ගන්‍ථාරම‍්භකථා අට‍්ඨකථා

නිදාන වර්ණනාව

‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යනාදිය නිදානය යි. ‘එකධම්මං භික්‍ඛවෙ පජහථ’ යනාදිය සූත්‍රය යි. එහි වුත්තං භගවතා යනාදිය නාමපදය. ඉති යනු නිපාත පදය යි. පජහථ යන මෙහි ‘ප’ යනු උපසර්ග පදය යි. ‘ජහථ’ යනු ආඛ්‍යාත පදයයි, මේ ක්‍රමයෙන් සැමතැන පද විභාගය දතයුතුය.

අර්ථ වශයෙන් පළමු කොට වුත්ත ශබ්දය උපසර්ග ඇතිව ද උපසර්ග නැතිව ද බීජ වැපිරීමෙහි, වැපිරූ බිම සම කිරීමෙහි, කෙස් කැපීමෙහි, ජීවිත පැවැත්මෙහි, බන්ධනයෙන් මිදීමෙහි, බුද්ධ වචන වශයෙන් පැවැත්මෙහි, ඉල්ලා සිටීමෙහි (අජ්ඣෙනෙ) කීමෙහි යන මේ ආදියෙහි දක්නට ලැබේ. එය එසේම යි.

ගාවො තස්ස පජායන්ති ඛෙත්තෙ වුත්තං විරූහති වුත්තානං ඵලමස්නාති යො මිත්තානං න දූභතී’ති

ආදියෙහි වැපිරීමෙහි ආයේය. ‘නො ච ඛො පටිවුත්තං’ ආදියෙහි අට්ඨදන්තක ආදී උපකරණවලින් වැපිරූ බිම සම කිරීමෙහි ආයේය. ‘කාපඨිකො මානවො දහරො වුත්තසිරො’ ආදියෙහි කෙස් කැපීමෙහි ආයේය. ‘පණ්ණලොමො පරදවුත්තො මිගභූතෙන චෙතසා විහරති’ ආදියෙහි ජීවිත පැවැත්මෙහි ආයේය. ‘සෙය්‍යථාපි නාම පණ්ඩුපලාසො බන්‍ධනා පවුත්තො අභබ්බො හරිතත්තාය’ ආදියෙහි බන්‍ධනයෙන් මිදීමෙහි ආයේය. ‘යෙසමිදං එතරහි බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමීහිතං’ ආදියෙහි බුද්ධවචන වශයෙන් පැවැත්මෙහි ආයේය. ලෝකයෙහි වනාහි (ලෝක ව්‍යවහාරයෙහි) ‘වුත්තො ගණො වුත්තො පාරායනො’ ආදියෙහි ඉල්ලා සිටීමෙහි ආයේය. ‘වුත්තං ඛො පනෙතං භගවතා ධම්මදායාදා මෙ භික්‍ඛවෙ භවථ මා ආමිසදායාදා’ ආදියෙහි කීමෙහි ආයේය. මෙහි ද ‘කීමෙහි’ දතයුතුය. එහෙයින් (වුත්තං, කථිතං, භාසිතං =) කියන ලද යන අර්ථයි.

දෙවන ‘වුත්ත’ ශබ්දය වචනයෙහි ද පුරුදුකරන ලද බවෙහි ද දතයුතුය. හි යනු ඒකාන්තයෙන් ව්‍යක්ත (දක්ෂ) යන මේ අර්ථයෙහි නිපාතයකි. ඒ ‘හි’ නිපාතය දැන් කියනු ලබන සූත්‍රයේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දක්ෂ (අර්ථවත්) ලෙස කියන ලද බව ප්‍රකට කරයි. වචනවලින් කියන ශබ්දය (අර්ථය) තීරණය කිරීමෙහි යෙදුණු නිපාත, ඒවායින් කිවයුතු අර්ථය ප්‍රකට කරයි. එතං යනු මේ එත ශබ්දය

යො ච බුද්ධං ච ධම්මඤ්ච සංඝඤ්ච සරණං ගතො චත්තාරි අරියසච්චානි සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති

දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං අරියඤ්චට්ඨංගිකං මග්ගං දුක්ඛූපසමගාමිනං

එතං ඛො සරණං ඛෙමං එතං සරණ මුත්තමං එතං සරණ මාගම්ම සබ්බ දුක්ඛා පමුච්චති

යන ආදියෙහි කියන ලද ආකාර ඇති ආසන්න ප්‍රතිපක්‍ෂයෙහි ආයේය.

‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං භික්‍ඛවෙ ඔරමත්තකං සීලමත්තකං යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය’ ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ කියන පෘථග්ජන (පුහුදුන්) පුද්ගලයා යම් ගුණයක් කරණකොට කියන්නේ නම් ඒ ගුණය අල්පමාත්‍ර එකකි. ස්වල්පමාත්‍ර එකකි. ආචාරශීලමාත්‍ර එකකි’ යනාදියෙහි කියනු ලබන ආසන්න ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙහි යෙදේ. මෙහි ද කියනු ලබන ආසන්න ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙහිය යි දතයුතුය. සංගායනා වශයෙන් කියන්නා වූ සූත්‍රය ධර්මභාණ්ඩාගාරික (ආනන්ද) ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් බුද්ධියෙහි තබා එකල්හි එතං යනුවෙන් කියන ලදී.

භගවතා යන මෙහි ‘භගවා’ යනු ගරු වචනයකි. ‘ගරු’ යන පදය ලෝකයෙහි ‘භගවා’ යයි කියති. තථාගතයන් වහන්සේ සියලු ගුණවලින් විශිෂ්ට (උතුම්) හෙයින් සත්ත්වයන්ගේ ගරුකළයුත්තා වෙති. එහෙයින් භගවා යයි දතයුතුය. පැරැන්නන් විසින් ද මෙසේ කියන ලදී.

භගවාති වචනං සෙට්ඨං භගවාති වචනමුත්තමං ගරුගාරවයුත්තො සො භගවා තෙන වුච්චති

ශ්‍රේෂ්ඨවාචක (උතුම් බව කියන්නා වූ) වචනය ශ්‍රේෂ්ඨ ගුණ සමග හැසිරෙන බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ යයි කියන ලදී. නැතහොත් ‘කියනු ලැබේ’ යන අරුතින් වචනය නම් වේ. එනම් අර්ථය යි. එහෙයින් ‘භගවා’ යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨයි. භගවා යන මේ වචනයෙන් කිවයුතු යම් අර්ථයක් වේද, එය ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථය යි. ‘භගවාති වචනමුත්තමං’ යන මෙහිද මේ ක්‍රමයමයි. ‘ගාරව යුත්තො’ යනු ගරු කළයුතු බවෙන් යුක්ත වූ, ගරුකළයුතු ගුණයෙන් යෙදුණු හෙයින් ගරුකිරීමට හෝ අතිශයින් ගරු කිරීමට සුදුසුය යන අරුතින් ගාරවයුත්ත නම් වේ. ගෞරවයට සුදුසුය යන අර්ථයයි. මෙසේ ගුණයෙන් විශිෂ්ට, සත්ත්වයන්ට උතුම්, ගරු, ගෞරව කළයුතු යන මේ වචන ‘භගවා’ යන්නට යෙදෙන වචනය. තවද,

භගී භජී විභත්තවා ඉති අකාසි භග්ගන්ති ගරූති භාග්‍යවා බහූහි ඤායෙහි සුභාවිතත්තනො භවන්තගො සො භගවාති වුච්චති

යනුවෙන් නිරදේශයෙහි (නිද්දෙස අටුවාවෙහි) ආවා වූ ක්‍රමයෙන් ද

භාග්‍යවා - භග්ගවා යුත්තො භගෙහි ච විභත්ත වා භත්තවා - වන්තගමනො භවෙසු භගවා තතො

මෙසේ මේ ගාථාවෙහි එන කරුණු වශයෙන් ද භගවා යන පදයට අරුත් කිවයුතුය. ඒ මේ අර්ථය වනාහි සියලු ආකාරයෙන් විසුද්ධි මග්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයෙහි කියන ලද්දේය. එහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුය.

වෙනත් ක්‍රමයක්

භාගවා - භතවා - භාගෙ භගෙ ච වනි භත්තවා භගෙ වමි - තථාභාගෙ වමිති භගවා ජිනො

1. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ භාගවා නම් වෙත් ද? අනුන්ට පොදු නොවූ, ඉතා අධික වූ ඒ ශීලාදී ධර්මස්කන්ධ ගුණ කොටස් තථාගතයන් වහන්සේට ඇත, ලැබේ. එසේ උන්වහන්සේට සීල - සමාධි - ප්‍රඥා - විමුක්ති - විමුක්ති ඥාන දර්ශන - හිරි- ඔත්තප්ප - ශ්‍රද්ධා - වීරිය - සති - සම්පජඤ්ඤ- සීල විසුද්ධි - දිට්ඨි විසුද්ධි - සමථ - විපස්සනා ද, කූසල මුල් තුන - සුචරිත තුන - සම්මා විතක්ක තුන - අනවජ්ජසඤ්ඤා තුන - ධාතු තුන ද, සතර සතිපට්ඨාන - සතර සම්මප්පධාන - සතර ඉද්ධිපාද - සතර ආර්ය මාර්ග - සතර ආර්ය ඵල - සතර පටිසම්භිදා - යෝනිසතර වෙන්කොට දැනගන්නා ඤාණය - අරියවංස සතර - වෛසාරද්‍ය ඥාන සතර ද පධානියංග පහ - අංග පහකින් යුත් සම්මා සමාධිය - ඤාණපහක් ඇති සම්මා සමාධිය - ඉන්‍ද්‍රිය පහ - බලපහ - නිස්සරණිය ධාතු පහ - විමුක්තායතන ඥාන පහ - විමුක්ති පරිපාචනීය ප්‍රඥා පහ ද අනුස්සතිට්ඨාන හය - ගෞරව හය - නිස්සරණීය ධාතු හය - සතතවිහාර හය -අනුත්තරිය හය - නිබ්බේධභාගිය ප්‍රඥා හය අභිඥා හය - අසාධාරණ ඤාණ හය ද, අපරිහානිය ධර්ම හත - ආර්ය ධන හත - බොජ්ඣංග හත - සත්පුරුෂ ධර්ම හත - නිර්ජර වස්තු හත - සඤ්ඤා හත - දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගල දේශනා හත - ඛීණාසව බල දේසනා හත ද, ප්‍රඥා ප්‍රතිලාභ හේතු දේශනා අට - සම්මත්ත අට - ලෝකධර්ම අතික්‍රම අට - ආරම්භ අට - අක්‍ෂණ දේශනා අට - මහා පුරුෂ විතර්ක අට - අභිභායතන දේශනා අට - විමෝක්‍ෂ අට ද, යෝනිසෝ මනසිකාර මූලක ධර්ම නවය - පාරිසුද්ධි පධානියංග නවය - සත්තාවාස දේසනා නවය - ආඝාත පටිවිනය නවය -සඤ්ඤා නවය - නානත්ත දේශනා නවය - අනුපුබ්බවිහාර නවය ද, නාථකරණ ධර්ම දහය - කසිණායතන දහය - කුශල කර්මපථ දහය - සම්මත්ත දහය - ආර්යවාස දහය - අසේඛ ධම්ම දහය - තථාගත බල දහය ද, මෛත්‍රී ආනිසංශ එකොළහ - ධර්මචක්‍ර ආකාර දොළහ - ධුතගුණ දහතුන - බුද්ධඤාණ දාහතර - විමුක්ති පරිපාචනීය ධර්ම පහළොව - ආනාපාන සති දාසය ආකාරය - අපරන්තපනීය ධර්ම දාහත - බුද්ධ ධර්ම දහඅට - ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ ඥාන දහනවය - ඥානවස්තු හතළිස් හතර - උදයව්‍ය ඤාණ පනහ - පණහට වැඩි කුශල ධර්ම - ඥාන වස්තු හැත්තෑහත - කෝටි විසිහතර ලක්‍ෂයක් සමාපත්ති - සංචාරි මහා වජිර ඤාණය - අනන්ත නය සමන්ත පට්ඨාන පවිචය පච්චවෙක්ඛණ දේසනා ඤාණ ද, එසේ ම අනන්ත ලෝකධාතුවල අනන්ත සත්ත්වයන්ගේ ආසය ආදිය හෙළිකරන ඤාණදැයි මේ ආදී අනන්ත අප්‍රමාණ භේද ඇති අන්‍යයන්ට පොදු නොවූ ඉතා අධික වූ ගුණභාග ගුණ කොටස් විද්‍යාමාන වේ, ලැබේ. එහෙයින් කියන ලද ආකාර බෙදීම් ඇති ගුණ භාග උන්වහන්සේට ඇත යන අරුතින් භගවා නම් වේ. භාගවා යනුවෙන් කිවයුත්තෙහි (භා යන්නෙහි) ආකාරයට කෙටි (භ්‍රස්ව) බව කොට භගවා යනුවෙන් කියන ලදී. මෙසේ පළමුකොට භාගවානි = භගවා නම් වෙති.

යස්මා සීලාදයො සබ්බෙ ගුණභාගා අසෙසතො විජ්ජන්ති සුගතෙ තස්මා භගවාති පවුච්චති

2. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ භතවා නම් වෙත් ද? සියලු ලෝකයාගේ හිත පිණිස උත්සාහවත් බවට පැමිණි මිනිසත් බව මුල්කොට ඇති කරුණු අට එක්රැස් කොට සම්මා සම්බෝධිය පිණිස කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති මහාබෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේලා විසින් පිරිය යුතු වූ ඒ දාන පාරමී - සීල පාරමී - නෙක්ඛම්ම පාරමී - පඤ්ඤා පාරමී - විරිය පාරමී - බන්ති පාරමී - සච්ච පාරමී - අධිට්ඨාන පාරමී - මෙත්තා පාරමී - උපෙක්ඛා පාරමී යන දස පාරමී, දස උපපාරමී, දස පරමත්‍ථ පාරමී යන සමතිස් පාරමී, දානාදී සතර සංග්‍රහ වස්තු, සතර අධිෂ්ඨාන, ආත්ම පරිත්‍යාගය, ඇස් පරිත්‍යාගය, ධන පරිත්‍යාගය, රාජ්‍ය පරිත්‍යාගය, අඹුදරුවන් පරිත්‍යාගය යන මහා පරිත්‍යාග පහ, පූර්වයෝග, පූර්ව චරියා, ධර්මය කීම, ඤාතත්‍ථ චරියා, ලෝකත්‍ථචරියා, බුද්ධත්‍ථචරියා යන මේ ආදිය කෙටියෙන් කිවහොත් පුණ්‍ය සම්භාර (රාශිය), ඤාන සම්භාර, බුද්ධ කාරක ධර්මයෝ ය. ඒවා මහාභිනීහාරයේ පටන් කල්ප ලක්‍ෂයක් අධික කොට ඇති සතර අසංඛ්‍යයක් කල් හානභාගිය (ලැබූ ගුණධර්ම පිරිහෙන ගතියට නැඹුරු වූයේ) සංකිලෙස භාගිය (කෙලෙසෙන ගතියට නැඹුරු වූයේ) ඨිතිභාගිය (ලැබූ ගුණධර්ම එලෙසම පැවතීමක්) නොවී මතු මත්තෙහිත් විශේෂභාගියම (ඉහළ ඉහළ ගුණධර්ම ලැබීමට නැඹුරු වූයේ) වෙයි.

මෙසේ සකස්කොට, නිරතුරුව, ඉතිරි නොවන ලෙස, රැස්කරන ලද මනාව රැස්කරන ලද ගුණ උන්වහන්සේට ඇත යන අරුතින් භතවා නම් වෙති. නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් ‘ත’ කාරයට ‘ග’ කාරය කොට භතවා යන්න භගවා නම් වේ. නොහොත් භගවා යනු කියන ලද ආකාර ඇති ඒ බුද්ධකාරක ධර්මයන්ම කියන ලද ආකාරයෙන් රැස්කළේය. මනාව රැස්කළේය, සම්පූර්ණ කළේය යන අර්ථයි. මෙසේ ද (භතවා ති) රැස් කරන ලද අරුතින් භගවා නම් වෙති.

යස්මා සම්බොධියා සබ්බෙ දානපාරමි ආදිකෙ සම්භාරෙ භත්වා නාථො තස්මාපි භගවා මතො

3. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ භාගෙවනි නම් වෙත් ද? යම් ඒ කෝටි විසිහතර ලක්‍ෂයක් දිනපතා වළඳන (සමවදින) සමාපත්ති භාග (කොටස්) ඇත්ද ඒවා ඉතිරි නොකිරීම් වශයෙන් ලෝකයාට හිත අර්ථය පිණිසද තමාගේ මෙලොව සැප විහරණය පිණිස ද නිරතුරුව භජනය කළේය. සේවනය කළේය. බහුල වශයෙන් කළේය යනුවෙන් (සමාපත්ති) භාග භජනය කළේය යන අරුතින් භගවා නම් වෙති.

නැතහොත් අභිඤ්ඤෙය්‍ය (විශේෂයෙන් දතයුතු) ධර්මවල ද කුසලාදියෙහි ද ස්කන්ධ ආදියෙහි ද පරිඤ්ඤෙය්‍ය (පිරිසිඳ දතයුතු) ආදී වශයෙන් කෙටියෙන් සතරාකාර අභිසමය භාග හෝ විස්තර වශයෙන් ඇස පිරිසිඳ දතයුතුය. (චක්ඛු පරිඤ්ඤෙය්‍යං) -පෙ- ජරාමරණ පිරිසිඳ දතයුතුය. (ජරාමරණං පරිඤ්ඤෙය්‍යං) යන ආදී පිරිසිඳ දතයුතු නොයෙක් භාග ද ඇසේ හටගැනීමට හේතුව (චක්ඛුස්ස සමුදයො) පහකළ යුතුය. -පෙ- ජරාමරණ හටගැනීමට හේතුව දුරුකළ යුතුය යනාදී දුරු කළයුතු භාග ද ඇසේ නැතිවීම (චක්ඛුස්ස නිරොධො) ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ යුතුය, ජරාමරණ නැතිවීම ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ යුතුය යන ආදී ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළයුතු භාග (සච්ඡිකාතබ්බ භාගා) ද ඇස නැතිවීමට පමුණුවන ප්‍රතිපදාව (චක්ඛු නිරෝධගාමිනී පටිපදා) වැඩිය යුතුය. -පෙ- සතර සතිපට්ඨානය වැඩිය යුතුය යනාදී වශයෙන් නොයෙක් භේද ඇති වැඩිය යුතු ධර්ම භාග ද යන ඒ සියල්ල භජනය කළේය. සුදුසු පරිදි ගෝචර වශයෙන් - භාවනා වශයෙන් - සේවන වශයෙන් ඇසුරු කළේය. මෙසේ ද භාග (කොටස්) ඇසුරු කළේය යන අරුතින් (භාගෙ වනීති) භගවා නම් වෙති.

නැතහොත් මේ සාධාරණ ශීලාදී ධර්මස්කන්ධ, ගුණ කොටස් ගුණභාග හික්මවිය යුතු සිත්වල කෙසේ පිහිටුවන්නෙම් දැයි මහා කරුණාවෙන් ප්‍රාර්ථනා කළහ. උන්වහන්සේගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව අදහස් කරන ලද ප්‍රතිඵල ගෙනෙන ලද්දේ විය. මෙසේ කොටස් භජනය කළේය යන අදහසින් භගවා නම් වෙති.

යස්මා ඤෙය්‍ය සමාපත්ති ගුණභාගෙ තථාගතො භජි පත්‍ථයි සත්තානං හිතාය භගවා තතො

4. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ භගෙ වනි නම් වෙත් ද? පළමුව කෙටියෙන් කරන ලද පින්වලින්, ප්‍රයෝගවලින් පිරුණු සම්පත් ඇති ආකාරයෙන් භජනය කරනු ලැබෙත් යන අර්ථයෙන් ‘භග’ නම් වේ. (එනම්) ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්පත් ය. එහි තථාගතයන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පෙර බෝසත්වරයෙක්ව සිටිමින් ලෞකික සම්පත් ඉතා උසස් අයුරින් භජනය කළහ, සේවනය කළහ. යම්තැනක පිහිටා නිරවශේෂ වශයෙන් බුද්ධකාරක ධර්ම රැස්කරමින් බුද්ධකාරක ධර්මයන් දියුණු කළාහුද බුදුබවට පත්වී ඒ නිවැරදි සැප ඇසුරු කළා වූ අන්‍යයන්ට පොදු නොවූ ලෝකෝත්තර සම්පත් ද භජනය කළහ, සේවනය කළහ. විස්තර වශයෙන් ප්‍රදේශ රාජ්‍ය සම්පත්, සක්විති සම්පත්, දිව්‍යරාජ්‍ය සම්පත් ආදී වශයෙන් ධ්‍යාන, විමෝක්‍ෂ, සමාධි, සමාපත්ති, ඥාන දර්ශන, මාර්ග භාවනා ඵල ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීම ආදී උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්ම වශයෙන් ද නොයෙක් ආකාර වූ අන්‍යයන්ට පොදු නොවූ සම්පත් භජනය කළහ, සේවනය කළහ. මෙසේ සම්පත් (භගෙ) භජනය කළහ (වනි) යන අරුතින් භගවා නම් වෙති.

යා තා සමපත්තියො ලොකෙ යා ච ලොකුත්තරා පුථු සබ්බා තා භජි සම්බුද්ධො තස්මාපි භගවා මතො

5. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ භත්තවා නම් වෙත් ද? උන්වහන්සේට භක්තිමත් වූ දැඩිසේ භක්තිමත් වූ අය බොහෝ ඇත යන අරුතින් භගවා නම් වෙති.

තථාගතයන් වහන්සේ මහාකරුණා -සර්වඥතා ඥානාදී ප්‍රමාණයක් නැති, උපමා නැති, බලවත් වූ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වූ, සියලු අර්ථවල (යහපතෙහි) ආරක්ෂාව පෙරටුකොට ඇති නිරවශේෂ සියලු හිත සැප නියම කිරීමෙහි යෙදුණු ඉතා අධික වූ (නිරතිසයාය) ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙන් දෙවිමිනිසුන් සහිත ප්‍රජාවට ඉතාමත්ම උපකාරි වූ බැවින් ද දෙතිස්මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ, අසූවක් අනූ ව්‍යඤ්ජන (කුඩා සලකුණු) බුදු සිරුරින් නික්මෙන බඹයක් පමණ වූ ආලෝකය (ඛ්‍යාමප්පභා) ආදී අන්‍යයන්ට පොදු නොවූ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් සැරසුණු රූපකාය ඇති බැවින් ද ‘ඉති පි සො භගවා’ යනාදී ක්‍රමයෙන් පැවති සත්‍ය වශයෙන් අවබෝධ කරන ලද ගුණ ඇති තුන්ලොව පතුරුවන අතිශය මහත් වූ අතිශය පිරිසිදු වූ ස්තුති ඝෝෂාවෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද, උසස් ම ආකාරයෙන් කෙළවරට පැමිණි අල්පේච්ඡ බව, ලද දෙයින් සතුටුවන බව ආදී ගුණයන්හි මනාව පිහිටි බැවින් ද දසබලය, චතුර්වෛසාරද්‍ය (නිර්භයභාවය ඇතිකරන කරුණු සතර) ආදී ඉතා වැඩි (නිරතිසය) ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් ද ‘රූපප්පමාණො රූපප්පසන්නො, ඝොසප්පමාණො ඝොසප්පසන්නො, ලූඛප්පමාණො, ලූඛප්පසන්නො, ධම්මප්පමාණො, ධම්මප්පසන්නො’ ‘උස, මහත ආදී වශයෙන් රූපයෙහි ප්‍රමාණය ගෙන රූපයට ප්‍රසන්න වූයේ, අනුන්ට ස්තුති කිරීමාදී ගුණ කීමෙහි ප්‍රමාණය ගෙන එහි ප්‍රසන්න වූයේ, රළු සිවුරු, සෙනසුන් ආදියෙහි ප්‍රමාණය ගෙන එහි ප්‍රසන්න වූයේ, සීල, සමාධි, ආදී ධර්මයෙහි ප්‍රමාණය ගෙන එහි ප්‍රසන්න වූයේ’ යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රමාණ සතරකින් යුත් ලෝකවාසීන්කෙරෙහි හැම අයුරින්ම ප්‍රසාදය ගෙන එන බැවින් හාත්පසින් ප්‍රසාදය ඇතිකරන බැවින් දෙවි මිනිසුන් සහිත අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ගේ ආදර - බහුමාන ගෞරවයට ආයතනයක් වූ බැවින් උතුම් ප්‍රේමයට සම්භක්තියට ස්ථානයක් වෙති. උන්වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටියා වූ අය ගුණ දැන නොසැලෙන ප්‍රසාදයෙන් යුක්ත වූවාහු වෙත් ද, කිසියම් ප්‍රමණයකු විසින් හෝ බ්‍රාහ්මණයකු විසින් හෝ දෙවියකු විසින් හෝ මාරයකු විසින් හෝ බ්‍රහ්මයකු විසින් හෝ ඔවුන්ගේ සම්භක්තිය සෙලවිය නොහැකි ය.

එසේ ම ඔවුහු උන්වහන්සේගේ අණට දැඩි භක්තිමත් භාවයෙන් හෝ තමාගේ ජීවිත පරිත්‍යාගයෙහි දී ද එහි (උන්වහන්සේ කෙරෙහි) ප්‍රසාදය දුරු නොකරති.

එහෙයින් ‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො - කල්‍යාණ මිත්තො දළ්හභත්තී ච හොති’ යි කියන ලදී.

‘සෙය්‍යථාපි භික්‍ඛවෙ මහා සමුද්දො ඨිතධම්මො වෙලං නාතිවත්තති එවමෙව ඛො භික්‍ඛවෙ යං මයා සාවකානං සික්‍ඛාපදං පඤ්ඤත්තං තං මම සාවකා ජීවිතහෙතු පි නාකික්කමන්ති’

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භත්තවා නම් වෙති. නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් ‘භත්තවා’ යන දෙයෙහි එක් ‘ත’ කාරයක් ලොප්කොට අනිත් ‘ත’ කාරයට ‘ග’ කාරයකොට භගවා යනුවෙන් පදය සාදාගනු ලැබේ.

ගුණාතිසය යුත්තස්ස යස්මා ලොකෙ හිතෙසිනො සම්භත්තා බහවො සත්‍ථු භගවා තෙන වුච්චති

6. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ ‘භගෙ වමි’ නම් වෙත් ද? යම්හෙයකින් තථාගතයන් වහන්සේ බෝසත්වරයෙකු වශයෙන් සිටියදී ම පෙර ජාතිවලදී පාරමිතා පුරමින් භග නම් වූ යස-ඉසුරු පිරි සම්පත් වැමැරී ද කෙළපිඬක් මෙන් බලාපොරොත්තු නැතිව ඉවතා දැමීද එසේම උන්වහන්සේ විසින් සෝමනස්ස කුමාර කාලයෙහි, හත්‍ථිපාල කුමාර කාලයෙහි, අයෝඝර පණ්ඩිත කාලයෙහි, මූගපක්ඛ පණ්ඩිත කාලයෙහි, චූල සුතසෝම කාලයෙහි යන මේ ආදී කාලවල නෙක්ඛම්ම පාරමිතාව පිරිම් වශයෙන් දිව්‍යරාජ්‍ය සමාන රජසැප පරිත්‍යාග කරන ලද ආත්මභාවයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත.

අවසන් ආත්මභාවයෙහි දී ද අතට පත් දෙව්ලෝ අධිපතිකමට සමාන සතර දිවයින්වල සම්පත් ද සක්විති සම්පත් ඇසුරු කොට ඇති සත්රුවනින් බබලන සම්පත් ද ඇති සක්විති සැපත තණකොළයක් තරම්වත් නො හඟිමින් අපේක්ෂාවක් නැතිව දුරුකොට අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට සම්‍යක් සම්බෝධිය අවබෝධ කළාහුය. එහෙයින් මේ සම්පත් ආදී භග වැමෑරූහ යන අරුතින් භගවා නම් වෙති. නැතහොත් භානි නම් තාරකාවෝය. ඒවා හා සමානව ගමන් කරති, පවතිත් යන අරුතින් ‘භග’ නම්වේ. කල්පයක් පවත්නා බැවින් සිනේරු, යුගන්ධර, උතුරුකුරු, හිමවත ආදී ලෝක වස්තු විශේෂයන් ඇසුරු කළ යම් ශෝභාවක් වේද එයද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැමෑරූහ. එහි ඇති සත්තාවාස ඉක්මවීම් වශයෙන් එය හා බැඳුණු ඡන්‍දරාගය පහකිරීමෙන් දුරුකළහ යන අර්ථයි. මෙසේ භග වැමෑරු අරුතින් භගවා නම් වෙති.

චක්කවත්තිසිරිං යස්මා යසං ඉස්සරියං සුඛං පහාසි ලොකවිත්තඤ්ච සුගතො භගවා තතො

7. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ භාගෙ වමි නම් වෙත් ද? භාග නම් කොටස්ය. ඒවා ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු වශයෙන් ද එහි ද රූප, වේදනාදී වශයෙන් ද අතීතාදී වශයෙන් ද නොයෙක් ආකාරය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ සියලු ප්‍රපඤ්ච (කෙලෙස්) සියලු (කාමාදී) යෝග, සියලු (අභිජ්ඣාදී) ග්‍රන්ථ, සියලු සංයෝජන සහමුලින් සිඳ දමා අමෘතධාතුව අවබෝධ කරමින් වැමෑරූහ. බලාපොරොත්තු නැතිව ඉවත දැමූහ. (අත්හළ ඒවාවෙත) පසුව නොගියහ.

එසේම මුන්වහන්සේ හැමතැන පැතිර ඇත්තා වූ පඨවි, ආපෝ, තේජෝ, වායෝ, ඇස, කණ, නාසය, දිව, කය, මන, රූප, සද්ද, ගන්‍ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බ, ධම්ම, චක්ඛු විඤ්ඤාණ, සෝත විඤ්ඤාණ, ඝාණ විඤ්ඤාණ, ජීව්හා විඤ්ඤාණ, කාය විඤ්ඤාණ, මනෝ විඤ්ඤාණ, චක්ඛු සම්ඵස්සය -පෙ- මනෝ සම්ඵස්සය (මනෝ ස්පර්ශය), චක්ඛු සම්ඵස්සජ වේදනාව -පෙ- මනෝ සම්ඵස්සජ වේදනාව, (මනෝ ස්පර්ශයෙන් උපන් වේදනාව), චක්ඛු සම්ඵස්සජ සඤ්ඤාව -පෙ- මනෝ සම්ඵස්සජ සඤ්ඤාව, චක්ඛු සම්ඵස්සජ චේතනාව -පෙ- මනෝ සම්ඵස්සජ චේතනාව, රූප තණ්හාව -පෙ- ධම්ම තණ්හාව, රූප විතක්කය -පෙ- ධම්ම විතක්කය, රූප විචාරය -පෙ- ධම්ම විචාරය, යනාදී වශයෙන් පදයක් පාසා ධර්ම විභාග වශයෙන් ද සියලුම දහම් කොටස් ඉතිරි නොකොට වැමෑරූහ. බලාපොරොත්තු නැතිව පරිත්‍යාගයෙන් (හැර දැමීමෙන්) ඉවත දැමූහ.

‘යන්තං ආනන්‍ද චත්තං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං තං තථාගතො පුන පච්චාවමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති’

මෙසේ ද භාග (කොටස්) වැමෑරූහ යන අරුතින් භගවා නම් වෙති.

නැතහොත් ‘භාගෙ වමි’ යනු සියලුම කුසල් අකුසල්, සාවජ්ජ (වැරදි සහිත) අනවජ්ජ (වැරදි රහිත), හීන (පහත්) ප්‍රණීත (උසස්), කණ්හ (පව්) සුක්ක (පින්) යන සප්‍රතිභාග ධර්මයන් ආර්යමාර්ග ඥානය නමැති මුඛයෙන් වැමෑරූහ. බලාපොරොත්තු නැතිව හැර දැමූහ, දුරුකළහ, අන්‍යයන්ට ද ඒ සඳහා ධර්මය දේශනා කළහ යනුයි.

‘ධම්මාපි වො භික්‍ඛවෙ පහාතබ්බා පගෙව අධම්මා, කුල්ලූපමං වො භික්‍ඛවෙ ධම්මං දෙසිස්සාමි නිත්‍ථරණත්‍ථාය නො ගහණත්‍ථාය’

මෙසේ කොටස් වැමෑරූහ යන අරුතින් භගවා නම් වෙති.

“ඛන්‍ධායතනධාතාදි ධම්මභෙදා මහෙසිනා කණ්හා සුක්කා යතො වන්තා තතොපි භගවා මතො”

එහෙයින් කියන ලදී -

“භාගවා භතවා භාගෙ භගෙ ච වනි භත්තවා භගෙ වමි තථා භාගෙ වමීති භගවා ජිනො” යනුවෙන්

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, අරහතා යනු කෙලෙසුන් කෙරෙන් දුරු වූ බැවින් ද, ඉතිරි නොකොට කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද සංසාර චක්‍රයේ ගරාදි නැසූ බැවින් හෝ (චීවරාදී) ප්‍රත්‍ය ආදියට සුදුසු බැවින් පව් කිරීමෙහි රහසිගත බවක් නැති බැවින් යන මේ කරුණුවලින් සුදුසු වූ බැවින් ‘අරහ’ නම් වෙති. මේ මෙහි කෙටි කිරිමයි. විස්තරය විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලද ආකාරයෙන් දතයුතු ය.

මෙහි භගවතා යන මෙයින් උන්වහන්සේගේ භාග්‍යවත් බව දැක්වීමෙන් කල්ප අසංඛ්‍ය ගණනකදී රැස්කරන ලද පුණ්‍ය රාශීන් ඇති බැවින් සියගණන් පුණ්‍ය ලක්‍ෂණ දරන, දෙතිස්මහා පුරුෂ ලක්‍ෂණ, අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන, ඛ්‍යාමප්‍රභා (සවනක් බුදුරැස්) කේතූමාලාදියෙන් සරසන ලද අනුන්ට පොදු නොවූ රූපකාය සම්පත්තිය දක්වන ලද්දේ වෙයි.

අරහතා යන මෙයින් උන්වහන්සේගේ ඉතිරි නොකොට කෙලෙස් දුරුකිරීම දැක්වීමෙන් ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කිරිමට ආසන්න කාරණය වූ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කිරීම දැක්වීම් වශයෙන් දසබල - සතර විශාරද ඥාන - අසාධාරණ (අන් අයට නැති) ඥාන හය - ආවේණික බුද්ධ ධර්ම දහඅට ආදී සිතිය නොහැකි, ප්‍රමාණයක් නැති ධර්මකාය සම්පත්තිය දක්වන ලද්දේ වෙයි. ඒ දෙකින්ම ලෞකික පරීක්‍ෂකයන්ගේ බොහෝ මත ඇති බව ද ගිහි පැවිදි අය විසින් උන්වහන්සේ වෙත විශේෂයෙන් යාමට සුදුසු බව ද එසේ ගියා වූ ඔවුන්ගේ කායික චෛතසික දුක් ඉවත් කිරීමෙහි සමත් බව ද ආමිසදාන ධර්මදානවලින් උපකාර කරන ලද බව ද ලෞකික ලෝකෝත්තර ගුණ සංයෝජනයෙහි (එකට යෙදීමෙහි) සමත් බව ද ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

එසේ ‘භගවතා’ යන මේ වචනයෙන් චරණ ධර්ම අතුරෙන් ඉහළින් ඇති දිව්‍ය විහාර ආදී විහාර විශේෂයන් එකට යෙදීම දැක්වීමෙන් චරණ සම්ප්‍රදාව දක්වන ලද්දේ වෙයි. ‘අරහතා’ යන මේ වචනයෙන් සියලු විද්‍යාවන්හි මුදුන්පැමිණි ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කරන ඥානය අවබෝධ කිරීම දැක්වීමෙන් විද්‍යා සම්ප්‍රදාව දක්වන ලද්දේ වෙයි. පළමු කරුණෙන් අනතුරුදායක හා සසරින් එතරට පමුණුවන ධර්මයන් නොවෙනස් ආකාරයෙන් බෙදා දක්වන ලද බව දැක්වීමෙන් අවසන් විසාරද ඤාණ දෙක එකට යෙදීම ද අවසන් කරුණින් වාසනා සහිත ඉතිරි නොකොට කෙලෙසුන් දුරුකිරීම දැක්වීමෙන් පළමු විසාරද ඤාණ දෙක එකට යෙදීම ද ප්‍රකට කරන ලද්දේ වෙයි.

එසේ පළමු කරුණෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රතිඥා (පොරොන්දු) සත්‍යය, වාග් (කතා) සත්‍යය, ඥාන සත්‍යය දැක්වීමෙන් කාම ගුණ - ලෝකාධිපත්‍යය - යස (පිරිවර) ලාභ සත්කාර ආදිය පරිත්‍යාග කිරීම දැක්වීමෙන් ද සත්‍යාධිෂ්ඨානය ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීම ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි. දෙවැන්නෙන් සියලු සංස්කාරයන්ගේ සන්සිඳීම හා අවබෝධය දැක්වීමෙන් ද සම්‍යක් සම්බෝධිය දැක්වීමෙන් ද උපසම අධිෂ්ඨානය ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීම ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

එසේ ලෝකෝත්තර ගුණයෙහි කරන ලද ප්‍රාර්ථනා ඇති බෝධිසත්ත්වයකු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව යෙදීමෙන් පොරොන්දු වූ පරිදි සියලු පාරමිතාවගෙන් ඉවත් නොවීමෙන් සත්‍යාධිෂ්ඨානය ද පාරමිතාවන්ට විරුද්ධ දේ පරිත්‍යාගයෙන් ත්‍යගාධිෂ්ඨානය ද පාරමිතා ගුණවලින් සිත සන්සිඳීමෙන් උපසම අධිෂ්ඨානය ද අනුන්ට යහපත සලසන උපායෙහි දක්‍ෂභාවයෙන් ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ බවට ගියේ වෙයි.

එසේම යාචක ජනයාට බොරු නොකියා දෙන්නෙමියි පිළිගැනීමෙන් හා පොරොන්දුවට අවිරුද්ධව (පොරොන්දුව කඩනොකර) දීමෙන් සත්‍යාධිෂ්ඨානය ද දිය යුතු දේ හා ඉන් ලැබෙන විපාක පරිත්‍යාගයෙන් ත්‍යගාධිෂ්ඨානය ද දිය යුතු දේ, පිළිගන්නා අය, දීම, දිය යුතු දේ නිමවූ කල්හි ලෝභය, ද්වේෂය, මෝහය, භය සන්සිඳීමෙන් උපසම අධිෂ්ඨානය ද සුදුසු පරිදි සුදුසු කාලයෙහි සුදුසු විධියෙන් දන්දීමෙන් ද ප්‍රඥාවෙන්, වඩා උසස් බැවින් ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය ද සම්පූර්ණ බවට ගියේ වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු පාරමිතාවන්හි ද සතර අධිෂ්ඨාන (සත්‍ය - ත්‍යාග - උපසම - ප්‍රඥා) සම්පූර්ණ වීම දතයුතුය.

සියලුම පාරමිතා, සත්‍යයෙන් වඩන ලද්දේය. වචනවලින් සලකුණු කරන ලද්දේය. සන්සිඳීමෙන් වඩන ලද්දේය. ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වූයේ වෙයි. මෙසේ සතර අධිෂ්ඨානයෙන් හටගත්තා වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය ද සත්‍යාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ශීල විශුද්ධිය ද ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ආපදාවන්හිදී ශක්තිය ද දතයුතුය. ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ආජීව (ජීවිකාවේ) පිරිසිදුකමද උපසම අධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් චිත්ත විශුද්ධිය ද ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් දෘෂ්ටි විශුද්ධිය ද එසේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය හටගැනීම නිසා ආශ්‍රයෙන් උන්වහන්සේගේ සීලය දතයුතුය. ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හටගැනීම නිසා කථාවෙන් පිරිසිදු බව දතයුතුයි. උපසම අධිෂ්ඨානය හටගැනීම නිසා සාකච්ඡාවෙන් ප්‍රඥාව දතයුතුය.

එසේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් දුෂ්ට නොවූයේ ඉවසති. ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් නොඇලුනේ පරිභෝග කරති. උපසම අධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් අහිතවත් අය වර්ජනය කරති. ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් නොමුළා වූයේ දුරු කරති. එසේ උන්වහන්සේගේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මීමේ (නෙක්ඛම්ම සුඛ) සැපයට පැමිණීම, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් (කාය - චිත්ත - උපධි යන විවේක වශයෙන්) පචිවේක සැපයට පැමිණීම, උපසම අධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් කෙලෙස් සංසිඳීමේ (උපසම) සැපයට පැමිණීම, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් නිවන් (සම්බෝධි) සැපයට පැමිණීම දක්වන ලද්දේ වෙයි.

සත්‍යාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් විවේකයෙන් උපන් ප්‍රීතියට හා සැපයට පැමිණීම, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් සමාධියෙන් උපන් ප්‍රීතියට හා සැපයට පැමිණීම, උපසම අධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් අප්‍රීතියෙන් උපන් (ප්‍රීතිය නැතිව උපන්) කාය සැපයට පැමිණීම, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් සති පාරිශුද්ධියෙන් උපන් උපේක්‍ෂා සැපයට පැමිණීම දක්වන ලද්දේ වෙයි. එසේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් බොරු නොකිරීම් වශයෙන් පරිවාර සම්පත්ති ලක්‍ෂණය හා ප්‍රත්‍ය සැප එක්වීම දක්වන ලද්දේ ය. ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ලොල්නැති බැවින් ලද දෙයෙහි සතුටු වීමේ ලක්‍ෂණය හා ස්වභාව සැප එක්වීම දක්වන ලද්දේය. උපසමාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් කෙලෙස්වලින් මැඩ නොපවත්වන බැවින් කරන ලද පින් ඇති බව නම් වූ හේතුවෙන් සැප එක්වීම දක්වන ලද්දේය. ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ඤාණ සම්පත්තියෙන් නිර්වාණාවබෝධ වශයෙන් විමුක්ති ලක්‍ෂණය හා දුක් සන්සිඳුවන සැපය එක්වීම දක්වන ලද්දේය.

එසේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ආර්ය වූ ශීලස්කන්ධයේ අනුබෝධය හා ප්‍රතිවේධය සිදුවීමද ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ආර්ය වූ සමාධි ස්කන්ධයේ අනුබෝධය හා ප්‍රතිවේධය සිදුවීම ද ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ආර්ය වූ ප්‍රඥා ස්කන්ධයේ - අනුබෝධය හා ප්‍රතිවේධය සිදුවීම ද උපසම අධිෂ්ඨානය හටගැනීමෙන් ආර්ය වූ විමුක්ති ස්කන්ධයේ අනුබෝධය හා ප්‍රතිවේධය සිදුවීම ද දක්වන ලද්දේ වෙයි.

සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් සිවුපසය ලැබීම සමෘද්ධ වීමද ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් සියල්ල අත්හැරිම සමෘද්ධ වීමද උපසම අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් ඉන්ද්‍රිය සංවරශීලය සමෘද්ධ වීමද ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් බුද්ධිය සමෘද්ධ වීම ද එයින් ම නිර්වාණය සමෘද්ධ වීම ද වෙයි. එසේම සත්‍යාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය ලැබීම ද ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් සතර ආර්යවංශය ලැබීම ද උපසම අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් සතර ආර්ය විහාරය ලැබීම ද ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ වීමෙන් සතර ආර්ය ව්‍යවහාරය ලැබීම ද දක්වන ලද්දේ වෙයි.

වෙනත් ක්‍රමයක් - භගවතා යන මෙයින් සත්ත්වයන්ගේ ලෞකික ලෝකෝත්තර සම්පත්තිය බලාපොරොත්තු වීම දැක්වීමෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි.

අරහතා යන මෙයින් ප්‍රහාණ සම්පත්තිය දැක්වීමෙන් ප්‍රහාණ ප්‍රඥාව ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි. එහි උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවෙන් ධර්ම රාජ්‍යයට පත්වීම ද කරුණාවෙන් ධර්මය බෙදීම ද, ප්‍රඥාවෙන් සසර දුකෙහි කලකිරීම ද කරුණාවෙන් සසර දුක් ඉවසීම ද, ප්‍රඥාවෙන් අනුන්ගේ දුක් පිරිසිඳ දැනීම ද කරුණාවෙන් අනුන්ගේ දුකට ප්‍රතිකාර කිරීමේ ආරම්භය ද,ප්‍රඥාවෙන් පිරිනිවීමට අභිමුඛ බව ද කරුණාවෙන් එය ලැබීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමා තරණය කිරීම ද කරුණාවෙන් අනුන් තරණය කරවීම ද, ප්‍රඥාවෙන් බුදුබව සිදුවීම ද කරුණාවෙන් බුදුකිස සිදුවීම ද නැතහොත්, කරුණාවෙන් බෝධිසත්ත්ව භූමියෙහි දී සසරට අභිමුඛ බව ද ප්‍රඥාවෙන් එහි නො ඇලීම ද, එසේ කරුණාවෙන් අනුන්ට හිංසා නො කිරීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමා අනුන් විසින් බිය නොකිරීම ද,කරුණාවෙන් අනුන් රකිමින් තමන් රකියි. ප්‍රඥාවෙන් තමන් රකිමින් අනුන් රකියි. එසේ කරුණාවෙන් අනුන් නො තැවීම ද ප්‍රඥාවෙන් තමා නො තැවීම ද එයින් තමාට හිත පිණිස පිළිපැදීම ආදියෙහි එන සිවුවන පුද්ගලභාවය සිදුවූයේ වෙයි.

එසේ කරුණාවෙන් ලෝකයාට පිහිටවන බව ප්‍රඥාවෙන් තමාට පිහිටවන බව. උන්වහන්සේගේ කරුණාවෙන් නො නැමුණු බව ප්‍රඥාවෙන් උඩඟුකම නැති බව එසේ කරුණාවෙන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි උපන් අනුග්‍රහය, ප්‍රඥාව අනුව ගිය බැවින් සියලු තැන්හි නො ඇලුණු සිත් නැත්තේ, ප්‍රඥාවෙන් සියලු ධර්මයන්හි නො ඇලුණු සිත් ඇත්තේ, කරුණාව අනුව ගිය බැවින් සියලු සත්ත්වයන්ට අනුග්‍රහ පිණිස නො පවත්නේ නොවේ.

යම්සේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කරුණාව, සෙනෙහසින් ශෝකයෙන් තොර ද එසේ ප්‍රඥාව මම වෙමි (අහිංකාර), මගේ වෙයි (මමිංකාර) යන්නෙන් තොරය. මෙසේ අන්‍යොන්‍ය වශයෙන් මනාව පිරිසිදු කළ හෙයින් පරම විශුද්ධ යයි දතයුතුය. එහි ප්‍රඥා ක්‍ෂේත්‍රය (තථාගත) බලය වෙයි. කරුණා ක්‍ෂේත්‍රය විශාරද ඥාන වෙයි. ඒවා අතරින් බලය යෙදීමෙන් අනුන් විසින් මැඩ නො පවත්වයි. විශාරද ඥාන යෙදීමෙන් අනුන් මැඩපවත්වයි. බලවලින් ශාස්තෲ සම්පත්තිය සිද්ධ වෙයි. විශාරද ඥානවලින් ශාසන සම්පත්තිය සිද්ධ වෙයි. එසේම බලවලින් බුද්ධ රත්නය සම්පුර්ණ වෙයි. විශාරද ඤාණවලින් ධර්මරත්නය සම්පූර්ණ වෙයි. මේ මෙහි ‘භගවතා’ ‘අරහතා’ යන පද දෙකෙහි අර්ථ යෙදීම පිළිබඳ මුඛමාත්‍ර දැක්වීමයි. (ප්‍රධාන කරුණු කීපයක් ඉදිරිපත් කිරීමයි.)

කුමක් නිසා මෙහි දී ‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යනුවෙන් කියා නැවතත් ‘වුත්තං’ යනුවෙන් කියන ලද ද? අසා දැනගත් දේ ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීමෙන් නියම කළ දෙය දැක්වීම පිණිසය. යම්සේ කිසිවකු විසින් අනුන්ගෙන් අසා කියන ලද්දක් දන්නා කෙනෙකු විසින් කියන ලද්දක් අනුන් විසින් කියන ලද්දක් නිසා ඔහු විසින්ම කියන ලද්දක් නොවේ. ඔහු විසින් එය නොකියන ලද්දේමය. තවද ඇසීම ද නැත.

මෙසේ මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුන්ගෙන් නොඅසා තමන් වහන්සේගේ ඤාණයෙන් තමන්වහන්සේ විසින් අවබෝධ කළ දෙයම දේශනා කරන ලදී යන මේ විශේෂය පෙන්වීම පිණිස දෙවරක් ‘වුත්තං’ යනුවෙන් කියන ලදී. ‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යන කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලදී. අනිකකු විසින් කියන ලද දෙයක් අසන ලද්දක් මෙන් නොවේ යන මේ අදහස කියන ලද්දේ වෙයි. අධික වචනය අනිත් අථයක් අවබෝධ කරවයි යන අරුතින් පුනරුක්ති දෝෂයක් නැත. මෙයින් පසුව ද මේ ක්‍රමය යි.

පෙර සූදානම් නොවූ (පිළියෙළ නොකළ) බව දැක්වීම පිණිස දෙවරක් ‘කියන ලදී’ යැයි කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුදු බැවින් අවස්ථාවට ගැළපෙන ලෙස උපන් වැටහීමෙන් පැමිණි පිරිසේ අදහසට අනුරූපව දහම් දෙසති. දන්දීමාදියට මෙන් ඒ සඳහා පෙර සූදානමක් නැත. එහෙයින් ඒ කාරණය දක්වයි. එය ද පෙර සූදානම් නොකරන ලද්දකි. තර්කයෙන් නො මඬනා ලද්දකි. තම හැඟීමට අනුව නො විමසන ලද්දකි. එසේ වුවත් හික්මවීමට සුදුසු පුද්ගලයන්ගේ අදහසට අනුරූපව තැනට සුදුසු වශයෙන් පැවතියේමය යන මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.

(අනිකකු විසින්) නො පැවැත්විය හැකි වචනයක් බව දැක්වීම පිණිස හෝ දෙවරක් ‘වුත්තං’ යයි කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද යමක් වේ නම් එය දේශනා කරන ලද්දේමය. එය අක්‍ෂර සම්පත්තියෙන් හෝ අර්ථ සම්පත්තියෙන් කිසිවකු විසින් ප්‍රතික්‍ෂේප කළ නොහැක.

‘ශ්‍රමණයකු විසින් හෝ බ්‍රාහ්මණයකු විසින් හෝ නො පැවැත්විය හැකි ඒ අනුත්තර ධර්මචක්‍රය බරණැස ඉසිපතන මිගදායෙහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවත්වන ලදී’ යනුවෙන් එය කියන ලද්දේම ය.

අනිකක් ද කියන ලදී.

මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ පැමිණෙන්නේ ය. පැමිණ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් විසින් පනවන ලද මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය වනාහි දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය නොවේ. මම මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය හැර අනිත් දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයක් පනවන්නෙමි යි යන මේ කාරණය විද්‍යාමාන නොවේ’ යනාදී වශයෙනි.

එහෙයින් අනිකකු විසින් නො පැවැත්විය හැකි වචනයක් බව දැක්වීම පිණිස ද දෙවරක් වුත්තං = (කියන ලදී) යයි කියන ලදී.

නැතහොත් අසන්නන්ට ප්‍රයෝජනයක් ඇතිකරන බව (අර්ථ නිෂ්පාදනය කරන බව) දැක්වීම පිණිස දෙවරක් ‘කියන ලදී’ යයි කියන ලදී. අනුන්ගේ ආසය (සිතේ ස්වභාවය) ආදිය නො දන්නා වූ සර්වඥ නොවන කෙනෙකු විසින් අදේශයකදී (නුසුදුසු තැනකදී) අකාලයක දී (නුසුදුසු කාලයකදී) කියන ලද දෙය සත්‍ය වුවත් එය අසන්නන්ට අර්ථ නිෂ්පාදනයෙහි අසමත් බැවින් නො කියන ලද්දක් නම් වන්නේය. අසත්‍යයක් කියන ලද නම් කවර කතා ද? සම්මා සම්බුදු බැවින් මනාව අනුන්ගේ ආසය ආදිය ද දේශ-කාල-අර්ථ සිද්ධිය ද දන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කියන ලද්ද ඒකාන්තයෙන් අසන්නන්ට අදහස් කරන ලද අර්ථය නිෂ්පාදනය වන බැවින් (එය) කියන ලද්දක්ම වෙයි. උන්වහන්සේගේ නො කියන ලද ක්‍රමයක් නැත. එහෙයින් අසන්නන්ට අර්ථ නිෂ්පාදක බව දැක්වීම පිණිස ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යයි කියන ලදී. තව ද යම්සේ යම් නොදන්නා ලද අර්ථයක් ඇත්තේ ද, සත්‍ය පිණිස යමකට නො පිළිපන්නේ ද එය නො අසන ලද්දක් නම් වේ. මෙසේ යමක් මනාව නො පිළිගන්නා ලද ද එය නො කියන ලද්දක් නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සිවු පිරිසම මනාව පිළිගෙන සත්‍යාවබෝධය පිණිස (තථත්තාය) පිළිපදිති. එහෙයින් මනාව පිළිගත් බව දැක්වීම පිණිස ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යයි කියන ලදී.

නැතහොත් ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් කරන දේශනාවල විරුද්ධ නොවන වචන ඇති බව දැක්වීම පිණිස දෙවරක් ‘වුත්තං’ යයි කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම්සේ කුසල-අකුසල, සාවද්‍ය-අනවද්‍ය භේද ඇති ධර්මයන් ද පැවැත්ම නැවැත්ම, සම්මුති-පරමාර්ථ ද බොරු නොකරමින් දේශනා කරත් ද එසේම ධර්ම සේනාපති ආදී වූ ආර්යයන් වහන්සේලා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ සිටින කල්හි ද පිරිනිවි කල්හි ද උන්වහන්සේගේම දේශනාව අනුව ගොස් කියති. එහි නානා වාදයක් නැත. එහෙයින් වුත්තමරහතා එයින් පසු කාලයෙහි අරහත් වූ ආර්ය සංඝයා විසින් දැයි මෙසේ ආර්යයන් අතර අවිරුද්ධ වචන ඇති බව දැක්වීම පිණිස මෙසේ කියන ලදී.

නැතහොත් පෙර සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් කියන ලද න්‍යාය ඇති බව දැක්වීම පිණිස ද දෙවරක් ‘වුත්තං’ යි කියන ලදී. ජාති ගෝත්‍ර ආයු ප්‍රමාණාදී විශේෂයන් ඇතත් දශබල ආදී ගුණයන් සමඟ මෙන් බුදුවරුන්ගේ ධර්ම දේශනාවේ විශේෂයක් නැත. උන්වහන්සේලා අන්‍යොන්‍යව ද තනිව ද මුලින් කී දෙයට පසුව කියන ලද්ද විරුද්ධ නො වන ලෙසම කියත් ද එහෙයින් මේ කාරණය කියන ලදී. යම්සේ පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේලා තමන් වහන්සේලා විසින් ද දැන් අපගේ අර්හත් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද එසේ ම කියන ලදී. මෙසේ පෙර බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් ද තමන්වහන්සේ විසින් ද සූත්‍රාන්තරයන්හි කියන ලද න්‍යාය ඇති බව දැක්වීම පිණිස දෙවරක් ‘වුත්තං’ යි කියන ලදී. ඒ කාරණයෙන් හැමතන්හිම බුදුවරුන්ගේ දේශනාවේ අවිරෝධය දක්වන ලද්දේ වෙයි.

නැතහොත් ‘වුත්තං’ යන යම් මේ දෙවන පදයක් ඇද්ද එය රහතන් වහන්සේ විසින් කියන ලද වචනයක් යයි දතයුතුය. ‘එකධම්මං භික්‍ඛවේ’ යන්න මුල්කොට ඇත්තා වූ ද දැන් කියනු ලබන වචනය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද රහතන් වහන්සේ විසින් ද කියන ලදී යන මේ අදහස කියන ලද්දේ වෙයි. නැතහොත් ‘වුත්තං’ යන යම් මේ දෙවන පදයක් ඇද්ද එය වෙනත් පදයක වචනාර්ථයක් නොවේ. එය වනාහි තැබීම පිණිසය (ඨපනත්‍ථං) යි දත යුතුය. එයින් මේ අදහස දක්වයි: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය කියන ලදී. එය ද කීම් මාත්‍රයක් නොවේ. කථිත මාත්‍රයක් නොවේ. එය වනාහි හික්මවිය යුත්තන්ගේ කුශලමූලය රෝපණය කරන ලදී යන අර්ථය යි. නැතහොත් ‘වුත්තං’ යන යම් මේ දෙවන පදයක් ඇද්ද එය පැවැත්ම පිණිසය (පවත්තනත්‍ථං)යි දතයුතුය. මේ එහි අර්ථයයි. අර්හත් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය කියන ලදී. එයද කීම් මාත්‍රයක් නොවේ. එය වනාහි ඒ උපන්නා වූ චරිතය යන අදහස කියන ලදී. ඒ කාරණයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කියන ආකාරයට කටයුතු කරන (යථාවාදී තථාකාරී) බව දක්වයි. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කියන ලදී. අර්හත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් කියන ලදී යනුවෙන් කියන්නට සුදුසුය යන අර්ථයි.

නැතහොත් ‘වුත්තං’ යන්න සංක්‍ෂිප්ත කථාව කීම සඳහා ය. නැවත (දෙවන) ‘වුත්තං’ යනු විස්තර කථාව දැක්වීම සඳහාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සංක්‍ෂේපයන් (කෙටියෙන්) ද විස්තර වශයෙන් ද දහම් දෙසති. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නොමනා කොට කියන ලද වචන නැති බව දැක්වීම පිණිස ‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යනුවෙන් කියා නැවත ‘වුත්තං’ යි කියන ලදී.

හැමකල්හි ඤාණය අනුව ගිය වචී කර්මය ඇති, සසර පුරුදු සමග දුරුකරන ලද සියලු දොස් ඇති නිදොස් වචන මාර්ගය ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්ගේ නොමනා කොට කීමක් නම් කිසිකලෙකත් නැත. ලොව ඇතැමෙක් සිහිමුළාවෙන් හෝ ඉක්මන්කම නිසා (දවා) හෝ අනිකක් කියන්නෙමියි අනිකක් කීමෙන් (රවා) හෝ යමක් කියා පසුව ලබන ලද සංඥාව (සිහිය) ඇතිව පෙර කියන ලද්ද නොකියන ලද්දක් හෝ කරති. නැතහොත් සංශෝධනය හෝ කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ නොකරති. හැමකල්හි සන්සුන් වූ නුමුළාවන ස්වභාව ඇති සර්වඥතා ඥානයෙන් ගැවසී ගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පටිභාණ පටිසම්භිදාවෙන් තමා ම ළඟට පමුණුවන ලද අර්ථ ඇත්තේ අප්‍රමාණ කාලයක් පුරා රැස්කරන ලද පුණ්‍ය රාශියෙන් මතු වූ අන්‍යයන්ට සාධාරණ (පොදු) නොවූ ඉතා පිරිසිදු වූ විශේෂ කටයුතුවලින් සෝතායතනයට (සවනට) රසායනයක් වූ අසන්නන්ට අමා වැසි වස්සවන්නාක් මෙන් ඇසීමට සරු වූ ඇසීමට ඊට වඩා උතුම් දෙයක් නැති (සවණානුත්තරිය), දක්‍ෂ බව ප්‍රකාශ කරමින් කොවුල් හඬ වැනි මිහිරි හඬින් ස්වභාව නිරුක්තියෙන් හික්මවීමට සුදුසු අයගේ අදහස්වලට අනුරූප වූ වචන කියති. එහි කෙසඟක් (කෙස්ගසක අගක්) තරම්වත් දොසක් නැත. වැරදි ලෙස කීමට ඉඩක් කොයින් ද? එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යමක් කියන ලද ද, එය කියන ලද්දේම ය. එය කිසිකලෙකත් නො කියන ලද්දක් හෝ නො මනා කොට කියන ලද්දක් හෝ නොවේ යන්න දැක්වීම පිණිස ‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යි කියා නැවත ‘වුත්තමරහතා’යි කියන ලදී. මෙසේ එහි පුනරුක්ත දෝෂයක් නැත. මෙසේ මෙහි නැවත කියන ලද ‘වුත්ත’ ශබ්දයේ සාර්ථක බව දතයුතුය.

ඉති මෙ සුතං යන මෙහි ‘ඉති’ යනු: මේ ඉති ශබ්දය හේතුව - පරිසමාපනය (නිම කිරීම- ආදි (අවයවය) - පදාර්ථ විපර්යාසය (පදවල අර්ථ වෙනස්වීම) - පකාරය (ආකාරය) - නිදර්ශනය - අවධාරණය ආදී නොයෙක් අර්ථ ප්‍රභේද ඇත්තේ වෙයි. එය එසේම ය.

‘තස්මාතිහ මෙ භික්‍ඛවෙ ධම්මදායාදා භවථ, මා ආමිස දායාදා. අත්‍ථි මෙ තුම්හෙසු අනුකම්පා කින්ති මෙ සාවකා ධම්මදායාදා භවෙය්‍යුං නො ආමිස දායාදා’

‘ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො’

‘මාගන්‍ධියොති වා තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සංඛා, සමඤ්ඤා, පඤ්ඤත්ති, වොහාරො, නාමං, නාමකම්මං, නාමධෙය්‍යං, නිරුත්ති, ඛ්‍යඤ්ජනමභිලාපො’

‘ඉති ඛො භික්‍ඛවෙ සප්පටිභයො බාලො, අප්පටිභයො පණ්ඩිතො, සඋපද්දවො බාලො, අනුපද්දවො පණ්ඩිතො, සඋපස්සග්ගො බාලො, අනුපස්සග්ගො පණඩිතො’

‘සබ්බං අත්‍ථිති ඛො කච්චාන අයමෙකො අන්තො සබ්බං නත්‍ථිති අයං දුතියො අන්තො’

‘අත්‍ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණන්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා ආනන්‍ද අත්‍ථිතිස්ස වචනීයං, කිං පච්චයා ජරාමරණං ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ජාතිපච්චයා ජරාමරණන්ති ඉච්චස්ස වචනීයං’

එහි ප්‍රකාර අර්ථය ඇති ඉති ශබ්දයෙන් මේ අර්ථය පැහැදිලි කරයි: නොයෙක් නොයෙක් න්‍යායවල දක්ෂ වූ නොයෙක් අදහස්වලින් හටගත් අර්ථ- ව්‍යඤ්ජන (අකුරු-ශබ්ද) වලින් යුක්ත වූ විවිධ ප්‍රාතිහාර්ය ඇති ධර්මයෙන්, අර්ථයෙන්, දේශනාවෙන්, ප්‍රතිවේධයෙන් (අවබෝධ කිරිමෙන්) ගැඹුරු වූ සියලු සත්ත්වයන්ට තම තමන්ගේ භාෂාවට අනුරූප වශයෙන් සවන් මගට පැමිණෙන (කනට වැටෙන) ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය මුළු ශක්තියෙන් අසනු කැමති බව උපදවාගෙන වුවද සියලු ආකාරයෙන් දැන ගන්නට කවරෙක් සමත් වේද? ඉති මේ සුතං යනු මා විසින් ද එක් ප්‍රකාරයකින් අසන ලදී.

මෙහි ද ඒකක්ත, නානත්ත, අබ්‍යාපාර, එවං ධම්මතා සංඛ්‍යාත (නම්) වූ ද නන්දියාවත්ත, තිපුක්ඛල, සීහවික්කීළිත, දිසාලෝචන, අංකුස සංඛ්‍යාත වූ ද නැතහොත් විෂය භේදයෙන් නානාවිධ න්‍යාය ද නැතහොත් පාළියෙහි එන නා නා න්‍යාය ද ඒවා ද පඤ්ඤත්ති, අනුපඤ්ඤත්ති ආදී වශයෙන් ද සංකිලෙස භාගිය ආදී වශයෙන් ද ලොකිය (ලෞකික) ආදී වශයෙන් ද ඒ දෙක ම මිශ්‍රවීම් වශයෙන් වොමිස්සතාදි වශයෙන් ද කුශලාදී වශයෙන් ද ස්කන්ධාදී වශයෙන් ද සංග්‍රහ ආදී වශයෙන් ද සමය විමුත්ත ආදී වශයෙන් ද ඨපනාදී වශයෙන් ද කුශලමූලාදී වශයෙන් ද තිකපට්ඨානාදී වශයෙන් ද නානාප්‍රකාර වන හෙයින් ‘නානා නය’ නම් වේ. ඒ න්‍යායවලින් නිපුණ (දක්ෂ) වූ සහ (මෘදු) වූ සුඛුම (සියුම්) වූයේ යන අරුතින් නානා නය නිපුණ නම් වේ.

ආසය ම අජ්ඣාසය වේ. එය ද ශාස්වතාදී භේදයෙන් ද අප්පරජක්ඛ (කෙලෙස් අඩු බව) ආදී භේදයෙන් ද අනේකවිධ වූ අත්තජ්ඣාසය ආදී වූ ම අනේක වූ අජ්ඣාසය (අදහස) අනේකජ්ඣාසය යි. එය (අනේකජ්ඣාසය නම් වූ) මේ කාරණයේ හටගැනීමට උත්පත්තියට හේතුව යන අරුතින් අනේකජ්ඣාසය සමුට්ඨාන නම් වේ.

කුශලාදී අර්ථ සම්පත්තියෙන් ද එය පැහැදිලි කරන ව්‍යඤ්ජන (අකුරු-පද) සම්පත්තියෙන් ද සංකාසන (පැහැදිලි කිරීම), පකාසන (ප්‍රකට කිරිම), විවරණ (විස්තර කිරීම), විභජන (වෙන්කොට දැක්වීම), උත්තානීකරණ (සරල ලෙස ඉදිරිපත් කිරීම), පඤ්ඤත්ති (පැණවීම) වශයෙන් ඇති අර්ථපද හයෙන් ද අක්ඛර (අකුරු), පද, ඛ්‍යඤ්ජන, ආකාර, නිරුක්ති, නිර්දේශ වශයෙන් ඇති ඛ්‍යඤ්ජන පද හයෙන් ද යුක්ත බැවින් අත්ථඛ්‍යඤ්ජනසම්පන්න නම් වේ.

ඉද්ධි - ආදේසනා - අනුසාසනී යන බෙදීමෙන් ද ඒවා අතරින් එක එකක් ගැන විෂයාදී වශයෙන් බෙදීමෙන් ද මෙයට විවිධ වූ හෝ බහුවිධ වූ හෝ පාටිහාරිය ඇත්තේය යන අරුතින් ‘විවිධ පාටිහාරිය’ නම් වේ. එහි ප්‍රතිවිරුද්ධ ධර්ම ඉවත් කිරිමෙන් හෝ රාගාදී කෙලෙස් ඉවත් කිරීමෙන් හෝ පාටිහාරිය යන අර්ථය ඇති කල්හි ඉවත් කළයුතු රාගාදී ප්‍රතිවිරුද්ධ ධර්මයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නැත. පහ වූ උපක්ලේශ ඇති, ගුණ අටකින් යුක්ත වූ, ප්‍රතිවිරුද්ධ ධර්මයන් නැසූ සිත ඇති කල්හි පෘථග්ජනයන්ට ද ඍද්ධිවිධ පවතියි. එහෙයින් එහි පවතින ව්‍යවහාරයෙන් ද ඉද්ධි පාටිහාරිය යනුවෙන් කියන්නට නොහැකිය. යම්හෙයකින් වෙනෙය්‍යගත (හික්මවිය යුතු බවට නිය) කෙලෙස් මහා කාරුණික වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රතිවිරුද්ධ වේද එහෙයින් ඒවා ඉවත් කිරීම් වශයෙන් පාටිහාරිය නම් වේ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයට තීර්ථකයෝ ප්‍රතිවිරුද්ධ වෙත් ද ඔවුන් ඉවත් කිරීම් වශයෙන් පාටිහාරිය නම් වේ. ඔවුහු දෘෂ්ටි හැරීම් වශයෙන් ද දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමෙහි අසමත් බැවින් ද ඉද්ධි - ආදේශනා - අනුසාසනී යන මේවායින් ඉවත් කරන ලද්දාහු වෙති. ‘පටි’ යනු පසුව යන අර්ථය හෝ වෙයි. එහෙයින් සන්සුන් සිත් ඇති කල්හි උපක්ලේශ පහවූ කල්හි කළකිස ඇති තැනැත්තා (රහතන් වහන්සේ) විසින් ද පසුව ගෙන යා යුතුය පැවැත්විය යුතුය යන අරුතින් පාටිහාරිය නම් වේ. චතුර්ථධ්‍යානයෙන් හා මාර්ගවලින් තමාගේ උපක්ලේශ ඉවත්කළ කල්හි පසුව ගෙනයාම ද පාටිහාරිය නම් වේ. ඉද්ධි-ආදේසනා-අනුසාසනී යන මේවා පහවූ උපක්ලේශ ඇති තැනැත්තා විසින් ද කළ කිස ඇති තැනැත්තා විසින් ද සත්ත්වයන්ගේ යහපත පිණිස නැවත පැවැත්විය යුතුය. තමාගේ උපක්ලේශ නැසූ කල්හි ද අන්‍යයන්ගේ සිතෙහි උපක්ලේශ ඉවත් කිරිම සිදුවෙයි යන අරුතින් පාටිහාරිය වෙයි. පටිහාරියම පාටිහාරිය (ප්‍රාතිහාර්යය) යි. ඉද්ධි - ආදේසනා - අනුසාසනි යන සමූහයෙහි එක එකක් වීම ද පාටිහාරිය යි කියනු ලැබේ. චතුර්ථ ධ්‍යානය ද මාර්ගය ද ප්‍රතිවිරුද්ධ ධර්ම ඉවත් කිරීම් වශයෙන් හෝ පටිහාරිය නමි. එහි හටගත්තේය, හේතුව වූ එයින් ආයේය යන අර්ථයෙන් පාටිහාරිය නම් වේ. යම් හෙයකින් තං යනු අර්ථ දේශනාව වේ. එහි ව්‍යවහාරය අවබෝධ කිරීම් සංඛ්‍යාත හේතුව, හේතුඵලය, ඒ දෙකෙහි පැනවීම, හෝ අවබෝධ කිරීම් සංඛ්‍යාත ප්‍රතිවේධ ගම්භීර වූ ධර්මාර්ථ දේශනය රැස් නොකරන ලද කුසල් සමූහ ඇති පුද්ගලයන් විසින් ආදී කුඩා සතුන් විසින් මහ මුහුද මෙන් දුකසේ බැසගත යුත්තාහු වෙති. නොලැබිය හැකි ප්‍රතිෂ්ඨා ඇත්තෝ වෙති. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයට තීර්ථකයෝ ප්‍රතිවිරුද්ධ වෙත් ද ඔවුන් ඉවත් කිරිම් වශයෙන් පාටිහාරිය නමි ඔවුහු දෘෂ්ටි හැරීම් වශයෙන් ද දෘෂ්ටි ප්‍රකාශ කිරීමෙහි අසමත් බැවින් ද ඉද්ධි - ආදේශනා - අනුසාසනී යන මේවායින් ඉවත් කරන ලද්දාහු වෙති. ‘පටි’ යනු පසුව යන අර්ථය හෝ වෙයි. එහෙයින් සන්සුන් සිත් ඇති කල්හි උපක්ලේශ පහවූ කල්හි කළ කිස ඇති තැනැත්තා (රහතන් වහන්සේ) විසින් ද පසුව ගෙන යා යුතුය පැවැත්විය යුතුය යන අරුතින් පාටිහාරිය නම් වේ. චතුර්ථධ්‍යාන මාර්ගවලින් තමාගේ උපක්ලේශ ඉවත්කළ කල්හි පසුව ගෙනයාම ද පාටිහාරිය නම් වේ. ඉද්ධි-ආදේසනා-අනුසාසනී යන මේවා ද පහ වූ උපක්ලේශ ඇති තැනැත්තා විසින් ද කළ කිස ඇති තැනැත්තා විසින් ද සත්ත්වයන්ගේ යහපත පිණිස නැවත පැවැත්විය යුතුය. තමාගේ උපක්ලේශ නැසූ කල්හි ද අන්‍යයන්ගේ සිතෙහි උපක්ලේශ ඉවත් කිරීම සිදුවෙයි අරුතින් පාටිහාරිය වෙයි. පාටිහාරියම පාටිහාරිය (ප්‍රාතිහාර්යය) යි. ඉද්ධි-ආදේසනා-අනුසාසති යන සමූහයෙහි එක එකක් වීම ද පාටිහාරිය යි කියනු ලැබේ. චතුර්ථ ධ්‍යානය ද මාර්ගය ද ප්‍රතිවිරුද්ධ ධර්ම ඉවත් කිරීම් වශයෙන් හෝ පාටිහාරිය නමි. එහි හටගත්තේය, හේතුව වූ එයින් ආයේය යන අර්ථයෙන් පාටිහාරිය නමි.

යම්හෙයකින් තන්ති, අර්ථ, දේශනා, ඒ ව්‍යවහාරය අවබෝධ (අභිසමය) කිරීම් සංඛ්‍යාත වූ හෝ හේතුව, හේතුඵලය, ඒ දෙකෙහි පැණවීම, අවබෝධ (පටිවෙධ) කිරිම් සංඛ්‍යාත වූ හෝ ධර්ම, අර්ථ, දේශනා, ප්‍රතිවේධ (යන මේවා) ගැඹුරු ය. සා ආදී (කුඩා) සතුන් විසින් මහා සමුද්‍රයට දුකසේ බැසගත යුතුවාක් මෙන් රැස් නොකරන ලද කුසල් සමූහ ඇති පුද්ගලයන් විසින් (ඒ ගැඹුරු වූ කරුණු සතරට) දුකසේ බැසගත යුත්තාහු වෙති, නොලැබිය හැකි ප්‍රතිෂ්ඨා ඇත්තෝ වෙති. එහෙයින් ඒ ගම්භීර භාව සතරෙන් යුක්තය යන අරුතින් ධර්ම අර්ථ-දේශනා-ප්‍රතිවෙධ යන මේවා ගැඹුරුය.

එකම මොහොතක පවතින්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එකම ධර්මදේශනා ඝෝෂාව නොයෙක් නොයෙක් භාෂා කථාකරන සත්ත්වයන්ට තම තමන්ගේ භාෂාව වශයෙන් පෙර පසු නොවී අල්ලා ගැනීමට (තේරුම් ගැනීම් සංඛ්‍යාවට) පැමිණ අර්ථාවබෝධය සිදුවෙයි. බුදුවරුන්ගේ බුද්ධානුභාවය සිතිය නොහැක්කේ යයි ද සියලු සත්ත්වයන්ට තම තමන් කථා කරන භාෂාවට අනුරූප වශයෙන් සවන් මගට එන්නේ යයි ද දතයුතුය.

නිදර්ශනාර්ථයෙන් : මම තෙමේ ම වටහා ගන්නා ලද්දේ නොවෙමි. ම විසින් මෙය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකරන ලදැයි තමා (කියනු ලබන දෙයට ඇති වගකීමෙන්) මිදෙමින් මගේ ඇසීම මෙසේය, මා විසිනුදු මෙසේ අසන ලදී යන මෙයින් දැන් කිවයුතු සියලු සූත්‍රය දක්වයි.

අවධාරණාර්ථයෙන්: ‘එතදග්ගං භික්‍ඛවෙ මම සාවකානං භික්‍ඛූනං බහුසසුතානං යදිදං ආනන්‍දො, ගතිමන්තානං - සතිමන්තානං - ධිතිමන්තානං - උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්‍දො’ ‘මහණෙනි, යම් ආනන්ද නම් භික්‍ෂුවක් වේද බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් ඇති මගේ ශ්‍රාවක භික්‍ෂූන් අතරින් මොහු අග්‍ර වෙයි. ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම සියලු පදයන් දන්නා වූ, බුද්ධ වචනය මතක තබාගැනීමේ සිහිය ඇති, වීර්යය ඇති, උපස්ථායක භික්‍ෂූන් අතරින් මොහු අග්‍ර වෙයි’ යනුවෙන් මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද ‘ආයස්මා ආනන්‍දො අත්‍ථකුසලො, ධම්මකුසලො, ඛ්‍යඤ්ජනකුසලො, නිරුත්ති කුසලො, පුබ්බාපර කුසලො’ ‘ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ අර්ථ කුශලයහ, ධර්ම කුශලයහ, නිරුක්ති කුශලයහ, පූර්වාපර කුශලයහ’ යනුවෙන් ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ විසින් ද පසස්නා ලද බවට අනුරූප වූ තමන්ගේ ධාරණ බලය දක්වමින් මෙසේ මා විසින් අසන ලදී. එය ද අර්ථ වශයෙන් හෝ ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් හෝ අඩු නැත. වැඩි නැත. මෙසේ ම මිස අන් අයුරකින් නො දත යුතුය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හමුවෙහි අසන ලද ආකාර වශයෙන් අන් අයුරක් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ආකාර වශයෙන් අන් අයුරක් ද නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව සිතිය නොහැකි ආනුභාව ඇත්තේය. ඒ දේශනාව සියලු ආකාරයෙන් දැනගන්නට නොහැකිය යන මේ අර්ථය කියන ලද්දේම ය. අසන ලද ආකාරය වරදවා නොගැනීම ම ධාරණ බලයයි.

මෙහි අර්ථ දෙකට ම එකම විෂය ඇති බැවින් අර්ථවල වෙනස් බවක් සැලකීමක් නැත. අනිත් අතට ස්ථවිරයන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව සියලු ආකාරයෙන් අල්ලා ගැනීමෙහි සමර්ථ ද අසමර්ථ ද යන තැනට පැමිණෙන්නේ ය.

මෙ ශබ්දය අර්ථ තුනක දක්නා ලැබේ. ඒ මෙසේය. ‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍යං’ ගාථා ගායනාකොට ලබන ලද්ද මා විසින් වැළඳීමට සුදුසු නොවේ’ යනාදියෙහි මා විසින් යන අර්ථයි. ‘සාධු මේ භන්තෙ භගවා සංඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතු’ ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට කෙටියෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා’ යනාදියෙහි මට යන අර්ථයි. ‘ධම්මදායාදා මෙ භික්‍ඛවෙ භවථ’ ‘මහණෙනි, මගේ ධර්මයට දායාද වවු’ යනාදියෙහි මගේ යන අර්ථයි. මෙහි වනාහි මා විසින් අසන ලදැයි ද මගේ ඇසීම යයි ද යන අර්ථ දෙකෙහි යෙදෙයි.

මෙහි ද යමෙක් අනිකෙක් නොවේ ද හෙතෙම තමාය යි කිවයුතු කල්හි නියත අධ්‍යාත්ම සංඛ්‍යාත ස්වකීය සන්තානයෙහි (තම සිතෙහි) පැවතීම් වශයෙන් ත්‍රිවිධ වූ ‘මෙ’ ශබ්දය එකම අර්ථයක දක්නා ලැබේ. කරණ සම්ප්‍රදාන ආදී විධි විශේෂ සංඛ්‍යාත මේ අර්ථභේදය මෙහි දක්නා ලැබේ යයි ‘මෙ සද්දො තීසු අත්‍ථෙසු දිස්සති’ යි කියන ලදී.

සුතං යන මේ සුත ශබ්දය උපසර්ග සහිතව ද උපසර්ග රහිතව ද ගමන - ප්‍රකට - තෙත් - රැස්කළ - යෙදීම - කනින් දතයුතු - ශ්‍රෝතද්වාර අනුසාරයෙන් දන්නා ලද යනාදී නොයෙක් අර්ථ ප්‍රභේද ඇත්තේ ය. එසේ වුවද ක්‍රියා විශේෂක උපසර්ගය පැහැදිලි කරන බැවින් එය ඇතිකල්හි ද ‘සුත’ ශබ්දයම ඒ අර්ථය කියති’යි උපසර්ගයක් නැති සිත ශබ්දයේ අර්ථ දැක්වීමෙහි දී උපසර්ග සහිතව ද ගෙනහැර දක්වනු ලැබේ.

එහි ‘සෙනාය පසුතො’ ‘සේනාව සමග යන්නේ’ යනාදී තන්හි යන්නේය යන අර්ථයි. ‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’ ‘ප්‍රකට වූ දහම් ඇති (ඒ උපධි විවේකය නුවණැසින්) දකින්නහුට’ යනාදී තන්හි ප්‍රකට ධර්මයාගේ යන අර්ථයි. ‘අවස්සුතාවස්සුතස්ස’ රාගයෙන් තෙත් වූවා රාගයෙන් තෙත් වූ’ යනාදි තන්හි ක්ලේශයෙන් තෙත් වූවා හා තෙත් වූවහුගේ යන අර්ථයි. ‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’ තොප විසින් අනල්ප වූ පිනක් රැස්කරන ලදී’ යනාදී තන්හි රැස්කරන ලද යන අර්ථයි. ‘යෙ ඣානපසුතා ධීරා’ ධ්‍යානයෙහි යෙදුණු යම් පණ්ඩිතයෝ වෙත් ද යනාදී තන්හි ධ්‍යානයෙහි යෙදුණු යන අර්ථයි. ‘දිට්ඨං සුතං මුතං’ දක්නා ලද, අසන ලද, නාසය-දිව-සිරුර යන දොරටුවලින් දැනගන්නා ලද’ යනාදී තන්හි ශ්‍රෝත විඥානයෙන් දතයුතු යන අර්ථයි. ‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’ ‘ඇසු දේ දරන්නේ වේද, ඇසු දැය රැස් වූ තැනෙක් වේ ද’ යනාදී තන්හි ශ්‍රෝත ද්වාරානුසාරයෙන් දතයුතු දේ දරන්නා වූ යන අර්ථයි. මෙහි වනාහි මේ සුත ශබ්දයේ ශ්‍රෝතද්වාරානුසාරයෙන් සලකා බැලූ හෝ සලකා බැලීම යන අර්ථය ඇත. ‘මෙ’ ශබ්දයට මා විසින් යන අර්ථය ඇතිකල්හි මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, මා විසින් එය ශ්‍රෝතද්වාරානුසාරයෙන් සලකා බලන ලදී යන අර්ථයි. ‘මගේ’ යන අර්ථය ඇති කල්හි මෙසේ මගේ ඇසීමයි. ශ්‍රෝතද්වාරානුසාරයෙන් සලකා බැලීම යන අර්ථයි.

මෙසේ මේ පද තුනෙහි සුත ශබ්දය ළංකොට යෙදීමෙන් ‘ඉති’ ශබ්දයෙන් ඇසීමේ ක්‍රියාව ප්‍රකාශ වීම සිදුවන හෙයින් ‘ඉති’ යනු ශෝත විඤ්ඤාණ කෘත්‍යය දැක්වීමයි. ‘මෙ’ යනු කියන ලද විඤ්ඤාණයෙන් යුක්ත පුද්ගලයා දැක්වීමයි. ‘එව’ යන්න සහිත වූම සියලු වාක්‍ය අවධාරණ අර්ථය ගෙන දෙයි. එහෙයින් සුතං යනු නො අසන බව ප්‍රතික්‍ෂේප කිරිමෙන් නො අඩුව, මුළා නොවී ගැනීම දැක්වීමයි. යම් සේ වනාහි අසන ලද්ද අසන ලද්දේම යයි කිවයුතු බවට සුදුසු ද එය මනාව අසන ලද්දේ ද වෙයි. නො අඩුව ගැනීම ද වෙයි. මුළානොවී ගැනීම ද වෙයි. නැතහොත් ශබ්දාන්තර අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම් වශයෙන් ශබ්දය තෙමේ අර්ථය කියයි ද යම් හෙයකින් සුතං යනු මොහුගේ තො අසන ලද්දක් නොවේය යන මේ අර්ථය වේද එහෙයින් සුතං යනු නො අසන බව ප්‍රතික්‍ෂේප කිරිමෙන් නො අඩුව, මුළානොවී ගැනීම දැක්වීමයි. මේ අදහස කියන ලද්දේ වෙයි. මෙසේ මා විසින් අසන ලදී, නො දකින ලදී, තමාගේ ඤාණයෙන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නොකරන ලදී, අන් අයුරකින් හෝ අවබෝධ නොකරන ලදී. එය ද මනාකොට ය යන අර්ථයෙන් ඉති ශබ්දය අවධාරණ අර්ථය හෝ වෙයි. මේ අර්ථ යෝජනාව යයි ද එය අපේක්‍ෂා කරන්නා වූ සුත ශබ්දයේ නියමාර්ථය හටගන්නේ යයි ද නො ඇසීම ප්‍රතික්‍ෂේපය ද නො අඩුව, මුළනොවී ගැනීම දක්වන බව ද දතයුතුයි. මෙසේ ශ්‍රවණ හේතු - ශ්‍රවණ විශේෂ වශයෙන් ද පද තුනෙහි අර්ථ යෝජනාව කරන ලදැයි දතයුතුයි.

එසේම ඉති ශබ්දය ආකාර අර්ථයයි ගෙන ‘ඉති’ යනු ශ්‍රෝතද්වාර අනුසාරයෙන් පැවති විඤ්ඤාණ වීථියෙන් නා නා අර්ථ ව්‍යඤ්ජන ගැනීම් වශයෙන් නා නා ප්‍රකාරයෙන් අරමුණෙහි පැවති බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. කියන ලද ආකාර ඇති විඤ්ඤාණ වීථියෙන් පර්යාප්ති ධර්මය අරමුණු කරන බැවින් ‘මෙ’ යනු ආත්ම ප්‍රකාශනයයි ‘සුතං’ යනු ධර්ම ප්‍රකාශනය යි. නොයෙක් අයුරෙන් අරමුණෙහි පැවති විඤ්ඤාණ වීථියෙන් කාරණයට හේතු වූ (කාරණ භූතාය) මා විසින් අනිකක් නො කරන ලදී. මේ ධර්මය අසන ලදී යන මෙය මෙහි සංක්‍ෂේපය යි.

එසේම ‘ඉති’ ශබ්දය නිදර්ශනාර්ථයයි ගෙන නිර්දේශ කළයුතු දෙය පිළිබඳ නිර්දේශ කළ යුතු දෙයක් නැති බැවින් ‘ඉති’ ශබ්දය යනු නිර්දේශ කළ යුතු දෙය පැවසීමයි. එහෙයින් ‘ඉති’ ශබ්දයෙන් සියල්ලම අසන ලදී. පරාමර්ශනය කරන ලදී යයි දතයුතුය. ‘මෙ’ යනු පුද්ගල ප්‍රකාශනයයි. ‘සුතං’ යනු පුද්ගල කාර්ය පැවසීමයි. සුත ශබ්දයෙන් වනාහි ලබන්නා වූ ශ්‍රවණ ක්‍රියාව ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණ ධාරාව සමග බැඳී ඇත. එහි ද පුද්ගල ව්‍යවහාර සහිත වූ ධර්ම ධාරාවෙහි (ප්‍රබන්ධයෙහි) ශ්‍රවණ ක්‍රියාව ලැබේ. යම් සූත්‍රයක් නිර්දේශ කරන්නෙම් ද එය මා විසින් මෙසේ අසන ලදී යන මෙය එහි සංක්ෂේප අර්ථයයි.

එසේම ‘ඉති’ යනු යම් චිත්ත සන්තානයක නොයෙක් නොයෙක් අරමුණු පැවතීමෙන් නානාර්ථ ඛ්‍යඤ්ජන ගැනීම වේද ‘ඉති’ ශබ්දය ආකාර අර්ථය ලෙස ගෙන එහි නොයෙක් ආකාර දැක්වීම වෙයි. ඒ ඒ පවතින ආකාරය ගෙන පැණවිය යුතු ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘ඉති’ යනු ධර්මයන්ගේ ආකාර ප්‍රඥප්තිය යි. මෙ යනු කරන්නා දැක්වීමයි. සුතං යනු විෂය දැක්වීමයි. ඇසිය යුතු ධර්මය වනාහි ඇසීමේ ක්‍රියාව කරන පුද්ගලයාගේ ඇසීමේ ක්‍රියාව වශයෙන් පැවැත්මට ස්ථානය වෙයි. මෙපමණකින් නොයෙක් ආකාරයෙන් පවතින චිත්ත සන්තානයෙන් එය යුක්ත තැනැත්තාගේ කර්තෘ විෂය ග්‍රහණය නිශ්චය කිරීම දක්වන ලද්දේ වෙයි.

නැතහොත් ඉති යනු පුද්ගල කෘත්‍ය නිර්දේශය යි. අසන ලද ධර්මයන් ගන්නා ලද ආකාරය හෝ නිදර්ශනය හෝ අවධාරණය හෝ ප්‍රකාශන ස්වභාවයෙන් යුක්ත ඉති ශබ්දයෙන් ඒ ආකාර ආදිය ධාරණය පිළිබඳව පුද්ගල ව්‍යවහාර-උපාදාන-ධර්ම-ව්‍යාපාර ස්වභාවයෙන් පුද්ගල කෘත්‍යය පෙන්වන ලද්දේ වෙයි. සුතං යනු විඥාන කෘත්‍ය නිර්දේශය යි. පුද්ගලවාදීහු ද ශ්‍රවණ ක්‍රියා විඥානය අපේක්‍ෂා රහිත වූවෝ නොවෙති. මෙ යනු උභය කෘත්‍යයෙන් යුක්ත පුද්ගල නිර්දේශය යි. ‘මෙ’ යන ශබ්දයේ පැවැත්ම ඒකාන්තයෙන්ම සත්ත්වයාගේ විශේෂ විෂයයකි. විඥාන ක්‍රියාව ද එහිම බැස්විය යුතුය. ශ්‍රවණ කෘත්‍ය විඥානයෙන් සමන්විත පුද්ගලයා වූ මා විසින් විඥාන වශයෙන් ලබන ලද ශ්‍රවණ කෘත්‍ය ව්‍යවහාරයෙන් අසන ලදී යනු මෙහි සංක්‍ෂේපයයි.

එහි ඉති යනු ද මෙ යනු ද සච්ඡිකට්ඨ පරමත්‍ථ (ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ පරමාර්ථ) වශයෙන් අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියයි. ශ්‍රද්ධාවෙන් අවබෝධ කළ යුතු සියලු අර්ථයට ප්‍රඥප්ති ප්‍රධානත්වයෙන්ම පැමිණිය යුතු බැවින් සියලු ප්‍රඥප්තීන්ගෙන් විජ්ජමාන ආදි ප්‍රඥප්ති සයෙහි අවහිරයක් වේ. එහෙයින් යම් මායාවක් මිරිඟුවක් මෙන් හටනොගත් අර්ථයක් ද නොවෙයි. ඇසීම් ආදියෙන් ගතයුත්තක් මෙන් අනුමාන අර්ථයක් ද නොවේ. ඒ රූප-ශබ්ද ආදිය රුප්පනය (වෙනස්වීම) ඇසීම ආදී වශයෙන් පරමාර්ථ ස්වභාවය ද සච්ඡිකට්ඨ පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන වෙයි. ඉති යනුවෙන් ද මෙ යනුවෙන් ද කියනු ලබන්නා වූ ඒ ආකාර ආදී පරමාර්ථ නොවන ස්වභාවය සච්ඡිකට්ඨ පරමාර්ථ වශයෙන් නොලැබෙන අවිද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තිය නමි. මෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් කුමක් ඇද්ද? ඉති යනුවෙන් හෝ මෙ යනුවෙන් හෝ යම් නිර්දේශයක් ලැබෙන්නේ ද එය යි. සුතං යනු විද්‍යාමාන ප්‍රඥප්තියයි. යමක් කනින් ලබන (අසන) ලද ද එය පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමානය.

එසේ ම ඉති යනු ශ්‍රෝතපථයට (කන් මගට) ආවා වූ ධර්ම ගෙන ඒවා සලකා බැලීම් ආකාරාදිය නැවත ස්පර්ශ කිරීම් වශයෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමානය. මෙ යනු සන්තති සහිත පරියාපන්න ස්කන්ධයන් ද කරණාදී විශේෂ විශිෂ්ට කරුණු ද ගෙන කිවයුතු බැවින් උපාදාය ප්‍රඥප්තිය. සුතං යනු දෘෂ්ටි (පෙනීම) ආදිය සමීපකොට කිවයුතු බැවින් උපනිධාය ප්‍රඥප්තියි. දෘෂ්ටි (පෙනීම) ආදී ස්වභාව නැති ශබ්දායතනයෙහි පවත්නා වූ ද අසන ලද වචනය සුත ව්‍යවහාරය පළමුවැන්න ඇසුරුකොට දෙවැන්න, තුන්වැන්න ඇත්තාක් මෙන් දිට්ඨ-මුත- විඤ්ඤාත අපේක්‍ෂා නොකොට සුතං (අසන ලදී) යනුවෙන් දතයුතු හෙයින් දෘෂ්ටි ආදිය සමීපකොට කිවයුතු වෙයි. මෙසේ අසන ලද අර්ථ පෙන්වනු ලැබේ.

සුතං යන වචනයෙන් අසන ලද ආකාරය තත් වූ පරිද්දෙන් දක්වන හෙයින් මුළානොවීම දක්වයි. මුළා වූ තැනැත්තේ නොයෙක් ආකාරයෙන් වටහා ගැනීමෙහි සමර්ථයෙක් නොවේ. ලෝභය ප්‍රහාණාදී වශයෙන් නානාප්‍රකාර වූ ප්‍රතිවේධයට අපහසු වූ අර්ථ ඇති සූත්‍රාන්ත නො අසන ලද්දේ නොවේ යන මේ අර්ථය සුතං යනුවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි. මෙහිද ඉති යන වචනයෙන් මුළානොවීම දක්වයි. අර්ථයේ ආකාර විශේෂ අවබෝධ කරන ලදමැයි මෙහිදී ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් විසින් ස්පර්ශ (සඳහන්) කරන ලදී. එහෙයින් මෙයින් මුළා නොවීම දක්වන ලද්දේ වෙයි. යමෙකුගේ අසන ලද්ද සිහිනැති වූයේ (අමතක වූයේ) වෙයි ද හෙතෙම කාලාන්තරයෙහි (පසුකලෙක) මා විසින් අසන ලදැයි ප්‍රතිඥා නො කරයි. මෙසේ ඔහුට සිහි මුළා නොවීමෙන් මුළාවීම නැති බැවින් ප්‍රඥාවෙන් ම අසන කාලයෙහි හටගත් ඊට වඩා උසස් වූ කාලප්‍රඥා සිද්ධිය වේ. එසේ ම සිහිමුළා නොවීමෙන් සති සිද්ධිය වේ. එහි ප්‍රඥාව පෙරටුකොට ඇති සිහියෙන් ඛ්‍යඤ්ජනාවධාරණය කිරීමේ සමත් බව වේ. ව්‍යඤ්ජනයන් අවබෝධ කරන ආකාරය නො ගැඹුරුය. ඇසූ අයුරින් දරාගැනීම ම එහිලා කළ යුතුය යනුවෙන් සිහියෙන් කළයුත්ත අධිකය. ප්‍රඥාව සතිය පූර්වාංගම කොට ගැනීමෙන් එහිදී ප්‍රඥාව ගුණයක් වෙයි. සතිය පූර්වාංගම වූ ප්‍රඥාවෙන් අර්ථ ප්‍රතිවේධ සමර්ථතාව වෙයි. අර්ථය අවබෝධ කළයුතු ආකාරය ගැඹුරුය යනුවෙන් ප්‍රඥාවෙන් කළයුත්ත අධිකය. සතිය, ප්‍රඥාව පූර්වාංගම කොට ගැනීමෙන් එහිදී එය (සතිය) ගුණයක් වෙයි. ඒ දෙවදෑරුම් සමර්ථතා යෝගයෙන් අර්ථ ව්‍යඤ්ජන සම්පන්න වූ ධර්මකෝෂය රැකීමේ සමත්කමින් ධර්මභාණ්ඩාගාරික බව සිද්ධ වෙයි.

වෙනත් ක්‍රමයක් ද වෙයි. ඉති යන වචනයෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය දක්වයි. එයින් කියනු ලබන්නා වූ ආකාරවලට නිදර්ශන, අවධාරණ අර්ථයෙන් මතු කියනු ලබන්නා වූ නානාප්‍රකාර ප්‍රතිවේධ පිළිබඳ පැහැදිලි කිරීම්වලට, ධර්මය විෂයකොට ඇති බැවින් අවිපරීත සිද්ධිය වෙයි. නුනුවණින් මෙනෙහි කරන්නාට නොයෙක් ආකාර වැටහීම ඇති නොවේ. සුතං යන වචනයෙන් නොවිසුරුණු බව දක්වයි. නිදානය විමසීම් වශයෙන් අවස්ථාවට පැමිණි කියනු ලබන්නා වූ සූත්‍රයේ ඇසීම (සිත) එකඟ කිරීම අතරතුර සිදු නොවේ. විසිරුණු සිත් ඇති තැනැත්තාට ඇසීමක් ඇති නොවන බැවිනි. එසේ ම සියලු සම්පත්තියෙන් යුක්තව කියනු ලබන කල්හි ද විසිරුණු සිත් ඇති පුද්ගලයා ‘මා විසින් නො අසන ලදී. නැවත කියන්නැ’යි කියයි. මෙහි යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් තමාගේ සිත මනාව පිහිටුවා ගැනීම ද පෙර කළ පින් ඇති බව ද සාධනය කරයි. (තම සිත) මනාව නොපිහිටුවා ගත්තහුට හෝ පෙර නොකළ පින් ඇත්තෙකුට හෝ එය නොමැති බැවිනි. සිත නොවිසිරීමෙන් සද්ධර්ම ශ්‍රවණය ද සත්පුරුෂ ආශ්‍රය ද සිදුකරයි. ධර්මය නොඇසූ තැනැත්තාටත් සත්පුරුෂ ආශ්‍රය නැති තැනැත්තාටත් එය නැති බැවිනි. විසිරුණු සිත් ඇති තැනැත්තා සද්ධර්මය අසන්නට නොහැකි කෙනෙක් වෙයි. සත්පුරුෂයන් ඇසුරු නොකරන්නාට (සදහම්) ඇසීමක් ද නැත.

වෙනත් ක්‍රමයක් : යම් චිත්ත සන්තානයක නොයෙක් ආකාර පැවතීමෙන් නානා අර්ථ ව්‍යඤ්ජන ගැනීමක් වේද එයට නානාකාර දැක්වීම යයි කියන ලදී. යම්හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිබඳව අර්ථ ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේද පරිච්ඡේද වශයෙන් සකල ශාසන සම්පත්තියට බැසගැනීමක් වේද, එය නිරවශේෂ වූ අන්‍යයන්ගේ යහපත සම්පූර්ණ වීමට කාරණය වූයේ වෙයි. මෙසේ යහපත් ආකාරයක් (තම සිත) මනාව නො පිහිටුවා ගත්තහුට හෝ පෙර නො කළ පින් ඇත්තහුට හෝ නොවේ. එහෙයින් ඉති යන මේ යහපත් ආකාරයෙන් තමාගේ අවසන් චක්‍රද්වය සම්පත්තිය දක්වයි. සුතං යනු ශ්‍රවණ යෝගයෙන් පළමු චක්‍රද්වය සම්පත්තිය යි. නුසුදුසු පෙදෙසක වාසය කරන්නාට හෝ සත්පුරුෂ ආශ්‍රය නැත්තහුට හෝ (ධර්ම) ශ්‍රවණයක් නැත. මෙසේ ඔහුගේ අවසන් චක්‍රද්වය සිද්ධියෙන් ආසය සිද්ධිය සිද්ධ වූයේ වෙයි. (තම සිත) මනාව පිහිටුවා ගත් තැනැත්තා ද පෙර කළ පින් ඇති තැනැත්තා ද විසුද්ධආසය ඇත්තේ වෙයි. එය විසුද්ධියට හේතු වූ කෙලෙසුන්ගේ දුර බැවින් වෙයි. ඒ බව ‘සම්මා පණිහිතං චිත්තං සෙය්‍යසො නං තතොකරෙ’ ‘මනාව පිහිටුවන ලද සිත ඔහුට ඊට වඩා යහපතක් කරන්නේය.’ යනුවෙන් ද ‘කතපුඤ්ඤොසි ත්‍වං ආනන්‍ද පධාන මනුයුඤ්ජ ඛිප්පං හොහි අනාසවො’ ‘ආනන්‍ද ඔබ පින් කළ කෙනෙකි. ප්‍රධන් වීර්යය වැඩීමෙහි යෙදෙන්න. වහා රහත් වන්නෙහිය’ යනුවෙන් ද කියන ලදී. මුල් චක්‍රද්වය සිද්ධියෙන් පයෝග සිද්ධිය වෙයි. සුදුසු පෙදෙසක වාසයෙන් ද සත්පුරුෂ ඇසුරෙන් ද සත්පුරුෂයන්ගේ පැවැත්මට අනුකූල බවට පැමිණීමෙන් ද විශුද්ධ ප්‍රයෝගය වෙයි.

මුලදීම තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි සංක්ලේශවලින් පිරිසිදු වූ බැවින් ඒ ආසය ශුද්ධියෙන් අධිගම ව්‍යත්ති සිද්ධිය වෙයි. ප්‍රයෝග සිද්ධියෙන් ආගම ව්‍යත්ති සිද්ධිය වෙයි. සුපිරිසිදු කය වචන ප්‍රයෝග ඇති, විපිළිසර බවක් නැති බැවින් නොවිසිරුණු සිත් ඇති තැනැත්තා වනාහි පර්යාප්තියෙහි විශාරදයෙක් වෙයි. මෙසේ පයෝග ආසය සුද්ධිය ඇති ආගම අධිගමයෙන් යුක්ත වූවහුගේ වචනය උදාවන හිරුට අරුණ නැගීම මෙන් ද කුශල ධර්මයට යෝනිසෝ මනසිකාරය මෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට පූර්වාංගම වීමට සුදුසු වේනුයි ස්ථානයෙහි නිදානය තබමින් ඉති මෙ සුතං යනාදිය කීහ.

අනෙක් ක්‍රමයක් : ඉති යන මෙයින් පෙර කියන ලද ආකාරයෙන් නා නා ප්‍රකාර ප්‍රතිවේධ දැක්වීමෙන් තමාගේ අත්‍ථ - පටිභාන පටිසම්භිදා සම්පත්ති ඇති බව පෙන්වයි. සුතං යන මෙයින් ඉති ශබ්දය සමීපකොට තැබීමෙන් කියනු ලබන අපේක්ෂාවෙන් හෝ ඇසිය යුතු වූ ප්‍රභේද ප්‍රතිවේධ දැක්වීමෙන් ධම්ම-නිරුක්ති පටිසම්භිදා සම්පත්ති ඇති බව දක්වයි. කියන ලද ආකාරයෙන් ම ඉති යන යෝනිසෝ මනසිකාරය දක්වන්නා වූ වචනය කියමින් ‘මා විසින් මේ ධර්මයෝ මනසින් විමසා බලන ලදහ. දෘෂ්ටියෙන් මනාව වටහාගන්නා ලදහ’යි දක්වයි. මෙහි සීලය කියන ලදී. මෙහි සමාධිය කියන ලදී. මෙහි ප්‍රඥාව කියන ලදී. මෙහි මෙපමණ අනුසන්ධි ඇත ආදී වශයෙන් පර්යාප්ති ධර්මයෝ මනසින් විමසා බලන ලදහ. අනුශ්‍රව - ආකාර පරිවිතර්ක සම්බන්ධතාවෙන් හෝ දහම් වැටහීම (ධම්ම නිජ්ඣානඛන්ති) වූ ඤාතපරිඤ්ඤා සංඛ්‍යාත දෘෂ්ටියෙන් හෝ ඒ ඒ තන්හි කියන ලද රූප අරූප ධර්මයන් මෙය රූපයයි, රූපය මෙපමණකැයි ආදී ක්‍රමයෙන් මනාව තීරණය කොට වටහාගන්නා ලද්දාහු තමාටත් අනුන්ටත් හිතසැප පිණිස වෙති.

සුතං යන ශ්‍රවණ යෝගය හඟවන වචනය කියමින් ‘මා විසින් බොහෝ ධර්මයෝ අසන ලදහ, දරන ලදහ, වචනයෙන් පුරුදු කරන ලදහ’යි දක්වයි. පර්යාප්ති ධර්මය කන් යොමු කිරීම සමග බැඳී ඇත. ඇසීම, දැරීම පුරුද්ද කොට ඇත. ධර්මය මනාකොට දේශනා කර ඇති හෙයින් ඒ දෙකින් ම අර්ථ ව්‍යඤ්ජන පූර්ණත්වය දක්වමින් ඇසීමෙහි ආදරය ඇති කරවයි. අර්ථ ව්‍යඤ්ජන පරිපූර්ණ වූ ධර්මය ආදරයෙන් නො අසන්නා මහත් වූ යහපතෙන් පරිබාහිර වූයේ ය යි ආදරය උපදවා සකස්කොට ධර්මය ඇසිය යුතුය.

ඉති මෙ සුතං යන මේ සියලු වචනවලින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද ධර්ම විනය තමාගේ දහමක් ලෙස නොපිළිගන්නාහු අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවති. ශ්‍රාවක බව පිළිගැනීමෙන් සත්පුරුෂභූමියට බැස ගනිති. අසත්ධර්මයෙන් සිත නැගිටුවති. සද්ධර්මයෙහි සිත පිහිටුවති. තනිකරම මෙය මා විසින් අසන ලද්දකි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම වචනයකියි දක්වමින් තමා (ඒ වගකීමෙන්) නිදහස් කරති. ශාස්තෲන් වහන්සේ සාක්ෂිකොට දක්වති. ජින වචනය (බුද්ධ වචනය) පිහිටුවති. ධර්ම නෙත්තිය (ධර්මයේ මාර්ගෝපදේශකත්වය) පිහිටුවති.

තව ද ‘ඉති මෙ සුතං’ යන්න තමා විසින් උපදවන ලද්දක් බව නොපිළිගනිමින් පෙර ඇසීම විවෘත කරමින් මෙය මා විසින් විශාරද ඥාන සතරෙන් විශාරද වූ දසබලධාරී වූ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයෙහි සිටියා වූ සීහනාද පවත්වන්නා වූ සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වූ ධර්මයට ඊශ්වර (අධිපති) වූ, ධර්මරාජ වූ ධර්මාධිපති වූ ධර්මදීපයක් වූ ධර්මසරණ වූ උතුම් සද්ධර්මයට චක්‍රවර්ති වූ සම්මා සම්බුද්ධ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඉදිරියෙහි දී පිළිගන්නා ලදී. මෙහි (මේ සූත්‍රවල) අර්ථයෙහි හෝ ධර්මයෙහි හෝ පදයෙහි හෝ අකුරුවල හෝ සැකයක් හෝ විමතියක් හෝ නොකළ යුතු ය යි සියලු දෙව් මිනිසුන්ගේ මේ ධර්මවිනය ගැන ඇති අශ්‍රද්ධාව විනාශ කරති. ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය උපදවති. එහෙයින් මෙය කියනු ලැබේ.

‘විනාසයති අස්සද්ධං සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ ඉති මෙ සුතමිච්චෙවං වදං ගොතම සාවකො’

යම්සේ අනිත් සූත්‍රවල ‘එවං මෙ සුතං එකං සමයං’ යනාදී වශයෙන් කාලය-දේශය දක්වාම නිදානය කියන ලද ද, කුමක් නිසා මෙහි මෙසේ නො කියන ලද ද? තෙරුන් වහන්සේ විසින් නොකියන ලද නිසා යයි අන් අය කියති. මේ නිදානය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් විසින් නො කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් උපාසිකාවන් අතර බහුශ්‍රැත භාවයෙන් අග තනතුරෙහි තබන ලද සේඛ පටිසම්භිදාවට පත් ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක වූ ඛුජ්ජුත්තරාව විසින් සාමාවතී ප්‍රමුඛ පන්සියයක් ස්ත්‍රීන්ට පළමුව කියන ලදී.

මේ එහි අනුපිළිවෙල කථාවයි - මෙයින් කල්ප ලක්‍ෂයකට මත්තෙහි පදුමුත්තර (පියුමතුරා) නම් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලෝකයෙහි ඉපිද පවත්වන ලද උතුම් ධර්මචක්‍රය ඇත්තාහු හංසවතී නුවර වැඩවාසය කරති. ඉක්බිති එක්දිනක් හංසවතී නුවර එක් කුලදුවක් ශාස්තෲන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසන්නට යන්නා වූ උපාසිකාවන් සමග ආරාමයට යන ලදුව ශාස්තෲන් වහන්සේ එක් උපාසිකාවක බහුශ්‍රැතයන් අතර අග තනතුරෙහි තබනු දැක ප්‍රාර්ථනාවක් කොට ඒ තනතුර පැතුවාය. ශාස්තෲන් වහන්සේ ද අනාගතයෙහි ගෞතම නම් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවිකා වූ බහුශ්‍රැත උපාසිකාවන්ට අග වන්නීයයි ඇයට විවරණ දුන්හ. ජීවිතාන්තය තෙක් කුසල්කොට දෙව්ලොව ඉපිද නැවත මිනිසුන් අතරදැයි මෙසේ දෙව් මිනිසුන් අතර සැරිසරන්නා වූ ඇයට කල්ප ලක්‍ෂයක් ඉක්මගියේ ය.

ඉක්බිති මේ භද්‍රකල්පයෙහි අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි දෙව්ලොවින් චුතව ඝෝසිත සිටුවරයාගේ නිවසෙහි කිරි මවකගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇයට උත්තරා යන නම තැබූහ. ඈ උපන් කාලයෙහි කුදු වූ නිසා ඛුජ්ජුත්තරා යනුවෙන් ප්‍රකට වූවාය. ඈ පසුකලෙක සෝෂිත සිටුවරයා විසින් උදේන රජතුමාට සාමාවතිය දුන්කල්හි ඇගේ පරිචාරිකාව (න්සේකාව) වශයෙන් දෙන ලදුව උදේන රජුගේ අන්තඃපුරයෙහි වාසය කරයි.

එසමයෙහි කොසඹෑ නුවර ඝෝෂිත සිටුවරයා ද කුක්කුට සිටුවරයා ද පාවාරික සිටුවරයා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාර තුනක් කරවා ජනපද චාරිකාවෙහි හැසිරෙන තථාගතයන් වහන්සේ කොසඹෑ නුවරට සපැමිණි කල්හි බුද්ධ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට විහාර පවරා දී මහදන් පැවැත්වූහ. මාසයක් පමණ ඉක්ම ගියේය. ඉක්බිති උන්වහන්සේලාට බුදුවරු නම් සියලු ලෝකයාට අනුකම්පා ඇත්තාහුය, අන් අයටත් අවස්ථාව දෙමුයි යන මේ අදහස ඇතිවූහ. මෙසේ කොසඹෑ නුවර වැසියන්ට ද අවස්ථාව සැලසූහ. එතැන් පටන් නුවරවැසියෝ සමානව වීථි බෙදාගෙන මහදන් දෙති.

ඉක්බිති එක්දිනක් ශාස්තෲන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා විසින් පිරිවරන ලදුව වැඩිහිටි මාලාකාරයාගේ ගෙයි වැඩහුන්හ. එකෙණෙහි ඛුජ්ජුත්තරාව සාමාවතියට මල් ගෙනඑන්ට කහවණු අටක් ගෙන ඒ ගෙට ගියාය. වැඩිහිටි මාලාකාරයා ඇය දැක උත්තරා මෑණියනි, අද ඔබට මල් දීමට කාලයක් නැත, මම බුද්ධ ප්‍රමුඛ භික්ෂු සංඝයාට දන් වළඳවමි, ඔබද දන් වැළඳවීමට සහායිකාවක් වන්න, මෙසේ මෙයින් පසු අන්‍යයන්ගේ වැඩකටයුතු කිරිමෙන් මිදෙන්නී යයි කීය. එහෙයින් ඛුජ්ජුත්තරාව බුදුරජාණන් වහන්සේලා දන් වළඳන තැන වතාවත් කළාය. ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් ළග සිටින්නන්ට කරන (උපනිසින්නක) කථා වශයෙන් දේශනාකළ සියලු ධර්මය ඈ උගත්තාය. අනුමෝදනාව අසා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියාය.

ඈ අන් දිනවල කහවණු හතරක් දී මල් ගෙන යයි. ඒ දිනයෙහි වනාහි දක්නා ලද සත්‍ය ඇති බැවින් (සෝවාන් වූ නිසා) අන්සතු දෙයෙහි (සොර) සිතක් නො උපදවා කහවණු අටම දී කූඩය පුරවාගෙන මල් රැගෙන සාමාවතිය සමීපයට ගියාය. ඉක්බිති ඈ (සාමාවතිය) උත්තරා මැණියනි, ඔබ අන් දිනවල බොහෝ මල් නොගෙනාවාය. අද බොහෝ ඇත. ඇයි රජතුමා අපට වඩාත් පැහැදුනේදැයි ඇගෙන් (උත්තරාවගෙන්) විමසුවාය. ඈ බොරු කියන්නට නුසුදුසු බැවින් අතීතයේ දී තමා විසින් කළ දේ නො සඟවා ඇත්ත කීවාය. එසේ නම් කුමක් නිසා අද බොහෝ මල් ගෙන එන ලදදැයි විමසූවිට අද මම සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා අමෘතය (නිවන) ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළෙමි. එහෙයින් මම ඔබ නොරැවටුවෙමියි කීවාය. එය අසා ‘බොල දුෂ්ට’ දාසිය මෙපමණ කාලයක් තා විසින් ගන්නා ලද කහවණු දෙන්නැ’යි තර්ජනය නොකොට පෙර (කළ පින්) හේතුවෙන් මෙහෙයවනු ලබන්නී මෑණියනි, ඔබ විසින් පානය කරන ලද අමෘතය අපට ද පොවන්නැයි කියා එසේනම් මා නහවන්නැයි කී කල්හි සුවඳ පැන් කළ දහසයකින් නහවා සිනිඳු සළු දෙකක් දෙවුවාය. ඈ එක් සළුවක් හැඳ එකක් පොරවා අසුනක් පණවා ආසනයෙහි හිඳ විසිතුරු විජිනිපත ගෙන පහත් ආසනවල හිඳින පන්සියයක් ස්ත්‍රීන් අමතා ශෛක්‍ෂ ප්‍රතිසම්භිදාවෙහි සිට ශාස්තෲන් වහන්සේ දේශනා කළ ක්‍රමයෙන්ම ඒ ස්ත්‍රීන්ට ධර්මය දේශනා කළාය. දේශනාව අවසානයෙහි සියල්ලෝම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඒ සියලු දෙනාම ඛුජ්ජුත්තරාවට වැඳ මෑණියනි, අද පටන් ඔබ කිලිටි වැඩ නො කරන්න. අපගේ මව් තනතුරෙහි ද ගුරු තනතුරෙහි ද සිටින්නැයි කියා ගරු කටයුතු ස්ථානයෙහි තැබූහ.

කුමක් හෙයින් වනාහි ඈ දාසියක් වී උපන්නී ද? ඈ වනාහි කාශ්‍යප සම්මා සම්බුද්ධ කාලයෙහි බරණැස සිටුදුවක් වී ඉපිද (එම) උපස්ථායක නිවසට ගියා වූ එක් ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) තෙරණියක ලවා ඒ සිටුදුව ආර්යාවෙනි, මට ඔය ආභරණ පෙට්ටිය දෙන්නැයි කියා වැඩක් කරවා ගත්තාය. තෙරණිය ද එය නොදෙන්නා වූ මා කෙරෙහි වෛර උපදවා නිරයෙහි උපදින්නීය, දෙන කල්හි අනුන්ට දාසියක වී උපදින්නීය, නිරයෙහි තැවීමට වඩා දාසිභාවය උතුම් යයි දයාව නිසා ඇගේ වචනය ඉටු කළාය. ඈ ඒ කර්මයෙන් ජාති පන්සියයක් අනුන්ට දාසියකම වී උපන්නාය.

කුමක් හෙයින් කුදු වූවා ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ නූපන් කල්හි බරණැස් රජුගේ ගෙයි වාසය කරන්නා වූ ඈ රජකුලයට හිතවත් තරමක් කුදු වූ පසේබුදු කෙනෙකුන් දැක තමා සමඟ එකට වාසය කරන කාන්තාවන් ඉදිරියේ පරිහාස (කවටකම්) කරමින් උන්වහන්සේගේ කුදු බවට අනුව තමන් ද සෙල්ලමට කුදු වූ ආකාරය දැක්වූවාය. එහෙයින් කුදු වී උපන්නාය.

කුමක් සිදුකොට මහා ප්‍රඥාවන්තියක් වූවා ද? බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළවීමට පෙර බරණැස් රජුගේ ගෙයි වාසය කරමින් සිටියදී පසේබුදුවරු අටනමක් රජමැදුරෙන් උණු කිරිබත් පිරුණු පාත්‍ර අතින් අතට මාරු කරමින් ගන්නා ආකාරය දැක දළවලින් සාදන ලද තමන් සතු දරණු අටක් මෙහි තබාගන්නැයි කියා දුන්නාය. උන්වහන්සේලා එසේ කොට ඇය දෙස බැලූහ. ඔබවහන්සේලාටම ඕවා පරිත්‍යාග කරන ලදී. රැගෙන වඩිනු මැනවැයි කීවාය. උන්වහන්සේලා නන්දමූලක පබ්භාරයට (ගුහාවට) වැඩියහ. අදත් ඒ දරණු එසේ පවතී. ඈ ඒ කර්මයේ විපාකයෙන් මහා ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තියක් වූවාය.

ඉක්බිති (ඉන්පසු) සාමාවතී ප්‍රධාන පන්සියයක් ස්ත්‍රීහු මෑණියනි, ඔබ දිනපතා ශාස්තෲන් වෙත ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ධර්මය අසා අපට දේශනා කරන්නැයි ඇයට කීවාහුය. ඈ එසේ කරමින් පසුකලෙක ත්‍රිපිටකධර වූවාය. එහෙයින් ශාස්තෲන් වහන්සේ ‘එතදග්ගං භික්‍ඛවෙ මම සාවිකානං උපාසිකානං බහුස්සුතානං යදිදං ඛුජ්ජුත්තරා’ ‘මහණෙනි, යම් ඛුජ්ජුත්තරා නම් උපාසිකාවක් ඇද්ද බහුශ්‍රැත වූ මාගේ ශ්‍රාවිකා උපාසිකාවන් අතරෙහි ඈ අග්‍ර වේ’ යනුවෙන් අග තනතුරෙහි තැබූහ. මෙසේ උපාසිකාවන් අතර බහුශ්‍රැතභාවයෙන් ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් අග තනතුරෙහි තබන ලද පිළිසිඹියා පත් බුජ්ජුත්තරා ආර්ය ශ්‍රාවිකාව ශාස්තෲන් වහන්සේ කොසඹෑ නුවර වැඩවාසය කරන කල්හි කලින් කල ශාස්තෲන් වහන්සේ වෙත ගොස් දහම් අසා අන්තඃපුරයට ගොස් සාමාවතී ප්‍රධාන පන්සියයක් ආර්යශ්‍රාවිකා වූ ස්ත්‍රීන්ට ශාස්තෲන් වහන්සේ දේශනා කරන ලද ක්‍රමයෙන් ඇසූ පරිදි දහම් කියන්නී තමා නිදහස් කොට ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයෙහි ඇසූ බව ප්‍රකාශ කරන්නී ‘වුත්තං හෙතං භගවතා වුත්තමරහතාති මෙ සුතං’ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ සූත්‍රය වදාරණ ලද්දේය. අර්හත් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙයම වදාරණ ලද්දේය’ යන නිදානය නැංවූවාය. (තැබුවාය.)

යම් හෙයකින් වනාහි ඒ නගරයෙහිදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවෙහි අසා එදිනෙදා ම ඈ (ඛුජ්ජුත්තරාව) විසින් ඒ ස්ත්‍රීන්ට කියන ලද ද එහෙයින් ‘එකං සමයං භගවා කොසම්බියං විහරති’ ‘එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොසඹෑ නුවර වැඩවාසය කරන සේක’ යනුවෙන් කාලය-දේශය දැක්වීමට ප්‍රයෝජනයක් නැත්තේ සුප්‍රකට බැවිනි. භික්‍ෂුණීහුද ඇය සමීපයෙන් මේ සූත්‍ර උගත්හ. මෙසේ පරම්පරාවෙන් භික්‍ෂූන් අතරෙහිද ඇය විසින් නගන ලද නිදානය ප්‍රකට විය. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ තථාගතයන් වහන්සේගේ පරිනිර්වාණයෙන් පසු කලක සප්තපර්ණි ගුහාවෙහි අජාතසත්තු රජතුමා විසින් කරවන ලද සද්ධර්ම මණ්ඩපයෙහි මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ රහතන් වහන්සේ මැද වැඩහිඳ ධර්මය සංගායනා කරමින් මේ සූත්‍රවල නිදානයට දෙයාකාරයක් පවත්වා ගනිමින් ඇය විසින් නංවන ලද ක්‍රමයෙන් ම නිදානය නැංවූහ.

ඇතැමෙක් මෙහිදී බොහෝ ආකාරයෙන් විස්තර කරති. ඒවායින් ඇති ඵලය කුමක් ද? ඒ ඇරත් නොයෙක් නොයෙක් ක්‍රමවලින් සංගීතිකාරක මහරහතන් වහන්සේලා ධර්ම විනය සංගායනා කළහ. ධර්ම සංග්‍රාහක මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා අනුබුද්ධයහ. (බුදුරජාණන් වහන්සේට පමණක් දෙවෙනි වූහ.) උන්වහන්සේලා මැනවින් ධර්ම විනය සංගායනා කරන ආකාරය දනිමින් තැනක ‘එවං මෙ සුතං’ යනාදී වශයෙන් ද තැනක ‘තෙන සමයෙන’ යනාදී වශයෙන් ද තැනක ගාථාවලින් නිදානය තබමින් ද තැනක හැම අයුරකින්ම නිදානයක් නොතබමින් ද වර්ග සංග්‍රහ කිරීම් ආදී වශයෙන් ද ධර්මවිනය සංගායනා කළහ. මෙහි ‘වුත්තං හෙතං’ යනාදී වශයෙන් නිදානය තබා සංගායනා කළහ. මේ බුද්ධ වචනය සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදී වශයෙන් අංග නවයකින් යුක්ත වූවාක් මෙන් සියලු සම්මා සම්බුදුවරුන් විසින් එය කියන ලදී. උන්වහන්සේලාගේ සූත්‍ර ගෙය්‍යාදිය ස්වල්ප විය. එහි (ඒ බුද්ධ ශාසනවල) එයට නිමිත්ත වූ ‘වුත්තං හෙතං - පෙ- මෙ සුතං’ යන මේ වචනය හැර ඉතිවුත්තක අංශයේ අන් කිසිවක් නොපෙනේ. එහෙයින් ‘වුත්තං හෙතං භගවතා’ යනාදී වශයෙන් පැවති සූත්‍ර එකසිය දහයක් ඉතිවුත්තක යයි අට්ඨකථාචාර්යයන් වහන්සේලා කීහ. එහෙයින් ශාස්තෲන් වහන්සේගේ අදහස දන්නා වූ ධර්මසංග්‍රාහක ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා විසින් ද මේ සූත්‍රවල ඉතිවුත්තක අංගය ඇති බව දැනගැනීම සඳහා මේ ක්‍රමයෙන්ම නිදානය තබන ලදැයි දතයුතුය.

ධර්මවිනය සංගායනා කරන කල්හි නිදාන වචනය කුමක් පිණිසද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කළ වචනය පමණක් සංග්‍රහ කළ යුතු නොවේද? (එයට හේතු ලෙස) දේශනාවේ පැවැත්ම, දේශනාව ගැන මුළා නොවීම පිණිස, ඇදහිය යුතු බව ඇතිවීම පිණිස යන කරුණු කියනු ලැබේ. කාලය - දේශය - දේශක - පිරිස - අපදේස වලින් යුක්තකොට තබන ලද දේශනාව බොහෝ කල් පවතින්නේ ද මුළා නොවන ස්වභාව ඇත්තේ ද ඇදහිය යුතු වන්නේ ද වෙයි. දේශය - කාලය - කර්තෘ - හේතුව - නිමිත්ත යන මේවායින් ව්‍යවහාර විනිශ්චය බැඳී ඇත්තාක් මෙනි. එහෙයින්ම ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප රහතන් වහන්සේ විසින් බ්‍රහ්මජාල, මූල පරියාය ආදී සූත්‍රවල දේශය ආදිය විමසූ කල්හි ඒවා විසඳීම කරන්නා වූ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ‘එවං මෙ සුතං’ යනාදී වශයෙන් නිදානය කියන ලදී. මෙහිදී දේශය - කාලය ගැනීමට ඇති කරුණු කියන ලද්දේමය.

තවදුරටත් නිදාන වචනය (යොදන්නේ) ශාස්තෲ සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසය. තථාගත භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පෙර සූදානමක් අනුමානයක් - අනුගමනයක් - තර්කයක් නැති බැවින් සම්මා සම්බුදු බව සිද්ධ විය. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට පෙර සූදානම් වීම් ආදියෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ඒ දතයුතු ධර්මයන්හි හැමතන්හිම නොහැපුණු ඤාණය හැසිරෙන බැවින් හා එක පමණට ඇති බැවිනි. එසේ ම ගුරුමුෂ්ඨි, ධර්ම මච්ඡරිය ශාසනය සහිත ශ්‍රාවකයන් වෙත ඇලීම නැති බැවින් ක්‍ෂීණාශ්‍රව බව සිද්ධ විය. සුවිසුද්ධ වූ ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේට ඒ පරානුග්‍රහ පැවැත්ම සියලු ආකාරයෙන් ඇති නොවේ. මෙසේ දේශකයා කිලිටි කරන දිට්ඨි - සීල සම්පදාවන් දූෂණය කරන අවිද්‍යා - තණ්හා අතිශයින්ම නැති බව ප්‍රකාශ කරන ඤාණ සම්ප්‍රදාව පහාන සම්පදාව යන සලකුණුවලින් ද මනාව අවබෝධ කිරීම විසුද්ධභාවයෙන් ද පළමු විශාරද ඥාන දෙක සිද්ධ විය. එහෙයින් ම අන්තරායික ධර්මයන්හි හා නිවනට පමුණුවන ධර්මයන්හි මුළා නොවන බව සිදුවීමෙන් අවසන් විශාරද ඥාන දෙක ද සිද්ධ වෙයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සතර විශාරද ඥානයෙන් යුක්ත බවද ආත්මාර්ථ පරාර්ථ යහපත පිණිස පවතින ප්‍රතිපත්තිය ද ඒ ඒ තැනට පැමිණි පිරිසේ අදහස්වලට අනුරූප වූ, තැනට සුදුසු වැටහීමෙන් ධර්මදේශනා පැහැදිලි කිරීමෙන් ද නිදාන වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ වෙයි. මෙහිදී වනාහි ඉතිරි නොකොට කාමය හා ද්වේෂය ප්‍රහාණය කිරිම සලසා දේශනාව පැහැදිලි කිරිමෙන්දැයි මෙසේ යෙදිය යුතුය. එහෙයින් ‘සත්‍ථු සම්පත්ති පකාසනත්‍ථං නිදානවචනං’ ‘නිදාන වචනය ශාස්තෲ සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස’ යනුවෙන් කියන ලදී. මෙහි ‘භගවතා, අරහතා’ යන මේ පද දෙකෙන් කියන ලද අර්ථ පැහැදිලි කිරීම් මුලදීම දක්වන ලදී.

එසේම නිදාන වචනය ශාසන සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිසය. ඤාණයෙන් කරුණාවෙන් අල්ලාගන්නා ලද සියලු ක්‍රියා ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නිරර්ථක හෝ තමාට හිත වූ හෝ ප්‍රතිපත්ති නැත. එහෙයින් අනුන් සඳහාම පැවති සියලු ක්‍රියා ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පවත්නා අයුරින් කියන්නා වූ සියලුම කය - වචන - මනෝ කර්ම මෙලොව පරලොව පරමාර්ථවලින් සුදුසු පරිදි සත්ත්වයන්ට අනුශාසනා කරන අර්ථයෙන් ශාසනය කලින් සකස් කරන ලද්දක් නොවේ. එය කාල - දේස - දේශක පිරිස - අපදේශවලින් ඒ ඒ තැන නිදාන වචනවලින් ද සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ. මෙහි වනාහි දේශක - පිරිස - අපදේස යොදාගත යුතුය. එහෙයින් ‘සාසන සම්පත්ති පකාසනත්‍ථං නිදාන වචනං’යි කියන ලදී.

තවද නිදාන වචනය ශාස්තෲන් වහන්සේගේ ප්‍රමාණ භාවය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ශාසනයේ ප්‍රමාණභාවය දැක්වීම පිණිසය. ශාසනයේ ඒ ප්‍රමාණ බව දැක්වීම මුලින් කියන ලද ක්‍රමය අනුව භගවතා, අරහතා යන මේ පදවලින් ප්‍රකට කළේයයි දතයුතුය. මෙය මෙහි නිදාන වචනය දැක්වීමේ ප්‍රයෝජනය ගැන මුඛමාත්‍ර නිදර්ශනයකි.

නිදාන වර්ණනාව නිමියේ ය.