6. පාසාදිකසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
6. පාසාදිකසුත‍්තවණ‍්ණනා
6. පාසාදික සූත්‍ර වර්ණනාව
නිගණ‍්ඨනාටපුත‍්තකාලඞ‍්කිරියවණ‍්ණනා
එවං මෙ සුතන‍්ති පාසාදිකසුත‍්තං. තත්‍රායමනුත‍්තානපදවණ‍්ණනා – වෙධඤ්ඤා නාම සක්‍යාති ධනුම‍්හි කතසික‍්ඛා වෙධඤ‍්ඤනාමකා එකෙ සක්‍යා. තෙසං අම‍්බවනෙ පාසාදෙති තෙසං අම‍්බවනෙ සිප‍්පං උග‍්ගණ‍්හත්‍ථාය කතො දීඝපාසාදො අත්ථි, තත්ථ විහරති. අධුනා කාලඞ‍්කතොති සම‍්පති කාලඞ‍්කතො. ද‍්වෙධිකජාතාති ද‍්වෙජ‍්ඣජාතා, ද‍්වෙභාගා ජාතා. භණ‍්ඩනාදීසු භණ්ඩනං පුබ‍්බභාගකලහො, තං දණ‍්ඩාදානාදිවසෙන පණ‍්ණත‍්තිවීතික‍්කමවසෙන ච වඩ‍්ඪිතං කලහො. “න ත්‍වං ඉමං ධම‍්මවිනයං ආජානාසී”තිආදිනා නයෙන විරුද‍්ධවචනං විවාදො. විතුදන‍්තාති විජ‍්ඣන‍්තා. සහිතං මෙති මම වචනං අත්‍ථසඤ‍්හිතං. අධිචිණ‍්ණං තෙ විපරාවත‍්තන‍්ති යං තව අධිචිණ‍්ණං චිරකාලාසෙවනවසෙන පගුණං, තං මම වාදං ආගම‍්ම නිවත‍්තං. ආරොපිතො තෙ වාදොති තුය‍්හං උපරි මයා දොසො ආරොපිතො. චර වාදප‍්පමොක‍්ඛායාති භත‍්තපුටං ආදාය තං තං උපසඞ‍්කමිත්‍වා වාදප‍්පමොක‍්ඛත්‍ථාය උත‍්තරි පරියෙසමානො විචර. නිබ්බෙඨෙහි වාති අථ වා මයා ආරොපිතදොසතො අත‍්තානං මොචෙහි. සචෙ පහොසීති සචෙ සක‍්කොසි. වධොයෙවාති මරණමෙව. නාටපුත‍්තියෙසූති නාටපුත‍්තස‍්ස අන‍්තෙවාසිකෙසු. නිබ‍්බින‍්නරූපාති උක‍්කණ‍්ඨිතසභාවා අභිවාදනාදීනිපි න කරොන‍්ති. විරත‍්තරූපාති විගතපෙමා. පටිවානරූපාති තෙසං සක‍්කච‍්චකිරියතො නිවත‍්තනසභාවා. යථා තන‍්ති යථා දුරක‍්ඛාතාදිසභාවෙ ධම‍්මවිනයෙ නිබ‍්බින‍්නවිරත‍්තප‍්පටිවානරූපෙහි භවිතබ‍්බං, තථෙව ජාතාති අත්‍ථො. දුරක‍්ඛාතෙති දුක‍්කථිතෙ. දුප‍්පවෙදිතෙති දුවිඤ‍්ඤාපිතෙ. අනුපසමසංවත‍්තනිකෙති රාගාදීනං උපසමං කාතුං අසමත්‍ථෙ. භින‍්නථූපෙති භින්‍දප‍්පතිට‍්ඨෙ. එත්‍ථ හි නාටපුත‍්තොව නෙසං පතිට‍්ඨට‍්ඨෙන ථූපො. සො පන භින‍්නො මතො. තෙන වුත‍්තං “භින‍්නථූපෙ”ති. අප‍්පටිසරණෙති තස‍්සෙව අභාවෙන පටිසරණවිරහිතෙ.
පාසාදික සූත්‍රය මා විසින් මෙසේ අසන ලදී. එහි මේ ගැඹුරු පද වර්ණනාවයි. වෙධඤ්ඤා නාම සක්‍යා - දුනු ශිල්පයෙහි කරන ලද පුහුණුව ඇති වෙධඤ්ඤා නම් එක් ශාක්‍යයෙක්, ඔවුන්ගේ අඹ වනයෙහි. පාසාදෙ - ඔවුන්ගේ අඹ වනයෙහි ශිල්ප ඉගණීම සඳහා කරන ලද දිග පහයක් ඇත. එහි වාසය කරති. අධුනා කාලකතො දැන් කළුරිය කෙළේ. දෙවධික ජාතා - දෙවජඣා ජාතා - භාග දෙකක් හට ගත්තේය. භාණ්ඩ ආදියෙහි භණ්ඩනං - වේ. පූර්ව භෝගයයි. කලහො - දඬුවම් දීම් වශයෙන් පණවා ඇති නීති උල්ලංඝනය කිරීම් වශයෙන් වර්ධනය වූ කලහ. “මේ ධර්ම විනය නොදන්නේ ද ආදි නයින් විරුද්ධ වචන විවාදො - වේ. විතුදන්තා - විදින්නේ. සහිතං මෙ - මගේ වචන අර්ථ සහිතය. ආචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං - ඔබේ ආවීර්ණ කාලයක් පුහුණු කළ එය මගේ වාදයට පැමිණ නැවතුණේය. ආරොපිතො තෙ වාදො - ඔබ මත මවිසින් දෝසය (වරද) ආරෝපනය කරන ලදී. චර වාදපමොක්ඛාය - බත් මුලක් රැගෙන තැන් තැන්වල ගොස් වාදයෙන් මිදීම සඳහා උත්තර සොයමින් හැසිරෙව. නිබ්බෙඨෙහි වා - නැතහොත් මවිසින් ආරෝපිත වරදින් තමා මුදවා ගනු. සචෙ පහොසි - ඉදින් හැකිවෙහි. වධොයෙව - මරණයම. නාථපුත්තියෙසු - නාථපුත්තගේ අතවැසියන් කෙරෙහි නිබ්බිනන රූපා - කලකිරුණු ස්වභාවය. වැදීම් ආදිය නොකරති. විරත්ත රූපා - ප්‍රේමය නැති. පටිවානරූපා - ඔවුන්ගේ සැලකීම්වලින් නැවතුණු සභාව ඇති. යථාතං - යම්සේ නොමනා ලෙස කියන ලද ස්වභාව ඇති ධර්ම විනයෙහි කලකිරුණු, නොඇළුණු, පටිවානරූපවලින් විය යුතුය. එසේ නැති වී යයි අරුත් වේ. දුරක්ඛාතෙ - නොමනා කී කල්හි. දුප්පවෙදිතෙ - නරක ලෙස කී කල්හි. අනුපසම සංවත්තනිකෙ - රාගාදිය සමනය කර ගැනීමට අසමත්. භවා ථුපය හේ බිඳින අදහස. එහෙයින් සන්ත ථුපෙ යයි කියන ලදී. අප්පටිසරණෙ - ඔහුගේ අභාවයෙන් පිළිසරණක් නැති.
නනු චායං නාටපුත‍්තො නාළන්‍දවාසිකො, සො කස‍්මා පාවායං කාලඞ‍්කතොති? සො කිර උපාලිනා ගහපතිනා පටිවිද‍්ධසච‍්චෙන දසහි ගාථාහි භාසිතෙ බුද‍්ධගුණෙ සුත්‍වා උණ‍්හං ලොහිතං ඡඩ‍්ඩෙසි. අථ නං අඵාසුකං ගහෙත්‍වා පාවං අගමංසු. සො තත්ථ කාලමකාසි. කාලං කුරුමානො ච චින‍්තෙසි – “මම ලද‍්ධි අනිය්‍යානිකා සාරවිරහිතා, මයං තාව නට‍්ඨා, අවසෙසජනොපි මා අපායපූරකො අහොසි, සචෙ පනාහං ‘මම සාසනං අනිය්‍යානික’න‍්ති වක‍්ඛාමි, න සද‍්දහිස‍්සන‍්ති, යංනූනාහං ද‍්වෙපි ජනෙ න එකනීහාරෙන උග‍්ගණ‍්හාපෙය්‍යං, තෙ මමච‍්චයෙන අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං විවදිස‍්සන‍්ති, සත්‍ථා තං විවාදං පටිච‍්ච එකං ධම‍්මකථං කථෙස‍්සති, තතො තෙ සාසනස‍්ස මහන‍්තභාවං ජානිස‍්සන‍්තී”ති.
නාථ පුත්ත නාලන්ද වාසියකි. කුමක් හෙයින් හේ පාවාහි කළුරිය කෙළේද? හේ වනාහි උපාලි ගෘහපති විසින් පිළිවිදි සත්‍යයෙන් ගාථා දහයක් කී කල්හි බුදුගුණ අසා උණු ලේ දැම්මේය. ඉක්බිති අපහසු වූ ඔහු ගෙන පාවා නගරයට පැමිණියහ. එහිදී ඔහු කළුරිය කෙළේය. කළුරිය කරන්නේම සිතීය. මගේ ලබ්ධිය අපාය පුරවන්නක් විය. ඉදින් මම මගේ සාසනය අනිර්යානිකයි කියන්නෙමි නම් නො අදහති. ඉදින් මම දෙදෙනෙකුට ඒකාකාරයෙන් නුගැන්වූවෙක් මගෙන් පසු ඔව්හු ඔවුනොවුන් වාද කරන්නාහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔව්හු සාසනයෙහි මහත් බව දන්නෝය.
අථ නං එකො අන‍්තෙවාසිකො උපසඞ‍්කමිත්‍වා ආහ – “භන‍්තෙ තුම‍්හෙ දුබ‍්බලා, මය‍්හම‍්පි ඉමස‍්මිං ධම‍්මෙ සාරං ආචික‍්ඛථ, ආචරියප‍්පමාණ”න‍්ති. “ආවුසො, ත්‍වං මමච‍්චයෙන සස‍්සතන‍්ති ගණ‍්හෙය්‍යාසී”ති. අපරොපි උපසඞ‍්කමි, තං උච‍්ඡෙදං ගණ‍්හාපෙසි. එවං ද‍්වෙපි ජනෙ එකලද‍්ධිකෙ අකත්‍වා බහූ නානානීහාරෙන උග‍්ගණ‍්හාපෙත්‍වා කාලමකාසි. තෙ තස්ස සරීරකිච‍්චං කත්‍වා සන‍්නිපතිත්‍වා අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං පුච‍්ඡිංසු – “කස‍්සාවුසො, ආචරියො සාරං ආචික‍්ඛී”ති? එකො උට‍්ඨහිත්‍වා මය‍්හන‍්ති ආහ. කිං ආචික‍්ඛීති? සස‍්සතන‍්ති. අපරො තං පටිබාහිත්‍වා “මය‍්හං සාරං ආචික‍්ඛී”ති ආහ. එවං සබ්බෙ “මය‍්හං සාරං ආචික‍්ඛි, අහං ජෙට‍්ඨකො”ති අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං විවාදං වඩ‍්ඪෙත්‍වා අක‍්කොසෙ චෙව පරිභාසෙ ච හත්‍ථපාදප‍්පහාරාදීනි ච පවත‍්තෙත්‍වා එකමග‍්ගෙන ද‍්වෙ අගච‍්ඡන‍්තා නානාදිසාසු පක‍්කමිංසු.
ඉක්බිති එක් අන්තෙවාසිකයෙක් පැමිණ ඔහුට කීය. ස්වාමීනි, ඔබ දුබලය. මේ ධර්මයෙහි සාරය මට කියන්න. ඇවැත්නි තෙපි මා ඇවෑමෙන් “සාස්වත” යයි ගන්න, වෙනෙකෙක් ද පැමිණියේය. ඔහුට උච්ඡේදය ගැන්වීය. මෙසේ දෙදෙනා ඒක ලබ්ධික නොකොට බොහෝ විවිධ ආකාරවලින් උගන්වා කළුරිය කෙළේය. ඔව්හු ඔහුගේ ශරීර කෘත්‍යය කොට රැස්වූවෝ ඔහු ඇසූහ. ඇවැත්නි සාරාංශය කීවේ කාටද? එකෙක් නැගිට මට යයි කීය. කුමක් කීවේද? සාස්වතය. අනිකා ඔහු වලකා මට සාරය කීවේ යයි කීය. මෙසේ සියල්ලෝම මට සාරය කීවේය. මට සාරය කීව්වේ යයි මම ජෙෂ්ඨයා යයි ඔවුනොවුන් විවාද කොට ආක්‍රෝස ද අපහාස ද අත්පා වලින් පහරදීම් ද පවත්වා එක මගින් දෙදෙනෙක් නොයන්නේ නොයෙක් දිසාවලට ගියහ.
අථ ඛො චුන්දො සමණුද‍්දෙසොති අයං ථෙරො ධම‍්මසෙනාපතිස‍්ස කනිට‍්ඨභාතිකො. තං භික‍්ඛූ අනුපසම‍්පන‍්නකාලෙ “චුන්දො සමණුද්දෙසො”ති සමුදාචරිත්‍වා ථෙරකාලෙපි තථෙව සමුදාචරිංසු. තෙන වුත‍්තං – “චුන්දො සමණුද්දෙසො”ති.
අථ ඛො චුන්ද සමණුද්දෙසො - මේ ස්ථවිර ධම්ම සේනාපතිගේ කනිටු සහෝදරයාය. ඒ භික්ෂුව අනූපසම්පන්න කාලයෙහි චුන්දො සමණුද්දෙසො යයි ව්‍යවහාර කොට ස්ථවිර කාලයෙහි ද එසේම ව්‍යවහාර කළහ. එහෙයින් චුන්දො සමණුද්දෙසො යයි කියන ලදී.
“පාවායං වස‍්සංවුට‍්ඨො යෙන සාමගාමො, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ‍්කමී”ති කස‍්මා උපසඞ‍්කමි? නාටපුත‍්තෙ කිර කාලඞ‍්කතෙ ජම‍්බුදීපෙ මනුස‍්සා තත්ථ තත්ථ කථං පවත‍්තයිංසු “නිගණ‍්ඨො නාටපුත‍්තො එකො සත්‍ථාති පඤ‍්ඤායිත්‍ථ, තස්ස කාලඞ‍්කිරියාය සාවකානං එවරූපො විවාදො ජාතො. සමණො පන ගොතමො ජම‍්බුදීපෙ චන්‍දො විය සූරියො විය ච පාකටො, සාවකාපිස‍්ස පාකටායෙව. කීදිසො නු ඛො සමණෙ ගොතමෙ පරිනිබ‍්බුතෙ සාවකානං විවාදො භවිස‍්සතී”ති. ථෙරො තං කථං සුත්‍වා චින‍්තෙසි – “ඉමං කථං ගහෙත්‍වා දසබලස‍්ස ආරොචෙස‍්සාමි, සත්‍ථා එතං අට‍්ඨුප‍්පත‍්තිං කත්‍වා එකං දෙසනං කථෙස‍්සතී”ති. සො නික‍්ඛමිත්‍වා යෙන සාමගාමො, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ‍්කමි.
පාවායෙහි වස් විසූ සමාගමේ ආනන්ද හිමියන් වෙත පැමිණියේය. කුමක් හෙයින් පැමිණියේද? නාථපුත්ත කළුරිය කල කල්හි දඹදිව මිනිස්සු ඒ ඒ තැන්වල කථා කළහ. නිගණ්ඨනාථපුත්ත එක් ශාස්තෲවරයෙක් යයි ප්‍රසිද්ධය. ඔහුගේ කළුරිය කිරීමෙන් පසු ශ්‍රාවකයන් අතර මෙබඳු විවාදයක් ඇතිවිය. ගෞතමයෝ දඹදිව චන්ද්‍රයා මෙන් හිරු මෙන් ප්‍රකටය. ශ්‍රාවකයෝ ද ප්‍රකටය. උන්වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් ශ්‍රාවකයන් අතර කෙබඳු විවාදයක් වන්නේදැයි කතා කළහ. චුන්ද ස්ථවිර තෙමේ ඒ කතා අසා සිතීය. මේ කථා දසබල බුදුන්ට දන්වන්නෙමි. ශාස්තෲන් වහන්සේ මෙය මුල්කොට එක් දේසනයක් පවත්වන්නාහ. හේ නික්ම ආනන්ද හිමියන් වෙත පැමිණියේය.
සාමගාමොති සාමාකානං උස‍්සන‍්නත‍්තා තස්ස ගාමස‍්ස නාමං. යෙනායස්මා ආනන්‍දොති උජුමෙව භගවතො සන‍්තිකං අගන‍්ත්‍වා යෙනස‍්ස උපජ‍්ඣායො ආයස‍්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ‍්කමි.
සාමගාමො - සාමයට කැමති බව උත්සන නිසා ඒ ගමට ඒ නම ඇතිවිය. යෙනායස්මා ආනන්දො - කෙලින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලඟට නොගොස් ඔහුගේ උපාධ්‍යාය ආනන්ද හිමි වෙත පැමිණියේය. .
බුද‍්ධකාලෙ කිර සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරො ච ආනන්‍දත්‍ථෙරො ච අඤ‍්ඤමඤ‍්ඤං මමායිංසු. සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරො “මයා කාතබ‍්බං සත්‍ථු උපට‍්ඨානං කරොතී”ති ආනන්‍දත්‍ථෙරං මමායි. ආනන්‍දත්‍ථෙරො “භගවතො සාවකානං අග‍්ගො”ති සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරං මමායි. කුලදාරකෙ ච පබ‍්බාජෙත්‍වා සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරස‍්ස සන‍්තිකෙ උපජ‍්ඣං ගණ‍්හාපෙසි. සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරොපි තථෙව අකාසි. එවං එකමෙකෙන අත‍්තනො පත‍්තචීවරං දත්‍වා පබ‍්බාජෙත්‍වා උපජ‍්ඣං ගණ‍්හාපිතානි පඤ‍්ච පඤ‍්ච භික‍්ඛුසතානි අහෙසුං. ආයස‍්මා ආනන්දො පණීතානි චීවරාදීනිපි ලභිත්‍වා ථෙරස‍්ස අදාසි.
බුද්ධ කාලයෙහි වනාහි සැරියුත් හිමි ද අනඳ හිමි ද ඔවුනොවුන් මමායනය කළහ. සැරියුත් හිමි මා විසින් කළ බුද්ධ උපස්ථානය කෙරේ යයි අනඳ තෙරුන් මමායනය කෙළේය. අනඳ හිමි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ගේ අග්‍ර යයි සැරියුත් තෙරුන් මමායනය කෙළේය. කුලදරුවන් පැවිදි කරවා සැරියුත් තෙරුන් සමීපයේ උපාධ්‍යාය ගැන්වීය. සැරියුත් හිමි ද එසේම කෙළේය. මෙසේ එක් එක්කෙනා තමාගේ පාසිවුරු දී පැවිදි කරවා උපාධ්‍යය ගන්වන ලදී. පහ පහ භික්‍ෂහු සීයක් වූහ. ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමි ප්‍රණිත චීවාරාදිය ලැබ තෙරුන්ට ම දෙයි.
ධම‍්මරතනපූජා
එකො කිර බ්‍රාහ‍්මණො චින‍්තෙසි – “බුද‍්ධරතනස‍්ස ච සඞ‍්ඝරතනස‍්ස ච පූජා පඤ‍්ඤායති, කථං නු ඛො ධම‍්මරතනං පූජිතං හොතී”ති? සො භගවන්තං උපසඞ‍්කමිත්‍වා එතමත්‍ථං පුච‍්ඡි. භගවා ආහ – “සචෙපි බ්‍රාහ‍්මණ ධම‍්මරතනං පූජෙතුකාමො, එකං බහුස‍්සුතං පූජෙහී”ති. බහුස‍්සුතං, භන‍්තෙ, ආචික‍්ඛථාති. භික‍්ඛුසඞ‍්ඝං පුච‍්ඡාති. සො භික‍්ඛුසඞ‍්ඝං උපසඞ‍්කමිත්‍වා “බහුස‍්සුතං, භන‍්තෙ, ආචික‍්ඛථා”ති ආහ. ආනන්‍දත්‍ථෙරො බ්‍රාහ‍්මණාති. බ්‍රාහ‍්මණො ථෙරං සහස‍්සග‍්ඝනිකෙන තිචීවරෙන පූජෙසි. ථෙරො තං ගහෙත්‍වා භගවතො සන‍්තිකං අගමාසි. භගවා “කුතො, ආනන්ද, ලද‍්ධ”න‍්ති ආහ? එකෙන, භන‍්තෙ, බ්‍රාහ‍්මණෙන දින‍්නං, ඉදං පනාහං ආයස‍්මතො සාරිපුත‍්තස‍්ස දාතුකාමොති. දෙහි, ආනන්‍දාති. චාරිකං පක‍්කන‍්තො භන‍්තෙති. ආගතකාලෙ දෙහීති, සික‍්ඛාපදං භන‍්තෙ, පඤ‍්ඤත‍්තන‍්ති. කදා පන සාරිපුත‍්තො ආගමිස‍්සතීති? දසාහමත‍්තෙන භන‍්තෙති. “අනුජානාමි, ආනන්ද, දසාහපරමං අතිරෙකචීවරං නික‍්ඛිපිතු”න‍්ති සික‍්ඛාපදං පඤ‍්ඤාපෙසි.
එක් බ්‍රාහ්මණයෙක් සිතීය. බුද්ධ රත්නයට ද සංඝරත්නයට ද පූජා පැහැදිලි වේ. ධර්ම රත්නයට පූජා කෙසේ වේද? හේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ එය ඇසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කීහ. ඉදින් බ්‍රාහ්මණය, ධර්ම රත්නයට පුදනු කැමති නම් බහුස්සුතයන්ට පූජා කරන්න. ස්වාමීණි බහුස්සුතයන් කියනු මැනවි. භික්ෂු සංඝයාගෙන් අසන්න. හේ භික්ෂුන්ගෙන් ඇසීය. බමුණා, අනඳ තෙරුන් යයි කීහ. බමුණා අනඳ තෙරුන්ට දහසක් අගනා සිවුරක් පූජා කලේය. ස්ථවිර එය රැගෙන බුදුන් සමීපයට පැමිණියේය. භගවත්හු ආනන්ද කොයින් ලැබුනේදැයි අසූ. ස්වාමීනි එක් බ්‍රාහ්මණයෙක් දුන්නා. මෙය සැරියුත් හිමියන්ට දෙනු කැමත්තෙමි. ආනන්ද දෙන්න. චාරිකාවට ගොස්ය. පැමිණි කල දෙන්න. ස්වාමීණි ශික්ෂාපද පණවන ලදී. කී දවසකින් එන්නේද? දහ දවසකින් පමණ. “අනුජානායි ආනන්ද දසාහ පරමං අතිරෙක චීවරං නික්ඛිපිතුං” - ආනන්ද, දස දවසක් අතිරේක සිවුරක් තබා ගැනීම අනුදනිමි. ශික්ෂාපදය පැනවීය.
සාරිපුත‍්තත්‍ථෙරොපි තථෙව යංකිඤ‍්චි මනාපං ලභති, තං ආනන්‍දත්‍ථෙරස‍්ස දෙති. සො ඉමම‍්පි අත‍්තනො කනිට‍්ඨභාතිකං ථෙරස‍්සෙව සද‍්ධිවිහාරිකං අදාසි. තෙන වුත‍්තං – “යෙනස‍්ස උපජ‍්ඣායො ආයස‍්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ‍්කමී”ති. එවං කිරස‍්ස අහොසි – “උපජ‍්ඣායො මෙ මහාපඤ‍්ඤො, සො ඉමං කථං සත්‍ථු ආරොචෙස‍්සති, අථ සත්‍ථා තදනුරූපං ධම‍්මං දෙසෙස‍්සතී”ති. කථාපාභතන‍්ති කථාය මූලං. මූලඤ‍්හි “පාභත”න‍්ති වුච්චති. යථාහ –
සැරියුත් හිමි ද එසේම මනාප දෙයක් ලැබූ විට අනඳ හිමියන්ට දෙයි. එහෙයින් තමාගේ කනිටු සහෝදරයා ද තෙරුන්ගේ සද්ධිවිහාරික ලෙස දුන්නේය. මගේ උපාධ්‍යයන් වහන්සේ මහා ප්‍රාඥයෙකි. එහෙයින් මේ කතාව ශාස්තෲන්ට දන්වති. ඉක්බිති බුදුහු ඊට අනුරූප දහමක් දෙසන්නාහ. කථාපාභතං - කතාවේ මුල, මූලයට පාභතං යයි කියනු ලැබේ. යම්සේ කී:
“අප‍්පකෙනාපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක‍්ඛණො; සමුට‍්ඨාපෙති අත‍්තානං, අණුං අග‍්ගිංව සන්‍ධම”න‍්ති. (ජා· 1.1.4).
මද නුවණැති වුවත් - මුල්හි වියතෙක් වේ නම් පිඹි ගිනි පුපුර සේ - තමා තුළ දල්වන්නෙය
භගවන්තං දස‍්සනායාති භගවන්තං දස‍්සනත්‍ථාය. කිං පනානෙන භගවා න දිට‍්ඨපුබ‍්බොති? නො න දිට‍්ඨපුබ‍්බො. අයඤ‍්හි ආයස‍්මා දිවා නව වාරෙ, රත‍්තිං නව වාරෙති එකාහං අට‍්ඨාරස වාරෙ උපට‍්ඨානමෙව ගච‍්ඡති. දිවසස‍්ස පන සතවාරං වා සහස‍්සවාරං වා ගන‍්තුකාමො සමානොපි න අකාරණා ගච‍්ඡති, එකං පඤ‍්හුද‍්ධාරං ගහෙත්‍වාව ගච‍්ඡති. සො තං දිවසං තෙන කථාපාභතෙන ගන‍්තුකාමො එවමාහ.
භගවන්තං දස්සනාය - භගවතුන් දැකීම සඳහා කිම ඔහු විසින් භගවතුන් නොදන්නා ලද විරීද? නොදක්නා ලද විරී නොවේ. දවල් නවවරෙක රාත්‍රියේ නව වරෙකැයි දවසට අටළොස් වරක් උපස්ථානයට යයි. දවසට සියවරක් හෝ දහස් වරක් යනු කැමති වූවත් කරුණක් නැතිව නොයයි. එක් ප්‍රශ්නයක් අරගෙනම යයි. උන්වහන්සේ එදින ඒ කතාපුවත රැගෙන යනු කැමතිව කීය.
අසම‍්මාසම‍්බුද‍්ධප‍්පවෙදිතධම‍්මවිනයවණ‍්ණනා
එවඤ‍්හෙතං, චුන්ද, හොතීති භගවා ආනන්‍දත්‍ථෙරෙන ආරොචිතෙපි යස‍්මා න ආනන්‍දත්‍ථෙරො ඉමිස‍්සා කථාය සාමිකො, චුන්‍දත්‍ථෙරො පන සාමිකො. සොව තස‍්සා ආදිමජ‍්ඣපරියොසානං ජානාති. තස්මා භගවා තෙන සද‍්ධිං කථෙන‍්තො “එවඤ‍්හෙතං, චුන්ද, හොතී”තිආදිමාහ. තස‍්සත්‍ථො – චුන්ද එවඤ‍්හෙතං හොති දුරක‍්ඛාතාදිසභාවෙ ධම‍්මවිනයෙ සාවකා ද‍්වෙධිකජාතා භණ‍්ඩනාදීනි කත්‍වා මුඛසත‍්තීහි විතුදන්තා විහරන‍්ති.
චුන්ද මෙය මෙසේ වීද? භගවත්හු “අනඳ තෙරුන් දැන්වූවද මේ කතාවේ හිමියා තෙර නොවේ. චුන්ද තෙර හිමියාය. හේ ම ආදි මධ්‍ය අවසාන දන්නේය. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු සමග කතා කරන්නේ “එවං හෙතං චුන්ද හොති” යි කීහ. එහි අර්ථය මෙය මෙසේ වී ද වැරදි ක්‍රීම් ආදි ස්වභාවය ඇති ධර්ම විනයෙහි ශ්‍රාවකයෝ දෙකොටසක්ව බිඳී අඩ දබර ආදි කොට මුව සැත්වලින් විදින්නේ වාසය කරති.
ඉදානි යස‍්මා අනිය්‍යානිකසාසනෙනෙව නිය්‍යානිකසාසනං පාකටං හොති, තස්මා ආදිතො අනිය්‍යානිකසාසනමෙව දස‍්සෙන‍්තො ඉධ චුන්ද සත්‍ථා ච හොති අසම‍්මාසම‍්බුද‍්ධොතිආදිමාහ. තත්ථ වොක්කම්ම ච තම්හා ධම්මා වත‍්තතීති න නිරන‍්තරං පූරෙති, ඔක‍්කමිත්‍වා ඔක‍්කමිත්‍වා අන‍්තරන‍්තරං කත්‍වා වත‍්තතීති අත්‍ථො. තස්ස තෙ, ආවුසො, ලාභාති තස්ස තුය‍්හං එතෙ ධම‍්මානුධම‍්මප‍්පටිපත‍්තිආදයො ලාභා. සුලද‍්ධන‍්ති මනුස‍්සත‍්තම‍්පි තෙ සුලද්ධං. තථා පටිපජ‍්ජතූති එවං පටිපජ‍්ජතු. යථා තෙ සත්ථාරා ධම්මො දෙසිතොති යෙන තෙ ආකාරෙන සත්ථාරා ධම්මො කථිතො. යො ච සමාදපෙතීති යො ච ආචරියො සමාදපෙති. යඤ්ච සමාදපෙතීති යං අන‍්තෙවාසිං සමාදපෙති. යො ච සමාදපිතොති යො ච එවං සමාදපිතො අන‍්තෙවාසිකො. යථා ආචරියෙන සමාදපිතං, තථත්‍ථාය පටිපජ‍්ජති. සබ්බෙ තෙති තයොපි තෙ. එත්‍ථ හි ආචරියො සමාදපිතත‍්තා අපුඤ‍්ඤං පසවති, සමාදින‍්නන‍්තෙවාසිකො සමාදින‍්නත‍්තා, පටිපන‍්නකො පටිපන‍්නත‍්තා. තෙන වුත‍්තං – “සබ්බෙ තෙ බහුං අපුඤ‍්ඤං පසවන‍්තී”ති. එතෙනුපායෙන සබ‍්බවාරෙසු අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
දැන් එහෙයින් අනිර්යානික සාසනයෙන්ම නෛර්යානික සාසනය ප්‍රකට වේ. එහෙයින් මුලින් අනෛර්යානික සාසනය දක්වන්නේ චුන්ද, මෙහි ශාස්තෲන් වහන්සේ ද සම්බුද්ධ නොවේ යනාදිය කීහ. එහි වොක්කම්ම තම්හා ධම්මා චත්තති - නිතර නො පුරයි. ඉක්මවා ඉක්මවා අතරින් අතර පවතීය යන අර්ථයයි. තස්ස ආවුසො ලාභා - ඔහුට ඔබගේ මේ ධර්මානුධර්ම ප්‍රතිපත්ති ආදිය ලාභය වේ. සුලද්ධං - මනුෂ්‍යත්වය ද හොඳින් ලැබේ. තථා පටිපජ්ජථ - මෙසේ පිළිපදින්න. යථා යථාච තෙ සත්ථාරා ධම්මො දෙසිතො - ඔබට යම් ආකාරයකින් ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් ධර්මය කියන ලදද. යමෙක් සමාදන් කරවති. යො ච සමාදපෙති - යම් ඇදුරෙක් සමාදන් කරවති. යං ච සමාදපි - යම් අන්තෙවාසිකයකු සමාදන් කරවයි. යො ච සමාදපිතො - යමෙක් මෙසේ සමාදන් වූයේ අන්තෙවාසිකයෙක් ආචාර්යවරයා සමාදන් කරවූ ලෙස පිළිපදී. සබ්බෙ තෙ - ඒ තිදෙනා ද මෙහි ආචාර්යවරයා සමාදන් කරවූ නිසා අකුසල් රැස්කරයි. සමාදන් වූ අන්තෙවාසිකයා සමාදන් වූ නිසා, පිළිපන්නා පිළිපන් නිසා. එයින් කියන ලදී. “ඒ සියළු දෙනා බොහෝ අකුසල් රැස් කරති”. මේ උපායෙන් සියළු වාරවල අර්ථය දත යුතුය.
අපිචෙත්‍ථ ඤායප‍්පටිපන‍්නොති කාරණප‍්පටිපන‍්නො. ඤායමාරාධෙස‍්සතීති කාරණං නිප‍්ඵාදෙස‍්සති. වීරියං ආරභතීති අත‍්තනො දුක‍්ඛනිබ‍්බත‍්තකං වීරියං කරොති. වුත‍්තඤ‍්හෙතං “දුරක්ඛාතෙ, භික‍්ඛවෙ, ධම‍්මවිනයෙ යො ආරද‍්ධවීරියො, සො දුක‍්ඛං විහරති. යො කුසීතො, සො සුඛං විහරතී”ති (අ· නි· 1.318).
තවද මෙහි ඤාය පටිපන්නො - කරුණු පිළිපන්නේ, ඤායං ආරාධෙස්සති - කරුණු නිපදවයි. විරියං ආරභති - තමාගේ දුකසේ නිපද වූ වීර්ය කරයි. මෙය කියන ලදී. “මහණෙනි වැරදි ලෙස කියන ලද ධර්ම විනයෙහි යමෙක් වීර්ය ආරම්භ කරන ලද්දේ හේ දුකසේ වාසය කරයි. යමෙක් කම්මැලි වූයේ හේ සුවසේ වාසය කරයි”
සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධප‍්පවෙදිතධම‍්මවිනයාදිවණ‍්ණනා
එවං අනිය්‍යානිකසාසනං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි නිය්‍යානිකසාසනං දස‍්සෙන‍්තො ඉධ පන, චුන්ද, සත්‍ථා ච හොති සම‍්මාසම‍්බුද‍්ධොතිආදිමාහ. තත්ථ නිය්‍යානිකොති මග‍්ගත්‍ථාය ඵලත්‍ථාය ච නිය්‍යාති.
මෙසේ අනෛර්යානික සාසනය දක්වා දැන් නෛර්යානික සාසනය දක්වන්නේ චුන්ද, මෙහි වනාහි ශාස්තෲන් වහන්සේ ද සම්මා සම්බුද්ධ යනාදිය කීහ. එහි නීය්‍යානික යනු මාර්ගය සඳහා ද ඵලය සඳහා ද පමුණුවයි.
වීරියං ආරභතීති අත‍්තනො සුඛනිප‍්ඵාදකං වීරියං ආරභති. වුත‍්තඤ‍්හෙතං “ස‍්වාක‍්ඛාතෙ, භික‍්ඛවෙ, ධම‍්මවිනයෙ යො කුසීතො, සො දුක‍්ඛං විහරති. යො ආරද‍්ධවීරියො, සො සුඛං විහරතී”ති (අ· නි· 1.319).
විරියං ආරභති - තමාගේ සැප සලසන වීර්ය අරඹයි. මෙය කියන ලදී: මහණෙනි, ස්වාකඛාත ධර්මවිනයෙහි යමෙක් කුසීතවූයේ හේ දුකසේ වාසය කරයි. යමෙක් පටන් ගන්නා ලද වීර්ය ඇත්තේ හේ සුවසේ වාසය කරයි.
ඉති භගවා නිය්‍යානිකසාසනෙ සම‍්මාපටිපන‍්නස‍්ස කුලපුත‍්තස‍්ස පසංසං දස‍්සෙත්‍වා පුන දෙසනං වඩ‍්ඪෙන‍්තො ඉධ, චුන්ද, සත්‍ථා ච ලොකෙ උදපාදීතිආදිමාහ. තත්ථ අවිඤ‍්ඤාපිතත්‍ථාති අබොධිතත්‍ථා. සබ‍්බසඞ‍්ගාහපදකතන‍්ති සබ‍්බසඞ‍්ගහපදෙහි කතං, සබ‍්බසඞ‍්ගාහිකං කතං න හොතීති අත්‍ථො. “සබ‍්බසඞ‍්ගාහපදගත”න‍්තිපි පාඨො, න සබ‍්බසඞ‍්ගාහපදෙසු ගතං, න එකසඞ‍්ගහජාතන‍්ති අත්‍ථො. සප‍්පාටිහීරකතන‍්ති නිය්‍යානිකං. යාව දෙවමනුස‍්සෙහීති දෙවලොකතො යාව මනුස‍්සලොකා සුප‍්පකාසිතං. අනුතප්පො හොතීති අනුතාපකරො හොති. සත්‍ථා ච නො ලොකෙති ඉදං තෙසං අනුතාපකාරදස‍්සනත්‍ථං වුත‍්තං. නානුතප‍්පො හොතීති සත්‍ථාරං ආගම‍්ම සාවකෙහි යං පත‍්තබ‍්බං, තස්ස පත‍්තත‍්තා අනුතාපකරො න හොති.
මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නෛර්යානික සාසනයෙහි මනාව පිළිපන් කුලපුත්‍රයාට ප්‍රශංසාව දක්වා නැවත දේශනාව කරන්නේ “චුන්ද, මෙහි ශාස්තෲන් වහන්සේ ද ලොව පහළවිය” යනාදිය කීහ. එහි අවිඤ්ඤාපිත්තතා - අනවබෝධ බව. න සංගාහපදකතං සංගාහ පද නොකරන ලද සියල්ල සංග්‍රහ නොකරන ලද යන අර්ථය වේ. සඟාහපදගතන්ති පි පාඨො සඟාහපද කෙරෙහි නොගිය. එක් සංග්‍රහයක් නොවූ යන අර්ථයයි. යාවදෙව මනුස්සෙභි - දෙව්ලෝ සිට මිනිස් ලොව දක්වා මනාව ප්‍රකාශ කරන ලද අනුතප්පො හොති - අනුව තැවීම කරන්නේ වේ. ශාස්තෲ ද ලෝකයෙහි නැත. මෙය ඔවුන්ගේ අනුතාප කරන දර්ශනාර්ථය කියන ලදී. අනණුතප්පො හොති - ශාස්තෲ වෙත පැමිණ ශ්‍රාවකයන් යමකට පැමිණිය යුතු ද ඊට පැමිණ තැවීමක් නොවේ.
ථෙරොති ථිරො ථෙරකාරකෙහි ධම‍්මෙහි සමන‍්නාගතො. “රත‍්තඤ‍්ඤූ”තිආදීනි වුත‍්තත්‍ථානෙව. එතෙහි චෙ පීති එතෙහි හෙට‍්ඨා වුත‍්තෙහි.
ථෙරො - ස්ථිර වූයේ. ථෙර කාරක ධර්මයෙහි යුක්ත වූයේ. රත්තඤ්ඤු ආදිය පැහැදිලිය. එතෙහිචෙපි - මේවායින් යට කියන ලදින්.
පත‍්තයොගක‍්ඛෙමාති චතූහි යොගෙහි ඛෙමත‍්තා අරහත‍්තං ඉධ යොගක‍්ඛෙමං නාම, තං පත‍්තාති අත්‍ථො. අලං සමක්ඛාතුං සද‍්ධම‍්මස‍්සාති සම‍්මුඛා ගහිතත‍්තා අස‍්ස සද‍්ධම‍්මං සම්මා ආචික‍්ඛිතුං සමත්‍ථා.
පත්තයොගක්ඛෙම - යෝගයෙන් ක්ෂේම බව. මෙහි යොගක්ඛෙම නම් රහත් බවයි. එයට පැමිණියා යන අර්ථයයි. අලං සමක්ඛාතුං සද්ධම්මස්ස - සම්මුඛව ගන්නා ලද බැවින් උන්වහන්සේගේ සද්ධර්මය මනාව කීමට සමර්ථය.
බ්‍රහ‍්මචාරිනොති බ්‍රහ‍්මචරියවාසං වසමානා අරියසාවකා. කාමභොගිනොති ගිහිසොතාපන‍්නා. “ඉද‍්ධඤ‍්චෙවා”තිආදීනි මහාපරිනිබ‍්බානෙ විත්‍ථාරිතානෙව. ලාභග‍්ගයසග‍්ගපත‍්තන‍්ති ලාභග‍්ගඤ‍්චෙව යසග‍්ගඤ‍්ච පත්තං.
බ්‍රහ්මචාරිනො - බ්‍රහ්මචරිය වාසයෙහි වසන ආර්ය ශ්‍රාවකයා. කාමභොගිනො - සෝවාන් වූ. ඉද්ධඤ්චෙවාති - යනාදිය මහා පරිනිබ්බාන සූත්‍රයෙහි විස්තර කරන ලදී. ලාභග්ගයසග්ගප්පත්ත - ලාබයෙන් අගතැන් මෙන්ම යසසින් ද අගතැන් පැමිණි.
සන‍්ති ඛො පන මෙ, චුන්ද, එතරහි ථෙරා භික‍්ඛූ සාවකාති සාරිපුත‍්තමොග‍්ගල‍්ලානාදයො ථෙරා. භික‍්ඛුනියොති ඛෙමාථෙරීඋප‍්පලවණ‍්ණථෙරීආදයො. උපාසකා සාවකා ගිහී ඔදාතවත්‍ථවසනා බ්‍රහ‍්මචාරිනොති චිත‍්තගහපතිහත්‍ථකආළවකාදයො. කාමභොගිනොති චූළඅනාථපිණ‍්ඩිකමහාඅනාථපිණ‍්ඩිකාදයො. බ්‍රහ‍්මචාරිනියොති නන්‍දමාතාදයො. කාමභොගිනියොති ඛුජ‍්ජුත‍්තරාදයො.
සත්ති ඛො පන මෙ චුන්ද එතරහි ථෙරා භික්ඛු සාවකා - සැරියුත් මුගලන් ආදි තෙරවරුන්. භික්ඛුනියො - බෙමා උප්පලවන්නා තෙරණියෝ. උපාසක සාවකා ගිහි ඔදාත වසනා බ්‍රහ්ම චාරිනො - චිත්ත ගෘහපති හත්ථක ආලවකාදීහු. කාමභොගිණො - සුළු අනේපිඬු මහ අනේ පිඬු ආදීහු.
සබ‍්බාකාරසම‍්පන‍්නන‍්ති සබ‍්බකාරණසම‍්පන‍්නං. ඉදමෙව තන‍්ති ඉදමෙව බ්රහ්මචරියං, ඉමමෙව ධම‍්මං සම්මා හෙතුනා නයෙන වදමානො වදෙය්‍ය. උදකාස‍්සුදන‍්ති උදකො සුදං. පස්සං න පස‍්සතීති පස‍්සන‍්තො න පස්සති. සො කිර ඉමං පඤ‍්හං මහාජනං පුච‍්ඡි. තෙහි “න ජානාම, ආචරිය, කථෙහි නො”ති වුත‍්තො සො ආහ – “ගම‍්භීරො අයං පඤ‍්හො ආහාරසප‍්පායෙ සති ථොකං චින‍්තෙත්‍වා සක‍්කා කථෙතු”න‍්ති. තතො තෙහි චත්තාරො මාසෙ මහාසක‍්කාරෙ කතෙ තං පඤ‍්හං කථෙන‍්තො කිඤ‍්ච පස්සං න පස‍්සතීතිආදිමාහ. තත්ථ සාධුනිසිතස‍්සාති සුට‍්ඨුනිසිතස‍්ස තිඛිණස‍්ස, සුනිසිතඛුරස‍්ස කිර තලං පඤ‍්ඤායති, ධාරා න පඤ‍්ඤායතීති අයමෙත්‍ථ අත්‍ථො.
සබ්බාකාර සම්පන්නං - සියළු කරුණුවලින් යුත්. ඉදමෙවතං - මෙහි බඹසර, මෙහිම දහම මනා හේතු නයින් කියනු ලබන්නේ කියන්නෝය. උද්දකො සුදං - උද්දක (උදුක) සුදං. පස්සං න පස්සති - දකින්නා නොදකියි. හේ වනාහි මේ ප්‍රශ්නය මහජනයාගෙන් ඇසීය. ඔව්හු නොදනිමු. ඇදුර අපට කියවයි කියන ලද්දේ කීය. මේ ප්‍රශ්නය ගැඹුරුය. ආහාර සප්පාය ඇති කල්හි ටිකක් සිතා කීමට හැකිය. එයින් ඔව්හු හාරමසක් මහත් සත්කාර කළ කල්හි ඒ ප්‍රශ්නය කියන්නේ. “කිසිවක් බලන්නේ නො පෙනේ’’ යනාදිය කීය. තත්ථ සාදුනිස්සිත්තු - පහසුවෙන් නිශ්‍රිත තියුණු. ඉතා සියුම් ඛුරය (කඩ කැත්ත) වනාහි තලය පෙනේ. මුවහත නොපෙනේ යන මේ අර්ථයයි.
සඞ‍්ගායිතබ‍්බධම‍්මාදිවණ‍්ණනා
සඞ‍්ගම‍්ම සමාගම‍්මාති සඞ‍්ගන‍්ත්‍වා සමාගන‍්ත්‍වා. අත්ථෙන අත්ථං, බ්‍යඤ‍්ජනෙන බ්‍යඤ‍්ජනන‍්ති අත්ථෙන සහ අත්ථං, බ්‍යඤ‍්ජනෙනපි සහ බ්‍යඤ‍්ජනං සමානෙන‍්තෙහීති අත්‍ථො. සඞ‍්ගායිතබ‍්බන‍්ති වාචෙතබ‍්බං සජ‍්ඣායිතබ‍්බං. යථයිදං බ්‍රහ‍්මචරියන‍්ති යථා ඉදං සකලං සාසනබ්‍රහ‍්මචරියං.
සංගම්ම සමාගම්ම - සංග්‍රහ කොට පැමිණි. අත්ථෙන අත්ථං ව්‍යඤජනෙන ව්‍යඤ්ජනං - අර්ථය සමග අර්ථය. ව්‍යඤජනය සමග ව්‍යඤජනය. සමානව පමුණුවයි යන අර්ථය වේ. සංගායිතබ්බ - වාචනා කළයුතු සජ්ඣායනා කළ යුතු. යථයිදං බ්රහ්මචරියං - යම්සේ මේ සියළු සාසන බ්‍රහ්මචර්යාව.
තත්‍ර චෙති තත්‍ර සඞ‍්ඝමජ‍්ඣෙ, තස්ස වා භාසිතෙ. අත්‍ථඤ‍්චෙව මිච්ඡා ගණ‍්හාති, බ්‍යඤ‍්ජනානි ච මිච්ඡා රොපෙතීති “චත්තාරො සතිපට්ඨානා”ති එත්‍ථ ආරම‍්මණං “සතිපට්ඨාන”න‍්ති අත්ථං ගණ‍්හාති. “සතිපට‍්ඨානානී”ති බ්‍යඤ‍්ජනං රොපෙති. ඉමස්ස නු ඛො, ආවුසො, අත්‍ථස‍්සාති “සතියෙව සතිපට්ඨාන”න‍්ති. අත්ථස්ස “චත්තාරො සතිපට්ඨානා”ති කිං නු ඛො ඉමානි බ්‍යඤ‍්ජනානි, උදාහු චත‍්තාරි සතිපට‍්ඨානානී”ති එතානි වා බ්‍යඤ‍්ජනානි. කතමානි ඔපායිකතරානීති ඉමස්ස අත්ථස්ස කතමානි බ්‍යඤ‍්ජනානි උපපන‍්නතරානි අල‍්ලීනතරානි. ඉමෙසඤ‍්ච බ්‍යඤ‍්ජනානන‍්ති “චත්තාරො සතිපට්ඨානා”ති බ්‍යඤ‍්ජනානං “සතියෙව සතිපට්ඨාන”න‍්ති කිං නු ඛො අයං අත්‍ථො, උදාහු “ආරම‍්මණං සතිපට්ඨාන”න‍්ති එසො අත්‍ථොති? ඉමස්ස ඛො, ආවුසො, අත්‍ථස‍්සාති “ආරම‍්මණං සතිපට්ඨාන”න‍්ති ඉමස්ස අත්ථස්ස. යා චෙව එතානීති යානි චෙව එතානි මයා වුත‍්තානි. යා චෙව එසොති යො චෙව එස මයා වුත‍්තො. සො නෙව උස‍්සාදෙතබ‍්බොති තුම‍්හෙහි තාව සම්මා අත්‍ථෙ ච සම්මා බ්‍යඤ‍්ජනෙ ච ඨාතබ‍්බං. සො පන නෙව උස්සාදෙතබ්බො, න අපසාදෙතබ‍්බො. සඤ‍්ඤාපෙතබ‍්බොති ජානාපෙතබ‍්බො. තස්ස ච අත්‍ථස‍්සාති “සතියෙව සතිපට්ඨාන”න‍්ති අත්ථස්ස ච. තෙසඤ්ච බ්‍යඤ‍්ජනානන‍්ති “සතිපට්ඨානා”ති බ්‍යඤ‍්ජනානං. නිසන‍්තියාති නිසාමනත්‍ථං ධාරණත්‍ථං. ඉමිනා නයෙන සබ‍්බවාරෙසු අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො.
තත්‍ර ඛො - එහි සඟමැද ඔහුට හෝ කියන ලද. අත්ථඤ්චෙච මිච්ඡා ගණහාති ව්‍යඤජනානි ච මිච්ඡා රොපෙති ති චත්තාරො සතිපට්ඨානා - මෙහි අරමුණ සතිපට්ඨාන යයි අර්ථ ගනී. සතිපට්ඨානාති - ව්‍යඤජන රෝපනය කරයි. ඉමස්සනු ඛො ආවුසො අත්ථස්ස - සතිපට්ඨාන අර්ථ ඇති කල්හිම සතර සතිපට්ඨානයයි. මේ ව්‍යඤජන කුමක් සඳහාද? නැතහොත් සතර සතිපට්ඨානද? මේවා හෝ ව්‍යඤජනද? මොනවාද? වඩා සුදුසු. මේ අර්ථයේ කුමන ව්‍යඤජන වඩා යුක්ත වේද? මොනවාද? වඩා සුදුසු. මේ අර්ථයේ කුමන ව්‍යඤජන වඩා යුක්ත වේද? වඩා ඇලුණේද ඉමෙසං ව්‍යඤජනානං - සතර සතිපට්ඨානයයි. ව්‍යඤජන (අකුරු) ඇතිවිට සතිපට්ඨාන වේ. මේ අර්ථය කුමක්ද? නැතහොත් අරමුණු සතිපට්ඨානද? මේ අර්ථය ද ඉමස්ස ඛො ආවුසො අත්ථස්ස - අරමුණ සතිපට්ඨානයයි මේ අර්ථයේ. යාචෙව එතානි - යම් ඒවා ද මවිසින් කියන ලදී. යො චෙව එසො - යමෙක් ද මොහු ද මවිසින් කියන ලදී. සො නෙව උස්සාදෙතබ්බො - නුඹලා විසින් පළමුව අර්ථයෙහි ද මනා ව්‍යඤ්ජනයෙහි ද සිටිය යුතුයි. හේ වනාහි අයින් නොකළ යුතුය. ඉවත් නොකළ යුතුය. සඤ්ඤා පෙතබ්බො - දැන්විය යුතුය. තස්ස ච අත්ථස්ස - සතිපට්ඨානයේ අර්ථය ඇති කල්හි. තෙසඤ්ච ව්‍යඤජනානං - සතිපට්ඨානය ව්‍යඤජනයන්ගේ නිසන්තියා - නිසමන අර්ථය, ධාරණ අර්ථය. මෙනයින් සියළු වාරවල අර්ථය දත යුතුය.
තාදිසන‍්ති තුම‍්හාදිසං. අත්‍ථුපෙතන‍්ති අත්ථෙන උපෙතං අත්ථස්ස විඤ‍්ඤාතාරං. බ්‍යඤ‍්ජනුපෙතන‍්ති බ්‍යඤ‍්ජනෙහි උපෙතං බ්‍යඤ‍්ජනානං විඤ‍්ඤාතාරං. එවං එතං භික‍්ඛුං පසංසථ. එසො හි භික්ඛු න තුම‍්හාකං සාවකො නාම, බුද‍්ධො නාම එස චුන්‍දාති. ඉති භගවා බහුස‍්සුතං භික‍්ඛුං අත‍්තනො ඨානෙ ඨපෙසි.
තාදිසං - ඔබ වැනි අත්ථුපෙතං - අර්ථයෙන් යුත් අර්ථය දනවන. ව්‍යඤජනුපෙතං - ව්‍යඤ්ජනවලින් යුත්, ව්‍යඤජනයන්ගේ දැනවීම, මේ භික්ෂුවට ප්‍රශංසා කරන්න. මේ භික්ෂුව නුඹලාගේ ශ්‍රාවකයෙක් නොවේ. චුන්ද තමාගේ තත්වයෙහි තැබූහ.
පච‍්චයානුඤ‍්ඤාතකාරණාදිවණ‍්ණනා
ඉදානි තතොපි උත‍්තරිතරං දෙසනං වඩ‍්ඪෙන‍්තො න වො අහං, චුන්‍දාතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨධම්මිකා ආසවා නාම ඉධලොකෙ පච‍්චයහෙතු උප‍්පජ‍්ජනකා ආසවා. සම්පරායිකා ආසවා නාම පරලොකෙ භණ‍්ඩනහෙතු උප‍්පජ‍්ජනකා ආසවා. සංවරායාති යථා තෙ න පවිසන‍්ති, එවං පිදහනාය. පටිඝාතායාති මූලඝාතෙන පටිහනනාය. අලං වො තං යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායාති තං තුම‍්හාකං සීතස්ස පටිඝාතාය සමත්‍ථං. ඉදං වුත‍්තං හොති, යං වො මයා චීවරං අනුඤ‍්ඤාතං, තං පාරුපිත්‍වා දප‍්පං වා මානං වා කුරුමානා විහරිස‍්සථාති න අනුඤ‍්ඤාතං, තං පන පාරුපිත්‍වා සීතප‍්පටිඝාතාදීනි කත්‍වා සුඛං සමණධම‍්මං යොනිසො මනසිකාරං කරිස‍්සථාති අනුඤ‍්ඤාතං. යථා ච චීවරං, එවං පිණ‍්ඩපාතාදයොපි. අනුපදසංවණ‍්ණනා පනෙත්‍ථ විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා.
දැන් ඊට වඩා දේශනාව කරන්නේ “නවො අහං චුන්ද” යනාදිය කීහ. එහි දිට්ඨධම්මිකා ආසවානාම - මේ ලෝකයෙහි ප්‍රත්‍ය හේතුවෙන් උපදින ආශ්‍රවයෝ. සංවරාය - ඒවා නොපිවිසේ. මෙසේ වැඩී ඇත. පටිඝාතාය - සහමුලින් නැසීමට. සම්පරායිකා ආසවා - පරලොව කලහ ගෙන වශයෙන් උපදින ආශ්‍රව. අලං වො තං යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය - එය ඔබගේ සීත වලැක්වීමට සමත්ය. මෙය කියන ලදී. තොපට මවිසින් සිවුර අනුදනිම් ද එය පෙරවා දර්පය හෝ මානය හෝ ඇති කරගෙන වාසය කරන්න යයි අනුමත නො කෙළෙමි. එය පෙරවා සීතාදිය වලක්වා සුවසේ මහණදම් නුවණින් කරන්න යයි අනුමත කෙළෙමි. සිවුර මෙන් පිණ්ඩපාතාදිය ද එසේය. මෙහි අනුපද වර්ණනාව විසුද්ධි මග්ගයෙහි කියන ලද නයින් දත යුතුය.
සුඛල‍්ලිකානුයොගාදිවණ‍්ණනා
සුඛල‍්ලිකානුයොගන‍්ති සුඛල‍්ලියනානුයොගං, සුඛසෙවනාධිමුත‍්තන‍්ති අත්‍ථො. සුඛෙතීති සුඛිතං කරොති. පීණෙතීති පීණිතං ථූලං කරොති.
සුඛල්ලිකානු යොගං - සැපයෙහි ඇලීම් අනුව යෙදීම. සැප සෙවුමෙහි කැමති යන අර්ථයයි. සුබෙති - සැපවත් කරයි. පීණෙති - පිනවයි
අට‍්ඨිතධම‍්මාති නට‍්ඨිතසභාවා. ජිව‍්හා නො අත්‍ථීති යං යං ඉච‍්ඡන‍්ති, තං තං කථෙන‍්ති, කදාචි මග‍්ගං කථෙන‍්ති, කදාචි ඵලං කදාචි නිබ‍්බානන‍්ති අධිප‍්පායො. ජානතාති සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණෙන ජානන‍්තෙන. පස‍්සතාති පඤ‍්චහි චක‍්ඛූහි පස‍්සන‍්තෙන. ගම‍්භීරනෙමොති ගම‍්භීරභූමිං අනුපවිට‍්ඨො. සුනිඛාතොති සුට‍්ඨු නිඛාතො. එවමෙව ඛො, ආවුසොති එවං ඛීණාසවො අභබ‍්බො නව ඨානානි අජ‍්ඣාචරිතුං. තස‍්මිං අනජ‍්ඣාචාරො අචලො අසම‍්පවෙධී. තත්ථ සඤ‍්චිච‍්ච පාණං ජීවිතා වොරොපනාදීසු සොතාපන‍්නාදයොපි අභබ‍්බා. සන‍්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ‍්ජිතුන‍්ති වත්‍ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච සන‍්නිධිං කත්‍වා පරිභුඤ‍්ජිතුං. සෙය්‍යථාපි පුබ්බෙ අගාරිකභූතොති යථා පුබ්බෙ ගිහිභූතො පරිභුඤ‍්ජති, එවං පරිභුඤ‍්ජිතුං අභබ‍්බො.
අට්ඨිත ධම්ම - නොපවත්නා ස්වභාවය. ජීවහා නො අත්ථි කැමති කැමති දේ කියති. වෙලාවකට මාර්ගය කියති. වෙලාවක ඵලය, වෙලාවක නිවනයයි අදහසයි. ජානතා - සබ්බඤ්ඤුත ඤාණයෙන් දැනීමෙන්. පස්සතා - පස් ඇස්වලින් බැලීමෙන්. ගම්භීරනෙමො - ගැඹුරු භූමියට පිවිසුණු සුනිඛාතො - හොඳින් හාරන ලද එවමෙව ඛො ආවුසො - මෙසේ ක්ෂීණාශ්‍රවයෝ පැවතීමට වසාගෙන පැතිරීමට නුසුදුසුය. වසාගෙන පැතිරීමෙහි අචලය, නොසෙල් වේ. එහි සතකු බව දැන ජීවිතයෙන් තොර කිරීම් ආදියෙහි සෝවාන් පුද්ගලාදීහුද නුසුදුසුයහ. කාමෙ පරිභුඤ්ජීතං - වස්තු කාමයෙහි ද ක්ලේශ කාමයෙහි ද තබාගෙන භුක්ති විඳීමට. සෙය්‍යථාපි පුබ්බෙ අගාරික භූතො - පෙර ගිහිව පරිභෝජනය කරයි. එසේ පරිභෝජනයට නොසුදුසුය.
පඤ‍්හබ්‍යාකරණවණ‍්ණනා
අගාරමජ‍්ඣෙ වසන‍්තා හි සොතාපන‍්නාදයො යාවජීවං ගිහිබ්‍යඤ‍්ජනෙන තිට‍්ඨන‍්ති. ඛීණාසවො පන අරහත‍්තං පත්‍වාව මනුස‍්සභූතො පරිනිබ‍්බාති වා පබ‍්බජති වා. චාතුමහාරාජිකාදීසු කාමාවචරදෙවෙසු මුහුත‍්තම‍්පි න තිට‍්ඨති. කස‍්මා? විවෙකට‍්ඨානස‍්ස අභාවා. භුම‍්මදෙවත‍්තභාවෙ පන ඨිතො අරහත‍්තං පත්‍වාපි තිට‍්ඨති. තස්ස වසෙන අයං පඤ‍්හො ආගතො. භින‍්නදොසත‍්තා පනස‍්ස භික‍්ඛුභාවො වෙදිතබ‍්බො.
ගිහි ගේ වසන්නාවූ සෝවාන් ආදිහු ද යාවජීව ගිහිව සිටිති. ක්ෂීණාශ්‍රවයා රහත් වී මිනිසෙක් නම් පිරිනිවන් පායි හෝ පැවිදි වෙයි. චතුම්මහා රාජිකාදියෙහි කාමාවචර දෙවියන් අතර මොහොතක්වත් නොසිටිති. කුමක් හෙයින්ද? ඔවුන්ගේ වශයෙන් මේ ප්‍රශ්නය ආවේය. භින්න දෝසය බැවින් භික්ෂුභාවය දත යුතුය.
අතීරකන‍්ති අතීරං අපරිච‍්ඡෙදං මහන‍්තං. නො ච ඛො අනාගතන‍්ති අනාගතං පන අද‍්ධානං ආරබ‍්භ එවං න පඤ‍්ඤපෙති, අතීතමෙව මඤ‍්ඤෙ සමණො ගොතමො ජානාති, න අනාගතං. තථා හිස‍්ස අතීතෙ අඩ‍්ඪඡට‍්ඨසතජාතකානුස‍්සරණං පඤ‍්ඤායති. අනාගතෙ එවං බහුං අනුස‍්සරණං න පඤ‍්ඤායතීති ඉමමත්‍ථං මඤ‍්ඤමානා එවං වදෙය්‍යුං. තයිදං කිං සූති අනාගතෙ අපඤ‍්ඤාපනං කිං නු ඛො? කථංසූති කෙන නු ඛො කාරණෙන අජානන‍්තොයෙව නු ඛො අනාගතං නානුස‍්සරති, අනනුස‍්සරිතුකාමතාය නානුස‍්සරතීති. අඤ්ඤවිහිතකෙන ඤාණදස‍්සනෙනාති පච‍්චක‍්ඛං විය කත්‍වා දස‍්සනසමත්‍ථතාය දස‍්සනභූතෙන ඤාණෙන අඤ‍්ඤත්‍ථවිහිතකෙන ඤාණෙන අඤ‍්ඤං ආරබ‍්භ පවත‍්තෙන, අඤ‍්ඤවිහිතකං අඤ‍්ඤං ආරබ‍්භ පවත‍්තමානං ඤාණදස‍්සනං සඞ‍්ගාහෙතබ‍්බං පඤ‍්ඤාපෙතබ‍්බං මඤ‍්ඤන‍්ති. තෙ හි චරතො ච තිට‍්ඨතො ච සුත‍්තස‍්ස ච ජාගරස‍්ස ච සතතං සමිතං ඤාණදස‍්සනං පච‍්චුපට‍්ඨිතං මඤ‍්ඤන‍්ති, තාදිසඤ‍්ච ඤාණං නාම නත්‍ථි. තස්මා යථරිව බාලා අබ්‍යත‍්තා, එවං මඤ‍්ඤන‍්තීති වෙදිතබ‍්බො.
අතීරකං - අතීරං - අසීමිත, මහත්. නොචෙඛො අනාගතං - අනාගතය වනාහි මාර්ගය අරබයා. එසේ පෙන්විය නොහැක. අතීතයම ශ්‍රමණ ගෞතම දනී යයි හැඟේ. අනාගතය නොවේ. එසේ ඔහුට අතීතයෙහි මාර්ග සය, සියක් ජාති සිහි කිරීම් පෙනේ. අනාගතයෙහි බොහෝ සිහිකිරීම් නොපෙනේ. මේ අර්ථය සිතමින් මෙසේ කියන්නාහ. තයිදං කිංසු - අනාගතයෙහි නොදන්නේ කිම? කථංසු - කුමන කරුණකින්ද. නොදන්නේ ද නැතහොත් සිහි නොකරන්නේ ද. සිහිනොකිරීමට කැමැත්තේ සිහි නොකෙරේද. අඤ්ඤවිහිතකෙන ඤාණදස්සනෙන - ප්‍රත්‍යක්‍ෂ මෙන් කොට දර්ශන සමර්ථභාවයෙන් දර්ශනය වූ ඤාණයෙන් අන් තැනක යෙදුණු ඤාණයෙන්. අනිකක් අරබයා පවතින. අන් තැනක යෙදුණු අනිකක් අරබයා පවතින ඤාණ දස්සනය සංග්‍රහ කළ යුතුය. පෙන්විය යුතුයයි හඟිති. ඔවුහු ඇවිදින විටද සිටින විටද නිදන විටද ඇහැරගෙන සිටින විටද නිතර, නිරන්තරයෙන් ඤාණදස්සනය වැටහේ යයි සිතති. එබඳු ඤාණයක් නම් නැත. එහෙයින් එබඳුම අච්යත්ත බාලයන් සිතතියි දත යුතුය.
සතානුසාරීති පුබ‍්බෙනිවාසානුස‍්සතිසම‍්පයුත‍්තකං. යාවතකං ආකඞ‍්ඛතීති යත‍්තකං ඤාතුං ඉච‍්ඡති, තත‍්තකං ජානිස‍්සාමීති ඤාණං පෙසෙසි. අථස‍්ස දුබ‍්බලපත‍්තපුටෙ පක‍්ඛන්‍දනාරාචො විය අප‍්පටිහතං අනිවාරිතං ඤාණං ගච‍්ඡති, තෙන යාවතකං ආකඞ‍්ඛති තාවතකං අනුස‍්සරති. බොධිජන‍්ති බොධිමූලෙ ජාතං. ඤාණං උප‍්පජ‍්ජතීති චතුමග‍්ගඤාණං උප්පජ්ජති. අයමන්තිමා ජාතීති තෙන ඤාණෙන ජාතිමූලස‍්ස පහීනත‍්තා පුන අයමන්තිමා ජාති. නත්ථිදානි පුනබ‍්භවොති අපරම‍්පි ඤාණං උප්පජ්ජති. අනත්‍ථසංහිතන‍්ති න ඉධලොකත්‍ථං වා පරලොකත්‍ථං වා නිස‍්සිතං. න තං තථාගතො බ්‍යාකරොතීති තං භාරතයුද‍්ධසීතාහරණසදිසං අනිය්‍යානිකකථං තථාගතො න කථෙති. භූතං තච්ඡං අනත්‍ථසංහිතන‍්ති රාජකථාදිතිරච‍්ඡානකථං. කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොතීති කාලං ජානාති. සහෙතුකං සකාරණං කත්‍වා යුත‍්තපත‍්තකාලෙයෙව කථෙති.
සතානුසාරි - පූර්වනිවාස අනුස්සතිය යුක්තව යාවතකං කංඛති - යම්තාක් දැනීමට කැමතිද ඒතාක් දැනගන්නෙමියි ඤාණය යවයි. ඉක්බිති ඔහුගේ දුබල පත්‍ර සමූහයේ පසාකර ගෙන යන නාරස්සනය (යකඩ ඉන්න). මෙන් නොවලක්වන ලද ඤාණය යයි. එයින් යම්තාක් කැමති වේ ද ඒතාක් සිහි කරයි. බොධිජං - බෝධිමූලයේ හටගත්. ඤාණං උප්පජ්ජති - සිව් මග නුවණ උපදී. අයමන්තිමා ජාති - මේ අන්තිම ජාතියයි. නත්ථිදානි පුනබ්හවෝ - අන්‍ය ඤාණයක් උපදී. අනත්ථසංහිතං - මෙලොව හෝ පරලොව අර්ථය නිශ්‍රිත නොවූ. නතං තථාගතො ව්‍යාකරොති - එය භාරතයේ සීතාහරණ යුද්ධ සමාන අනිර්යානික කථා තථාගතයෝ නොකියති. භූතං තච්ඡං අනත්ථසංහිතං - රාජකථා ආදි තිරිසන් කථා. කාලඤ්ඤූ තථාගතො හොති - කාලය දනී. සහේතුක සකාරණව යුක්ත ප්‍රයුක්ත කාලයෙහි ම කියයි.
තස්මා තථාගතොති වුච‍්චතීති යථා යථා ගදිතබ‍්බං, තථා තථෙව ගදනතො දකාරස‍්ස තකාරං කත්‍වා තථාගතොති වුච‍්චතීති අත්‍ථො. දිට‍්ඨන‍්ති රූපායතනං. සුතන‍්ති සද‍්දායතනං. මුතන‍්ති මුත්‍වා පත්‍වා ගහෙතබ‍්බතො ගන්‍ධායතනං රසායතනං ඵොට‍්ඨබ‍්බායතනං. විඤ‍්ඤාතන‍්ති සුඛදුක‍්ඛාදිධම‍්මායතනං. පත‍්තන‍්ති පරියෙසිත්‍වා වා අපරියෙසිත්‍වා වා පත්තං. පරියෙසිතන‍්ති පත්තං වා අපත‍්තං වා පරියෙසිතං. අනුවිචරිතං මනසාති චිත‍්තෙන අනුසඤ‍්චරිතං. “තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධ”න‍්ති ඉමිනා එතං දස‍්සෙති, යඤ‍්හි අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස‍්ස ලොකස‍්ස නීලං පීතකන‍්තිආදි රූපාරම‍්මණං චක‍්ඛුද‍්වාරෙ ආපාථමාගච‍්ඡති, “අයං සත‍්තො ඉමස‍්මිං ඛණෙ ඉමං නාම රූපාරම‍්මණං දිස‍්වා සුමනො වා දුම‍්මනො වා මජ‍්ඣත‍්තො වා ජාතො”ති සබ‍්බං තං තථාගතස‍්ස එවං අභිසම‍්බුද‍්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස‍්ස ලොකස‍්ස භෙරිසද‍්දො මුදිඞ‍්ගසද‍්දොතිආදි සද‍්දාරම‍්මණං සොතද‍්වාරෙ ආපාථමාගච‍්ඡති. මූලගන්‍ධො තචගන්‍ධොතිආදි ගන්‍ධාරම‍්මණං ඝානද‍්වාරෙ ආපාථමාගච‍්ඡති. මූලරසො ඛන්‍ධරසොතිආදි රසාරම‍්මණං ජිව‍්හාද‍්වාරෙ ආපාථමාගච‍්ඡති. කක‍්ඛළං මුදුකන‍්තිආදි පථවීධාතුතෙජොධාතුවායොධාතුභෙදං ඵොට‍්ඨබ‍්බාරම‍්මණං කායද‍්වාරෙ ආපාථමාගච‍්ඡති. “අයං සත‍්තො ඉමස‍්මිං ඛණෙ ඉමං නාම ඵොට‍්ඨබ‍්බාරම‍්මණං ඵුසිත්‍වා සුමනො වා දුම‍්මනො වා මජ‍්ඣත‍්තො වා ජාතො”ති සබ‍්බං තං තථාගතස‍්ස එවං අභිසම‍්බුද‍්ධං. තථා යං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු ඉමස්ස සදෙවකස‍්ස ලොකස‍්ස සුඛදුක‍්ඛාදිභෙදං ධම‍්මාරම‍්මණං මනොද‍්වාරස‍්ස ආපාථමාගච‍්ඡති, “අයං සත‍්තො ඉමස‍්මිං ඛණෙ ඉදං නාම ධම‍්මාරම‍්මණං විජානිත්‍වා සුමනො වා දුම‍්මනො වා මජ‍්ඣත‍්තො වා ජාතො”ති සබ‍්බං තං තථාගතස‍්ස එවං අභිසම‍්බුද‍්ධං.
තස්මා තථාගතොති වුච්චති - එහෙයින් යම්සේ කිවයුතුද එසේ කියන හෙයින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ යන අර්ථයි. දිට්ඨං - රූපායතනය. සුතං - ශබ්දායතනය. මුතං - පැමිණ ගතයුතු හෙයින් ගන්ධායතන, රසායතන, පොට්ඨබ්බායතන. විඤ්ඤාණං සැපදුක් ආදි ධම්මායතනය. පත්තං - සොයා බලා හෝ නොබලා හෝ පැමිණි. පරියෙසිතං - පැමිණ හෝ නොපැමිණ සොයාබලා. අනුවිචරිතං මනසා - සිතින් සැරිසරන ලද. මෙයින් මෙය දක්වයි. යම් අප්‍රමාණ ලෝකධාතුවල මේ සදෙව් ලෝකයේ මෙය දක්වයි. යම් අප්‍රමාණ ලෝකධාතුවල මේ සදෙව් ලෝකයේ නිල් කහ ආදි රූප අරමුණු චක්ඛුද්වාරයෙහි ආපථයට පැමිණේ. මේ සත්වයා, මේ ක්ෂණයෙහි මෙනම් රූප අරමුණ දැක සතුට හෝ අසතුට හෝ මධ්‍යස්ත හෝ නැති වී යයි ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ මෙසේ අවබෝධ කරති. යම්සේ මේ අප්‍රමාණ ලෝකධාතුවල මේ සදෙව් ලොවේ බෙර ශබ්දය මුතිංග ශබ්දය ආදි ශබ්ද අරමුණ සෝතද්වාරයෙහි ආපාථයට එයි. මුල් ගඳ පොතු ගඳ ආදි ගඳ අරමුණු ඝණද්වාරයෙහි ආපථයට එයි. මුල්ගඳ පොතු ගඳ ආදි ගඳ අරමුණු ජීවහා ද්වාරයෙහි ආපාථයට එයි. කර්කශ මෘදු ආදි පඨවි ධාතු තේජෝ ධාතු වායෝ ධාතු භේද ඇති පොටඨබ්බ අරමුණු කායද්වාරයෙහි ආපථයට එයි. මේ සත්ත්වයා මේ ක්ෂණයෙහි වේනම් ස්පර්ශ අරමුණ ස්පර්ශ කොට සතුටු හෝ අසතුටු හෝ මැදහත් හෝ හටගත්තේය. ඒ සියල්ල තථාගතයන් හෝ මෙසේ අවබෝධය වේ. එසේ මේ අප්‍රමාණ ලෝකධාතුවල මේ සදෙව් ලොවේ සැපදුක් ආදි ප්‍රභේද වූ ධර්ම අරමුණු මනෝද්වාරයෙහි ආපථයට එයි. මේ සත්වයා මේ ක්ෂණයෙහි මෙනම් දම් අරමුණ දැන සතුට හෝ අසතුට හෝ මැදහත් හෝ ඇති වී තථාගතයෝ අවබෝධ කරති.
යඤ‍්හි, චුන්ද, ඉමෙසං සත‍්තානං දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ‍්ඤාතං තත්ථ තථාගතෙන අදිට‍්ඨං වා අසුතං වා අමුතං වා අවිඤ‍්ඤාතං වා නත්‍ථි. ඉමස්ස මහාජනස‍්ස පරියෙසිත්‍වා පත‍්තම‍්පි අත්ථි, පරියෙසිත්‍වා අප‍්පත‍්තම‍්පි අත්ථි. අපරියෙසිත්‍වා පත‍්තම‍්පි අත්ථි, අපරියෙසිත්‍වා අප‍්පත‍්තම‍්පි අත්ථි. සබ‍්බම‍්පි තං තථාගතස‍්ස අප‍්පත‍්තං නාම නත්‍ථි, ඤාණෙන අසච‍්ඡිකතං නාම. “තස්මා තථාගතොති වුච‍්චතී”ති. යං යථා ලොකෙන ගතං තස්ස තථෙව ගතත‍්තා “තථාගතො”ති වුච්චති. පාළියං පන අභිසම‍්බුද‍්ධන‍්ති වුත‍්තං, තං ගතසද‍්දෙන එකත්‍ථං. ඉමිනා නයෙන සබ‍්බවාරෙසු “තථාගතො”ති නිගමනස‍්ස අත්‍ථො වෙදිතබ‍්බො, තස්ස යුත‍්ති බ්‍රහ‍්මජාලෙ තථාගතසද‍්දවිත්‍ථාරෙ වුත‍්තායෙව.
චුන්ද, මේ සත්වයින්ගේ යම් දුටු ඇසු පහසු ඤාණ වේද එහි තථාගතයන් විසින් නුදුටු නොඇසු නොපැහැසු නොදත් දෙයක් නැත. මේ මහාජනයාගේ සොයාබලා පැමිණියක් ඇද්ද නොපැමිණියක් ඇද්ද සොයා නොබලා පැමිණියක් ඇද්ද නොපැමිණියක් ඇද්ද ඒ සියල්ල තථාගතයන්ගේ නො පැමිණියක් නම් නැත. ඤාණයෙන් අවබෝධ නොකළ දෙයක් නැති හෙයින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ. යම්සේ හෝ ලෝකයා විසින් යම් යනු ලැබීමක් වේද ඊට එසේම ගිය බැවින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ. පෙළෙහි වනාහි අභිසම්බුද්ධ යයි කියන ලදි. එය ගත ශබ්දයෙන් ඒකාර්ථය. මේ නයින් සියළු වාරවල තථාගතයයි නිගමනයේ අර්ථය දත යුතුය. එහි යුක්තිය බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි තථාගත ශබ්ද විස්තරයෙහි කියන ලද්දේමය.
අබ්‍යාකතට‍්ඨානවණ‍්ණනා
එවං අත‍්තනො අසමතං අනුත‍්තරතං සබ‍්බඤ‍්ඤුතං ධම‍්මරාජභාවං කථෙත්‍වා ඉදානි “පුථුසමණබ්‍රාහ‍්මණානං ලද‍්ධීසු මයා අඤ‍්ඤාතං අදිට‍්ඨං නාම නත්‍ථි, සබ‍්බං මම ඤාණස‍්ස අන‍්තොයෙව පරිවත‍්තතී”ති සීහනාදං නදන‍්තො ඨානං ඛො පනෙතං, චුන්ද, විජ‍්ජතීතිආදිමාහ.
තමන් වහන්සේගේ අසමාන බව, අනුත්තර බව, ධම්මරාජත්වය කියා දැන් වෙන් වෙන් වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයින්ගේ ලබ්ධිවල මවිසින් නොදන්නා ලද්දක් නොදන්නා ලද්දක් නම් නැතැයි සියල්ල මගේ ඤාණයට ඇතුළත්ව පෙරළේ යයි සිංහනාදය නාද කරන්නේ “ඨානං ඛො පනෙතං චුන්ද” යනාදිය කීහ.
තත්ථ තථාගතොති සත‍්තො. න හෙතං, ආවුසො, අත්‍ථසංහිතන‍්ති ඉධලොකපරලොකඅත්‍ථසංහිතං න හොති. න ච ධම‍්මසංහිතන‍්ති නවලොකුත‍්තරධම‍්මනිස‍්සිතං න හොති. න ආදිබ්‍රහ‍්මචරියකන‍්ති සික‍්ඛත‍්තයසඞ‍්ගහිතස‍්ස සකලසාසනබ්‍රහ‍්මචරියස‍්ස ආදිභූතං න හොති.
එහි තථාගතො - සත්වයා. න තෙන ආවුසො අත්ථ සංහිතං - මෙහි මෙලොව පරලොව අර්ථ සංහිත (යුක්ත) නොවේ. න ධම්ම සංහිතං - ධර්ම යුක්ත නොවේ. නව ලෝකෝත්තර ධර්ම නිශ්‍රිත නොවේ. න ආදි බ්‍රහ්මචරියකං - සික්ෂාත්‍රය සංගෘහිත සක සත්ව බ්‍රහ්මචර්යාවේ ආදිභූත නොවේ.
ඉදං දුක‍්ඛන‍්ති ඛොතිආදීසු තණ‍්හං ඨපෙත්‍වා අවසෙසා තෙභුම‍්මකා ධම්මා ඉදං දුක‍්ඛන‍්ති බ්‍යාකතං. තස‍්සෙව දුක‍්ඛස‍්ස පභාවිකා ජනිකා තණ‍්හා දුක‍්ඛසමුදයොති බ්‍යාකතං. උභින‍්නං අප‍්පවත‍්ති දුක‍්ඛනිරොධොති බ්‍යාකතං. දුක‍්ඛපරිජානනො සමුදයපජහනො නිරොධසච‍්ඡිකරණො අරියමග‍්ගො දුක‍්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති බ්‍යාකතං. “එතඤ‍්හි, ආවුසො, අත්‍ථසංහිත”න‍්තිආදීසු එතං ඉධලොකපරලොකඅත්‍ථනිස‍්සිතං නවලොකුත‍්තරධම‍්මනිස‍්සිතං සකලසාසනබ්‍රහ‍්මචරියස‍්ස ආදි පධානං පුබ‍්බඞ‍්ගමන‍්ති අයමත්‍ථො.
“මේ දුක යයි ආදියෙහි” තෘෂ්ණාව හැර අවශේෂ ත්‍රෛ භූමික ධර්ම මේ දුක යයි විස්තර කරන ලදී. ඒ දුකේම ප්‍රභවය මව තෘෂ්ණාව දුක්ඛ සමුදයයි කියන ලදී. දුක දැනගන්නේ සමුදය දුරු කරන්නේ නිරෝධය අවබෝධ කරන ආර්ය මාර්ගය දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිනී ප්‍රතිපදාවයයි කියන ලදී. ඇවැත්නි මෙය අර්ථ යුක්තය. යනාදියෙහි මෙය මෙලොව පරලොව අර්ථ සන්නිශ්‍රිතව නව ලෝකෝත්තර ධර්ම නිශ්‍රිතව සියළු සාසන බ්‍රහ්මචරියාවට ආද පටන් ගැන්ම, පූර්වංගම වූ යන අර්ථයි.
පුබ‍්බන‍්තසහගතදිට‍්ඨිනිස‍්සයවණ‍්ණනා
ඉදානි යං තං මයා න බ්‍යාකතං, තං අජානන‍්තෙන න බ්‍යාකතන‍්ති මා එවං සඤ‍්ඤමකංසු. ජානන‍්තොව අහං එවං “එතස‍්මිං බ්‍යාකතෙපි අත්‍ථො නත්‍ථී”ති න බ්‍යාකරිං. යං පන යථා බ්‍යාකාතබ‍්බං, තං මයා බ්‍යාකතමෙවාති සීහනාදං නදන‍්තො පුන යෙපි තෙ, චුන්‍දාතිආදිමාහ. තත්ථ දිට‍්ඨියොව දිට‍්ඨිනිස‍්සයා, දිට‍්ඨිනිස‍්සිතකා දිට‍්ඨිගතිකාති අත්‍ථො. ඉදමෙව සච‍්චන‍්ති ඉදමෙව දස‍්සනං සච‍්චං. මොඝමඤ‍්ඤන‍්ති අඤ‍්ඤෙසං වචනං මොඝං. අසයංකාරොති අසයං කතො.
දැන් මවිසින් නො කියන ලද එය නොදැක්මෙන් නොකියන ලදැයි මෙසේ නොසිතන්න. දැන ගෙනම මම මෙසේ මෙය කීමෙන් අර්ථයක් නැතැයි නොකීවේය. යමක් වනාහි කිය යුතු වූයේ නම් එය මවිසින් කියන ලද්දේමයි සිංහ නාද කරන්නේ නැවත “යෙපි තෙ චුන්ද” යනාදිය කීහ. එහි දිට්ඨියම දිට්ඨිනිස්සයො - දිට්ඨිනිස්සිකතා දිට්ඨිගතිකයා යයි අර්ථ වේ. ඉදමෙව සච්වං - මෙයම දර්ශන සත්‍ය වේ. මොඝමඤ්ඤං - අන්‍යයන්ගේ වචන හිස්ය. අසයකරො - තමා නොකරන ලද.
තත්‍රාති තෙසු සමණබ්‍රාහ‍්මණෙසු. අත්ථි නු ඛො ඉදං ආවුසො වුච‍්චතීති, ආවුසො, යං තුම‍්හෙහි සස‍්සතො අත‍්තා ච ලොකො චාති වුච්චති, ඉදමත්‍ථි නු ඛො උදාහු නත්‍ථීති එවමහං තෙ පුච‍්ඡාමීති අත්‍ථො. යඤ්ච ඛො තෙ එවමාහංසූති යං පන තෙ “ඉදමෙව සච‍්චං මොඝමඤ‍්ඤ”න‍්ති වදන‍්ති, තං තෙසං නානුජානාමි. පඤ‍්ඤත‍්තියාති දිට‍්ඨිපඤ‍්ඤත‍්තියා. සමසමන‍්ති සමෙන ඤාණෙන සමං. යදිදං අධිපඤ‍්ඤත‍්තීති යා අයං අධිපඤ්ඤත්ති නාම. එත්‍ථ අහමෙව භිය්‍යො උත‍්තරිතරො න මයා සමො අත්ථි. තත්ථ යඤ්ච වුත‍්තං “පඤ‍්ඤත‍්තියාති යඤ්ච අධිපඤ‍්ඤත‍්තී”ති උභයමෙතං අත්‍ථතො එකං. භෙදතො හි පඤ්ඤත්ති අධිපඤ‍්ඤත‍්තීති ද‍්වයං හොති. තත්ථ පඤ්ඤත්ති නාම දිට‍්ඨිපඤ‍්ඤත‍්ති. අධිපඤ්ඤත්ති නාම ඛන්‍ධපඤ‍්ඤත‍්ති ධාතුපඤ‍්ඤත‍්ති ආයතනපඤ‍්ඤත‍්ති ඉන්‍ද්‍රියපඤ‍්ඤත‍්ති සච‍්චපඤ‍්ඤත‍්ති පුග‍්ගලපඤ‍්ඤත‍්තීති එවං වුත‍්තා ඡ පඤ‍්ඤත‍්තියො. ඉධ පන පඤ‍්ඤත‍්තියාති එත්‍ථාපි පඤ්ඤත්ති චෙව අධිපඤ්ඤත්ති ච අධිප‍්පෙතා, අධිපඤ‍්ඤත‍්තීති එත්‍ථාපි. භගවා හි පඤ‍්ඤත‍්තියාපි අනුත‍්තරො, අධිපඤ‍්ඤත‍්තියාපි අනුත‍්තරො. තෙනාහ – “අහමෙව තත්ථ භිය්‍යො යදිදං අධිපඤ‍්ඤත‍්තී”ති.
තත්‍ර - සෙසු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් කෙරෙහි. අත්ථිඛො ඉදං ආවුසො වුච්චති - ඇවැත්නි, ඔබ විසින් ආත්මය/සාසවතය ලෝකය සාස්වතයයි කියන ලදී. මෙය ඇත්ද නැතහොත් නැද්ද මෙසේ ස්වාමීනි අසයි යන අර්ථයයි. යඤ්ච ඛො තෙ එවමාහංසු - ඔබ මෙයම සත්‍යයයි අනිත්වා හිස්යයි කියති. එය ඔවුන්ට අනු නොදනිමි. පඤ්ඤාවන්තියා - දෘෂ්ටි ප්‍රඥාවන්තයා. සමසමං - ඤාණයෙන් සම. යදිදං අධි පඤ්ඤත්ති - යමක් අධිපඤ්ඤත්ති නම් වේ. මෙහි මම බොහෝ උත්තරීතර වේ. මා හා සමයෙක් නැත. මෙහි පඤ්ඤත්තියා යයි යමක් අධිපති නම් වේ. මෙහි මම බොහෝ උත්තරීතර වේ. මා හා සමයෙක් නැත. මෙහි පඤ්ඤත්තියා යයි යමක් කියන ලදද යමක් අධිපඤ්ඤත්ති යයි කියන ලදද මේ දෙකම අර්ථ වශයෙන් එකය. භේද වශයෙන් පඤ්ඤත්ති අධිපඤ්ඤත්ති දෙකක් වේ. එහි පඤ්ඤත්ති - නම් දෘෂ්ටි ප්‍රඥප්තිය. අධිපඤ්ඤත්ති - ඛන්ධ පඤ්ඤත්තිය, ධාතු පඤ්ඤත්ති, ආයතන පඤ්ඤත්ති, ඉන්ද්‍රිය පඤ්ඤත්ති, සච්ච පඤ්ඤත්ති, පුද්ගල පඤ්ඤත්ති යයි සයක් මෙසේ කියන ලදී. මෙහි වනාහි “පඤ්ඤත්තියා” යයි පඤ්ඤත්ති මෙන්ම අධිපඤ්ඤත්ති ද අදහස් කෙරේ. “අධිපඤ්ඤත්තියා” යයි මෙහිද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පඤ්ඤත්තිය ද අනුත්තරය, අධිපඤ්ඤත්තිය ද අනුත්තර එයින් කීහ. එහි මම ම යම් මේ අධිපඤ්ඤත්ති බොහෝය.
පහානායාති පජහනත්‍ථං. සමතික‍්කමායාති තස‍්සෙව වෙවචනං. දෙසිතාති කථිතා. පඤ‍්ඤත‍්තාති ඨපිතා. සතිපට‍්ඨානභාවනාය හි ඝනවිනිබ‍්භොගං කත්‍වා සබ‍්බධම‍්මෙසු යාථාවතො දිට‍්ඨෙසු “සුද‍්ධසඞ‍්ඛාරපුඤ‍්ජොයං නයිධ සත‍්තූපලබ‍්භතී”ති සන‍්නිට‍්ඨානතො සබ‍්බදිට‍්ඨිනිස‍්සයානං පහානං හොතීති. තෙන වුත‍්තං. දිට‍්ඨිනිස‍්සයානං පහානාය සමතික්කමාය එවං මයා ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා”ති. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ උත‍්තානත්‍ථමෙවාති.
පහානාය - දුරු කිරීම සඳහා සමතික්කමාය - එහිම පරියාය වචනයකි. දෙසිතා - කියන ලදී. පඤ්ඤත්තා - තබන ලදී. සතිපට්ඨාන භාවනාවෙන් ඝන විනිබෙභාගය (වෙන්කර) කොට සියළු ධර්මවල යථාවත් වූ දක්වන ලද දේවල සුද්ධ සංඛාර පිඩක් මෙය සත්වයා නො ලබන්නේ යයි තීරණයෙන් සියළු දෘෂ්ටි නිශ්‍රය ප්‍රහාන වේ. එයින් කියන ලදී. “දෘෂ්ටි නිශ්‍රය ප්‍රහානය පිණිස මෙසේ මවිසින් සතර සතිපට්ඨාන දේශනා කරන ලදැයි පනවන ලදී. සෙසු සියළු තැන අරුත් පැහැදිලිය.
සුමඞ‍්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට‍්ඨකථාය පාසාදිකසුත‍්තවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
පාසාදික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.