යංකිඤ‍්චීතිගාථාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

යංකිඤ්චීතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ දෙවියන් කෙරෙහි මිනිසුන්ගේ උපකාරක බව දක්වා ඔවුන්ගේ උවදුරු සංසිඳවීම සඳහා ද බුද්ධාදී ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමෙන් දෙව් මිනිසුන්ට ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහා ද “යං කිඤ්චි විත්තං” ආදී වශයෙන් සත්‍ය වචනය ප්‍රයෝග කිරීම ඇරඹූහ. එහි “යං කිඤ්චි” යනු අනියමිත වශයෙන් ඉතිරියක් නැතිව සියල්ල හාත්පසින් ගනී; ඒ ඒ තන්හි ව්‍යවහාරයට ගිය යම්කිසි “විත්තං” යනු ධනය; එහි වනාහී සතුට උපදවානුයි = විත්තං වේ. “ඉධ වා” යන්නෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකය දක්වා “හුරං වා” යනු එයින් අන්‍ය වූ අවශේෂ ලෝකයයි. එයින් මිනිසුන් හැර සියලු ලෝකය ගැනීම පැමිණි කල්හි “සග්ගෙසු වා” යයි වෙනම කී බැවින් මිනිසුන්ද ස්වර්ගය ද හැර සෙසු නාගසුපර්‍ණ ආදීන්ගේ ගැනීම දත යුතුය.

මෙසේ මේ පද දෙකෙන් මිනිසුන් අතර ව්‍යවහාරයට පත් යම් අලඞ්කාරද පරිභෝගයට පත් රන්, රිදී, මුතු, මැණික්, වෙරළු, පබළු, පත්මරාග, මැසිරිගල් ආදියක් වේ ද නැතහොත් මුතුමැණික් වැලි අතුරූ භූමියෙහි රත්නමය විමානයන්හි නොයෙක් යොදුන් සිය ගණන් පළල් වු විමානයන්හි උපන් නාග සුපර්ණාදීන්ගේ යම් ධනයක් වේ ද එය දැක්වූයේ වෙයි. “සග්ගෙසුවා” යනු කාමාවචර රූපාවචර දේව ලෝකයන්හි; ඔවුන් විසින් ශෝභන වූ (කුශල) කර්මයෙන් ඉරියව් පවත්වනු ලැබේ, යනු ලැබේනුයි “සග්ග” නම් වේ. යහපත් හෝ අග්‍ර වූයේ ද “සග්ග” වේ. “යං” යනු ස සස්වාමික වූ හෝ අසස්වාමික වූ යම්; “රතනං” යනු ඇල්ම හෙවත් රතිය ගෙන යයි. උසුලයි, උපදවයි, වඩයිනුයි = “රතන” වේ. ගෞරව කළ ඉතා වටිනා, අසමාන දුර්ලභ දර්ශන ඇති, උසස් සත්ත්වයන් පරිභෝග කරන යම් කිසිවක් වේ නම් එයට මෙය නමකි. යම්සේ කීවේද,

“ගෞරව කළ ඉතා වටිනා අනිකකට සමාන නොවන නිතර දැකිය නොහැකි, උසස් පුද්ගලයන් පරිහරණය කරන යමක් වේ ද එයට එහෙයින් රතන යයි කියනු ලැබේ” යනුයි.

“පණීතං” යනු උතුම්, ශ්‍රේෂ්ඨ, අල්ප නොවූ; මෙසේ මේ ගාථා පදයෙන් ස්වර්ගයෙහි සුධර්ම, වෛජයන්ත, ආදී කොට ඇති නොයෙක් යොදුන් සිය ගණන් පමණ වූ සියල්ල රත්නයෙන් කළ විමානයන්හි ස සස්වාමික වූ ද, බුද්ධෝත්පාදයෙන් තොර කාලයෙහි සත්ත්වයන්ගෙන් අපායම පිරෙන කල්හි ශුන්‍ය විමානයන් හා සම්බන්ධ වූ අස්වාමික වූ ද, නැතහොත් පොළොව, මහා සමුද්‍රය, හිමාලය ආදිය ඇසුරු කොට ඇති අස්වාමික යම් රත්නයක් වේ ද එය දැක්වූයේ වෙයි.

“න නො සමං අත්‍ථි තථාගතෙන” යන්නෙහි “න” යනු වැළැක්වීමෙහියි; “නො” යනු අවධාරණයෙහියි; “සමං” යනු සමාන: “අත්‍ථි” යනු පවතියි; “තථාගතෙන” යනු බුදුන් වහන්සේ හා (සමාන); කුමක් දේශනා කරන ලද්දේ වේද? යම් මේ ධනයක් ද රත්නයක් ද ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද මෙහි බුද්ධ රත්නය හා සමාන එකකුදු රත්නයක් නැත්තේමය. ඒ යමක් වනාහී ගෞරව කළ හෙයින් රත්නයක් වේද? ඒ කවරේද යත්? චක්‍රවර්ති රජුගේ චක්‍ර රත්නය හා මණි රත්නය ද වේ. යම් රත්නයක් පහළ වූ කල්හි මහජනයා වෙනත් තැනකට ගෞරව නොකරයි ද? කිසිවෙක් මල් සුවඳ ආදිය ගෙන යකුන් (අරක්ගත්) තැනකට හෝ භූතයන් (අරක්ගත්) තැනකට හෝ නොයයිද සියලුම ජනයා ඒ චක්‍රරත්නයට හා මණිරත්නයටම ගෞරව කරයි ද, පූජා කරයි ද, ඒ ඒ වර ප්‍රාර්ථනා කරයිද ඔවුන්ගේ පතන පතන ලද වරයන් අතුරින් සමහරක් සමෘද්ධ වෙයි ද ඒ චක්‍රරත්නය හා මනි රත්නය ද බුද්ධ රත්නය හා සම නොවේ. යම් හෙයකින් වනාහී ගෞරව කළ අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ ද එහිදී තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය වේ. තථාගතයන් වහන්සේ උපන් කල්හි වනාහී සමහර මහේශාක්‍ය දෙවියෝ සහ මනුෂ්‍යයෝ වෙනත් තැනකට ගෞරව නොකරති. කිසිම වෙනත් කෙනෙකුට පූජා නොකරති. ඒ එසේමය. සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයා සිනේරු පර්වතය තරම් වූ රුවන් දමකින් තථාගතයන් වහන්සේ පිදීය. අනෙක් දෙවි මිනිස්සු ද බිම්බිසාර, කොසොල් රජවරු ද, අනාථපිණ්ඩිකාදීහු ද ශක්ති පමණින් පිදූහ. පිරිනිවන් පෑ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා අනූහය කෝටියක් ධනය වියදම් කොට අශෝක මහරජතුමා සියලු දඹදිව අසූහාර දහසක් විහාරය පිහිටුවීය. අන්‍යයන්ගේ ගෞරව කිරීම් ගැන කවර කථාද? තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙන් පිරිනිවන් පෑ අන් කවරෙකුගේ උපන්, බුදු වූ, දම්සක් පැවැත් වූ, පිරිනිවන් පෑ තැන් ද ප්‍රතිමා චෛත්‍යාදිය හෝ උදෙසා මෙබඳු ගෞරව කිරීම්, ගරු කිරීම් පවතීද? මෙසේ ගෞරව කිරීම් අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ සමාන රත්නයක් නැත.

එසේම කසීරට වස්ත්‍රයක් මෙන් යමක් ඉතා වටිනා අර්ථයෙන් රත්නයක් වේද? යම් සේ වදාළේද? “මහණෙනි, දිරාගිය ද කසී සළුව වර්ණවත් ද සැප ස්පර්ශ ඇත්තේ ද ඉතා වටිනා ද වේ” යනුවෙනි. එය ද බුද්ධ රත්නය හා සම නොවේ. ඉදින් ඉතා වටිනා අර්ථයෙන් රත්නයක් වේ ද තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය වේ. තථාගතයන් වහන්සේ වනාහී යමෙකුගේ පාංශුකූල වස්ත්‍රයක් වුව ද පිළිගනිත්ද ඔවුන්ට එය මහත් ඵල ද මහානිසංස ද වේ. අශෝක රජුට මෙය මහාර්ඝතාවය සඳහා හේතූ වූවාක් මෙනි. මෙසේ “මහග්ඝතා” වචනයෙහි මෙහි දොස් රහිත බවට සාධක වශයෙන් මේ සුත්‍ර පදය දත යුතුය.

“යම් කෙනෙකුන්ගේ චීවර -පෙ පරිෂ්කාර පිළිගනී ද, ඔවුනට එය මහත්ඵල වෙයි. මහත් අනුසස් ඇතියේ වෙයි. මෙය ඔහුගේ මාහැඟි බැව්හිලා වදාරමි. මහණෙනි, යම් පරිදි ඒ කසීවත මාහැඟි වේද, මහණෙනි, මම මේ පුද්ගලයා එබඳු උපමා ඇතියෙකැයි වදාරමි” යනුයි.

මෙසේ මාහැඟි අරුතින් ද තථාගතයන් වහන්සේ සමාන රත්නයක් නොමැත.

එසේම යම් ඒ අසමාන අර්ථයෙන් රත්නයක් වේද? ඒ කවරේද යත්? සක්විති රජුට ඉඳුනිල්මිණි නාභියක් හා සත් රුවන්මය අර දහසක් ඇති පබළුමය නිම්වළලු ඇති රත් රනින් කළ සන්ධි ඇති, එසේ යමකගේ දහයක් දහයක් අරයන් මත වාතය රැගෙන ශබ්ද කරනු සඳහා එක් මුදුන් අරයක් වේද යමක් විසින් කළ ශබ්දය ඉතාමත් දක්‍ෂ වාදකයකු වාදනය කළ පසඟතුරු නාදයක් මෙන් වේද යමකගේ නාභියෙහි දෙපැත්තෙහි සිංහ මුහුණු වේද රිය සකෙහි මෙන් ඇතුළත සිදුරු සහිත වේද එහි කරන්නෙක් හෝ කරවන්නෙක් නැත්තේද කර්මය හේතු කොට ගෙන සෘතු වශයෙන් හට ගනීද රජ යම් දස වැදෑරුම් සක්විති වත් පුරා ඒ පසළොස්වක් පුන් පොහෝ දින හිස සෝදා නෑවේ පෙහෙවස් දරන්නෙක් වූයේ උතුම් පහයේ මතු මහලට ගියේ සිල් පිරිසිදු කරමින් හුන්නේ පුන් සඳ මෙන් ද හිරු මෙන් ද නැගෙන (චක්‍ර රත්නය) දකී ද යමකගේ හඬ දොළොස් යොදුනක සිට අසනු ලැබේද යොදුනක සිට වර්ණය පෙනේද සඳ හෝ හිරු නැගී සිටියේ යයි ඉතාමත් කුතුහලයට පත් මහජනයා විසින් යමක් අද්විතීය යයි හඟීද සියල්ලන්ට පෙනෙමින් නගරය මතින් පැමිණ රජුගේ ඇතුල් පුරයට පෙරදිගින් වඩා උස් පහත් නොවී මහජනයාට සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා කිරීමට සුදුසු ස්ථානයක අකුර ගැසූ කලක මෙන් සිටීද එබඳ චක්‍ර රත්නයක් සක්විති රජුට පහළ වේ.

ඒ චක්‍ර රත්නයම අනුව යමින් හස්ති රත්නයක් පහළ වේ. හෙතෙම සියල්ල සුදු වූයේ රතු වූ පා ඇත්තේ සත් තැනක පොළොවෙහි පිහිටියේ සෘද්ධිමත් වූයේ අහසින් ගමන් කරන්නේ උපෝසථ කුලයෙන් හෝ ඡද්දන්ත කුලයෙන් හෝ පැමිණේ. උපොසථ කුලයෙන් එන්නේ වනාහී සියල්ලන්ගේ වැඩිමලා පැමිණේ. ඡද්දන්ත කුලයෙන් සියලු ඇතුන්ට බාල වූ හික්මුණු ශික්ෂා ඇති දමනයෙන් යුක්ත වූ ඇතා පැමිණේ. හෙතෙම දොළොස් යොදුනක පැතිර සිටි පිරිස රැගෙන සියලු දඹදිව සංචාරය කොට උදේ ආහාරයට පෙරම සිය රාජධානියට පැමිණේ.

ඔහු අනුව යමින් අශ්ව රත්නය පහළ වේ. හෙතෙම සියල්ල සුදු වූයේ රතු පා ඇත්තේ කළුවන් හිස ඇත්තේ, මෘදු තණ බඳු කෙස් ඇත්තේ වලාහක අශ්ව රාජකුලයෙන් පැමිණෙයි. මෙහි ඉතිරිය හස්ති රත්නය හා සමානය.

ඒ අශ්ව රත්නය අනුව යමින් මාණික්‍ය රත්නය පහළ වේ. ඒ මැණික වෙරළුමිණි වේ. යහපත්ය. ජාති සම්පන්නය. පැති අටක් ඇත්තේය. මැනවින් කළ පිරියම් ඇත්තේය. දිගින් රියසකක නැබ හා සමානය. වේපුල්ල පර්වතයෙන් පැමිණේ. එය අඞ්ග හතරක් සම්පූර්ණ වූ (අමාවක, මැදියම, වර්ෂාව, වනය) අන්ධකාරයේ ද රජුගේ ධජය අගට ගියේ යම් ආලෝකයකින් මිනිස්සු දිවා කාලය යයි හඟිමින් කර්මාන්තයෙහි යෙදෙත්ද යටත් පිරිසෙන් කුරු කුහුඹුවන් පවා දකිත්ද යොදුනක් ප්‍රදේශය එබඳු ආලෝකයකින් ආලෝකවත් කරයි.

ඒ මාණික්‍ය රත්නය ද අනුව යමින් ස්ත්‍රී රත්නය පහළ වේ. ස්වභාවික අග මෙහෙසිය හෝ වෙයි. උතුරුකුරු දිවයිනෙන් හෝ මැද්ද රාජ කුලයෙන් හෝ පැමිණේ. ඕ තොමෝ අති දීර්ඝ ආදී දෝෂ හයකින් තොර වූවා, මනුෂ්‍ය වර්ණය ඉක්මවා ගිය එහෙත් දිව්‍ය වරණයට නොපැමිණි නැතැත්තියක් වෙති. රජුට ශීත කාලයෙහි යම් මෙහෙසියකගේ ශරීරය උණුසුම් වේද උෂ්ණ කාලයෙහි ශීතල වේද සියවරක් පෙලූ පුළුන් රොදක් මෙන් පහස වේද ශරීරයෙන් සඳුන් සුවඳ හමයිද මුවින් උපුල් සුවඳ හමයි ද කලින් නැගිටීම ආදී නොයෙක් ගුණයෙන් යුක්ත වූවා වේද (එබඳු වූ ස්ත්‍රී රත්නයක් වේ).

එම ස්ත්‍රී රත්නය අනුව යමින් රජුගේ ස්වාභාවික කාර්‍ය්‍යයන් කරන සිටුවරයා ගෘහපති රත්නය බවට පත්වේ. චක්‍රරත්නය පහළ වූ මොහොතෙහි යම් නුවණකින් යුත් තැනැත්තේ යොදුනක් පමණ ප්‍රදේශයෙහි සස්වාමික වූ ද අස්වාමික වූ ද නිධාන දකීද එබඳු දිවැසක් ඔහුට පහළ වේ. ඔහු රජු වෙත එළඹ “දේවයන් වහන්ස, නුඹ වහන්සේ මඳ උත්සාහ ඇත්තාහු වනු මැනව. මම නුඹ වහන්සේට ධනයෙන් කළ යුතු කාර්යයන් කරන්නෙමි”යි ඒ නිධාන පවරයි.

ඔහුද අනුව යමින් පරිනායක රත්නය උපදී. ඒ රජුගේ ස්වභාවික ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයාය. චක්‍ර රත්නය පහළ වූ මොහොතෙහි හෙතෙම අතිරේක ප්‍රඥාවෙන් හා ව්‍යක්ත භාවයෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි. දොළොස් යොදුන් ප්‍රදේශයේ පිරිසගේ සිත තම සිතින් මැනවින් දැන නිග්‍රහ, සංග්‍රහ කිරීමෙහි සමතෙක් වෙයි. ඔහු රජු වෙත එළඹ “දේවයන් වහන්ස, නුඹ වහන්සේ මඳ උත්සාහය ඇත්තාහු වනු මැනවි. මම නුඹ වහන්සේගේ රාජ්‍යය අනුශාසනය කරන්නෙමිය”යි පවරයි යනුයි.

යමක් තුලනය කොට තීරණය කොට ලක්ෂයක් වටී කියා හෝ කෝටියක් වටී කියා හෝ අගය කළ නොහැකි වෙනත් මෙබඳු වූ අසමානාර්ථයෙන් රත්න වූ යමක් වේද ඒ එක් රත්නය කුදු බුද්ධ රත්නය හා සමාන නොවේ. ඉදින් වනාහී අසමානාර්ථයෙන් රත්නයක් වේද එහිදී තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය වේ. තථාගතයන් වහන්සේ වනාහී ශීලයෙන් හෝ සමාධියෙන් හෝ ප්‍රඥාවෙන් හෝ වෙනත් යමකින් හෝ තුලනය කොට තීරණය කොට මෙපමණ ගුණ ඇත්තේ කියා හෝ මොහුට සමානයි කියා හෝ සමානව පෙනේ යයි කියා හෝ වෙන් කර දැක්වීමට නොහැකිය. මෙසේ අතුල්‍යාර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රත්නයක් නැත.

එසේම දුර්ලභ වශයෙන් පහළ වන හෙයින් චක්‍රවර්ති රජ ඔහුගේ චක්‍ර රත්නය ආදී රත්නයන් මෙන් යමක් දුර්ලභ දර්ශනාර්ථයෙන් රත්න වේද එය ද බුද්ධ රත්නය හා සම නොවේ. ඉදින් දුර්ලභ දර්ශන ඇති බැවින් යමක් රත්නයක් වේද තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය වේ. යම් රත්නයන් එකම කල්පයක අනේකව (එකකට වැඩියෙන්) උපදිත් ද එහිදී චක්‍රවර්ති ආදීන්ගේ රත්න භාවයක් කොයින්ද? යම් හෙයකින් අසඞ්ඛ්‍ය කල්පයෙහිද තථාගතයන් වහන්සේගෙන් ලෝකය හිස් වේ ද එහෙයින් තථාගතයන් වහන්සේම කිසියම් කාලයක උපදින හෙයින් දුර්ලභ දර්ශන ඇත්තාහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පරිනිර්වාණ සමයෙහි :-

“ආනන්දය, අපි වූ කලී තථාගතයන් වහන්සේ දැකීමට දුර සිට ආවෝ වෙමු. අර්හත් සම්මා සම්බුද්ධ වූ තථාගතයන් වහන්සේලා කිසි කලෙකින්ම (බොහෝ කල් ඉක්ම) ලොව පහළ වෙත්. අද රෑ අළුයම් වේලෙහි තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම වන්නේය. මේ මහ තෙදැති මහණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි (උන්වහන්සේ) මුවා කරමින් සිටියේ වෙයි. (එහෙයින්) අපි (මේ) අවසාන කාලයෙහි තථාගතයන් වහන්සේ දැකීමට නොලබමු”යි (දීඝ නිකාය - පරිනිබ්බාන සූත්‍රය) යන මෙය වදාරන ලදී.

මෙසේ දුර්ලභ දර්ශනාදියෙන්ද තථාගතයන් වහන්සේ සමාන රත්නයක් නොමැත.

එසේම චක්‍රවර්ති රජුගේ චක්‍ර රත්නාදිය මෙන් යම් රත්නයක් උසස් සත්ත්වයන් විසින් පරිභෝගාර්ථයෙන් රත්න වේද? ඒ චක්‍රරත්නාදිය වනාහී කෝටි ලක්ෂයක් ධනය ඇත්තාවූද උතුම් සත් මහල් ප්‍රාසාදයෙහි වසන්නා වූ ද සැඩොල්, කුලුපොතු, වැදි, වඩු, කසල ශෝධක ආදී පහත් කුලයන්ට අයත් පහත් පුරුෂයන්ට සිහිනෙන් පවා පරිභෝගය සඳහා නූපදියි. මව්පිය දෙපසින් සුජාත වූ පුරන ලද දස සක්විති වත් ඇති ක්ෂත්‍රීය රජෙකුටම පරිභෝගය සඳහා උපදින හෙයින් උත්තම සත්ත්ව පරිභෝගම වෙයි. එයද බුද්ධ රත්නය හා සම නොවේ. ඉදින් අනෝම සත්ත්ව පරිභෝගාර්ථයෙන් යමක් රත්න වේද තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය වේ. තථාගතයන් වහන්සේ වනාහී ලෝකයෙහි උතුම් සත්ත්වයෝ යයි සම්මත වූද උපනිඃශ්‍රය (හේතු) සම්පත්තියෙන් තොර වූ ද විපරීත දර්ශන ඇති පූරණ කාශ්‍යපාදී ෂට් ශාස්තෲන්ට ද එබඳු වූ අනෙක් අයටද සිහිනෙන් පවා පරිභෝග කළ නොහැකිය. සිව්පද ගාථාවක අවසානයෙහි රහත් ඵලය අවබෝධ කර ගැනීමට සමත් නිර්වේධික ඥාන දර්ශනයෙන් (තියුණු නුවණින්) යුත් බාහිය දාරු චිරිය ආදි කොට ඇත්තා වූ ද අනෙකුත් මහා කුලයන්ට අයත් වූ ද හේතු සම්පත් ඇති මහා ශ්‍රාවකයන්ට පරිභෝග කළ හැකිය. ඔවුහු දස්සනානුත්තරිය (අනුත්තර වූ දර්ශනය) සවණානුත්තරිය (අනුත්තර වූ ශ්‍රවණය) පරිචරියානුත්තරිය (අනුන්තර වූ සේවය කිරීම) ආදිය සදමින් උන්වහන්සේ එසේ එසේ පරිභෝග කරති. මෙසේ උත්තම සත්ත්ව පරිභොගාර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ සමාන රත්නයක් නැත.

චක්‍රවර්ති රජුගේ චක්‍රරත්නය මෙන් අවිශේෂයෙන් රතිය (ඇල්ම) ඉපදවීම් අර්ථයෙන් යමක් රත්නයක් වේද ඒ චක්‍රරත්නය දැකීමෙන් රජ සතුටු සිත් ඇත්තේ වේ. එසේද එය රජුට ඇල්ම උපදවයි. නැවතද සක්විති රජ වමතින් රන් කෙණ්ඩිය ගෙන “පින්වත් චක්‍රරත්නය පෙරළේවා, පින්වත් චක්‍රරත්නය (සතර මහ දිවයින්) ජය ගනීවා”යි කියා දකුණතින් දිය ඉසියි. ඉක්බිති චක්‍රරත්නය පසඟතුරු නද මෙන් මිහිරි හඬ නිකුත් කරමින් අහසින් පෙර දිගට යයි. සක්විති රජද චක්‍රානුභාවයෙන් දොළොස් යොදුනක් පැතුරුණු චතුරංගනී සේනාව සමඟ නොඋස්ව නොපහත්ව උස් ගස්වලට යටින් ද මිටි ගස් වලට උඩින් ද ගස්වල මල් ගෙඩි කොළ ආදි පඬුරු රැගෙන පැමිණි අයගේ අතින් පඬුරු ද ගනිමින් “මහරජ වඩිනු මැනවැ”යි මේ ආදී වශයෙන් ඉහළ ගෞරවාදරයෙන් පැමිණි විරුද්ධ රජවරුන්ට “ප්‍රාණය නොනැසිය යුතුය”යි ආදී ක්‍රමයට අනුශාසනා කරමින් ඒ චක්‍රරත්නය අනුව යයි. යම් තැනක රජතුමා අනුභව කරනු කැමැත්තේ ද දිවා සැතපීම කරනු කැමැත්තේ ද එහි චක්‍ර රත්නය අහසින් බැස ජලය ආදී සියලු කෘත්‍ය කිරීමට සුදුසු සම භූමි භාගයක අකුර ගැසුවාක් මෙන් සිටී. නැවත රජුට පිටත් වීමට සිත් උපන් කල්හි යම් ශබ්දයක් අසා දොළොස් ප්‍රදේශයට අයත් පිරිස අහසින් යයි ද පෙර පරිදිම හඬ නගමින් යයි. චක්‍ර රත්නය පිළිවෙලින් පෙරදිග මුහුදට බැස ගනියි. එහි බැස ගන්නා කල්හි යොදුනක් පමණ ප්‍රදේශයේ ජලය ඉවත් වී බිත්තියක් බැන්ඳාක් මෙන් සිටී. මහජනයා කැමති පරිදි සත් රුවන් ගනියි. නැවත රජතුමා කෙණ්ඩිය ගෙන “මෙතැන් පටන් මාගේ රාජ්‍යය” යයි ජලය ඉස නවතී. සේනාව පෙරටුව වේ. චක්‍ර රත්නය පසු පසින් වේ. රජතුමා මැදය. චක්‍ර රත්නය ඉවත් වූ ඉවත් වූ තැන් ජලයෙන් පිරේ. මේ ක්‍රමයට දකුණු, බටහිර, උතුරු මුහුදට යයි.

මෙසේ සිව් දිග සංචාරය කොට චක්‍ර රත්නය තුන් යොදුන් පමණ වූ අහසට පැන නගී. එහි සිටි රජතුමා චක්‍රරත්නයේ ආනුභාවයෙන් පන්සීයක් කුඩා දිවයින්වලින් හොබනා වූ හත් දහසක් යොදුන් වට වූ පූර්ව විදේහ රාජ්‍යය ද එසේම අට දහසක් යොදුන් වට වූ උතුරුකුරු රාජ්‍යය ද සත් දහසක් යොදුනින් වටවූ අපගෝයාන රාජ්‍යය ද දස දහසක් යොදුන් වට වූ ජම්බුද්වීප රාජ්‍යය ද වශයෙන් මෙසේ සතර මහා ද්වීපයන්ගෙන් හා දෙදහසක් කුඩා දිවයින්වලින් සමන්විත වූ සක්වළ මනා ලෙස පිපුණු සුදු නෙළුම් වනයක් මෙන් බලයි. මෙසේ බලන්නේ ඔහුට අනල්ප ඇල්මක් උපදී. මෙසේ ද ඒ චක්‍ර රත්නය රජුට ඇල්ම උපදවයි. එයද බුද්ධ රත්නයට සම නැත. ඉදින් ඇල්ම ඉපදවීම් අර්ථයෙන් රත්නයක් වේද තථාගතයන් වහන්සේම රත්නය වේ. මේ චක්‍ර රත්නය කුමක් කරන්නේද? තථාගතයන් වහන්සේ වනාහි යම් දිව්‍යමය රතියකින් යුක්ත වේද චක්‍රරත්නදී සියලු රත්නයන්ගෙන් හටගත් චක්‍රවර්ති රතිය එයින් භාගයක් හෝ දහසයෙන් පංගුවක් හෝ එයින් භාගයක් හෝ නොවටී. තමන් වහන්සේගේ අවවාදය අනුව ක්‍රියා කරන අසඞ්ඛ්‍ය වූ දෙවි මිනිසුන්ට ඉහත කී රතියට වඩා උත්තරීතර වූ ද ප්‍රණීතතර වූ ද ප්‍රථමධ්‍යන රතිය, දුතිය ධ්‍යාන රතිය, තෘතිය ධ්‍යන රතිය, චතුර්ථ ධ්‍යාන රතිය, පඤ්චමධ්‍යාන රතිය, ආකාසානඤ්චායතන රතිය, විඤ්ඤාණඤ්චායතන රතිය, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන රතිය, නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන රතිය, සෝතාපත්ති මාර්ග රතිය, සෝතාපත්ති ඵල රතිය, සකදාගාමී, අනාගාමි, අරහත, මාර්ගඵල රතිය ද උපදවයි. මෙසේ රතිය ඉපදවීම් අර්ථයෙන් ද තථාගතයන් වහන්සේ සමාන රත්නයක් නැත යනුයි.

තවද රතන නම් වූ මෙය සවිඥානක අවිඥානක වශයෙන් දෙආකාර වේ. එහි චක්‍රරත්නය, මාණික්‍ය රත්නය හෝ යම් වෙනත් ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවූ රන් රිදී ආදියක් වේ නම් එය අවිඥානක වේ. හස්ති රත්තය ආදී කොට ඇති පරිනායක රත්නය අවසන් කොට ඇති රත්නයෝ හෝ වෙනත් මෙබඳු වූ ඉන්ද්‍රිය බද්ධ රත්නයෝ වෙත් නම් ඒවා සවිඥානක වෙති. මෙසේ දෙ ආකාර වූ මේ රත්නයක් අතුරෙන් සවිඥානක රත්නය අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින්ද? අවිඥානක රන්, රිදී, මැණික්, මුතු ආදී රත්නයෝ සවිඥානක හස්ති රත්නාදියගේ අලඞ්කාරය සඳහා එළවන හෙයිනි.

සවිඥානක රත්නයෝ ද තිරච්ඡානගත (තිරිසන්) රත්න, මනුෂ්‍ය රත්න වශයෙන් දෙආකාර වෙති. එහි මනුෂ්‍ය රත්න අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින්ද? තිරච්ඡානගත රත්නය මනුෂ්‍ය රත්නයට නැගී යාමට සුදුසුවන හෙයිනි. මනුෂ්‍ය රත්නය ද ස්ත්‍රී රත්න, පුරුෂ රත්න වශයෙන් දෙආකාර වේ. එහි පුරුෂ රත්නය අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින්ද? ස්ත්‍රී රත්නය, පුරුෂ රත්නයෙහි සේවිකා බවට පත්වන හෙයිනි. පුරුෂ රත්නය ද අගාරික රත්න, අනගාරික රන්න වශයෙන් දෙආකාර වේ. එහි අනගාරික රත්න අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින්ද? අගාරික රත්නයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සක්විති රජතුමා පවා ශීලාදී ගුණයෙන් යුත් අනගාරික රත්නයට පසඟ පිහිටුවා වැඳ උපස්ථාන කොට ඇසුරු කොට දෙව් මිනිස් සැපතට පැමිණ කෙළවර නිවන් සැපතට ද පැමිණෙන හෙයිනි.

මෙසේ අනගාරික රත්නය ද ආර්‍ය්‍ය, පෘථග්ජන වශයෙන් දෙ ආකාර වේ. ආර්‍ය්‍ය රත්නය ද සේඛ, අසේඛ වශයෙන් දෙ ආකාර වේ. අසේඛ රත්නය ද ශුෂ්ක විදර්ශක, සමථයානික වශයෙන් දෙ ආකාර වේ. සමථයානික රත්නය ද ශ්‍රාවක පාරමී භාවයට පැමිණි, නොපැමිණි වශයෙන් දෙ ආකාර වේ. එහි ශ්‍රාවක පාරමී භාවයට පැමිණි තැනැත්තාම අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින්ද? ගුණ මහත්වය නිසාය. ශ්‍රාවක පාරමී භාවයට පත් රත්නයන් අතුරින් පච්චේක බුද්ධ රත්නය අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින්ද? ගුණ මහත්වය නිසාය. සැරියුත් මුගලන් මහ රහතුන් සමාන නොයෙක් සිය ගණන් ශ්‍රාවකයෝ ද එක් පසේ බුදුවරයෙකුගේ ගුණයන්ගේ සියයෙන් කොටසකට වත් නොඑළඹෙත්. පච්චේක බුද්ධ රත්නයට ද වඩා සම්මා සම්බුද්ධ රත්නය අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ. කුමක් හෙයින්ද? ගුණ මහත්වය නිසාය. සියලු දඹදිව අසුනින් අසුන ගටමින් වැඩහුන් පසේ බුදුවරු එක් සම්මා සම්බුදුවරයෙකුගේ ගුණයට සම නොවෙති. ගුණයෙන් දහසයෙන් පංගුවකට හෝ ඉන් භාගයකට හෝ නොඑළඹෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “මහණෙනි, යම් පමණ පා නැති හෝ - පෙ - සත්ත්වයෝ වෙත් ද තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන්ට අග්‍ර යයි කියනු ලැබෙත්” ආදී මෙය වදාරන ලද්දේමය. මෙසේ කිසිම ආකාරයකින් තථාගතයන් වහන්සේ හා සමාන රත්නයක් නොමැත. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “තථාගතයන් වහන්සේට සමාන රත්නයක් නැතැ”යි වදාළහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍ය රත්නයන්ට වඩා බුද්ධ රත්නයෙහි ඇති අසමාන බව දේශනා කොට දැන් ඒ සත්ත්වයන්ට උපන් උපද්‍රව සංසිඳවීම සඳහා ජාතිය නිසා හෝ ගෝත්‍රය නිසා හෝ කුලපුත්‍ර භාවය නිසා හෝ වර්ණ හා සුන්දරත්වය නිසා හෝ නොව තවද අවීචියේ පටන් භවාග්‍රය කෙළවර කොට ඇති ලෝකයෙහි ශීල සමාධි ස්කන්ධාදී ගුණයන්ගෙන් බුද්ධ රත්නයෙහි අසමාන බව ඇසුරු කොට සත්‍ය වචනය “ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං එතෙන සච්චෙන සුවත්‍ථි හොතු” යයි යොදති.

එහි අර්ථය: “ඉදම්පි” මෙලොව හෝ පරලොව හෝ ස්වර්‍ගයෙහි හෝ යම්කිසි ධනයක් හෝ රත්නයක් වේද එය සමඟ ඒ ඒ ගුණයන් කරණ කොට ගෙන අසමාන වන බැවින් “බුද්ධෙ රතනං පණීතං” බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි මේ රත්නභාවය ද ශ්‍රේෂ්ඨය. ඉදින් මෙය සත්‍යයක් නම් “එතෙන සච්චෙන” මේ සත්‍යයෙන් මේ ප්‍රාණීන්ට “සුවත්‍ථි හොතු” යහපත් දෙයෙහි ඇති බවක් වේවා, නිරෝගී බව වේවා, උපද්‍රව නැති බව වේවා” යනුයි. යම්සේ “චක්ඛුං ආනන්ද සුඤ්ඤං අත්තෙනවා අත්තනියෙන වා” (ආනන්දයෙනි, ඇස ආත්මයෙන් හෝ ආත්මය අයත් දෙයින් ශූන්‍යය) යන මේ ආදී තන්හි ආත්ම භාවයෙන් හෝ ආත්මය අයත් දෙයින් හෝ යන අර්ථය වේ ද අනෙක් අතට ඇස ආත්මය හෝ ආත්මය අයත් දෙයය යන අර්ථය ප්‍රකාශ නොකළේම වේ ද මෙහිදී ද “රතනං පණීතං” යන්නෙන් රත්නත්වය ප්‍රණීතය, රත්නභාවය ප්‍රණීතය යන මේ අර්ථය දත යුතුය. අනෙක් අතින් බුදුන් වහන්සේ වනාහී රන්තය නොවන්නේමය යන අර්ථය ලැබීමද සිදු වන්නේ ය. යම් තැනක රත්නයක් නැත්තේද එය රත්නය වේය යන අර්ථය ලැබෙයි. යම් තැනෙක්හි වනාහී ගෞරව කිරීම් ආදී අර්ථය සඞ්ඛ්‍යාත යම් ඒ විධියක් කරණ කොට ගෙන සම්බන්ධ වූ රත්නභාවයක් වේ ද යම් හෙයකින් ඒ රත්නභාවය අරමුණු කොට එය “රතන” යයි පනවනු ලැබේද එහෙයින් ඒ රත්නභාවය ඇති හෙයින් “රතන” යයි අර්ථවත් වේ. නැතහොත් “ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං” යනු මේ කාරණයෙන් ද බුදුන් වහන්සේ රත්නය වේ” යයි මෙසේ ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ගාථාව දේශනා කළ පමණකින්ම රාජ කුලයට යහපත විය. බිය සංසිඳුණි. මේ ගාථාවේ අණ කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.