේ ද දනී. එහි වසන්නේ ද දනී. නික්මෙන්නේ ද දනී. නික්මෙන කාලයෙහි ද ඔහු කර්මජ වාතයෙන් පා උඩට හිස පහතට කොට තැබීමට නොහැකි වේ. දෑත් දිගු කොට ඇස් දල්වා සිටියේ නික්මෙයි, භවාග්‍රය හා අවීචිය අතර අනිත් තුන් කාලයෙහි දන්නෝ නම් නැත, සබ්බඤ්ඤ බෝධිසත්වයා හැර. එහෙයින්ම උන්වහන්සේ මව්ගැබට පිවිසෙන විට ද නික්මෙන විට ද දස සහශ්‍රී ලෝක ධාතුව කම්පා වේ. මෙහි සෙස්ස කියන ලද නයින් දත යුතුයි.
ආදෙසනවිධාදෙසනාවණ‍්ණනා
ආදෙසනවිධාසූති ආදෙසනකොට‍්ඨාසෙසු. ඉදානි තා ආදෙසනවිධා දස‍්සෙන‍්තො චතස්සො ඉමාතිආදිමාහ. නිමිත්තෙන ආදිසතීති ආගතනිමිත‍්තෙන ගතනිමිත‍්තෙන ඨිතනිමිත‍්තෙන වා ඉදං නාම භවිස‍්සතීති කථෙති.
ආදෙසන විධාසු - ආදේශන කොට්ඨාශවල දැන් ඒ ආදේශන විධි දක්වන්නේ “චතස්සො ඉමා” යනාදිය කීහ. නිමිත්තෙන ආදිසති - පැමිණ නිමිත්තෙන් ගිය නිමිත්තෙන් සිටි නිමිත්තෙන් හෝ මෙය සිදුවන්නේ යයි කියයි.
තත්‍රිදං වත්ථු – එකො රාජා තිස‍්සො මුත‍්තා ගහෙත්‍වා පුරොහිතං පුච‍්ඡි “කිං මෙ, ආචරිය, හත්‍ථෙ”ති? සො ඉතො චිතො ච ඔලොකෙසි. තෙන ච සමයෙන එකා සරබූ “මක‍්ඛිකං ගහෙස‍්සාමී”ති පක‍්ඛන්‍දි, ගහණකාලෙ මක‍්ඛිකා පලාතා, සො මක‍්ඛිකාය මුත‍්තත‍්තා “මුත‍්තා මහාරාජා”ති ආහ. මුත‍්තා තාව හොතු, කති මුත‍්තාති? සො පුන නිමිත‍්තං ඔලොකෙසි. අථ අවිදූරෙ කුක‍්කුටො තික‍්ඛත‍්තුං සද්දං නිච‍්ඡාරෙසි. බ්රාහ්මණො “තිස‍්සො මහාරාජා”ති ආහ. එවං එකච‍්චො ආගතනිමිත‍්තෙන කථෙති. එතෙනුපායෙන ගතඨිතනි මිත‍්තෙහිපි කථනං වෙදිතබ‍්බං.
මේ එහි වස්තුවයි. එක් රජෙක් මුතු තුනක් ගෙන පුරෝහිත විචාළේය. ඇදුර, මගේ අතේ මොනවාද? එක් හූනෙක් මැස්සකු ඇල්ලීමට පැන්නේය. මැස්සා පළා ගියේය. ඒ එක් මැස්සාගේ මිදීම බැවින් මහරජ මුතු යයි කීය. මුතු තමා කීයද? හේ නැවත නිමිති බැලීය. ලඟ කුකුළකු තෙවරක් හැඬලීය. බමුණා මහරජ, තුනයි කීය. මෙසේ ඇතමෙක් පැමිණ නිමිත්තෙන් කියයි. මේ උපායෙන් ගිය සිටි. නිමිතිවලින් ද කියත් යයි දත යුතුය.
අමනුස‍්සානන‍්ති යක‍්ඛපිසාචාදීනං. දෙවතානන‍්ති චාතුමහාරාජිකාදීනං. සද්දං සුත්‍වාති අඤ‍්ඤස‍්ස චිත‍්තං ඤත්‍වා කථෙන‍්තානං සද්දං සුත්වා. විතක‍්කවිප‍්ඵාරසද‍්දන‍්ති විතක‍්කවිප‍්ඵාරවසෙන උප‍්පන‍්නං විප‍්පලපන‍්තානං සුත‍්තපමත‍්තාදීනං සද්දං. සුත්‍වාති තං සද්දං සුත්වා. යං විතක‍්කයතො තස‍්ස සො සද‍්දො උප‍්පන‍්නො, තස‍්ස වසෙන “එවම‍්පි තෙ මනො”ති ආදිසති. මනොසඞ‍්ඛාරා පණිහිතාති චිත‍්තසඞ‍්ඛාරා සුට‍්ඨපිතා. විතක‍්කෙස‍්සතීති විතක‍්කයිස‍්සති පවත‍්තෙස‍්සතීති පජානාති. ජානන‍්තො ච ආගමනෙන ජානාති, පුබ‍්බභාගෙන ජානාති, අන‍්තොසමාපත‍්තියං චිත‍්තං ඔලොකෙත්‍වා ජානාති. ආගමනෙන ජානාති නාම කසිණපරිකම‍්මකාලෙයෙව යෙනාකාරෙන එස කසිණභාවනං ආරද‍්ධො පඨමජ‍්ඣානං වා…පෙ… චතුත්‍ථජ‍්ඣානං වා අට‍්ඨසමාපත‍්තියො වා නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සතීති ජානාති. පුබ‍්බභාගෙන ජානාති නාම සමථවිපස‍්සනාය ආරද‍්ධායෙව ජානාති, යෙනාකාරෙන එස විපස‍්සනං ආරද‍්ධො සොතාපත‍්තිමග‍්ගං වා නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සති, සකදාගාමිමග‍්ගං වා නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සති, අනාගාමිමග‍්ගං වා නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සති, අරහත‍්තමග‍්ගං වා නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සතීති ජානාති. අන‍්තොසමාපත‍්තියං චිත‍්තං ඔලොකෙත්‍වා ජානාති නාම යෙනාකාරෙන ඉමස්ස මනොසඞ‍්ඛාරා සුට‍්ඨපිතා, ඉමස්ස නාම චිත‍්තස‍්ස අනන‍්තරා ඉමං නාම විතක‍්කං විතක්කෙස්සති. ඉතො වුට‍්ඨිතස‍්ස එතස‍්ස හානභාගියො වා සමාධි භවිස‍්සති, ඨිතිභාගියො වා විසෙසභාගියො වා නිබ‍්බෙධභාගියො වා අභිඤ‍්ඤායො වා නිබ‍්බත‍්තෙස‍්සතීති ජානාති.
අමනුස්සානං - යක් පිසස් ආදීන්. දෙවතානං - චාතුම්මහා රාජිකාදීන්. සද්දං සුත්වා - අන්‍යයාගේ සිත දැන කියන්නන්ගේ ශබ්දය අසා. විතක්කවිප්ඵාර සද්ද - විතක්ක විප්ඵාර වශයෙන් උපන් දොඩවන්නන්ගේ නිදාගැනීම් ප්‍රමාදාදියේ ශබ්ද සුත්වා - ඒ ශබ්දය අසා සිතන්නේ ඔහුගේ ඒ ශබ්දය උපන්නේ ඔහුගේ වශයෙන් මෙසේ ද ඒ මනස යයි කියයි. මනො සංඛාර පණිහිතා - චිත්ත සංඛාර මනාව පිහිටුවන ලදී. විතක්කෙස්සති - සිතන්නේය පවත්නේ යයි දනී. දන්නේ ද පැමිණීමෙන් දනී. පූර්වභාගයෙහි හොඳයි. සමාපත්තිය කෙළවර සිත බලා දනී. ආගමනෙ න ජානාති - කසිණ පරිකම්ම කාලයේම යම් ආකාරයකින් මේ කසින භාවනා ආරම්භ කරන ලද ද ප්‍රථම ධ්‍යානය හෝ.. චතුර්ථ ධ්‍යානය හෝ අෂ්ඨ සමාපත්ති හෝ නිපදවන්නේ යයි දනී. පුබ්බයොගෙ ජානාති - පළමු විපස්සනාවෙන් ඇරඹුයේම දනී. යෙන - යම් ආකාරයකින්. මෙතෙම විපස්සනාව අරඹන ලද්දේ සෝවාන් මාර්ගය හෝ නිපදවන්නේ යයි දනී. ඇතුළු සමාපත්ති යම් ආකාරයකින් මේ මනෝ සංඛාර මනාව පිහිටුවන ලද්දේ මෙනම් සිතට අනතුරුව මෙනම් සිතුවිල්ල සිතන්නේ යයි මෙයින් නැගී සිටි කල මොහුට හානභාගිය හෝ ඨිතිභාගය හෝ, විශේෂ භාගිය හෝ නිබ්බෙධ භාගිය හෝ සමාධිය වන්නේය. අභිඥා හෝ උපදවන්නේ යයි දනී.
තත්ථ පුථුජ‍්ජනො චෙතොපරියඤාණලාභී පුථුජ‍්ජනානංයෙව චිත‍්තං ජානාති, න අරියානං. අරියෙසුපි හෙට‍්ඨිමො හෙට‍්ඨිමො උපරිමස‍්ස උපරිමස‍්ස චිත‍්තං න ජානාති, උපරිමො පන හෙට‍්ඨිමස‍්ස ජානාති. එතෙසු ච සොතාපන‍්නො සොතාපත‍්තිඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජති. සකදාගාමී, අනාගාමී, අරහා, අරහත‍්තඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජති. උපරිමො හෙට‍්ඨිමං න සමාපජ‍්ජති. තෙසඤ‍්හි හෙට‍්ඨිමා හෙට‍්ඨිමා සමාපත්ති තත්‍රුපපත‍්තියෙව හොති. තථෙව තං හොතීති ඉදං එකංසෙන තථෙව හොති. චෙතොපරියඤාණවසෙන ඤාතඤ‍්හි අඤ‍්ඤථාභාවී නාම නත්ථි. සෙසං පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
එහි චෙතොපරිය ඤාණලාභී පෘථග්ජනයා පෘථග්ජනයාගේ සිතම දැනගනී. ආර්යයන්ගේ නොවේ. ආර්යන් කෙරෙහි ද පහළ පහළ වූවෝ ඉහළ ඉහළ ආර්යන්ගේ දැන නොගනිති. ඉහළ ආර්යන්ට පහළ ආර්යන්ගේ සිත් දැනගත හැකිය. ආර්යන් කෙරෙහි ද සෝවාන් පුද්ගලයා සෝවාන් ඵල සමාපත්තියට සමවදී. සකදාගාමි අනාගාමි-අරහා අරහත්තඵල සමාපත්තියට සමවදී. ඉහළ වූවෝ පහළ සමාපත්තිවලට සම නොවදිත්, තථෙව තං හොති - මෙය ඒකාන්තයෙන්ම එසේම වේ. චේතෝපරිය වශයෙන් දැන ගන්නා ලද්ද වෙනත් ආකාරයකට නොවේ. සෙස්ස පෙර නයින්ම යෙදිය යුතුය.
දස‍්සනසමාපත‍්තිදෙසනාවණ‍්ණනා
ආතප‍්පමන්‍වායාතිආදි බ්‍රහ‍්මජාලෙ විත්‍ථාරිතමෙව. අයං පනෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො, ආතප‍්පන‍්ති වීරියං. තදෙව පදහිතබ‍්බතො පධානං. අනුයුඤ‍්ජිතබ‍්බතො අනුයොගො. අප‍්පමාදන‍්ති සතිඅවිප‍්පවාසං. සම‍්මාමනසිකාරන‍්ති අනිච‍්චෙ අනිච‍්චන‍්තිආදිවසෙන පවත‍්තං උපායමනසිකාරං. චෙතොසමාධින‍්ති පඨමජ‍්ඣානසමාධිං. අයං පඨමා දස‍්සනසමාපත‍්තීති අයං ද‍්වත‍්තිං සාකාරං පටිකූලතො මනසිකත්‍වා පටිකූලදස‍්සනවසෙන උප‍්පාදිතා පඨමජ‍්ඣානසමාපත‍්ති පඨමා දස‍්සනසමාපත‍්ති නාම, සචෙ පන තං ඣානං පාදකං කත්‍වා සොතාපන‍්නො හොති, අයං නිප‍්පරියායෙනෙව පඨමා දස‍්සනසමාපත‍්ති.
ආතප්පමන්වාය - යනාදිය බ්‍රහ්මජාලයෙහි විස්තර කරන ලද්දේමය. මෙය වනාහි එහි සංක්ෂේපයයි. ආතප්පං - වීරිය එය සඳහාම උත්සාහ කරනු ලබන්නේ පධාන - වේ. අනුව යෙදිය යුත්තේ අනුයොග - වේ. අප්පමාදං - සිහිය වෙනස් නොවීමය. සම්මා මනසිකාරං - අනිත්‍යයෙහි අනිත්‍යයයි ආදි වශයෙන් පවත්නා උපාය මනසිකාරයයි. චෙතො සමාධිං - ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාධිය. අයං පඨමා දස්සන සමාපත්ති - මේ දෙතිස් ආකාර පිළිකුල් බව මෙනෙහි කොට පිළිකුල් දසුන් වශයෙන් උපදවන ලද ප්‍රථම ධ්‍යාන සමාපත්ති පළමු දර්ශන සමාපත්ති නම් වේ. යම් හෙයකින් ඒ ධ්‍යානය පාදක කොට සෝවාන් වේ ද මෙය නිෂ්පර්යායෙන් පළමු දසුන් සමාපත්ති වේ.
අතික්කම්ම චාති අතික‍්කමිත්‍වා ච. ඡවිමංසලොහිතන‍්ති ඡවිඤ‍්ච මංසඤ‍්ච ලොහිතඤ‍්ච. අට්ඨිං පච‍්චවෙක‍්ඛතීති අට‍්ඨි අට‍්ඨීති පච්චවෙක්ඛති. අට‍්ඨි අට‍්ඨීති පච‍්චවෙක‍්ඛිත්‍වා උප‍්පාදිතා අට‍්ඨිආරම‍්මණා දිබ‍්බචක‍්ඛුපාදකජ‍්ඣානසමාපත‍්ති දුතියා දස‍්සනසමාපත‍්ති නාම. සචෙ පන තං ඣානං පාදකං කත්‍වා සකදාගාමිමග‍්ගං නිබ‍්බත‍්තෙති. අයං නිප‍්පරියායෙන දුතියා දස‍්සනසමාපත‍්ති. කාළවල‍්ලවාසී සුමත්‍ථෙරො පන “යාව තතියමග‍්ගා වට‍්ටතී”ති ආහ.
අතික්කම්ම ච - ඉක්මවාද ඡවිමංස ලොහිතං - සිවිය ද මස් ද ලේ. අට්ඨිං පච්චවෙක්ඛති - ඇට ඇට යයි ප්‍රත්‍යවෙක්ෂා කරයි. ඇට ඇට යයි ප්‍රතිවේක්ෂා කොට ඇට අරමුණු කොට උපදවන ලද දිබ්බචක්ඛු පාදක ධ්‍යාන සමාපත්තිය දෙවන දසුන් සමාපත්ති නම් වේ. ඉදින් එම ධ්‍යානය පාදක කොට සකෘදාගාමි මාර්ගය නිපදවන්නේ ද මෙය නිෂ්පර්යායෙන් දෙවන දසුන් සමාපත්ති වේ. කාල හාලක වැසි සුම්ම ථෙර තුන්වන මාර්ගය දක්වා සුදුසු යයි කීය.
විඤ‍්ඤාණසොතන‍්ති විඤ‍්ඤාණමෙව. උභයතො අබ‍්බොච‍්ඡින‍්නන‍්ති ද‍්වීහිපි භාගෙහි අච‍්ඡින‍්නං. ඉධ ලොකෙ පතිට‍්ඨිතඤ‍්චාති ඡන්‍දරාගවසෙන ඉමස‍්මිඤ‍්ච ලොකෙ පතිට‍්ඨිතං. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. කම‍්මං වා කම‍්මතො උපගච‍්ඡන‍්තං ඉධ ලොකෙ පතිට‍්ඨිතං නාම. කම‍්මභවං ආකඩ‍්ඪන‍්තං පරලොකෙ පතිට‍්ඨිතං නාම. ඉමිනා කිං කථිතං? සෙක‍්ඛපුථුජ‍්ජනානං චෙතොපරියඤාණං කථිතං. සෙක‍්ඛපුථුජ‍්ජනානඤ‍්හි චෙතොපරියඤාණං තතියා දස‍්සනසමාපත‍්ති නාම.
විඤ්ඤාණ සොතං - විඤ්ඤාණයම වේ. උභයතො අබ්බොච්ඡින්නං කොටස් දෙකින්ම නොසිඳුණු. ඉධලොක පතිට්ඨාපිතඤ්ච - ඡන්ද රාග වශයෙන් මෙලොව පිහිටන ලද. දෙවන පදයෙහි ද මෙම නයයි. කර්මය හෝ කර්මයෙන් එළඹෙන්න මේ ලෝකයෙහි පිහිටියේ නම් වේ. කර්මභවය අඳිනු ලබන්න පරලොවෙහි පිහිටියේ නම් වේ. මෙයින් කුමක් කියන ලදද? සේඛ පෘථග්ජනයින්ගේ චේතොපරිය ඤාණය කියන ලදී. සේඛ පෘථග්ජනයින්ගේ චේතොපරිය ඤාණය වනාහි තෙවන දසුන් සමාපත්ති නම් වේ.
ඉධ ලොකෙ අප‍්පතිට‍්ඨිතඤ‍්චාති නිච‍්ඡන්‍දරාගත‍්තා ඉධලොකෙ ච අප‍්පතිට‍්ඨිතං. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. කම‍්මං වා කම‍්මතො න උපගච‍්ඡන‍්තං ඉධ ලොකෙ අප‍්පතිට‍්ඨිතං නාම. කම‍්මභවං අනාකඩ‍්ඪන‍්තං පරලොකෙ අප‍්පතිට‍්ඨිතං නාම. ඉමිනා කිං කථිතං? ඛීණාසවස‍්ස චෙතොපරියඤාණං කථිතං. ඛීණාසවස‍්ස හි චෙතොපරියඤාණං චතුත්‍ථා දස‍්සනසමාපත‍්ති නාම.
ඉධ ලොකෙ අප්පත්තිට්ඨිතඤච - ඡන්දරාග නැතිනිසා මේ ලෝකයේ නො පිහිටන ලද්දේ වේ. දෙවන පදයෙහි ද මෙම නයයි. කර්මය හෝ කර්මයෙන් නොයන ලද්ද මේ ලෝකයෙහි නොපිහිටන ලද නම් වේ. කර්ම භවය නො අදනා ලද බැවින් පරලෙව්හි නොපිහිටන ලද නම් වේ. මෙයින් කුමක් කියන ලදද? රහතන් වහන්සේගේ චේතොපරිය ඤාණය සිව්වැනි දසුන් සමාපත්ති නම් වේ.
අපිච ද‍්වත‍්තිංසාකාරෙ ආරද‍්ධවිපස‍්සනාපි පඨමා දස‍්සනසමාපත‍්ති. අට‍්ඨිආරම‍්මණෙ ආරද‍්ධවිපස‍්සනා දුතියා දස‍්සනසමාපත‍්ති. සෙක‍්ඛපුථුජ‍්ජනානං චෙතොපරියඤාණං ඛීණාසවස‍්ස චෙතොපරියඤාණන‍්ති ඉදං පදද‍්වයං නිච‍්චලමෙව. අපරො නයො පඨමජ‍්ඣානං පඨමා දස‍්සනසමාපත‍්ති. දුතියජ‍්ඣානං දුතියා. තතියජ‍්ඣානං තතියා. චතුත්‍ථජ‍්ඣානං චතුත්‍ථා දස‍්සනසමාපත‍්ති. තථා පඨමමග‍්ගො පඨමා දස‍්සනසමාපත‍්ති. දුතියමග‍්ගො දුතියා. තතියමග‍්ගො තතියා. චතුත්‍ථමග‍්ගො චතුත්‍ථා දස‍්සනසමාපත‍්තීති. සෙසමෙත්‍ථ පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
තව ද දෙතිස් ආකාරයෙහි ඇරඹූ විපස්සනාව ද පළමු දසුන් සමාපත්ති වේ. ඇට අරමුණු කොට ඇරඹූ විපස්සනාව දෙවන දසුන් සමාපත්ති වේ. සෙඛ පෘථග්ජනයින්ගේ චෙතොපරිය ඤාණය රහතුන්ගේ චෙතොපරිය ඤාණය ද යන මේ දෙක වනාහි නිශ්චලය. අන්‍ය වූ නයක් ප්‍රථම ධ්‍යානය පළමු දසුන් සමාපත්ති වේ. ද්වීතීය ධ්‍යානය දෙවන දසුන් සමාපත්ති වේ. තෘතිය ධ්‍යානය තුන්වන දසුන් සමාපත්ති වේ. සතරවන ධ්‍යානය සතරවන දසුන් සමාපත්ති වේ. එසේම පළමු මාර්ගය පළමු දසුන් සමාපත්ති වේ. දෙවන මාර්ගය දෙවන දසුන් සමාපත්තිය ද තුන්වන මාර්ගය තෙවන දසුන් සමාපත්තිය ද සිව්වන මාර්ගය සිව්වන දසුන් සමාපත්තිය ද වේ. මෙහි සෙස්ස පෙර නය අනුව යෙදිය යුතුය.
පුග‍්ගලපණ‍්ණත‍්තිදෙසනාවණ‍්ණනා
පුග‍්ගලපණ‍්ණත‍්තීසූති ලොකවොහාරවසෙන “සත‍්තො පුග‍්ගලො නරො පොසො”ති එවං පඤ‍්ඤාපෙතබ‍්බාසු ලොකපඤ‍්ඤත‍්තීසු. බුද‍්ධානඤ‍්හි ද‍්වෙ කථා සම‍්මුතිකථා, පරමත්‍ථකථාති පොට‍්ඨපාදසුත‍්තෙ (දී· නි· අට‍්ඨ· 1.439-443) විත්‍ථාරිතා.
පුග්ගල පණ්ණත්තීසු - ලෝක ව්‍යවහාර වශයෙන් සත්වයා, පුද්ගලයා මිනිසා, පුරුෂයා යයි මෙසේ ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි පනවන ලදී. බුදුවරුන්ගේ වනාහි සම්මුති කථා පරමත්ථ කථා යයි කථා දෙවර්ගයකි. මේ සම්මුති කථාය.
තත්ථ පුග‍්ගලපණ‍්ණත‍්තීසූති අයං සම‍්මුතිකථා. ඉදානි යෙ පුග‍්ගලෙ පඤ‍්ඤපෙන‍්තො පුග‍්ගලපණ‍්ණත‍්තීසු භගවා අනුත‍්තරො හොති, තෙ දස‍්සෙන‍්තො සත‍්තිමෙ භන්තෙ පුග්ගලා. උභතොභාගවිමුත‍්තොතිආදිමාහ. තත්ථ උභතොභාගවිමුත‍්තොති ද‍්වීහි භාගෙහි විමුත්තො, අරූපසමාපත‍්තියා රූපකායතො විමුත්තො, මග‍්ගෙන නාමකායතො. සො චතුන‍්නං අරූපසමාපත‍්තීනං එකෙකතො වුට‍්ඨාය සඞ‍්ඛාරෙ සම‍්මසිත්‍වා අරහත‍්තප‍්පත‍්තානං, චතුන‍්නං, නිරොධා වුට‍්ඨාය අරහත‍්තප‍්පත‍්තඅනාගාමිනො ච වසෙන පඤ‍්චවිධො හොති.
දැන් යම් පුද්ගල පැණවීමෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වේ. ඔහු දක්වන්නෝ “ස්වාමීනි පුද්ගලයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වේ. ඔව්හු දක්වන්නෝ “ස්වාමීනි පුද්ගලයෝ සත් දෙනෙක් උභතොභාග විමුත්ත යයි” යනාදිය කීහ. එහි උභතො භාග විමුත්තො - භාග දෙකින් මිදුණු අරූප සමාපත්තියෙන් රූප කායෙන් මිදුනේ වේ. මාර්ගයෙන් නාම කායෙන් මිදුනේ වේ. හෙතෙම අරූප සමාපත්ති සතරේ එකිනෙකින් නැගිට සංස්කාර සම්මර්ශනය කොට රහතුන්ගේ සතරේ නිරෝධයෙන් නැගිට රහත් බවට පැමිණ අනාගාමියා ද වශයෙන් පස්විධ වේ.
පාළි පනෙත්‍ථ “කතමො ච පුග‍්ගලො උභතොභාගවිමුත‍්තො? ඉධෙකච‍්චො පුග‍්ගලො අට‍්ඨවිමොක‍්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්‍වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස‍්වා ආසවා පරික‍්ඛීණා හොන‍්තී”ති (ධාතු· 24) එවං අට‍්ඨවිමොක‍්ඛලාභිනො වසෙන ආගතා. පඤ්ඤාය විමුත‍්තොති පඤ‍්ඤාවිමුත‍්තො. සො සුක‍්ඛවිපස‍්සකො ච, චතූහි ඣානෙහි වුට‍්ඨාය අරහත‍්තං පත‍්තා චත්තාරො චාති ඉමෙසං වසෙන පඤ‍්චවිධොව හොති.
මෙහි පෙළෙහි වනාහි “උභතොභාග විමුත්ත පුද්ගලයා කවරේද මෙහි ඇතමෙක් අෂ්ට විමොක්‍ෂය කයින් ස්පර්ශ කොට වෙසෙති. නුවණින් දැක ඔවුන්ගේ ආශ්‍රව ක්ෂීණ වේ. මෙසේ අෂ්ට විමෝක්‍ෂලාභීන් වශයෙන් ආයේය. පඤ්ඤා විමුත්තො - ප්‍රඥාවෙන් මිදුණු හේ ශුෂක විදර්ශක ද ධ්‍යාන සතරින් නැගිට රහත් වූ සතර දෙනාදැයි වශයෙන් පස් ආකාර වේ.
පාළි පනෙත්‍ථ අට‍්ඨවිමොක‍්ඛපටික‍්ඛෙපවසෙනෙව ආගතා. යථාහ “න හෙව ඛො අට‍්ඨ විමොක‍්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්‍වා විහරති. පඤ්ඤාය චස්ස දිස‍්වා ආසවා පරික‍්ඛීණා හොන‍්ති. අයං වුච්චති පුග‍්ගලො පඤ‍්ඤාවිමුත‍්තො”ති (ධාතු· 25).
පෙළෙහි වනාහි අට්ඨවිමොක්ඛ පටිපක්ඛ වශයෙන්ම ආයේය. යම්සේ කීහ අෂ්ට විමෝක්ෂයෙහි කයින් පහසා නොවෙසේමය. ප්‍රඥාවෙන් දැක ආශ්‍රව පරීක්ෂිණ වීය. මේ පුද්ගලයා ප්‍රඥා විමුත්තයා වේ.
ඵුට‍්ඨන‍්තං සච‍්ඡි කරොතීති කායසක‍්ඛි. සො ඣානඵස‍්සං පඨමං ඵුසති, පච‍්ඡා නිරොධං නිබ‍්බානං සච‍්ඡිකරොති, සො සොතාපත‍්තිඵලට‍්ඨං ආදිං කත්‍වා යාව අරහත‍්තමග‍්ගට‍්ඨා ඡබ‍්බිධො හොතීති වෙදිතබ‍්බො. තෙනෙවාහ “ඉධෙකච‍්චො පුග‍්ගලො අට‍්ඨ විමොක‍්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්‍වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස‍්වා එකච‍්චෙ ආසවා පරික‍්ඛීණා හොන‍්ති. අයං වුච්චති පුග‍්ගලො කායසක‍්ඛී”ති (ධාතු· 26).
පහසින් සාක්ෂාත් කරන්නා කාය සක්ඛි - නම් වේ. යමෙක් ධ්‍යානය පළමුව ස්පර්ශ කර පසුව නිරෝධ නිර්වාණය සාක්ෂාත් කරන්නේ හේ සෝවාන් ඵලයෙහි සිට රහත් මාර්ගස්ථාන දක්වා සවැදෑරුම් වේ යයි දත යුතුයි. එහෙයින් කීහ: මෙහි එක් පුද්ගලයෙක් අෂ්ට විමෝක්‍ෂයන් කයින් ස්පර්ශ කර වෙසේ. නුවණින් ඔහු දැක ඇතමෙක් ආශ්‍රවයන් ක්ෂීණ කෙරේ. මේ පුඟුලා කාය සක්ඛි වේ.
දිට‍්ඨන‍්තං පත‍්තොති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. තත්‍රිදං සඞ‍්ඛෙපලක‍්ඛණං, දුක්ඛා සඞ‍්ඛාරා සුඛො නිරොධොති ඤාතං හොති දිට‍්ඨං විදිතං සච‍්ඡිකතං පස‍්සිතං පඤ‍්ඤායාති දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො. විත්‍ථාරතො පනෙසොපි කායසක‍්ඛි විය ඡබ‍්බිධො හොති. තෙනෙවාහ – “ඉධෙකච‍්චො පුග‍්ගලො ඉදං දුක‍්ඛන‍්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… අයං දුක‍්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප‍්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට‍්ඨා හොන‍්ති වොචරිතා, පඤ්ඤාය චස්ස දිස‍්වා එකච‍්චෙ ආසවා පරික‍්ඛීණා හොන‍්ති. අයං වුච්චති පුග‍්ගලො දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තො”ති (ධාතු· 27).
දෘෂ්ටියට පැමිණියේ දිට්ඨිප්පත්ත වේ. එහි සංක්ෂේප ලක්ෂණ මෙසේය: සංස්කාර දුක යයි නිරෝධය සැපයයි දන්නා ලදී. දක්නා ලද්දේ, දැනගන්නා ලද්දේ. සාක්ෂාත් කරන ලද්දේ ස්පර්ශ කරන ලද්දේ දිට්ඨිප්පත්තයා - වේ. මෙහි ද විස්තර වශයෙන් කායසක්ඛියා මෙන් සවැදෑරුම් වේ. එහෙයින් කියන ලදී. මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් මෙය දුකයයි ඇති සැටියේ දැන ගනී.... මෙය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාව යයි ඇති සේ දැනගනී. තථාගතයන් වහන්සේ දේශිත ධර්මය ප්‍රඥාවෙන් දක්නා ලද්දේ ප්‍රඥාවෙන් හැසිරෙන ලද්දේ මේ පුද්ගලයා දිට්ඨිප්පත්ත යයි කියනු ලැබේ.
සද‍්ධාය විමුත‍්තොති සද‍්ධාවිමුත‍්තො. සොපි වුත‍්තනයෙනෙව ඡබ‍්බිධො හොති. තෙනෙවාහ – “ඉධෙකච‍්චො පුග‍්ගලො ඉදං දුක‍්ඛන‍්ති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක‍්ඛසමුදයොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක‍්ඛනිරොධොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක‍්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති, තථාගතප‍්පවෙදිතා චස්ස ධම්මා පඤ්ඤාය වොදිට‍්ඨා හොන‍්ති වොචරිතා, පඤ්ඤාය චස්ස දිස‍්වා එකච‍්චෙ ආසවා පරික‍්ඛීණා හොන‍්ති නො ච ඛො යථා දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තස‍්ස. අයං වුච්චති පුග‍්ගලො සද‍්ධාවිමුත‍්තො”ති (ධාතු· 28). එතෙසු හි සද‍්ධාවිමුත‍්තස‍්ස පුබ‍්බභාගමග‍්ගක‍්ඛණෙ සද‍්දහන‍්තස‍්ස විය, ඔකප‍්පෙන‍්තස‍්ස විය, අධිමුච‍්චන‍්තස‍්ස විය ච කිලෙසක‍්ඛයො හොති. දිට‍්ඨිප‍්පත‍්තස‍්ස පුබ‍්බභාගමග‍්ගක‍්ඛණෙ කිලෙසච‍්ඡෙදකං ඤාණං අදන්‍ධං තිඛිණං සූරං හුත්‍වා වහති. තස‍්මා යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්‍දන‍්තස‍්ස ඡින‍්නට‍්ඨානං න මට‍්ඨං හොති, අසි න සීඝං වහති, සද‍්දො සුය්‍යති, බලවතරො වායාමො කාතබ‍්බො හොති, එවරූපා සද‍්ධාවිමුත‍්තස‍්ස පුබ‍්බභාගමග‍්ගභාවනා. යථා පන අතිනිසිතෙන අසිනා කදලිං ඡින්‍දන‍්තස‍්ස ඡින‍්නට‍්ඨානං මට‍්ඨං හොති, අසි සීඝං වහති, සද‍්දො න සුය්‍යති, බලවතරං වායාමකිච‍්චං න හොති, එවරූපා පඤ‍්ඤාවිමුත‍්තස‍්ස පුබ‍්බභාගමග‍්ගභාවනා වෙදිතබ‍්බා.
ශ්‍රද්ධාවෙන් මිදුනේ සද්ධාවිමුත්ත - යයි කියනු ලැබේ. හේ ද කියන ලද නයින් ම සවැදෑරුම් වේ. එයින් කියන ලදී: මෙහි එක් පුද්ගලයෙක් මෙය දුක යයි.... මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාවයයි ඇති සැටියෙන් දැනගනී. තථාගත දේසිත ධර්මය ප්‍රඥාවෙන් දක්නා ලද්දේ ප්‍රඥාවෙන් හැසිරෙන ලද්දේ මේ පුද්ගලයා සද්ධාවිමුත්තයා යයි කියනු ලැබේ. මොවුන් අතරෙන් සද්ධා විමුත්තයාගේ මාර්ග ක්ෂණයෙහි පූර්වභාගය අදහන්නාක් මෙන් විශ්වාස කරන්නාක් මෙන් ස්ථිර සේ පිහිටියාක් මෙන් ද කෙලෙසුන් ක්ෂය කළේ වේ. දිට්ඨිප්පත්තයාගේ මාර්ග ක්ෂණයෙහි පූර්වභාගය කෙලෙසුන් සිඳින ඤාණය අදන්ධව, තියුණු, සූරව උසුලයි. එහෙයින් නොතියුණු කඩුවකින් කෙසෙල් සිඳින්නේ සිඳුණු තැන් ඔප මට්ටම් නොවේ. කඩුව වහා නො උසුලයි. ශබ්දය ඇසේ. බලවත් උත්සාහයක් කළයුතු වේ. සද්ධාවිමුත්තයාගේ පූර්වභාග භාවනා මෙබඳු වේ. යම්සේ වනාහි ඉතා තියුණු කඩුවකින් කෙසෙල් කඳක් කැපූ තැන් ඔප මට්ටම් වේ. වහා කඩුව උසුලයි. ශබ්දය නො ඇසේ. බලවත් උත්සාහයක් අවශ්‍ය නොවේ. මෙබඳු රූප වූ ප්‍රඥා සද්ධාව විමුත්තයාගේ මාර්ග භාවනාවේ පූර්වභාගයයි දත යුතුය.
ධම්මං අනුස‍්සරතීති ධම්මානුසාරී. ධම‍්මොති පඤ්ඤා, පඤ‍්ඤාපුබ‍්බඞ‍්ගමං මග‍්ගං භාවෙතීති අත්‍ථො. සද‍්ධානුසාරිම‍්හිපි එසෙව නයො, උභොපෙතෙ සොතාපත‍්තිමග‍්ගට‍්ඨායෙව. වුත‍්තම‍්පි චෙතං “යස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස සොතාපත‍්තිඵලසච‍්ඡිකිරියාය පටිපන‍්නස‍්ස පඤ‍්ඤින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, පඤ‍්ඤාවාහිං පඤ‍්ඤාපුබ‍්බඞ‍්ගමං අරියමග‍්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග‍්ගලො ධම්මානුසාරී”ති.
ධර්මය සිහි කෙරේනුයි ධම්මානුසාරී - වේ. ධම්මො යනු ප්‍රඥාවයි. ප්‍රඥාව පූර්වංගම වූ මාර්ගය වඩයි යනු අර්ථය වේ. සද්ධානුසාරියෙහි ද මෙම නයයි. මේ දෙකෙහිම සෝවාන් මාර්ගස්ථයාම වේ. මෙය කියන ලදී: “යම් පුද්ගලයෙකු සෝවාන් ඵලය අවබෝධ කිරිම සඳහා පිළිපන්නේ පඤ්ඤින්ද්‍රය අධික වේ නම් ප්‍රඥාවත් හේ ප්‍රඥා පෙරටු වූ ආර්ය මාර්ගය වඩයි. මේ පුද්ගලයා ධම්මානුසාරි යයි කියනු ලැබේ.
තථා “යස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස සොතාපත‍්තිඵලසච‍්ඡිකිරියාය පටිපන‍්නස‍්ස සද‍්ධින්‍ද්‍රියං අධිමත‍්තං හොති, සද‍්ධාවාහිං සද‍්ධාපුබ‍්බඞ‍්ගමං අරියමග‍්ගං භාවෙති. අයං වුච්චති පුග‍්ගලො සද‍්ධානුසාරී”ති. අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො, විත්‍ථාරතො පනෙසා උභතොභාගවිමුත‍්තාදිකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ පඤ‍්ඤාභාවනාධිකාරෙ වුත‍්තා. තස‍්මා තත්ථ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
එසේම සෝවාන් පලය අවබෝධ කිරීම සඳහා පිළිපන් යම් පුද්ගලයෙකුගේ සද්ධින්ද්‍රිය අධික වේ නම් ශ්‍රද්ධාවත් වූ හේ ශ්‍රද්ධා පෙරටු වූ ආර්ය මාර්ගය වඩයි. මේ පුද්ගලයා සද්ධානුසාරි යයි කියනු ලැබේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. උභතෝභාගාදි මුත්ත කථා විස්තර වශයෙන් විසුද්ධි මාර්ගයේ පඤ්ඤාභාවනා අධිකාරයෙහි කියන ලදී. එහෙයින් එහි කියන ලද නයින්ම දතයුතුයි. මෙහි සෙස්ස පෙර නයින්ම යෙදිය යුතුයි.
පධානදෙසනාවණ‍්ණනා
පධානෙසූති ඉධ පදහනවසෙන “සත්ත බොජ‍්ඣඞ‍්ගා පධානා”ති වුත‍්තා. තෙසං විත්‍ථාරකථා මහාසතිපට‍්ඨානෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
පධානෙසු - මෙහි බලවත් උත්සාහ කිරිම වශයෙන් සත් බොජඣංග පධානයෝ යයි කියන ලදී. ඒවායේ විස්තර කථාව මහා සතිපට්ඨාන සූත්‍රයේ කියන ලද නයින්ම දත යුතුය. මෙහි සෙස්ස පෙර නයින්ම යෙදිය යුතුය.
පටිපදාදෙසනාවණ‍්ණනා
දුක‍්ඛපටිපදාදීසු අයං විත්‍ථාරනයො – “තත්ථ කතමා දුක‍්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා? දුක‍්ඛෙන කසිරෙන සමාධිං උප‍්පාදෙන‍්තස‍්ස දන්‍ධං තං ඨානං අභිජානන‍්තස‍්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… අමොහො ධම‍්මවිචයො සම‍්මාදිට‍්ඨි, අයං වුච්චති දුක‍්ඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා දුක‍්ඛපටිපදා ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤා පඤ්ඤා? දුක‍්ඛෙන කසිරෙන සමාධිං උප‍්පාදෙන‍්තස‍්ස ඛිප‍්පං තං ඨානං අභිජානන‍්තස‍්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම‍්මාදිට‍්ඨි, අයං වුච්චති දුක‍්ඛපටිපදා ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා? අකිච‍්ඡෙන අකසිරෙන සමාධිං උප‍්පාදෙන‍්තස‍්ස දන්‍ධං තං ඨානං අභිජානන‍්තස‍්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම‍්මාදිට‍්ඨි, අයං වුච්චති සුඛපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤා. තත්ථ කතමා සුඛපටිපදා ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤා පඤ්ඤා? අකිච‍්ඡෙන අකසිරෙන සමාධිං උප‍්පාදෙන‍්තස‍්ස ඛිප‍්පං තං ඨානං අභිජානන‍්තස‍්ස යා පඤ්ඤා පජානනා…පෙ… සම‍්මාදිට‍්ඨි, අයං වුච්චති සුඛපටිපදා ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤා පඤ්ඤා”ති (විභ· 801). අයමෙත්‍ථ සඞ‍්ඛෙපො, විත්‍ථාරො පන විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තො. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
දුක්ඛා පටිපදාදියෙහි මේ විස්තර නයයි. “එහි දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා පඤ්ඤාව කවරේද? දුකසේ අපහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නාට ඒ ස්ථානය දන්ධව දැනගන්නා යම් ප්‍රඥාවක් දැන ගැනීම (පජානනා). අමොහො ධම්මවිචය සම්මාදිට්ඨිය දන්ධ පටිපදාවෙන් දන්ධ අභිඥා ප්‍රඥාව වේ. දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවේ බිප්පාභිඤ්ඤා ප්‍රඥාව කවරේද? දුකසේ අමාරුවෙන් සමාධිය උපදවන්නාට ඒ ස්ථානය වහා දැනගනීද ඒ දැනගැනීමේ ප්‍රඥාව...සම්මාදිට්ඨිය දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් කිප්පාභිඤ්ඤා ප්‍රඥාව. මෙය දන්ධ ප්‍රතිපදාවේ බිප්පාභිඤ්ඤා ප්‍රඥාව වේ. එහි සුඛා පටිපදා දන්ධා භිඤ්ඤා ප්‍රඥාව කවරේද? සුවසේ පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නාට ඒ ස්ථානය දන්ධව අභිජනනය කරන්නාගේ පජානනයයි. සුඛාපටිපදා බිප්පාභිඤ්ඤා කවරේද? සුවසේ පහසුවෙන් සමාධිය උපදවන්නේ ඒ ස්ථානය වහා වැටහේ ද ඒ ප්‍රඥාව වේ.
භස‍්සසමාචාරාදිවණ‍්ණනා
න චෙව මුසාවාදූපසඤ‍්හිතන‍්ති භස‍්සසමාචාරෙ ඨිතොපි කථාමග‍්ගං අනුපච‍්ඡින්‍දිත්‍වා කථෙන‍්තොපි ඉධෙකච‍්චො භික‍්ඛු න චෙව මුසාවාදූපසඤ‍්හිතං භාසති. අට‍්ඨ අනරියවොහාරෙ වජ‍්ජෙත්‍වා අට‍්ඨ අරියවොහාරයුත‍්තමෙව භාසති. න ච වෙභූතියන‍්ති භස‍්සසමාචාරෙ ඨිතොපි භෙදකරවාචං න භාසති. න ච පෙසුණියන‍්ති තස‍්සායෙවෙතං වෙවචනං. වෙභූතියවාචා හි පියභාවස‍්ස සුඤ‍්ඤකරණතො “පෙසුණිය”න‍්ති වුච්චති. නාමමෙවස‍්සා එතන‍්ති මහාසීවත්‍ථෙරො අවොච. න ච සාරම‍්භජන‍්ති සාරම‍්භජා ච යා වාචා, තඤ‍්ච න භාසති. “ත්වං දුස‍්සීලො”ති වුත‍්තෙ, “ත්වං දුස‍්සීලො තවාචරියො දුස‍්සීලො”ති වා, “තුය‍්හං ආපත‍්තී”ති වුත‍්තෙ, “අහං පිණ‍්ඩාය චරිත්‍වා පාටලිපුත‍්තං ගතො”තිආදිනා නයෙන බහිද‍්ධා වික‍්ඛෙපකථාපවත‍්තං වා කරණුත‍්තරියවාචං න භාසති. ජයාපෙක‍්ඛොති ජයපුරෙක‍්ඛාරො හුත්‍වා, යථා හත්‍ථකො සක්‍යපුත‍්තො තිත්‍ථියා නාම ධම‍්මෙනපි අධම‍්මෙනපි ජෙතබ‍්බාති සච‍්චාලිකං යංකිඤ‍්චි භාසති, එවං ජයාපෙක‍්ඛො ජයපුරෙක‍්ඛාරො හුත්‍වා න භාසතීති අත්‍ථො. මන්තා මන්තා ච වාචං භාසතීති එත්ථ මන‍්තාති වුච්චති පඤ්ඤා, මන්තාය පඤ්ඤාය. පුන මන‍්තාති උපපරික‍්ඛිත්‍වා. ඉදං වුත‍්තං හොති, භස‍්සසමාචාරෙ ඨිතො දිවසභාගම‍්පි කථෙන‍්තො පඤ්ඤාය උපපරික‍්ඛිත්‍වා යුත‍්තකථමෙව කථෙතීති. නිධානවතින‍්ති හදයෙපි නිදහිතබ‍්බයුත‍්තං. කාලෙනාති යුත‍්තපත‍්තකාලෙන.
නචෙව මුසා වාදුප සංහිතං - දොඩමලු වීමේ සිටින්නා ද කථා මාර්ගය නොසිඳ කියන්නා ද මෙහි ඇතැම් භික්ෂූන් මුසාවාද උපසංහිතව නොකියයි. නචවෙභූතියං - දොඩමලු වීමේ සිටින්නා භේදකර වචන නො කියයි. න පෙසුණියං - එයටම මෙය පර්යාය වචනයකි. භේදකර වචනවලින් ප්‍රියභාවය නැතිකිරීමෙන් පෙසුණයං - යයි කියනු ලැබේ. මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ කීහ: න ච සාරම්හජං - සාරමභජ වූ වචන නොකියයි. ඔබ දුසිල්දැයි විචාල කල, ඔබගේ ඇදුරා දුසිල් යයි හෝ ඔබගේ ඇවත් යයි විචාල කල්හි මම පිඬු පිණිස හැසිර පැළලුප් නුවරට ගියෙමියි ආදි නයින් බාහිර වික්‍ෂේප කථා ප්‍රවෘත්ති හෝ කරණුත්තරිය වචන නොකියයි. ජයාසෙක්ඛො - ජය පෙරටුව ජය අපේක්ෂාවෙන් නොකියයි. මන්තා මන්තා ච වාචං භාසති - මෙහි මන්තා යනු ප්‍රඥාව යයි කියනු ලැබේ. මන්තාය - ප්‍රඥාවෙන් නැවත මන්තා යනු පරික්ෂා කොට මෙය කියන ලද්දේ වේ. දොඩමලුවීමෙහි සිටින්නා දවස මුළුල්ලේ කථා කරන්නේ ප්‍රඥාවෙන් පරික්ෂා කොට යෝග්‍ය කථාව කියයි. නිධානවතිං - සිතේ තබා ගැනීමට සුදුසු කාලෙන - සුදුසු කාලයෙහි,
එවං භාසිතා හි වාචා අමුසා චෙව හොති අපිසුණා ච අඵරුසා ච අසඨා ච අසම‍්ඵප‍්පලාපා ච. එවරූපා ච අයං වාචා චතුසච‍්චනිස‍්සිතාතිපි සික‍්ඛත‍්තයනිස‍්සිතාතිපි දසකථාවත්‍ථුනිස‍්සිතාතිපි තෙරසධුතඞ‍්ගනිස‍්සිතාතිපි සත‍්තත‍්තිංසබොධිපක‍්ඛියධම‍්මනිස‍්සිතාතිපි මග‍්ගනිස‍්සිතාතිපි වුච්චති. තෙනාහ එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, භස‍්සසමාචාරෙති තං පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
මෙසේ කියන ලද වචන මුසා නොවේ. කේලාම් නොවේ. පරුෂ නොවේ. කයිරාටික නොවේ. ප්‍රලාප නොවේ. මෙබදු වූ වචන චතුස්සත්‍ය නිශ්‍රිත ද දසකථාවත්ථු නිශ්‍රිත සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම නිශ්‍රිත ද ශික්ෂාත්‍රය නිශ්‍රිත ද තෙළෙස් ධුතාංග නිශ්‍රිත ද මාර්ග නිශ්‍රිද දැයි කියනු ලැබේ. එයින් කීහ. “ස්වාමීනි මෙය අනුත්තරිය වේ. දොඩමලුවීමේ ඇලිමේ”.
සච්චො චස්ස සද‍්ධො චාති සීලාචාරෙ ඨිතො භික‍්ඛු සච්චො ච භවෙය්‍ය සච‍්චකථො සද‍්ධො ච සද‍්ධාසම‍්පන‍්නො. නනු හෙට‍්ඨා සච‍්චං කථිතමෙව, ඉධ කස‍්මා පුන වුත‍්තන‍්ති? හෙට‍්ඨා වාචාසච‍්චං කථිතං. සීලාචාරෙ ඨිතො පන භික‍්ඛු අන‍්තමසො හසනකථායපි මුසාවාදං න කරොතීති දස‍්සෙතුං ඉධ වුත‍්තං. ඉදානි සො ධම‍්මෙන සමෙන ජීවිතං කප‍්පෙතීති දස‍්සනත්‍ථං න ච කුහකොතිආදි වුත‍්තං. තත්ථ “කුහකො”තිආදීනි බ්‍රහ‍්මජාලෙ විත්‍ථාරිතානි.
සච්චො චස්ස සද්ධොවා - සීලාචාරයෙහි සිටි භික්ෂුව සත්‍යවාදී වන්නේය, සත්‍ය කථා ඇත්තේ ද වේ. ශ්‍රද්ධා සම්පන්න ද වේ. යට සත්‍ය කීවා නොවේද? මෙහි නැවත කුමක් හෙයින් කියන ලද්දද? යට වාක් සත්‍යය කියන ලදී. සීලාචාරයෙහි සිටින භික්ෂුව වනාහි යටත් පිරිසෙයින් භස්ස කථාවෙහි ද කෙළි කථාවෙහි ද බොරු නොකියයි. යනු දැක්වීමට මෙහි කියන ලදී. දැන් හේ දහමින් සෙමෙන් ජීවිත ගෙනයයි යනු දැක්වීම සඳහා “න ච කුහකො” කුහකයෙක් නොවේය ආදිය කියන ලදී. එහි කුහක ආදිය බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි විස්තර කරන ලදී.
ඉන්‍ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො, භොජනෙ මත‍්තඤ‍්ඤූති ඡසු ඉන්‍ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙපි පමාණඤ‍්ඤූ. සමකාරීති සමචාරී, කායෙන වාචාය මනසා ච කායවඞ‍්කාදීනි පහාය සමං චරතීති අත්‍ථො. ජාගරියානුයොගමනුයුත‍්තොති රත‍්තින්‍දිවං ඡ කොට‍්ඨාසෙ කත්‍වා “දිවසං චඞ‍්කමෙන නිසජ‍්ජායා”ති වුත‍්තනයෙනෙව ජාගරියානුයොගං යුත‍්තප‍්පයුත‍්තො විහරති. අතන්‍දිතොති නිත‍්තන්‍දී කායාලසියවිරහිතො. ආරද‍්ධවීරියොති කායිකවීරියෙනාපි ආරද‍්ධවීරියො හොති, ගණසඞ‍්ගණිකං විනොදෙත්‍වා චතූසු ඉරියාපථෙසු අට‍්ඨආරබ‍්භවත්‍ථුවසෙන එකවිහාරී. චෙතසිකවීරියෙනාපි ආරද‍්ධවීරියො හොති, කිලෙසසඞ‍්ගණිකං පහාය විනොදෙත්‍වා අට‍්ඨසමාපත‍්තිවසෙන එකවිහාරී. අපි ච යථා තථා කිලෙසුප‍්පත‍්තිං නිවාරෙන‍්තො චෙතසිකවීරියෙන ආරද‍්ධවීරියො හොති. ඣායීති ආරම‍්මණලක‍්ඛණූපනිජ‍්ඣානවසෙන ඣායී. සතිමාති චිරකතාදිඅනුස‍්සරණසමත්‍ථාය සතියා සමන‍්නාගතො.
ඉන්ද්‍රියෙහි ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤු - ඉන්ද්‍රියන් සයෙහි සංවරය, භාජනයෙහි ප්‍රමාණ දැනීම. සමකාරී - සමානව හැසිරීම කයින් වචනයෙන් මනසින් කාය වංකාදිය හැර සමානව හැසිරේ යන අර්ථයයි. ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො - රැදාවල් කොටස් හයක් කොට දාවල් සක්මනින් හිඳීමෙන් යයි කියන ලද නයින් යුක්ත ප්‍රයුක්තව වාසය කරයි. අතන්දිතො - කම්මැලි නැති. ශරිර මැලි නැති. ආරද්ධවිරියො - කායික වීර්යයෙන් ද ආරද්ධ විරිය වේ. සමූහයාගෙන් ඈත්ව සතර ඉරියව්වෙහි අට ආරම්භ වස්තු වශයෙන් හුදකලා වාසය කිරීම. චෛතසික වීර්යයෙන් ද ආරද්ධ විරිය වේ. කෙලෙස් සමූහයා හැර විවේකීව අෂ්ට සමාපත්ති වශයෙන් එකලා විහරණය. තවද කෙලෙස් ඉපදීම වලක්වා චෛතසික වීර්යයෙන් ආරද්ධවිරිය වේ. ඣායී - අරමුණු ලක්ෂණ උපනිජඣාන වශයෙන් ධ්‍යායී, සතිමා - කල්ගිය කතා ද සිහි කිරිමට සමත් සිහියෙන් යුක්තව.
කල්‍යාණපටිභානොති වාක‍්කරණසම‍්පන‍්නො චෙව හොති පටිභානසම‍්පන‍්නො ච. යුත‍්තපටිභානො ඛො පන හොති නො මුත‍්තපටිභානො. සීලසමාචාරස‍්මිඤ‍්හි ඨිතභික‍්ඛු මුත‍්තපටිභානො න හොති, යුත‍්තපටිභානො පන හොති වඞ‍්ගීසත්‍ථෙරො විය. ගතිමාති ගමනසමත්‍ථාය පඤ්ඤාය සමන‍්නාගතො. ධිතිමාති ධාරණසමත්‍ථාය පඤ්ඤාය සමන‍්නාගතො. මතිමාති එත්ථ පන මතීති පඤ්ඤාය නාමමෙව, තස‍්මා පඤ‍්ඤවාති අත්‍ථො. ඉති තීහිපි ඉමෙහි පදෙහි පඤ්ඤාව කථිතා. තත්ථ හෙට‍්ඨා සමණධම‍්මකරණවීරියං කථිතං, ඉධ බුද‍්ධවචනගණ‍්හනවීරියං. තථා හෙට‍්ඨා විපස‍්සනාපඤ‍්ඤා කථිතා, ඉධ බුද‍්ධවචනගණ‍්හනපඤ‍්ඤා. න ච කාමෙසු ගිද‍්ධොති වත්‍ථුකාමකිලෙසකාමෙසු අගිද‍්ධො. සතො ච නිපකො චාති අභික‍්කන‍්තපටික‍්කන‍්තාදීසු සත‍්තසු ඨානෙසු සතියා චෙව ඤාණෙන ච සමන‍්නාගතො චරතීති අත්‍ථො. නෙපක‍්කන‍්ති පඤ්ඤා, තාය සමන‍්නාගතත‍්තා නිපකොති වුත‍්තො. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
කල්‍යාණ පටිභාණො - කථා කිරීමේ ශක්තියෙන් යුක්ත සහ වැටහීමේ ශක්තියෙන් යුක්ත. යුක්ත පටිභාන මිස මුත්ත සම්භාන නොවේ. වංගීස තෙරුන් මෙන්. ගතිමා - ගමන සමර්ථ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත. ධිතිමා - ධාරණා සමකමින් යුත්. මතිමා - මෙහි මති යනු ප්‍රඥාව කියන ලදී. එහි යට ශ්‍රමණ ධර්ම කරුණ වීර්ය කියන ලදී. මෙහි බුද්ධ වචන ගන්වන වීර්යයි. එසේම යට විදර්ශන ප්‍රඥාව කියන ලදී. මෙහි බුද්ධ වචන ගන්වන ප්‍රඥාවයි. න ච කාමෙසු ගිද්ධො - වස්තුකාම ක්ලේශ කාමයන්හි නො ඇළුණු. සතො ච නිපකො - ඉදිරියට යෑම ආපසු ඒම ආදි ස්ථාන සතෙහි සිහියෙන් ද නුවණින් ද යුක්තව හැසිරේ යන අර්ථය වේ. නෙපක්කං - එය ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ නිපක යයි කියන ලදී. මෙහි සෙස්ස ද පෙරනයින්ම යෙදිය යුතුය.
අනුසාසනවිධාදිවණ‍්ණනා
පච්චත්තං යොනිසො මනසිකාරාති අත‍්තනො උපායමනසිකාරෙන. යථානුසිට්ඨං තථා පටිපජ‍්ජමානොති යථා මයා අනුසිට‍්ඨං අනුසාසනී දින‍්නා, තථා පටිපජ‍්ජමානො. තිණ‍්ණං සංයොජනානං පරික‍්ඛයාතිආදි වුත‍්තත්‍ථමෙව. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
පච්චත්තං යොනිසො මනසිකාරා - තමාගේ උපාය මනසිකාරයෙන්. යථානුසිට්ඨං තථා පටිපජ්ජමානා - මා අනුසාසනා කළ සේ දෙන ලද අනුසානාව අනු පිළිපදින්නේ, “සංයෝජන තුන ක්ෂීණ කිරීම” යනාදිය කියන ලද අර්ථ වේ. සෙස්ස මෙහි පෙර සේ යෙදිය යුතුය.
පරපුග‍්ගලවිමුත‍්තිඤාණෙති සොතාපන‍්නාදීනං පරපුග‍්ගලානං තෙන තෙන මග‍්ගෙන කිලෙසවිමුත‍්තිඤාණෙ. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
පරපුග්ගල විමුත්ති ඤාණො - සෝවාන් ආදි පරපුද්ගලයන්ගේ ඒ ඒ මගින් කෙලෙස් විමුත්ති ඤාණයෙන් මෙහි සෙස්ස පෙර පරිදි යොදන්න.
අමුත්‍රාසිං එවංනාමොති එකො පුබ‍්බෙනිවාසං අනුස‍්සරන‍්තො නාමගොත‍්තං පරියාදියමානො ගච‍්ඡති. එකො සුද‍්ධඛන්‍ධෙයෙව අනුස‍්සරති, එකො හි සක‍්කොති, එකො න සක‍්කොති. තත්ථ යො සක‍්කොති, තස‍්ස වසෙන අග‍්ගහෙත්‍වා අසක‍්කොන‍්තස‍්ස වසෙන ගහිතං. අසක‍්කොන‍්තො පන කිං කරොති? සුද‍්ධඛන්‍ධෙයෙව අනුස‍්සරන‍්තො ගන‍්ත්‍වා අනෙකජාතිසතසහස‍්සමත්‍ථකෙ ඨත්‍වා නාමගොත‍්තං පරියාදියමානො ඔතරති. තං දස‍්සෙන‍්තො එවංනාමොතිආදිමාහ. සො එවමාහාති සො දිට‍්ඨිගතිකො එවමාහ. තත්ථ කිඤ‍්චාපි සස‍්සතොති වත්‍වා “තෙ ච සත‍්තා සංසරන‍්තී”ති වදන‍්තස‍්ස වචනං පුබ‍්බාපරවිරුද‍්ධං හොති. දිට‍්ඨිගතිකත‍්තා පනෙස එතං න සල‍්ලක‍්ඛෙසි. දිට‍්ඨිගතිකස‍්ස හි ඨානං වා නියමො වා නත්ථි. ඉමං ගහෙත්‍වා ඉමං විස‍්සජ‍්ජෙති, ඉමං විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා ඉමං ගණ‍්හාතීති බ්‍රහ‍්මජාලෙ විත්‍ථාරිතමෙවෙතං. අයං තතියො සස‍්සතවාදොති ථෙරො ලාභිස‍්සෙව වසෙන තයො සස‍්සතවාදෙ ආහ. භගවතා පන තක‍්කීවාදම‍්පි ගහෙත්‍වා බ්‍රහ‍්මජාලෙ චත්තාරො වුත‍්තා. එතෙසං පන තිණ‍්ණං වාදානං විත්‍ථාරකථා බ්‍රහ‍්මජාලෙ (දී· නි· අට‍්ඨ· 1.30) වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව විත්‍ථාරෙතබ‍්බං.
අමුත්‍රාසි එවං නාමො - කෙනෙක් පෙර වාසය සිහි කරන්නේ හාත්පසින් ගනු ලබමින් යති. කෙනෙක් පිරිසිදු ස්කන්ධම සිහි කරති. කෙනෙකුට හැකි වේ. කෙනෙකුට නොහැකි වේ. එහි යමෙක් හැකිවේද ඔහු අනුව නොගෙන නොහැකි වූ තැනැත්තා අනුව ගන්නා ලදී. නොහැකි වූ තැනැත්තා කුමක් කෙරේද? සුද්ධ ස්කන්ධම සිහි කරමින් ගොස් නොයෙක් ජාති ලක්ෂයක් මත්තේ සිට නම්ගොත් හාත්පසින් ගනු ලබන්නේ බසී. එය දක්වන්නේ “එවං නාමොති” මෙසේ නම් යනාදිය කීහ. සො එවමාහ හේ දිට්ඨිගතිකව මෙසේ කීය. එහි කිසිවක් “ශාස්වත” යයි කියා “ඒ සත්වයෝ හැසිරෙති” කියන්නහුගේ වචන පෙර අපර නොගැලපේ. දිට්ඨිගතිකයා වනාහි මෙය නොසලකයි. දිට්ඨිගතිකයාගේ ස්ථානයක් හෝ නියමයක් හෝ නැත. මෙය විසඳයි. මෙය විසඳා මෙය ගනී යයි මෙය බ්‍රහ්මජාලයෙහි විස්තාරිතය. අයං තතියො සස්සතවාදො - ස්ථවිරයෝ ලාභියාගේ වශයෙන් ශාස්වත වාද තුන කීහ. භාග්‍යවතුන් තාර්කික වාදය ද ගෙන බ්‍රහ්ම ජාලයෙහි සතරක් කියන ලදී. මේ වාද තුනේ විස්තර කථාව බ්‍රහ්මජාලයෙහි කී නයින් ම දත යුතුය. මෙහි සෙස්ස ද පෙර නයින් ම විස්තර කළ යුතුය.
ගණනාය වාති පිණ‍්ඩගණනාය. සඞ‍්ඛානෙනාති අච‍්ඡිද‍්දකවසෙන මනොගණනාය. උභයථාපි පිණ‍්ඩගණනමෙව දස‍්සෙති. ඉදං වුත‍්තං හොති, වස‍්සානං සතවසෙන සහස‍්සවසෙන සතසහස‍්සවසෙන කොටිවසෙන පිණ‍්ඩං කත්‍වාපි එත‍්තකානි වස‍්සසතානීති වා එත‍්තකා වස‍්සකොටියොති වා එවං සඞ‍්ඛාතුං න සක‍්කා. තුම‍්හෙ පන අත‍්තනො දසන‍්නං පාරමීනං පූරිතත‍්තා සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණස‍්ස සුප‍්පටිවිද‍්ධත‍්තා යස‍්මා වො අනාවරණඤාණං සූරං වහති. තස‍්මා දෙසනාඤාණකුසලතං පුරක‍්ඛත්‍වා වස‍්සගණනායපි පරියන‍්තිකං කත්‍වා කප‍්පගණනායපි පරිච‍්ඡින්‍දිත්‍වා එත‍්තකන‍්ති දස‍්සෙථාති දීපෙති. පාළියත්‍ථො පනෙත්‍ථ වුත‍්තනයොයෙව. සෙසමිධාපි පුරිමනයෙනෙව යොජෙතබ‍්බං.
ගණනාය වා - පිඬුගණනින්. සංඛාතෙන - නොකැඩුණු මනෝ ගණනින්. දෙකම පිඬු ගණනම දක්වයි. මෙය කියන ලදී. “වර්ෂයන්ගේ සියය වශයෙන් දහස වශයෙන් ලක්ෂය වශයෙන් කෝටි වශයෙන් පිඬු කොට ද මෙපමණ වර්ෂ සීයක් හෝ මෙපමණ වර්ෂ දාහක්, කෝටියක් හෝ යයි මෙසේ ගණනය කිරීමට නොහැකි වේ. ඔබ වනාහි තමාගේ දස පාරමිතා පුරන ලද බැවින් සර්වඥතා ඥානයෙහි මනාව අවබෝධ කරන ලද්දේ, යම් හෙයකින් අනාවරණ ඤාණය සුර ලෙස ලබාගනී ද එහෙයින් අපට දේශනා ඤාණ හැකියාව පෙරටුව වර්ෂ ගණනාවක් ඇතුළත් කොට කල්ප ගණනාවක් පිරිසිඳ මෙපණක් දක්වව් යයි දක්වයි. පෙළෙහි අර්ථය ද කී ලෙසින්ම වේ. මෙහි සෙස්ස ද පෙර නයින්ම යෙදිය යුතුය.
එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, සත්තානං චුතූපපාතඤාණෙති භන්තෙ යාපි අයං සත්තානං චුතිපටිසන්‍ධිවසෙන ඤාණදෙසනා, සාපි තුම‍්හාකංයෙව අනුත‍්තරා. අතීතබුද‍්ධාපි එවමෙව දෙසෙසුං. අනාගතාපි එවමෙව දෙසෙස‍්සන‍්ති. තුම‍්හෙ තෙසං අතීතානාගතබුද‍්ධානං ඤාණෙන සංසන්‍දිත්‍වාව දෙසයිත්‍ථ. “ඉමිනාපි කාරණෙන එවංපසන‍්නො අහං භන්තෙ භගවතී”ති දීපෙති. පාළියත්‍ථො පනෙත්‍ථ විත්‍ථාරිතොයෙව.
එතදානුත්තරියං භන්තෙ සත්තානං චුතූපපාත ඤාණෙ - ස්වාමීනි මේ සත්ත්වයන්ගේ යම් චුති පටිසන්ධි වශයෙන් ඤාණ දේශනා වේද ඒවා ඔබගේම අනුත්තර වූ අතීත බුදුවරයෝ ද මෙසේ දේශනා කළහ. අනාගතයේ ද මෙසේම දේශනා කරන්නාහ. ඔබවහන්සේ ඒ අතීත අනාගත බුදුවරයන්ගේ ඤාණය සමග සසඳාම දේශනා කරන ලදහ. මේ කාරණයෙන් මෙසේ ප්‍රසන්න වූ මම ස්වාමීනි ඔබ භගවත් යයි දක්වමි. පෙළෙහි අර්ථය වනාහි විස්තර කළයුතුමය.
සාසවා සඋපධිකාති සදොසා සඋපාරම‍්භා. නො අරියාති වුච‍්චතීති අරියිද‍්ධීති න වුච්චති. අනාසවා අනුපධිකාති නිද‍්දොසා අනුපාරම‍්භා. අරියාති වුච‍්චතීති අරියිද‍්ධීති වුච්චති. අප‍්පටිකූලසඤ‍්ඤී තත්ථ විහරතීති කථං අප‍්පටිකූලසඤ‍්ඤී තත්ථ විහරතීති? පටිකූලෙ සත‍්තෙ මෙත‍්තං ඵරති, සඞ‍්ඛාරෙ ධාතුසඤ‍්ඤං උපසංහරති. යථාහ “කථං පටිකූලෙ අප‍්පටිකූලසඤ‍්ඤී විහරති (පටි· ම· 3.97)? අනිට‍්ඨස‍්මිං වත්‍ථුස‍්මිං මෙත‍්තාය වා ඵරති, ධාතුතො වා උපසංහරතී”ති. පටිකූලසඤ‍්ඤී තත්ථ විහරතීති අප‍්පටිකූලෙ සත‍්තෙ අසුභසඤ‍්ඤං ඵරති, සඞ‍්ඛාරෙ අනිච‍්චසඤ‍්ඤං උපසංහරති. යථාහ “කථං අප‍්පටිකූලෙ පටිකූලසඤ‍්ඤී විහරති? ඉට‍්ඨස‍්මිං වත්‍ථුස‍්මිං අසුභාය වා ඵරති, අනිච‍්චතො වා උපසංහරතී”ති. එවං සෙසපදෙසුපි අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
සාසවා ස උපධිකා - සදොස් වූ, දෝෂාරෝපනය. නොඅරියාති වුච්චති - ආර්ය සෘද්ධිය යයි නොකියනු ලැබේ. අනාසවා අනුපධිකා - නිදොස් වූ, දෝෂාරෝපනය නොකිරීම. අරියාති වුච්චති - ආර්ය සෘද්ධිය යයි කියනු ලැබේ. අප්පටිකූළ සඤ්ඤී තත්ථ විහරති. කෙසේ අප්පටිකුල සඥීව එහි වෙසේද? පිළිකුල් සතුන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය පතුරයි. සංස්කාරවල ධාතු සංඥාව ලඟට පමුණුවයි. යම්සේ කීහ. “පිළිකුළෙහි නොපිළිකුල් හැඟීම් ඇතිව වෙසෙන්නේ කෙසේද?” ඉටු නොවූ වස්තුවෙහි මෛත්‍රිය හෝ පතුරුවයි. ධාතු වශයෙන් හෝ සිහිකරයි. අප්පටිකුළෙ පටික්කුල සඤ්ඤී තත්ථ විහරති - නො පිළිකුල් සතුන් කෙරෙහි අසුභ හැඟීම් ඇති කරයි. සංඛාරවල අනිත්‍ය සංඥාව එලවයි. එයින් කීහ “නො පිළිකුල් සතුන් කෙරෙහි පිළිකුල්ව වෙසෙන්නේ කෙසේද?” ඉටු අරමුණෙහි අසුභය පතුරවයි. අනිත්‍ය වශයෙන් බලයි. මෙසේ සෙසු පදවල ද අර්ථය දත යුතුය.
උපෙක‍්ඛකො තත්ථ විහරතීති ඉට‍්ඨෙ අරජ‍්ජන‍්තො අනිට‍්ඨෙ අදුස‍්සන‍්තො යථා අඤ‍්ඤෙ අසමපෙක‍්ඛනෙන මොහං උප‍්පාදෙන‍්ති, එවං අනුප‍්පාදෙන‍්තො ඡසු ආරම‍්මණෙසු ඡළඞ‍්ගුපෙක‍්ඛාය උපෙක‍්ඛකො විහරති. එතදානුත්තරියං, භන්තෙ, ඉද‍්ධිවිධාසූති, භන්තෙ, යා අයං ද‍්වීසු ඉද‍්ධීසු එවංදෙසනා, එතදානුත්තරියං. තං භගවාති තං දෙසනං භගවා අසෙසං සකලං අභිජානාති. තං භගවතොති තං දෙසනං භගවතො අසෙසං අභිජානතො. උත‍්තරි අභිඤ්ඤෙය්යං නත්‍ථීති උත‍්තරි අභිජානිතබ‍්බං නත්ථි. අයං නාම ඉතො අඤ්ඤො ධම්මො වා පුග‍්ගලො වා යං භගවා න ජානාති ඉදං නත්ථි. යදභිජානං අඤ්ඤො සමණො වා බ්රාහ්මණො වාති යං තුම‍්හෙහි අනභිඤ‍්ඤාතං අඤ්ඤො සමණො වා බ්රාහ්මණො වා අභිජානන‍්තො භගවතා භිය්‍යොභිඤ‍්ඤතරො අස‍්ස, අධිකතරපඤ‍්ඤො භවෙය්‍ය. යදිදං ඉද‍්ධිවිධාසූති එත්ථ යදිදන‍්ති නිපාතමත‍්තං. ඉද්ධිවිධාසු භගවතා උත‍්තරිතරො නත්ථි. අතීතබුද‍්ධාපි හි ඉමා ද‍්වෙ ඉද‍්ධියො දෙසෙසුං, අනාගතාපි ඉමාව දෙසෙස‍්සන‍්ති. තුම‍්හෙපි තෙසං ඤාණෙන සංසන්‍දිත්‍වා ඉමාව දෙසයිත්‍ථ. ඉති භගවා ඉද්ධිවිධාසු අනුත‍්තරොති දස‍්සෙන‍්තො “ඉමිනාපි කාරණෙන එවංපසන‍්නො අහං, භන්තෙ, භගවතී”ති දීපෙති. එත‍්තාවතා යෙ ධම‍්මසෙනාපති දිවාට‍්ඨානෙ නිසීදිත්‍වා සොළස අපරම‍්පරියධම‍්මෙ සම‍්මසි, තෙව දස‍්සිතා හොන‍්ති.
උපෙක්ඛ කො තත්ථ විහරති - ඉටුවෙහි නො ඇලෙන්නේ, අනිටුවෙහි සිත නරක් නොකර ගන්නේ, අසමව බැලීමෙන් මෝහය උපදවයි. මෙසේ නූපදවමින් අරමුණු සයෙහි උපේක්ෂා සයෙන් බලන්නේ වාසය කරයි. එතදානුත්තරියං භන්තෙ ඉද්ධි විධාසු - ස්වාමීනි, යම් මේ සෘද්ධි දෙකෙහි මෙසේ දේශනා එතදානුත්තරිය වේ.’ තං භගවා - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ දේශනය නිරවශේෂයෙන් සියල්ල දැනගනිති. තං භගවතො - ඒ දේශනය නිරවශේෂයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් දැනගනු ලැබීමෙන් උත්තරිං අභිඤ්ඤෙයයං නත්ථි - ඉහළට දැනගැනීමක් නැත. මෙය නම් මෙයින් අන්‍ය දහමක් හෝ පුඟුලෙක් හෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොදන්නාක් නම් නැත. යදභිජානං අඤ්ඤො න සමණො වා බ්රාහ්මණො වා - ඔබ වහන්සේ විසින් අනිභිඥාන වූ යමක් අන්‍ය ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දැන ගනි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ඔවුනට වඩා අධිකතරව දැන ගන්නේය. යදිදං ඉද්ධිවිධාසු - මෙහි යදිදං නිපාතයකි. සෘද්ධි විෂයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වඩා උත්තරීතරයෙක් නැත. අතීත බුදුවරු ද මේ සෘද්ධි දෙක දක්වන ලදහ. අනාගත බුදුවරු ද මෙයම දක්වන්නාහ. ඔබ වහන්සේ උන්වහන්සේලාගේ ඤාණය සසඳා මෙය දේශනා කළහ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘද්ධි විෂයෙහි අනුත්තර යයි දක්වන්නේ මේ කරුණින් ද මෙසේ ප්‍රසන්න වූ මම ස්වාමීනි, භගවත් යයි දක්වයි. මෙපමණකින් ධම්මසේනාපති දිවා ස්ථානයේ හිඳ සොළොස් අපරමපරිය ධර්මය සම්මර්ශනය කෙළේ එයම දක්වන ලද්දේය.
අඤ‍්ඤථාසත්‍ථුගුණදස‍්සනාදිවණ‍්ණනා
ඉදානි අපරෙනපි ආකාරෙන භගවතො ගුණෙ දස‍්සෙන‍්තො යං තං භන‍්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ සද්ධෙන කුලපුත‍්තෙනාති සද්ධා කුලපුත‍්තා නාම අතීතානාගතපච‍්චුප‍්පන‍්නා බොධිසත‍්තා. තස‍්මා යං සබ‍්බඤ‍්ඤුබොධිසත‍්තෙන පත‍්තබ‍්බන‍්ති වුත‍්තං හොති. කිං පන තෙන පත‍්තබ‍්බං? නව ලොකුත‍්තරධම‍්මා. ආරද‍්ධවීරියෙනාතිආදීසු “වීරියං ථාමො”තිආදීනි සබ‍්බානෙව වීරියවෙවචනානි. තත්ථ ආරද‍්ධවීරියෙනාති පග‍්ගහිතවීරියෙන. ථාමවතාති ථාමසම‍්පන‍්නෙන ථිරවීරියෙන. පුරිසථාමෙනාති තෙන ථාමවතා යං පුරිසථාමෙන පත‍්තබ‍්බන‍්ති වුත‍්තං හොති. අනන‍්තරපදද‍්වයෙපි එසෙව නයො.
දැන් අන්‍ය වූ ආකාරයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගුණ දක්වන්නේ “යන්තං භන්තෙ” යනාදිය කීහ. එහි සද්ධෙන කුලපුත්තෙන - ශ්‍රද්ධා කුල පුත්‍රයෝ නම් අතීත අනාගත වර්තමාන බෝධිසත්වයෝය. එහෙයින් යම් සබ්බඤ්ඤු බෝධි සත්වයෙක් පැමිණිය යුතු යයි කියන ලද්දේ වේ. කුමකට පැමිණිය යුතුද? නව ලෝකෝත්තර ධර්මයට. ආරද්ධ වීරියෙන ආදියෙහි ථාමො යනාදි සියල්ල විරිය පරියාය වචන වේ. එහි ආරද්ධ විරියෙන - උදව් කරන වීර්ය. ථාමවත - ථාම සම්පන්න ස්ථිර විරිය. පුරිසථාමෙන - ඒ වීර්යයෙන්. පුරුෂ වීර්යයෙන් පැමිණිය යුතු යමක් කියන ලද්දේ වේ. අනතුරු පද දෙකෙහි ද මෙම නයයි.
පුරිසධොරය‍්හෙනාති යා අසමධුරෙහි බුද‍්ධෙහි වහිතබ‍්බා ධුරා, තං ධුරං වහනසමත්‍ථෙන මහාපුරිසෙන. අනුප්පත්තං තං භගවතාති තං සබ‍්බං අතීතානාගතබුද‍්ධෙහි පත‍්තබ‍්බං, සබ‍්බමෙව අනුප්පත්තං, භගවතො එකගුණොපි ඌනො නත්‍ථීති දස‍්සෙති. කාමෙසු කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගන‍්ති වත්‍ථුකාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගං. යථා අඤ‍්ඤෙ කෙණියජටිලාදයො සමණබ්‍රාහ‍්මණා “කො ජානාති පරලොකං. සුඛො ඉමිස‍්සා පරිබ‍්බාජිකාය මුදුකාය ලොමසාය බාහාය සම‍්ඵස‍්සො”ති මොළිබන්‍ධාහි පරිබ‍්බාජිකාහි පරිචාරෙන‍්ති සම‍්පත‍්තං සම‍්පත‍්තං රූපාදිආරම‍්මණං අනුභවමානා කාමසුඛමනුයුත‍්තා, න එවමනුයුත‍්තොති දස‍්සෙති.
පුරිසධොරයෙහනා - අසම ධුර වූ බුදුවරුන් විසින්ම ඉසිලිය යුතු ධූරය, ඒ ධුරය ඉසිලීම සමත් අරුතෙන් මහා පුරිසෙන වේ. අනුප්පත්තං භගවතා - අතීතානාගත බුදුවරුන් පැමිණිය යුතු සියල්ලට පැමිණ භගවත්හුගේ එක ගුණයක්වත් අඩු නැතැයි දක්වයි. කාමෙසු කාමසුඛල්ලිකානුයොගං - වස්තු කාමයන්හි කාම සැපයෙහි ඇලීම, යම්සේ කෙණිය ජටිලාදි අන්‍ය ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ පරලෝකය කවරෙක් දනීද දැන්මේ පරිබ්බාජිකාවගේ මෘදු වූ ලෝම දෙඅත් ස්පර්ශය සැපයයි ඔව්හු කොණ්ඩ බැඳි පරිබ්‍රාජිකාවන් පිරිවරා සිටිති. පැමිණි පැමිණි අරමුණු රස විඳිමින් කාම සැපයෙහි යෙදෙති. එසේ නොවේ යයි දක්වයි.
හීනන‍්ති ලාමකං. ගම‍්මන‍්ති ගාමවාසීනං ධම්මං. පොථුජ‍්ජනිකන‍්ති පුථුජ‍්ජනෙහි සෙවිතබ‍්බං. අනරියන‍්ති න නිද‍්දොසං. න වා අරියෙහි සෙවිතබ‍්බං. අනත්‍ථසඤ‍්හිතන‍්ති අනත්‍ථසංයුත‍්තං. අත‍්තකිලමථානුයොගන‍්ති අත‍්තනො ආතාපනපරිතාපනානුයොගං. දුක‍්ඛන‍්ති දුක‍්ඛයුත‍්තං, දුක‍්ඛමං වා. යථා එකෙ සමණබ්‍රාහ‍්මණා කාමසුඛල්ලිකානුයොගං පරිවජ‍්ජෙස‍්සාමාති කායකිලමථං අනුධාවන‍්ති, තතො මුඤ‍්චිස‍්සාමාති කාමසුඛං අනුධාවන‍්ති, න එවං භගවා. භගවා පන උභො එතෙ අන‍්තෙ වජ‍්ජෙත්‍වා යා සා “අත්‍ථි, භික‍්ඛවෙ, මජ‍්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම‍්බුද‍්ධා චක‍්ඛුකරණී”ති එවං වුත‍්තා සම‍්මාපටිපත‍්ති, තමෙව පටිපන‍්නො. තස‍්මා “න ච අත‍්තකිලමථානුයොග”න‍්තිආදිමාහ.
හිනං - ලාමක වූ. ගාමං - ගාමවාසීන්ගේ ධර්මතා. පොථුපජ්ජනිකං පෘථග්ජනයා විසින් සෙව්නා ලද. අනරියං - නිද්දෝස වූ ආර්යන් විසින් නොසෙව්නා ලද. අනත්ථසංහිතං - අනර්ථයෙන් යුත්. අත්තකිලමථානුයොගං - තමාගේ තැවීම් පරිතාපනයෝගයෙන් යුත්. දුක්ඛං - දුකින් යුත්. සමහර ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ මේ සුව විඳිමු යයි කාය කිලමථයට පැමිණෙති. එයින් මිදෙමු යයි කම්සුව කාම සැප ඔස්සේ දුවති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි මේ අන්ත දෙක දුරුකර “මහණෙනි, යම් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක් ඇති නිසා එයින් තථාගතයන් විසින් අවබෝධ කරන ලද චක්ඛු කරණී ඇත. යහපත් ප්‍රතිපදාව මෙසේ කියන ලදී. එයින් පිළිපන්නේ එහෙයින් අත්ත කිලමථානු යෝගය නැතැයි යනාදිය කීහ.
ආභිචෙතසිකානන‍්ති අභිචෙතසිකානං, කාමාවචරචිත‍්තානි අතික‍්කමිත්‍වා ඨිතානන‍්ති අත්‍ථො. දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරානන‍්ති ඉමස‍්මිංයෙව අත‍්තභාවෙ සුඛවිහාරානං. පොට‍්ඨපාදසුත‍්තන‍්තස‍්මිඤ‍්හි සප‍්පීතිකදුතියජ‍්ඣානඵලසමාපත‍්ති කථිතා (දී· නි· 1.432). පාසාදිකසුත‍්තන‍්තෙ සහ මග‍්ගෙන විපස‍්සනාපාදකජ‍්ඣානං. දසුත‍්තරසුත‍්තන‍්තෙ චතුත්‍ථජ‍්ඣානිකඵලසමාපත‍්ති. ඉමස‍්මිං සම‍්පසාදනීයෙ දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරජ‍්ඣානානි කථිතානි. නිකාමලාභීති යථාකාමලාභී. අකිච‍්ඡලාභීති අදුක‍්ඛලාභී. අකසිරලාභීති විපුලලාභී.
අභිචෙතසිකානං - කාමාවචර සිත් ඉක්මවා සිටී යන අර්ථයයි. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරං - මේ ආත්මභාවයෙහිම සැපවිහරණවල. පොට්ඨපාද සූත්‍රයෙහි පීති සහගත දුතිය ධ්‍යානික ඵලසමාපත්තිය කියන ලදී. පාසාදික සූත්‍රයෙහි මාර්ග සහිත විදර්ශනා පාදක ධ්‍යානය. දසුත්තර සූත්‍රයෙහි සතරවන ධ්‍යානික ඵලසමාපත්තිය. මේ සම්පසාදනීය සූත්‍රයෙහි දිට්ඨධම්ම සුබ විහාර ධ්‍යාන කියන ලදී. නිකාම ලාභී. කැමති දේ ලබන. අකිච්ඡලාභී - පහසුවෙන් ලබන. අකසිරලාභී - මහත් සේ ලබන
අනුයොගදානප‍්පකාරවණ‍්ණනා
එකිස්සා ලොකධාතුයාති දසසහස‍්සිලොකධාතුයා. තීණි හි ඛෙත‍්තානි – ජාතිඛෙත‍්තං ආණාඛෙත‍්තං විසයඛෙත‍්තං. තත්ථ ජාතිඛෙත‍්තං නාම දසසහස‍්සී ලොකධාතු. සා හි තථාගතස්ස මාතුකුච‍්ඡිං ඔක‍්කමනකාලෙ නික‍්ඛමනකාලෙ සම‍්බොධිකාලෙ ධම‍්මචක‍්කප‍්පවත‍්තනෙ ආයුසඞ‍්ඛාරොස‍්සජ‍්ජනෙ පරිනිබ‍්බානෙ ච කම‍්පති. කොටිසතසහස‍්සචක‍්කවාළං පන ආණාඛෙත‍්තං නාම. ආටානාටියමොරපරිත‍්තධජග‍්ගපරිත‍්තරතනපරිත‍්තාදීනඤ‍්හි එත්ථ ආණා වත‍්තති. විසයඛෙත‍්තස‍්ස පන පරිමාණං නත්ථි, බුද‍්ධානඤ‍්හි “යාවතකං ඤාණං, තාවතකං ඤෙය්‍යං, යාවතකං ඤෙය්‍යං තාවතකං ඤාණං, ඤාණපරියන‍්තිකං ඤෙය්‍යං, ඤෙය්‍යපරියන‍්තිකං ඤාණ”න‍්ති (මහානි· 55) වචනතො අවිසයො නාම නත්ථි.
එකිස්සා ලොකධාතුයා - දස දහසක් ලෝකධාතු, ක්ෂේත්ර තුනකි. ජාති, ආණා සහ විෂය කේෂ්ත්‍ර වශයෙනි. එහි ජාති ක්ෂේත්‍රය නම් දස දහසක් ලෝකධාතුව! එය වනාහි තථාගතයන් වහන්සේගේ මව්කුස පිළිසිඳ ගන්න, බිහිවන, අභිනිෂ්ක්‍රමණ කරන, බුදුවන, දම්සක් පවත්වන, ආයු සංස්කාරය හරින, පිරිනිවන්පාන අවස්ථාවල කම්පා වේ. කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල වනාහි ආණා ක්ෂේත්ර නම් වේ. ආටානාටිය, මොරපරිත්ත, ධජග්ග පරිත්ත, රතන පරිත්තාදියේ අණ මෙහි පවතී. විසය ක්ෂේත්‍රයෙහි පරිමාණයක් නැත. බුදුවරුන්ගේ වනාහි ඤාණය යම්තාක් ද එපමණ ඤෙය්‍ය (දතයුතු) වේ. ඤෙය්‍ය යම් පමණ ද එපමණ ඤාණය වේ. ඤාණය කෙළවර ඤෙය්‍ය වේ. ඤෙය්‍ය කෙළවර ඥාණය වේ යන වචනයෙන් අවිසය වූවක් නම් නැත.
ඉමෙසු පන තීසු ඛෙත‍්තෙසු ඨපෙත්‍වා ඉමං චක‍්කවාළං අඤ‍්ඤස‍්මිං චක‍්කවාළෙ බුද‍්ධා උප‍්පජ‍්ජන‍්තීති සුත‍්තං නත්ථි, නුප‍්පඤ‍්ජන‍්තීති පන අත්‍ථි. තීණි පිටකානි විනයපිටකං, සුත‍්තන‍්තපිටකං අභිධම‍්මපිටකං. තිස‍්සො සඞ‍්ගීතියො මහාකස‍්සපත්‍ථෙරස‍්ස සඞ‍්ගීති, යසත්‍ථෙරස‍්ස සඞ‍්ගීති, මොග‍්ගලිපුත‍්තතිස‍්සත්‍ථෙරස‍්ස සඞ‍්ගීතීති. ඉමා තිස‍්සො සඞ‍්ගීතියො ආරුළ‍්හෙ තෙපිටකෙ බුද‍්ධවචනෙ “ඉමං චක‍්කවාළං මුඤ‍්චිත්‍වා අඤ‍්ඤත්‍ථ බුද‍්ධා උප‍්පජ‍්ජන‍්තී”ති සුත‍්තං නත්ථි, නුප‍්පජ‍්ජන‍්තීති පන අත්‍ථි.
මේ ක්ෂේත්ර තුණෙහි මේ සක්වල හැර අන්‍ය සක්වල බුදුවරු උපදිති යයි සුත්‍රයක් නැත. නො උපදිති යයි ඇත. පිටක තුණකි. විනය සුත්තන්ත අභිධම්ම. සංගීති තුනකි. මහා කස්සප සංගීති, යසත්ථෙර සංගීති සහ මොග්ගලීපුත්ත තිස්සථෙර සංගීති. මේ සංගීති තුනෙහි ආරූඪ කළ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි මේ සක්වල හැර අන් තැන්වල බුදුවරු උපදිතියයි සූත්‍රයක් නැත. නො ඉපදිති යයි ඇත.
අපුබ්බං අචරිමන‍්ති අපුරෙ අපච‍්ඡා එකතො නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති, පුරෙ වා පච‍්ඡා වා උප‍්පජ‍්ජන‍්තීති වුත‍්තං හොති. තත්ථ බොධිපල‍්ලඞ‍්කෙ “බොධිං අපත්‍වා න උට‍්ඨහිස‍්සාමී”ති නිසින‍්නකාලතො පට‍්ඨාය යාව මාතුකුච‍්ඡිස‍්මිං පටිසන්‍ධිග‍්ගහණං, තාව පුබ‍්බෙති න වෙදිතබ‍්බං. බොධිසත‍්තස‍්ස හි පටිසන්‍ධිග‍්ගහණෙ දසසහස‍්සචක‍්කවාළකම‍්පනෙනෙව ඛෙත‍්තපරිග‍්ගහො කතො. අඤ‍්ඤස‍්ස බුද‍්ධස‍්ස උප‍්පත‍්තිපි නිවාරිතා හොති. පරිනිබ‍්බානතො පට‍්ඨාය ච යාව සාසපමත‍්තාපි ධාතුයො තිට‍්ඨන‍්ති, තාව පච‍්ඡාති න වෙදිතබ‍්බං. ධාතූසු හි ඨිතාසු බුද‍්ධාපි ඨිතාව හොන‍්ති. තස‍්මා එත්‍ථන‍්තරෙ අඤ‍්ඤස‍්ස බුද‍්ධස‍්ස උප‍්පත‍්ති නිවාරිතාව හොති. ධාතුපරිනිබ‍්බානෙ පන ජාතෙ අඤ‍්ඤස‍්ස බුද‍්ධස‍්ස උප‍්පත‍්ති න නිවාරිතා.
අපුබ්බං අචරිමං - පෙර පසු නොවී. එකට නො උපදිති. පෙර හෝ පසු හෝ උපදිතියි කියන ලද්දේ වේ. බෝ පලඟෙහි බුදු නොවී නො නැගිටින්නෙමියි හුන් කාලයෙහි සිට මව්කුස පිළිසිඳ ගන්නා කාලය දක්වා පෙර යයි නොදත යුතුය. ධාතු තිබෙනතුරු බුදුහු වැඩ සිටිති. එහෙයින් මේ අතර අන්‍ය බුදු කෙනෙකුගේ උපත නිවාරිතය. ධාතු පිරිනිවි කල්හි අන්‍ය බුදුවරයෙකුගේ උපත නිවාරිත නොවේ.
තිපිටකඅන‍්තරධානකථා
තීණි අන‍්තරධානානි නාම පරියත‍්තිඅන‍්තරධානං, පටිවෙධඅන‍්තරධානං, පටිපත‍්තිඅන‍්තරධානන‍්ති. තත්ථ පරියත‍්තීති තීණි පිටකානි. පටිවෙධොති සච‍්චප‍්පටිවෙධො. පටිපත‍්තීති පටිපදා. තත්ථ පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි. එකස‍්මිඤ‍්හි කාලෙ පටිවෙධකරා භික‍්ඛූ බහූ හොන‍්ති, එස භික‍්ඛු පුථුජ‍්ජනොති අඞ‍්ගුලිං පසාරෙත්‍වා දස‍්සෙතබ‍්බො හොති. ඉමස‍්මිංයෙව දීපෙ එකවාරං පුථුජ‍්ජනභික‍්ඛු නාම නාහොසි. පටිපත‍්තිපූරකාපි කදාචි බහූ හොන‍්ති, කදාචි අප‍්පා. ඉති පටිවෙධො ච පටිපත්ති ච හොතිපි න හොතිපි. සාසනට‍්ඨිතියා පන පරියත්ති පමාණං. පණ්ඩිතො හි තෙපිටකං සුත්වා ද‍්වෙපි පූරෙති.
අතුරුදහන් තුනකි. පරියත්ති අන්තරධානං පටිවෙධ අන්තරධානං පටිපත්ති අන්තරධානං - එහි පරියත්ති යනු තුන්පිටකයයි. පටිවෙධ - සත්‍ය ප්‍රතිවේධයයි. පටිපත්ති - ප්‍රතිපදාවයි. එහි පටිවේධය ද පටිපත්ති ද තිබුනත් නැතත් එක් කලෙක ප්‍රතිවේධකර භික්ෂු බොහෝ වෙති. මේ භික්ෂුව පෘථග්ජන යයි ඇඟිල්ල දික්කර දැක්විය යුතුවේ. මේ ද්වීපයෙහි ම එක්වරක පෘථග්ජන භික්ෂුවක් නම් නොවීය. ප්‍රතිපදාව පුරන්නේ සමහර කාලෙක බොහෝ වෙති. සමහර කාලෙක අල්ප වෙති. මෙසේ පටිවේධය ද පටිපත්තිය ද තිබුණත් නැතත් සාසන පැවැත්මට පරියත්තිය ප්‍රමාණවත්ය. පණ්ඩිතයා ත්‍රිපිටකය අසා ඒ දෙක පුරති.
යථා අම‍්හාකං බොධිසත‍්තො ආළාරස‍්ස සන‍්තිකෙ පඤ‍්චාභිඤ‍්ඤා සත්ත ච සමාපත‍්තියො නිබ‍්බත‍්තෙත්‍වා නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනසමාපත‍්තියා පරිකම‍්මං පුච‍්ඡි, සො න ජානාමීති ආහ. තතො උදකස‍්ස සන‍්තිකං ගන‍්ත්‍වා අධිගතවිසෙසං සංසන්‍දිත්‍වා නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනස‍්ස පරිකම‍්මං පුච‍්ඡි, සො ආචික‍්ඛි, තස‍්ස වචනසමනන‍්තරමෙව මහාසත‍්තො තං ඣානං සම‍්පාදෙසි, එවමෙව පඤ‍්ඤවා භික‍්ඛු පරියත‍්තිං සුත්වා ද‍්වෙපි පූරෙති. තස‍්මා පරියත‍්තියා ඨිතාය සාසනං ඨිතං හොති. යදා පන සා අන‍්තරධායති, තදා පඨමං අභිධම‍්මපිටකං නස‍්සති. තත්ථ පට‍්ඨානං සබ‍්බපඨමං අන‍්තරධායති. අනුක‍්කමෙන පච‍්ඡා ධම‍්මසඞ‍්ගහො, තස්මිං අන‍්තරහිතෙ ඉතරෙසු ද‍්වීසු පිටකෙසු ඨිතෙසුපි සාසනං ඨිතමෙව හොති.
අපේ බෝසතාණන් මෙන් ආළාර සමීපයේ පස් අභිඥා සත් සමාපත්ති උපදවා නේවසඤඤා නාසඤ්ඤා සමාපත්තියට පරිකර්ම විචාළේය. හේ නොදනිමියි කීය. ඉක්බිති උද්‍රක සමීපයේ අවබෝධ කළ විශේෂය සසඳා නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයට පරිකර්ම විචාළේය. හේ කීවේය. ඒ වචනය අතරතුරම මහසත් තෙම එය ඉපද වීය. එසේම ප්‍රඥාවත් භික්ෂුව පරියත්තිය අසා ඒ දෙකම පුරයි, එහෙයින් පරියත්තිය පැවති විට සාසනය පැවතියේ වේ. යම් කලෙක එය අතුරුදහන් වේද? පළමුව අභිධම්ම පිටකය නැතිවෙයි. එහි සියල්ලට පළමුව පට්ඨානය අතුරුදහන් වෙයි. අනුක්‍රමයෙන් පසුව ධර්ම සංගනී එය අතුරුදහන් වූ කල ඉතිරි පිටක දෙක පවතින තුරු සාසනය පවතී.
තත්ථ සුත‍්තන‍්තපිටකෙ අන‍්තරධායමානෙ පඨමං අඞ‍්ගුත‍්තරනිකායො එකාදසකතො පට‍්ඨාය යාව එකකා අන‍්තරධායති, තදනන‍්තරං සංයුත‍්තනිකායො චක‍්කපෙය්‍යාලතො පට‍්ඨාය යාව ඔඝතරණා අන‍්තරධායති. තදනන‍්තරං මජ‍්ඣිමනිකායො ඉන්‍ද්‍රියභාවනතො පට‍්ඨාය යාව මූලපරියායා අන‍්තරධායති. තදනන‍්තරං දීඝනිකායො දසුත‍්තරතො පට‍්ඨාය යාව බ්‍රහ‍්මජාලා අන‍්තරධායති. එකිස‍්සාපි ද‍්වින‍්නම‍්පි ගාථානං පුච්ඡා අද‍්ධානං ගච‍්ඡති, සාසනං ධාරෙතුං න සක‍්කොති, සභියපුච‍්ඡා ආළවකපුච‍්ඡා විය ච. එතා කිර කස‍්සපබුද‍්ධකාලිකා අන‍්තරා සාසනං ධාරෙතුං නාසක‍්ඛිංසු.
සූත්‍ර පිටකය අතුරුදහන් වන කල පළමුව අංගුත්තර නිකායේ ඒකාදසක නිපාතය පටන් ඒකක නිපාතය අතුරුදහන් වෙයි. අනතුරුව සංයුත්ත නිකාය, චක්ක පෙය්‍යාලයෙහි පටන් ඔඝතරණය දක්වා අතුරුදහන් වෙයි. ඉන් අනතුරුව මජ්ඣිම නිකාය ඉන්ද්‍රියභවන සූත්‍රයේ පටන් මූලපරියාය සූත්‍රය දක්වා අතුරුදහන් වෙයි. ඉන් අනතුරුව දීඝනිකායේ දසුත්තර සූත්‍රයේ සිට බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දක්වා අතුරුදහන් වෙයි. කෙනෙක් ගාථා දෙකක් අසා මාර්ගයට යයි. සාසනය දැරීමට නොහැකි වෙයි. සභිය පුච්ඡා ආලවක පුච්ඡා මෙන් ද ඒවා වනාහි කාශ්‍යප බුදුන්ගේ කාලයේ අතරය. සාසනය දැරීමට නොහැකි වූහ.
ද‍්වීසු පන පිටකෙසු අන‍්තරහිතෙසුපි විනයපිටකෙ ඨිතෙ සාසනං තිට‍්ඨති. පරිවාරක‍්ඛන්‍ධකෙසු අන‍්තරහිතෙසු උභතොවිභඞ‍්ගෙ ඨිතෙ ඨිතමෙව හොති. උභතොවිභඞ‍්ගෙ අන‍්තරහිතෙ මාතිකායපි ඨිතාය ඨිතමෙව හොති. මාතිකාය අන‍්තරහිතාය පාතිමොක‍්ඛපබ‍්බජ‍්ජාඋපසම‍්පදාසු ඨිතාසු සාසනං තිට‍්ඨති. ලිඞ‍්ගං අද‍්ධානං ගච‍්ඡති. සෙතවත්‍ථසමණවංසො පන කස‍්සපබුද‍්ධකාලතො පට‍්ඨාය සාසනං ධාරෙතුං නාසක‍්ඛි. පටිසම‍්භිදාපත‍්තෙහි වස‍්සසහස‍්සං අට‍්ඨාසි. ඡළභිඤ‍්ඤෙහි වස‍්සසහස‍්සං. තෙවිජ‍්ජෙහි වස‍්සසහස‍්සං. සුක‍්ඛවිපස‍්සකෙහි වස‍්සසහස‍්සං. පාතිමොක‍්ඛෙහි වස‍්සසහස‍්සං අට‍්ඨාසි. පච‍්ඡිමකස‍්ස පන සච‍්චප‍්පටිවෙධතො පච‍්ඡිමකස‍්ස සීලභෙදතො පට‍්ඨාය සාසනං ඔසක‍්කිතං නාම හොති. තතො පට‍්ඨාය අඤ‍්ඤස‍්ස බුද‍්ධස‍්ස උප‍්පත‍්ති න නිවාරිතා.
පිටක දෙක අතුරුදහන් වී විනය පිටකය තිබෙන තුරු සාසනය පවතී. පරිවාර බන්ධක උභතො විභංග අතුරුදහන් වී මාතිකා තිබෙනතුරු සාසනය පවතී. මාතිකාව නැසී ප්‍රාතිමෝක්ෂ පබ්බජ්ජා උපසම්පදා පවතින තුරු ද සාසනය පවතී. ලිංගය (වේශය) මාර්ගයට යයි. සුදුවත් සාසන වංසය වනාහි කාශ්‍යප බුදුන්ගේ කාලයේ සිට සාසනය දැරීමට නොහැකි විය. පිළිසිඹියා පත්වූවන්ගෙන් වසර දහසක් පැවතියේය. සඩභිඤාවලින් වසර දහසක් ත්‍රිවිද්‍යාවෙන් වසර දහසක් ශුෂ්ක විදර්ශකවලින් වසර දහසක් ප්‍රාතිමෝක්‍ෂයෙන් වසර දහසක්දැයි (පන්දහසක්) සත්‍ය ප්‍රතිවේධයෙන් පසු සීල භේදයෙන් පසු සාසනය පසුබසී. එතැන් පටන් අන්‍ය බුදුවරයෙකුගේ උපත නොවලක්වන ලදී.
සාසනඅන‍්තරහිතවණ‍්ණනා
තීණි පරිනිබ‍්බානානි නාම කිලෙසපරිනිබ‍්බානං ඛන්‍ධපරිනිබ‍්බානං ධාතුපරිනිබ‍්බානන‍්ති. තත්ථ කිලෙසපරිනිබ‍්බානං බොධිපල‍්ලඞ‍්කෙ අහොසි. ඛන්‍ධපරිනිබ‍්බානං කුසිනාරායං. ධාතුපරිනිබ‍්බානං අනාගතෙ භවිස‍්සති. සාසනස‍්ස කිර ඔසක‍්කනකාලෙ ඉමස‍්මිං තම‍්බපණ‍්ණිදීපෙ ධාතුයො සන‍්නිපතිත්‍වා මහාචෙතියං ගමිස‍්සන‍්ති. මහාචෙතියතො නාගදීපෙ රාජායතනචෙතියං. තතො මහාබොධිපල‍්ලඞ‍්කං ගමිස‍්සන‍්ති. නාගභවනතොපි දෙවලොකතොපි බ්‍රහ‍්මලොකතොපි ධාතුයො මහාබොධිපල‍්ලඞ‍්කමෙව ගමිස‍්සන‍්ති. සාසපමත‍්තාපි ධාතුයො න අන‍්තරා නස‍්සිස‍්සන‍්ති. සබ‍්බධාතුයො මහාබොධිපල‍්ලඞ‍්කෙ රාසිභූතා සුවණ‍්ණක‍්ඛන්‍ධො විය එකග‍්ඝනා හුත්‍වා ඡබ‍්බණ‍්ණරස‍්මියො විස‍්සජ‍්ජෙස‍්සන‍්ති.
පිරිනිවන් පෑම් තුනකි. කෙලෙස් පිරිනිවුම බෝධි පල්ලංකයේ (ආසනය) විය. ඛන්ධ පරිනිබ්බානය කුසිනාරාවෙහි විය. ධාතු පිරිනිවීම අනාගතයෙ වන්නේය. සාසනය නැසෙන කාලයෙහි මේ දිවයිනෙහි ධාතු (ලංකාව) රැස් වී මහාචේතිය (රුවන්වැලිසෑය) වෙත යයි. මහ සෑයෙන් නාග දීපයේ රාජායතන චේතිය වෙත එතැනින් මහාබෝධි පල්ලංකයට නාග භවන දෙව්ලෝ බඹ ලෝ ධාතු ද මහ බෝ පලඟට යයි. අබටක් සා ධාතු ද අතර මග නොනසී. සියළු ධාතු මහ බෝ පලඟට රැස්ව රන් කඳක් මෙන් එකට ඝන වී සවනක් රස් විහිදුවයි.
තා දසසහස‍්සිලොකධාතුං ඵරිස‍්සන‍්ති, තතො දසසහස‍්සචක‍්කවාළදෙවතා සන‍්නිපතිත්‍වා “අජ‍්ජ සත්‍ථා පරිනිබ‍්බාති, අජ‍්ජ සාසනං ඔසක‍්කති, පච‍්ඡිමදස‍්සනං දානි ඉදං අම‍්හාක”න‍්ති දසබලස‍්ස පරිනිබ‍්බුතදිවසතො මහන‍්තතරං කාරුඤ‍්ඤං කරිස‍්සන‍්ති. ඨපෙත්‍වා අනාගාමිඛීණාසවෙ අවසෙසා සකභාවෙන සන්‍ධාරෙතුං න සක‍්ඛිස‍්සන‍්ති. ධාතූසු තෙජොධාතු උට‍්ඨහිත්‍වා යාව බ්‍රහ‍්මලොකා උග‍්ගච‍්ඡිස‍්සති. සාසපමත‍්තායපි ධාතුයා සති එකජාලා භවිස‍්සති. ධාතූසු පරියාදානං ගතාසු උපච‍්ඡිජ‍්ජිස‍්සති. එවං මහන‍්තං ආනුභාවං දස‍්සෙත්‍වා ධාතූසු අන‍්තරහිතාසු සාසනං අන‍්තරහිතං නාම හොති.
දස දහසක් සක්වල පැතිරෙයි. ඉන්පසු දස දහසක් සක්වල දෙවියෝ රැස්වෙති. අද ශාස්තෲන් වහන්සේ පිරිනිවන් පාති. අද සාසනය අවසන් වෙයි. දැන් අවසාන දර්ශනයයි. මේ අපගේ දශබල බුදුන්ගේ පිරිනිවි දවසයි. මහත් කරුණාව කරති. අනාගාමි ක්ෂීණශ්‍රාවයන් හැර සෙස්සෝ තමාගේ ස්වභාවයෙන් සිටීමට නොහැකි වෙති. ධාතුවලින් තෙජෝ ධාතු නැගී බඹලොව දක්වා උඩට යයි. අබටැක් පමණ ධාතු ද පවතින විට එකම ජාලයක් වේ. ධාතු විනාශයට ගිය කල්හි පැවැත්ම නවති. මෙසේ මහත් ආනුභාවයක් දක්වා ධාතු අතුරුදහන් වූ කල්හි සාසනය අතුරුදහන් වූයේ නම් වෙයි.
යාව න එවං අන‍්තරධායති, තාව අචරිමං නාම හොති. එවං අපුබ්බං අචරිමං උප‍්පජ‍්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ‍්ජති. කස‍්මා පන අපුබ්බං අචරිමං නුප‍්පජ‍්ජන‍්තීති? අනච‍්ඡරියත‍්තා. බුද‍්ධා හි අච‍්ඡරියමනුස‍්සා. යථාහ – “එකපුග‍්ගලො, භික‍්ඛවෙ, ලොකෙ උප‍්පජ‍්ජමානො උප‍්පජ‍්ජති අච‍්ඡරියමනුස‍්සො. කතමො එකපුග‍්ගලො? තථාගතො අරහං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො”ති (අ· නි· 1.172). යදි ච ද‍්වෙ වා චත්තාරො වා අට‍්ඨ වා සොළස වා එකතො උප‍්පජ‍්ජෙය්‍යුං, අනච‍්ඡරියා භවෙය්‍යුං. එකස‍්මිඤ‍්හි විහාරෙ ද‍්වින‍්නං චෙතියානම‍්පි ලාභසක‍්කාරො උළාරො න හොති. භික‍්ඛූපි බහුතාය න අච‍්ඡරියා ජාතා, එවං බුද‍්ධාපි භවෙය්‍යුං, තස‍්මා නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති. දෙසනාය ච විසෙසාභාවතො. යඤ‍්හි සතිපට‍්ඨානාදිභෙදං ධම්මං එකො දෙසෙති. අඤ‍්ඤෙන උප‍්පජ‍්ජිත්‍වාපි සොව දෙසෙතබ‍්බො සියා, තතො අනච‍්ඡරියො සියා. එකස‍්මිං පන ධම්මං දෙසෙන‍්තෙ දෙසනාපි අච‍්ඡරියා හොති, විවාදභාවතො ච. බහූසු හි බුද‍්ධෙසු උප‍්පන‍්නෙසු බහූනං ආචරියානං අන‍්තෙවාසිකා විය අම‍්හාකං බුද්ධො පාසාදිකො, අම‍්හාකං බුද්ධො මධුරස‍්සරො ලාභී පුඤ‍්ඤවාති විවදෙය්‍යුං. තස‍්මාපි එවං නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති.
මෙසේ අතුරුදහන් වනතුරු අචරිම - වේ. මෙසේ අපුබ්බ අචරිමව බුදුවරු නූපදිති. ආශ්චර්ය නොවන නිසා බුදුවරු ආශ්චර්ය මනුෂ්‍යයෝය කීහ. මහණෙනි එක් පුද්ගලයෙක් ලොව පහළ වේ. හේ ආශ්චර්ය මනුෂ්‍යයෙකි. කවුරුද? තථාගත අරහත් සම්මා සම්බුද්ධයන් වහන්සේය. ඉදින් දෙන්නෙක් හෝ සතර දෙනෙක් හෝ අට දෙනෙක් හෝ දහසය දෙනෙක් හෝ එකට උපදින්නාහු නම් ආශ්චර්ය නොවන්නේය. එක් විහාරයක චේතිය දෙකකට ලාභ සත්කාර මහත් නොවේ. භික්ෂු බොහෝ වේ නම් ආශ්චර්ය නොවන්නේය. එහෙයින් නූපදිති. දේශනාවේ විශේෂ භාවයෙන් ද යම්සේ සතිපට්ඨානාදි ධර්මය එකෙනෙක් දේශනා කරයි. අන්‍යයෙක් ඉපදුනොත් භේද දේශනා කරයි. එයින් අසිරිමත් නොවේ. එක් කෙනෙක් ධර්මය දේශනා කරනවිට ආශ්චර්ය වන්නේය. විවාද නැති වන්නේය. බොහෝ බුදුවරු පහළ වූ කල බොහෝ ආචාර්යවරුන්ගේ අතවැස්සන් මෙන් අපගේ බුදුන් ප්‍රසාදිතය. අපගේ බුදුන් මධුරස්සරය, ලාභිය, පින්වන්ත යයි වාද කරන්නාහුය. එහෙයින් මෙසේ නූපදිති.
අපි චෙතං කාරණං මිලින්‍දරඤ‍්ඤාපි පුට‍්ඨෙන නාගසෙනත්‍ථෙරෙන විත්‍ථාරිතමෙව. වුත‍්තඤ‍්හි තත්ථ –
තව ද මේ කරුණ මිලිඳු රජු ඇසුරෙන් නාගසේන හිමි විස්තර කෙළේය. එහි කියන ලදී: ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, භාගවතුන් විසින් මෙයද කියන ලදී.
භන්තෙ, නාගසෙන, භාසිතම‍්පි හෙතං භගවතා “අට‍්ඨානමෙතං, භික‍්ඛවෙ, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද‍්වෙ අරහන‍්තො සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප‍්පජ‍්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ‍්ජතී”ති. දෙසයන‍්තා ච, භන්තෙ නාගසෙන, සබ‍්බෙපි තථාගතා සත‍්තතිංස බොධිපක‍්ඛියෙ ධම්මෙ දෙසෙන‍්ති, කථයමානා ච චත‍්තාරි අරියසච‍්චානි කථෙන‍්ති, සික‍්ඛාපෙන‍්තා ච තීසු සික‍්ඛාසු සික‍්ඛාපෙන‍්ති, අනුසාසමානා ච අප‍්පමාදප‍්පටිපත‍්තියං අනුසාසන‍්ති. යදි, භන්තෙ නාගසෙන, සබ‍්බෙසම‍්පි තථාගතානං එකා දෙසනා එකා කථා එකසික‍්ඛා එකානුසාසනී, කෙන කාරණෙන ද‍්වෙ තථාගතා එකක‍්ඛණෙ නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති. එකෙනපි තාව බුද‍්ධුප‍්පාදෙන අයං ලොකො ඔභාසජාතො, යදි දුතියො බුද්ධො භවෙය්‍ය, ද‍්වින‍්නං පභාය අයං ලොකො භිය්‍යොසොමත‍්තාය ඔභාසජාතො භවෙය්‍ය, ඔවදමානා ච ද‍්වෙ තථාගතා සුඛං ඔවදෙය්‍යුං, අනුසාසමානා ච සුඛං අනුසාසෙය්‍යුං, තත්ථ මෙ කාරණං දෙසෙහි, යථාහං නිස‍්සංසයො භවෙය්‍ය”න‍්ති.
“මහණෙනි, එකම ලෝකධාතුවක අරහත් සම්මා සම්බුද්ධ දෙනමක් පෙර පසු නොවී උපදින්නාහු නම් මෙය සිදු නොවේ.” ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, සියළු තථාගතවරු සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම දේශනා කරති. චතුරාර්ය සත්‍ය කියති. ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙහි ම හික්මවති. අප්‍රමාද ප්‍රතිපත්තියේම පිහිටීමට අනුසාසනා කරති. ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, සියළු තථාගතයන්ගේ එකම දේශනාවය, එකම කථාවය, එකම ශික්ෂා පදය, එකම අනුසාසනාවය. ඒක ක්ෂණයෙහි බුදුවරුන් දෙදෙනෙකු නූපදින්නේ කුමන කරුණකින්ද? එක බුදුවරයෙකුගේ පහළවීමෙන් මේ ලෝකය එලිය වැටුනේය. බුදුවරු දෙන්නෙක් පහළ වේ නම් දෙදෙනෙකුගේ ප්‍රභාවෙන් මේ ලෝකය බොහෝ සෙයින් එලිය වැටෙන්නේය. අවවාද දෙන්නේ ද බුදුවරු දෙදෙනෙකුට පහසු වන්නේය. අනුසාසනා කිරීමට ද පහසු වන්නේය. එහි මේ කාරණය මගේ සැකය නැතිවෙන්න කියනු මැනවි.
අයං, මහාරාජ, දසසහස‍්සී ලොකධාතු එකබුද‍්ධධාරණී, එකස‍්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප‍්පජ‍්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස‍්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය, චලෙය්‍ය, කම‍්පෙය්‍ය, නමෙය්‍ය, ඔණමෙය්‍ය, විනමෙය්‍ය, විකිරෙය්‍ය, විධමෙය්‍ය, විද‍්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච‍්ඡෙය්‍ය.
මහරජ, මේ දස දහසක් සක්වල එක බුදුවරයෙක් ම දරන්නේය. එක බුදුවරයෙකුගේ ගුණම දරන්නේය. ඉදින් බුදුවරු දෙනෙකු පහළ වේ නම් මේ දස දහසක් සක්වල නොදරන්නේය. එසේ වුවහොත් සැලෙන්නේය. කම්පා වන්නේය. නැමෙන්නේය. කරබාන්නේය. විශේෂයෙන් නැමෙන්නේය. විසිරෙන්නේය. විනාශ වන්නේය. නැසීමට පැමිණෙන්නේය.
යථා, මහාරාජ, නාවා එකපුරිසසන්‍ධාරණී භවෙය්‍ය, එකපුරිසෙ අභිරූළ‍්හෙ සා නාවා සමුපාදිකා භවෙය්‍ය, අථ දුතියො පුරිසො ආගච‍්ඡෙය්‍ය තාදිසො ආයුනා වණ‍්ණෙන වයෙන පමාණෙන කිසථූලෙන සබ‍්බඞ‍්ගපච‍්චඞ‍්ගෙන, සො තං නාවං අභිරූහෙය්‍ය, අපි නු සා, මහාරාජ, නාවා ද‍්වින‍්නම‍්පි ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, චලෙය්‍ය, කම‍්පෙය්‍ය, නමෙය්‍ය, ඔණමෙය්‍ය, විනමෙය්‍ය, විකිරෙය්‍ය, විධමෙය්‍ය, විද‍්ධංසෙය්‍ය, න ඨානමුපගච‍්ඡෙය්‍ය ඔසීදෙය්‍ය උදකෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස‍්සී ලොකධාතු එකබුද‍්ධධාරණී, එකස‍්සෙව තථාගතස්ස ගුණං ධාරෙති, යදි දුතියො බුද්ධො උප‍්පජ‍්ජෙය්‍ය, නායං දසසහස‍්සී ලොකධාතු ධාරෙය්‍ය…පෙ… න ඨානමුපගච‍්ඡෙය්‍ය.
මහරජ යම්සේ නැවක් එක පුරුෂයකු සන්තරණය (ප්‍රවාහන) කිරීමට හැකි වන්නේය. දෙවන පුරුෂයෙක් පැමිණියොත් පළමු පුරුෂයා මෙන් ආයු වණ්ණා වය පමණ කිස ථුල සියළු අඟ පසඟ සමාන වන්නේය. හේ නැවට නැගෙන්නේය. ඉදින් මහරජ නැව දෙන්නාම දරාද? ස්වාමීනි නැත. සැලෙන්නේය. කම්ප වන්නේය. නැමෙන්නේය.... ජලයේ ගිලෙන්නේය. මහරජ එසේම මේ දස දහසක් සක්වල එක බුදුවරයකු දරන්නේය. එක්කෙනෙකුගේ ගුණ දරයි. ඉදින් දෙවන බුදු කෙනෙක් උපදින්නේ නම් මේ ලෝක ධාතුව නොදරන්නේය. සැලෙන්නේය. විනාශයට පත් වන්නේය.
යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො යාවදත්‍ථං භොජනං භුඤ‍්ජෙය්‍ය ඡාදෙන‍්තං යාව කණ‍්ඨමභිපූරයිත්‍වා, සො ධාතො පීණිතො පරිපුණ‍්ණො නිරන‍්තරො තන්‍දීකතො අනොණමිතදණ‍්ඩජාතො පුනදෙව තාවතකං භොජනං භුඤ‍්ජෙය්‍ය, අපි නු ඛො සො, මහාරාජ, පුරිසො සුඛිතො භවෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, සකිං භුත‍්තොව මරෙය්‍යාති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අයං දසසහස‍්සී ලොකධාතු එකබුද‍්ධධාරණී …පෙ… න ඨානමුපගච‍්ඡෙය්‍යාති.
මහරජ යම්සේ පුරුෂයෙක් ඇති තරම් ආහාර ගන්නේය. උගුර ගාවට එනකම් පුරවන්නේය. නැමෙන්නට ද නොහැක්කෙක්ය. දේවයන් වහන්ස, නැවත එපමණ ආහාර ගතහොත් ඒ පුරුෂයාට පහසු වන්නේද? නැත ස්වාමීනි, තව වරක් කන්නේ නම් මැරෙන්නේය. මහරජ එසේම මේ දසදහස් ලෝක ධාතුව එක බුදුවරයෙක්ම දරන්නේය. විනාශයට පත්වන්නේය.
කිං නු ඛො, භන්තෙ නාගසෙන, අතිධම‍්මභාරෙන පථවී චලතීති? ඉධ, මහාරාජ, ද‍්වෙ සකටා රතනපූරිතා භවෙය්‍යුං යාව මුඛසමා, එකස‍්මා සකටතො රතනං ගහෙත්‍වා එකස‍්මිං සකටෙ ආකිරෙය්‍යුං, අපි නු ඛො තං, මහාරාජ, සකටං ද‍්වින‍්නම‍්පි සකටානං රතනං ධාරෙය්‍යාති? න හි, භන්තෙ, නාභිපි තස‍්ස ඵලෙය්‍ය, අරාපි තස‍්ස භිජ‍්ජෙය්‍යුං, නෙමිපි තස‍්ස ඔපතෙය්‍ය, අක‍්ඛොපි තස‍්ස භිජ‍්ජෙය්‍යාති. කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිරතනභාරෙන සකටං භිජ‍්ජතීති? ආම, භන්තෙ,ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, අතිධම‍්මභාරෙන පථවී චලති.
ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, කිම අති ධම්මභාරයෙන් පොළොව සැලේද? මහරජ මෙහි ගැල් දෙකක් කට ගාවට රන්වලින් පුරවන්නේය. ඉදින් එක ගැලකට ගැල් දෙකේම රන් පිරවූවොත් ඒ රන් දරාද? නැත ස්වාමීනි, ඒ ගැලේ නාභිය බිඳෙන්නේය. එහි ගරාදි බිඳෙන්නේය, එහි අලවංගුව විඳෙන්නේය. මහරජ, කිම අතිරත්න බරින් ගැල බිඳේද? එසේය ස්වාමීනි, මහරජ, එසේම අති ධම්ම බරින් පොළොව සැලේ.
අපිච, මහාරාජ, ඉමං කාරණං බුද‍්ධබලපරිදීපනාය ඔසාරිතං අඤ‍්ඤම‍්පි තත්ථ අතිරූපං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද‍්වෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා එකක‍්ඛණෙ නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති. යදි, මහාරාජ, ද‍්වෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා එකක‍්ඛණෙ උප‍්පජ‍්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප‍්පජ‍්ජෙය්‍ය “තුම‍්හාකං බුද්ධො අම‍්හාකං බුද්ධො”ති, උභතො පක‍්ඛජාතා භවෙය්‍යුං. යථා, මහාරාජ, ද‍්වින‍්නං බලවාමච‍්චානං පරිසාය විවාදො උප‍්පජ‍්ජෙය්‍ය “තුම‍්හාකං අමච‍්චො අම‍්හාකං අමච‍්චො”ති, උභතො පක‍්ඛජාතා හොන‍්ති; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, යදි ද‍්වෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා එකක‍්ඛණෙ උප‍්පජ‍්ජෙය්‍යුං, තෙසං පරිසාය විවාදො උප‍්පජ‍්ජෙය්‍ය “තුම‍්හාකං බුද්ධො, අම‍්හාකං බුද්ධො”ති, උභතො පක‍්ඛජාතා භවෙය්‍යුං, ඉදං තාව, මහාරාජ, එකං කාරණං, යෙන කාරණෙන ද‍්වෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා එකක‍්ඛණෙ නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති.
තවද මහරජ, බුද්ධ බල දැක්වීම සඳහා මේ කරුණු විස්තර කරන ලදී. එහි වෙනත් අභිරූප කාරණයක් අසන්න, ඉදින් බුදුවරු දෙදෙනෙක් එකවර උපදින්නේ නම් පිරිස අතර වාද උපදින්නේය. ඔබලාගේ බුදුන්, අපේ බුදුන් වශයෙනි. දෙපක්ෂයකට බෙදෙන්නේය. මහරජ යම්සේ බලවත් ඇමතිවරුන් දෙදෙනෙකුගේ පිරිස් අතර ඔබලාගේ ඇමති අපේ ඇමති වශයෙන් විවාද ඇතිවන්නේය. දෙපක්ෂයකම බෙදුනෝ වෙති. මහරජ, එසේ බුදුවරු දෙදෙනෙක් එකවර පහළ වූවහොත් අනුගාමිකයන් අතර ඔබලාගේ බුදුන් අපේ බුදුන් යයි විවාද ඇතිවන්නේය. දෙපක්ෂයකට බෙදෙන්නේය. බුදුවරු දෙදෙනෙක් පහළ නොවීමට මේ පළමු කරුණ අසන්න.
අපරම‍්පි, මහාරාජ, උත්තරිං කාරණං සුණොහි, යෙන කාරණෙන ද‍්වෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා එකක‍්ඛණෙ නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති. යදි, මහාරාජ, ද‍්වෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා එකක‍්ඛණෙ උප‍්පජ‍්ජෙය්‍යුං, “අග්ගො බුද්ධො”ති යං වචනං, තං මිච‍්ඡා භවෙය්‍ය, “ජෙට්ඨො බුද්ධො”ති, සෙට්ඨො බුද‍්ධොති, විසිට‍්ඨො බුද‍්ධොති, උත්තමො බුද‍්ධොති, පවරො බුද‍්ධොති, අසමො බුද‍්ධොති, අසමසමො බුද‍්ධොති, අප‍්පටිමො බුද‍්ධොති, අප්පටිභාගො බුද‍්ධොති, අප‍්පටිපුග‍්ගලො බුද‍්ධොති යං වචනං, තං මිච‍්ඡා භවෙය්‍ය. ඉමම‍්පි ඛො ත්වං, මහාරාජ, කාරණං අත්‍ථතො සම‍්පටිච‍්ඡ, යෙන කාරණෙන ද‍්වෙ සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධා එකක‍්ඛණෙ නුප‍්පජ‍්ජන‍්ති.
තවද බුදුවරු දෙදෙනෙක් එකවර නො ඉපදීමට තව කරුණක් අසන්න. මහරජ, ඉදින් බුදුවරු දෙදෙනෙක් එක්වර උපදින්නේ නම් අග්ගො බුද්ධො යන වචනය මිථ්‍යා වන්නේය. ජෙට්ඨො බුද්ධො, සෙට්ඨො බුද්ධො, උත්තමො බුද්ධො, පවරො බුද්ධො, අසමො බුද්ධො, අසමසමො බුද්ධො, අප්පටිසමො බුද්ධො, අප්පටිභාගො බුද්ධො, අප්පටි පුග්ගලා බුද්ධො යන වචන මිථ්‍යා වන්නේය. මහරජ මේ කාරණය ද ඔබ අර්ථ වශයෙන් පිළිගන්න.
අපිච ඛො, මහාරාජ, බුද්ධානං භගවන‍්තානං සභාවපකති එසා, යං එකොයෙව බුද්ධො ලොකෙ උප‍්පජ‍්ජති. කස‍්මා කාරණා? මහන‍්තතාය සබ‍්බඤ‍්ඤුබුද‍්ධගුණානං, යං අඤ‍්ඤම‍්පි, මහාරාජ, මහන‍්තං හොති, තං එකංයෙව හොති. පථවී, මහාරාජ, මහන‍්තී, සා එකායෙව. සාගරො මහන‍්තො, සො එකොයෙව. සිනෙරු ගිරිරාජා මහන‍්තො, සො එකොයෙව. ආකාසො මහන‍්තො, සො එකොයෙව. සක‍්කො මහන‍්තො, සො එකොයෙව. මාරො මහන‍්තො, සො එකොයෙව. මහාබ්‍රහ‍්මා මහන‍්තො, සො එකොයෙව. තථාගතො අරහං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො මහන‍්තො, සො එකොයෙව ලොකස‍්මිං. යත්‍ථ තෙ උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, තත්ථ අඤ‍්ඤෙසං ඔකාසො න හොති. තස‍්මා, මහාරාජ, තථාගතො අරහං සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධො එකොයෙව ලොකෙ උප‍්පජ‍්ජතීති. සුකථිතො, භන්තෙ නාගසෙන, පඤ‍්හො ඔපම‍්මෙහි කාරණෙහීති (මි· ප· 5.1.1).
මහරජ තව ද බුදුවරුන්ගේ ස්වභාව ප්‍රකෘතිය බුදුවරු දෙදෙනෙක් එකවර නොඉපදීමය. කුමක් හෙයින්ද? බුදු ගුණයේ මහන්තතාව නිසාය. මහරජ, යමක් මහත්වේද එය එකක්ම වේ. මහරජ, පොළොව මහත් වේ. එය එකක්මය. සාගරය මහත් වේ. එය එකක්මය. මහාමේරු පර්වත රාජයා මහත් වේ. එකක්මය. බ්‍රහ්මයා මහත් වේ. එක්කෙනෙක්මය. යම් තැනක හේ පහළ වේ නම් අන්‍යයන්ගේ ආලෝකය නැත. එහෙයින් තථාගත අරහත් සම්මා සම්බුද්ධ එක්කෙනෙක් ම ලෝකයේ පහළවන්නේය. ස්වාමීනි, නාගසේනයන් වහන්ස, ප්‍රශ්නය, උපමා කරුණුවලින් ඉතා හොඳින් කියන ලද්දේය.
ධම්මස්ස චානුධම‍්මන‍්ති නවවිධස‍්ස ලොකුත‍්තරධම‍්මස‍්ස අනුධම්මං පුබ‍්බභාගප‍්පටිපදං. සහධම‍්මිකොති සකාරණො. වාදානුවාදොති වාදොයෙව.
ධම්මස්ස අනුධම්මං - නව ලෝකෝත්තර ධර්මයේ අනු ධර්මවල පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව. සහධම්මිකො - කරුණු සහිතව. වාදානුපාතො - වාදයම.
අච‍්ඡරියඅබ‍්භුතවණ‍්ණනා
ආයස‍්මා උදායීති තයො ථෙරා උදායී නාම – ලාළුදායී, කාළුදායී, මහාඋදායීති. ඉධ මහාඋදායී අධිප‍්පෙතො. තස‍්ස කිර ඉමං සුත‍්තං ආදිතො පට‍්ඨාය යාව පරියොසානා සුණන‍්තස‍්ස අබ‍්භන‍්තරෙ පඤ‍්චවණ‍්ණා පීති උප‍්පජ‍්ජිත්‍වා පාදපිට‍්ඨිතො සීසමත්‍ථකං ගච‍්ඡති, සීසමත්‍ථකතො පාදපිට‍්ඨිං ආගච‍්ඡති, උභතො පට‍්ඨාය මජ‍්ඣං ඔතරති, මජ‍්ඣතො පට‍්ඨාය උභතො ගච‍්ඡති. සො නිරන‍්තරං පීතියා ඵුටසරීරො බලවසොමනස‍්සෙන දසබලස‍්ස ගුණං කථෙන‍්තො අච‍්ඡරියං භන‍්තෙතිආදිමාහ. අප‍්පිච‍්ඡතාති නිත‍්තණ‍්හතා. සන‍්තුට‍්ඨිතාති චතූසු පච‍්චයෙසු තීහාකාරෙහි සන‍්තොසො. සල‍්ලෙඛතාති සබ‍්බකිලෙසානං සල‍්ලිඛිතභාවො. යත්‍ර හි නාමාති යො නාම. න අත්තානං පාතුකරිස‍්සතීති අත‍්තනො ගුණෙ න ආවි කරිස්සති. පටාකං පරිහරෙය්‍යුන‍්ති “කො අම‍්හෙහි සදිසො අත්‍ථී”ති වදන‍්තා පටාකං උක‍්ඛිපිත්‍වා නාළන්‍දං විචරෙය්‍යුං.
උදායි - උදායි නමින් තෙරුන් තිදෙනෙකි, එනම් ලාලුදායි, කාලුදායි, මහා උදායි. මෙහි මහා උදායි අභිප්‍රේතය, මේ සූත්‍රය මුලපටන් අවසානය දක්වා ඇසූ උන්වහන්සේ වනාහි පස්වනක් ප්‍රීතිය ඉපදී පාදයේ සිට හිස දක්වා යයි. හිසේ සිට පාදය දක්වා ආපසු එයි. දෙපස සිට මැදට එයි. මැද සිට දෙපසට යයි. නිතරම ප්‍රීතියෙන් ස්පර්ශ ශරීර ඇතිව බලවත් සොම්නසින් බුදුන්ගේ ගුණ කියන්නේ අරිච්ඡයං භන්තෙ යනාදිය කීහ. අප්පිච්ඡතා - තෘෂ්ණා නැති. සන්තුට්ඨිතා - සිව් පසයෙහි තුන් ආකාර සන්තෝෂය. සල්ලෙඛතා - සියළු කෙලෙස් ලියා දැමු බව. යත්‍රහි නාම - යමෙක් නම් න අත්තානං පාතු කරිස්සති - තමාගේ ගුණ ප්‍රකට නොකරන්නේය. පටාකං පරිහරෙය්‍යුං - අප හා සමාන කවරක් සිටින්නේදැයි කියන්නේ, කොඩි ඔසවා නාලන්දාවේ හැසිරෙන්නේ.
පස්ස ඛො ත්වං, උදායි, තථාගතස්ස අප‍්පිච‍්ඡතාති පස්ස උදායි යාදිසී තථාගතස්ස අප‍්පිච‍්ඡතාති ථෙරස‍්ස වචනං සම‍්පටිච‍්ඡන‍්තො ආහ. කිං පන භගවා නෙව අත්තානං පාතුකරොති, න අත‍්තනො ගුණං කථෙතීති චෙ? න, න කථෙති. අප‍්පිච‍්ඡතාදීහි කථෙතබ‍්බං, චීවරාදිහෙතුං න කථෙති. තෙනෙවාහ – “පස්ස ඛො ත්වං, උදායි, තථාගතස්ස අප්පිච්ඡතා”තිආදි. බුජ‍්ඣනකසත‍්තං පන ආගම‍්ම වෙනෙය්‍යවසෙන කථෙති. යථාහ –
පස්ස ඛො ත්වං උදායි තථාගතස්ස අප්පිච්ඡතා - උදායි, තථාගතයන්ගේ අපිස් බව, යම්බඳුද? තෙරුන්ගේ වචනය සඟවා කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමා මතු නොකරති. තමාගේ ගුණ නොකියති. නොකියන්නේ ද නොවේ. අපිස් බව ආදිය කිව යුතු තැන චීවර හේතුවෙන් නොකියති. එයින් කීහ: “බලන්න උදායි ඔබ තථාගතයන් වහන්සේගේ අපිස් බව” ආදි අවබෝධ කරන කෙනෙකු හමු වූ විට හික්මවීම් වශයෙන් කියයි.
“න මෙ ආචරියො අත්‍ථි, සදිසො මෙ න විජ‍්ජති; සදෙවකස‍්මිං ලොකස‍්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග‍්ගලො”ති. (මහාව· 11).
නැත ඇදුරුවරයෙක් - සමානයෙකුදු නැත මට දෙවියන් සහිත ලොව - නැත මෙමට පටි පුඟුලෙක්
එවං තථාගතස්ස ගුණදීපිකා බහූ ගාථාපි සුත‍්තන‍්තාපි විත්‍ථාරෙතබ‍්බා.
මෙසේ තථාගත ගුණ ප්‍රකාශක බොහෝ ගාථා සූත්‍රාන්ත විස්තර කළ යුතුය.
අභික්ඛණං භාසෙය්‍යාසීති පුනප‍්පුනං භාසෙය්‍යාසි. පුබ‍්බණ‍්හසමයෙ මෙ කථිතන‍්ති මා මජ‍්ඣන‍්හිකාදීසු න කථයිත්‍ථ. අජ‍්ජ වා මෙ කථිතන‍්ති මා පරදිවසාදීසු න කථයිත්‍ථාති අත්‍ථො. පවෙදෙසීති කථෙසි. ඉමස්ස වෙය්‍යාකරණස‍්සාති නිග‍්ගාථකත‍්තා ඉදං සුත‍්තං “වෙය්‍යාකරණ”න‍්ති වුත‍්තං. අධිවචනන‍්ති නාමං. ඉදං පන “ඉති හිද”න‍්ති පට‍්ඨාය පදං සඞ‍්ගීතිකාරෙහි ඨපිතං. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ උත‍්තානත්‍ථමෙවාති.
අභික්ඛණං භාසෙය්‍යාසි - පුන පුනා කියන්නෙහි, පෙරවරුයෙහි කියන ලදැයි මධ්‍යහ්නයෙහි නොකිය යුතුය. අද කී නිසා අනිත් දවස්වල නොකිය යුතුය යන අර්ථය වේ. පවෙදෙසි - කීවේය. ඉමස්ස වෙය්‍යා කරණස්ස - ගාථා නැති නිසා මේ සූත්‍රය වෙය්‍යාකරණ යයි කියන ලදී. අධිවචනං - නාමය. මෙයද වනාහි ඉතිහිදං පද සංගීතිකරුවන් විසින් තබන ලදී. සෙසු සියළු තැන පැහැදිලිය.
සුමඞ‍්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට‍්ඨකථාය සම‍්පසාදනීයසුත‍්තවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
සම්පසාදන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.