10. විසය‍්හජාතකවණ‍්ණනා 340 අට‍්ඨකථා

10. විසය්හ ජාතකය (340)

‘අදාසි දානානි’ යන මේ ගාථා කොටස අයත් ජාතක කථා ධර්ම දේශනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙව්රම් වෙහෙර වැඩවාසය කරන සේක්, අනේපිඬු සිටුතුමා අරබයා වදාළ සේක. මෙහි වර්තමාන කථා වස්තුව මීට පෙර ‘ඛදිරංගාර’ ජාතකයෙහි දක්වන ලදි. ඒ අනුව බුදුරජාණන් වහන්සේ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා අමතා ‘ගෘහපතිය, අහසේ හිඳිමින් දන්දීම වළක්වන සක්දෙව් රජු පවා ගණන් නොගෙන, පෙර පඬිවරු දන්දීම නොකඩවා කළහ’යි පවසා, සිටුතුමාගේ අයැදුමින් මේ අතීත කථා පුවත වදාළ සේක.

අතීතයෙහි බරණැස් නුවර බ්‍රහ්මදත්ත රජු රාජ්‍යය කරවන කල්හි, අප බෝසත් තෙමේ අසූකෙළක් ධනය ඇති, ‘විසය්හ’ නම් සිටුවරයා ව උපන්නේය. නිති පන්සිල්හි පිහිටා කටයුතු කරන, ඔහු දන් දීමෙහි වෙසෙසින් ඇලී කල්ගෙවයි. එතුමා විසින් ඉදිකරවන ලද දානශාලා, නුවර වාසල් දොරටු සතරේ ද, නගරය මැද ද, තම මැදුර ඉදිරිපිට දැයි මෙසේ ස්ථාන හයක ක්‍රියාත්මක විය. මේ දන්සැල්වල දිනපතා යාචකාදීන්ට මහදන් පැවැත්වේ. එක් දන්සැලකට එක්දිනෙක වැයවන මුදල කහවණු ලක්‍ෂ හයකි. දන්සැල් හයේම සැකසෙන ආහාරත් සිටුතුමා උදෙසා නිමවන භෝජනයත් එකක්ම විය. සිටුතුමා වෙනුවෙන් සැකසෙන භෝජනයෙහි, දන්සැල්වල භෝජනයට වඩා කිසිදු අමුත්තක් නැත. මෙසේ සිය පෞද්ගලික කටයුතු සියල්ල නවතා දමා මුළු දඹදිවම ප්‍රකටවන අයුරෙන් දන්දෙන, සිටුතුමාගේ එම මහා දානයේ ආනුභාවයෙන් ශක්‍රයාගේ භවන කම්පිත විය. පඬු ඇඹුල් සලසුන රත්විය. එවිට සක්දෙව් තෙමේ ‘මා මේ අසුනින් පහ කරන්නට උත්සාහ ගන්නේ කවරෙක්දැ’යි කියා, සලකා බලනුයේ, මහදන් දෙන සිටුවරයා දැක, මේ ‘විසය්හ’ නමැත්තා මුළු දඹදිව පතළ කෙරෙමින්, තම සියලු වැඩ නවතා දමා මහදන් දෙයි. මොහු විසින් දානය කරණ කොටගෙන මා මේ තනතුරෙන් පහකොට දමා, ශක්‍රභාවය අත්පත් කරගන්නට, උත්සාහ දරන බවක් පෙනේ. එබැවින් මම ‘මොහුගේ ධනය වනසා දමා දිළිඳු බවට පත්කොට, දානය ඇනහිටින තත්ත්වයට පත් කරන්නෙමි’යි සිතා විසය්හ සිටුතුමාගේ සියලු ධනයත් ධාන්‍යයත් තෙල් මීපැණි ආදියත්, යටත් පිරිසෙයින් දැසි දස් කම්කරු පිරිස පවා, මුළුමනින් අතුරුදන් කෙළේය.

මේ අතර දාන ශාලාවන්හි, කටයුතුවල නිරතව සිටි අය, වහා සිටුවරයා වෙත පැමිණ ‘ස්වාමීනි, දන්වැට අතරමග නැවතුනි. දාන උපකරණ ද ඒ හා සම්බන්ධ වෙනත් දේපල හා බඩු භාණ්ඩ ද, අස්ථානගත වී ඇත. දන්සැල්වල කිසිදෙයක් මේ වනවිට පෙනෙන්නට නැත. දැන් අපි කුමක්නම් කරමුදැ’යි කීහ. එවිට සිටුතුමා ඔවුන්ට කරුණාන්විතව කථාකොට, ‘හිතවතුනි, දන්දීම නො නවත්වා දිගටම පවත්වාගෙන යවු. ඒ සඳහා අවශ්‍ය සියලු උපකරණ සිටු මාලිගයෙන් රැගෙන යවු’යි කියා, සිය බිරිය වන සිටුදේවිය කැඳවා, ‘සොඳුර, අපගේ දානය නොනවත්වා දිගටම පවත්වාගෙන යාමට කටයුතු යොදනු මැනව’යි කීය. ඇයද මුළු ගේ සොයා බලා, අඩමස්සක ධනයක්වත් නොදැක, වහා සිටුතුමා වෙත පැමිණ ‘ස්වාමීනි, අපේ ඇඳුම්-කැඩුම් හැර අන් කිසිවක් පෙනෙන්ට නැත. මුළු ගෙයම හිස් යැ’යි පැවසුවාය. අනතුරුව මැදුරෙහි වූ සත්රුවන් ගබඩා, දෙදෙනාම එක් වී විවෘතකොට බැලූ නමුත්, එහි වූ සියල්ල ද අතුරුදන් වී තිබුණි. මෙසේ සිටුවරයාත් සිටුදේවියත් හැර, දැසි-දස් කම්කරුවන්ගේ පටන්, සෑම දේකින්ම සිටුමාලිගය හිස් විය. මද වේලාවකට පසු බෝසත් සිටුතුමා සිය බිරිය අමතා ‘සොඳුර, දන්දීම නවතා දැමීම, කෙසේවත් නොකළ හැකිය. එබැවින් මුළු ගේ පුරා නැවත කිසිවක් ඇත්දැ’යි සොයා බලනු මැනවැ’යි කීය. ගේ තුළ මුළුමනින් පිරික්සා බැලූ මුත් දේවියට, කිසිවක් ඉන් සොයාගත නොහැකි විය. එහෙත් කිසියම් තණකොළ කපන්නකු විසින්, මාලිගා දොරටුවෙහි අමතකව දමා ගොස් තිබූ, දෑකැත්තක් ද, කදක් ද තණකොළ මිටි බඳින රැහැනක් ද යන මේ උපකරණ දක්නට ලැබී, ඒවා ගෙනවුත් සිය සැමියාට පෙන්වූ සිටු බිරිය, ‘ස්වාමීනි, මේවා හැර අන්කිසිවක් මෙහි පෙනෙන්ට නැතැ’යි කීවාය. එවිට බෝසත් තෙමේ ‘සොඳුර, මෙපමණ කලකට මා විසින් තණකොළ කැපීමක් නම්, සිදුකොට නැත. එහෙත් දැන් ඉතින් තණකොළවත් කපා ගෙනවුත් ඒවා විකුණා සුදුසු පරිද්දෙන් දන් දෙන්නෙමි’ කියා ‘දානය කඩ වේයැ’යි බියෙන් ඉහත කී උපකරණත් ගෙන, නුවරින් නික්ම තණ වීථියකට ගොස්, තණකොළ කපා මිටි දෙකක් බැඳ, ‘මින් එක් තණකොළ මිටියක් විකුණා ලබන මුදල අප දෙදෙනාගේ ජීවිකාවට සෑහේ. ඉතිරි මිටියෙන් ලැබෙන මුදල ගෙන දන් දෙන්නෙමි’යි සිතා, තණකොළ මිටි දෙක කදේ එල්ලාගෙන අවුත්, ඒවා නගර වාසල් දොරටුවෙහි තබා, විකුණා එයින් මසුරන් කිහිපයක් ලැබ, ඒ මුදලෙන් කොටසක් යාචකයන්ට දන් දී, සිය නිවස බලා යන්නට සූදානම් වූ මුත්, තමා වටකොට ගත් යාචකයන්ගේ ඉල්ලීම් ඉවතලිය නොහී, තමා සන්තක වූ ඉතිරි මුදලද, දානය සඳහාම වැයකොට, හිස් අතින් ගෙදර ගොස්, එදා දවස සිය බිරිය සමග නිරාහාරවම ගත කෙළේය. මේ ආකාරයෙන්ම දින හයක් ගතවිණි.

සත්වැනි දවසේ තණකොළ රැගෙන එන, ඉතා සියුමැලි පුද්ගලයකු වන සිටුතුමාගේ නළලෙහි, හිරු රැස් පතිත වනවාත් සමගම සතියක් නිරාහාරව සිටි බැවින් ඇස් බමන්නට විය. සිහි එළවා ගත නොහුණු, ඔහු තණමිටි විසුරුවා ගෙන බිම ඇද වැටුණි. මේ අතර සක්දෙවිඳු සිටුවරයාගේ කටයුතු විමසමින් හැසිරේ. එබැවින් ඒ මොහොතේම එතැනට පැමිණි ඔහු අහසේ සිටිමින්, සිටුතුමා අමතා මේ ගාථාව කීවේය.

අදාසි දානානි පුරෙ විසය්හ, දදතො ච තෙ ඛය ධම්මො අහොසි, ඉතො පරඤ්චෙ න දදෙය්‍ය දානං, තිට්ඨෙය්‍යුං තෙ සංයමන්තස්ස භොගා ති

පින්වත් පසය්හ, ඔබ මින් පෙර ඔබේ ගෙයි තිබුණු ධනය යොදා සිය කටයුතු නවතා දමා, මුළු දඹදිව් වැස්සන්ට දන් දුන්නෙහිය. එසේ දන් දෙන්නා වූ ඔබගේ සම්පත් ගෙවී ගියේය. අවසන් විය. සියලු වස්තුව ක්‍ෂය විය. මින්පසු දන් නොදෙන්නේ නම්, එනම් කිසිවකුට කිසිවක් නොදෙන්නේ නම්, සම්පත් දන් දීමෙන් වැළකුණු, ඔබගේ ඒ වස්තුව තිබූ අයුරෙන් රැකෙන්නේ ය යන අර්ථයි. මෙසේ ප්‍රකාශ කළ ශක්‍රයා ‘මෙතැන් පටන් දන් නො දෙන්නෙමි’යි මට පොරොන්දුවක් දෙව. එවිට ‘මම ඔබට සම්පත් ලබා දෙන්නෙමි’යි කීය.

බෝසත් තෙමේ ඔහුගේ වචන අසා, ‘ඔබ කවරෙක්දැ’යි ඇසීය. ‘මම ශක්‍රයා වෙමි.’ ශක්‍රයා නම් තෙමේ ම දන් දී, සිල් සමාදන්ව, පෙහෙවස් රැක, සත්වත් පද පුරා ශක්‍රත්වයට පැමිණි කෙනෙකි. එහෙත් නුඹ වනාහි තමාගේ ඉසුරු රැක ගැනීමට අනුන්ගේ දන් වැළැක්වූවෙකි. ඔබ කෙළේ පහත් වැඩෙකැ’යි කී, සිටුතුමා මේ ගාථා තුන ප්‍රකාශ කෙළේය.

අනරිය මරියෙන සහස්ස නෙත්ත, සුදුග්ග තෙනාපි අකිච්ච මාහූ, මාවො ධනං තං අහුදෙවරාජ, යං භොග හෙතු විජහෙමු සද්ධං

යෙන එකො රථොයාති - යාති තෙනපරො රථො, පොරාණං නිහිතං වත්තං - වත්ත තඤ්ඤෙව වාසව

යදිභෙස්සාති දස්සාම - අසන්තෙ කිං දදාමසෙ, එවං භූතාපි දස්සාම - මාදානං පමදාම්හසෙති

මෙහි ‘අනරියං’ යනු ‘ලාමක පව්කම්’ යන අර්ථයි. ‘අරියෙන’ යනු නිර්මල පැවතුම් ඇති, උතුමකු විසින්’ යන අර්ථයි. ‘සුදුග්ගතෙන’ යනු ‘ඉතා දුප්පතකු විසින් වුවත්’, යන අර්ථයි. ‘අකිච්චමාහු’ යනු ‘නො කළ යුතු දේ, බුද්ධාදී වූ ආර්යයන් වහන්සේ වදාරති. ඔබ වනාහි මා පහත් මගට ඇද දමන්නෙහිය’ යන අර්ථයි. ‘වො’ යනු නිපාතයකි. ‘යං භොග හෙතු’ යනු ‘යම් ධනයක් පරිභෝග කිරීම සඳහා, අපි දන් දීමට ඇති ශ්‍රද්ධාව දුරු කරමු නම්, අත් හරින්නෙමු නම්, ඒ ධනය මට උවමනා නැත. අපට ඒ ධනයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත’ යන අර්ථයි.

‘රථො’ යනු ‘කිසියම් වාහනයකි. මින් කියන ලද්දේ මේ අදහසයි. එනම් එක් රථයක් යම් මගෙකින් යා ද? අන් රථයක් වුවත්, මුල් රථය ගිය මග මේ යැ’යි, ඒ මගින්ම යේ’ යන අර්ථයි. ‘පොරාණං නිහිතං වත්තං’ යනු ‘ම විසින් පෙර සිට පවත්වා ගෙන ආ දන් වැට මා සිටිනා තාක් කල් පවතීවා. එය නො නවතීවා’ යන අර්ථයි. ‘එවංභූතාපි’ යනු ‘මෙසේ තණකොළ විකුණා හෝ, අපි යම්තාක් ජීවත් වෙමුද? ඒතාක් දන් දෙන්නෙමු. කුමන කරුණක් නිසාවත්, දානයෙහි පමා නොවෙමු. නොදෙන්නා, දානයෙහි පමාව ගැන සිහි නොකරයි. නොසලකයි. මම වනාහි ජීවතුන් අතර සිටිද්දී, දානය අමතක කරන්නට නොකැමැත්තෙමි. එහෙයින් දන් දෙන්නෙමි’ යන අර්ථයි.

මෙසේ දානයෙන් සිටුතුමා වැළැක්විය නොහැකි බව දුටු, සක්දෙවිඳු ‘ඔබ දන් දෙන්නේ කුමක් අපේක්‍ෂාවෙන් දැ’යි ඇසීය. ‘මම ශක්‍රත්වය හෝ බ්‍රහ්මත්වය පතමින් දන් නොදෙමි. මාගේ එකම අපේක්‍ෂාව බුද්ධත්වයයි. සිටුතුමා මෙසේ කී විට ශක්‍රයා ඒ අසා සතුටුව, තම අතින් සිටුතුමාගේ පිට පිරිමැද්දේය. එවේලේම අහරක් අනුභව කළාක් මෙන්, ඒ මොහොතේදී බෝසතුන්ගේ ශරීරය සන්තර්පනයට පත්විය. එසේම ශක්‍රයාගේ ආනුභාවයෙන් සියලු වස්තුව, පෙර පරිද්දෙන්ම ලැබුණි. අනතුරුව සක්දෙව් රජ ‘මහ සිටුවරය, ඔබ මෙතැන් පටන් දිනපතා දොළොස් දහසක් වියදම් කරමින්, දන් දෙනු මැනවැ’යි කියා, සිටු මැදුර තුළ අපමණ ධනය පුරවා, සිටුතුමා ගෙදර පිටත්කොට යවා, දෙව්ලොව ගියේය.

බුදුරජාණන් වහන්සේ, මේ ධර්ම දේශනාව ගෙනහැර දක්වා, ජාතකය නිමවා වදාළ සේක. තවද එදා සිටු බිරිය නම්, රාහුල මාතාවයි. ‘පසය්හ’ සිටුතුමා වූ කලී ‘මම ම යැ’යි, බුදුරජාණන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේ දක්වා වදාළ සේක.

සිව්වැනි කෝකිල වර්ගය යි.