නික‍්ඛෙපප‍්පයොජනං අට‍්ඨකථා

නික්ඛෙපප්පයොජනං

දැන් “යානීධ භූතානි” යන මේ ආදී වශයෙන් මංගල සූත්‍රයෙන් අනතුරුව ඇතුළත් කර ඇති රතන සූත්‍රයෙහි අර්‍ථ වර්‍ණනා ක්‍රමය පැමිණියේය. එම සූත්‍රය මෙහි ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනය කියා ඉන් අනතුරුව සුපිරිසිදු තොටකින් ගඞ්ගා විල් ආදියෙහි ජලයට බැස ගැනීමක් මෙන් පිරිසිදු නිදාන කථාවෙන් මෙම සූත්‍රයේ අර්‍ථයට බැස ගැනීම දැක්වීම සඳහා,

මේ රතන සූත්‍රය යමෙකු විසින් යම් දිනක යම් තැනක දී යම් හෙයිකින් කියන ලද්දේ ද යන මේ පිළිවෙළ කියා මේ සූත්‍රයට අර්‍ථ වර්‍ණනාව කරන්නෙමි,

එහි යම් හෙයකින් මංගල සූත්‍රයෙන් ආත්මාරක්ෂාවත්, අයහපත් දේ කිරීම හා යහපත් දේ නොකිරීමට හේතු වන උපද්‍රවයන්ගේ නැසීම දක්වන ලද්දේ ද මේ රතන සූත්‍රය ද පරාරක්ෂාවත් අමනුෂ්‍යාදි හේතුන්ගෙන් වන උපද්‍රවය නැසීම සිදු කෙරේ ද එහෙයින් ඒ මංගල සූත්‍රයෙන් අනතුරුව ඇතුළත් කළේ වන්නේය

යන මේ කරුණ පළමුකොට මේ සූත්‍රය මෙහි ඇතුළත් කිරීමේ ප්‍රයෝජනයයි.

වෙසාලිවත්ථු

දැන් “යෙන යදා යත්‍ථ යස්මා චෙතං” යයි යමක් මෙහි කීවේද (එයට පිළිතුරු කියනු ලැබේ) කවරෙකු විසින් වනාහි මේ සූත්‍රය කියන ලද්දේ ද? කවදා, කොහිදී, කුමක් හෙයින් කියන ලද්දේ ද? මෙය වනාහී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලදී. ශ්‍රාවකාදීන් විසින් නොවේ. එයද යම් දිනක දුර්භීක්ෂාදී උපද්‍රවයන්ගෙන් පීඩාවට පත් විශාලාවේ ලිච්ඡවීන් විසින් ආරාධනා කරනු ලැබ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවර සිට විශාලා මහනුවරට වැඩම කරවන ලද්දාහු එකල්හි විශාලා නුවරදී ඔවුන්ගේ උපද්‍රව නැති කරනු සඳහා දේශනා කරන ලදී. මේ ඒ ප්‍රශ්නයන්ගේ කෙටියෙන් විසඳීමයි. විස්තර වශයෙන් වනාහි විශාලා වස්තුවේ සිට පෝරාණයන් විසින් වර්‍ණනා කරනු ලැබේ.

මේ එහි වර්‍ණනාවයි - බරණැස රජුගේ අගමෙහෙසියගේ කුසෙහි ගැබක් පිහිටීය. ඇය එය දැන රජුට දැන්වීය. රජ ගැබ් පෙළහර දුනි. ඇය මැනවින් පරිහරණය කරන ගැබ් ඇත්තී ගැබ පිරිපුන් කල්හි සූතිකාගාරයට පිවිසියාය. පිනැත්තියන්ගේ දරුවා බිහිවීම අළුයම් කාලයෙහි වෙයි. ඇයද පිනැත්තියන්ගෙන් කෙනෙකි. එමනිසා අළුයම් වේලාවෙහි ලාකඩ වැස්මක් සහිත බදු වද මලක් බඳු මාංශ පේශියක් බිහි කළාය. ඉන්පසු “අනෙක් දේවීහු රන් පිළි රූ සමාන පුතුන් බිහි කරති. අග මෙහෙසිය බිහි කළේ මස් වැදැල්ලකැ”යි රජු ඉදිරියෙහි මා පිළිබඳව දෝෂාරෝපණ උපදින්නේ යයි සිතා ඒ දෝෂාරෝපණයන්ට බියෙන් ඒ මස් වැදැල්ල එක් භාජනයක දමා වෙනෙකකින් වසා රාජ මුද්‍රාවෙන් මුද්‍රා තබා ගඞ්ගා දියෙහි පා කර හැරියාය. මිනිසුන් මුදාහළ කෙණෙහිම දෙවියෝ ආරක්ෂාව සැපයූහ. රන් පටක රත්හිරියල්වලින් “බරණැස් රජුගේ අග මෙහෙසියගේ දරුවෝ යයි ලියා එහි බැන්දාහ. ඉක්බිති දියරැලි බිය ආදියෙන් උවදුරට පත් නොවූ ඒ භාජනය ගඟදිය පහරින් ගසාගෙන ගියේය.

එකල්හි එක්තරා තාපසයෙක් ගොපලු කුලයක් ඇසුරු කොට ගං තෙර වසයි. හෙතෙම උදැසනම ගඟට බැස්සේ ඒ භාජනය ගසාගෙන එනු දැක පාංශුකූල සංඥාවෙන් හෙවත් අයිතිකරුවෙකු නැතැයි යන හැඟීමෙන් ගත්තේය. ඉක්බිති එහි අක්‍ෂර පත්‍රිකාවත් රාජ මුද්‍රිකා ලාඤ්ඡනයත් දැක විවෘත කොට එහි ඇති ඒ මස් වැදැල්ල දිටීය. දැක ඔහුට මෙසේ සිත් විය. “දරු ගැබක් විය යුතුය. එසේ වුවත් මෙහි දුගඳක් හෝ කුණු වූ බවක් හෝ නොමැත.” යනුවෙනි. අසපුවට ගෙන ගොස් පිරිසිදු තැනක තැබීය. ඉක්බිති අඩමසක් ඇවෑමෙන් එය මස් වැදලි දෙකක් බවට පත්විය. තාපසයා එය දැක වඩාත් හොඳින් තැන්පත් කර තැබීය. ඉක්බිති නැවත අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එක් එක් වැදැල්ලක අත් පා හිස සඳහා බිබිලි පහ බැගින් පැන නැංගේය. ඉක්බිති තවත් අඩ මසක් ඇවෑමෙන් එක් මස් වැදැල්ලක් රන් පිළිමයක් සමාන දරුවෙක් විය. අනෙක දැරියක් වූවාය. ඔවුන් කෙරෙහි තාපසයාට දරු සෙනෙහස පහළ විය. ඔහුගේ ඇඟිල්ලෙන් කිරි එරුණි. එතැන් පටන් කිරි හා බත් ලබයි ද හෙතෙම බත් අනුභව කොට කිරි දරුවන්ට පොවයි. ඒ දරුවන්ගේ උදරයට යමක් යමක් පිවිසෙයිද ඒ සියල්ල මැණික් බඳුනක දැමූවක් සේ පෙනෙන්නේය. මෙසේ ඡවි හෙවත් උඩ සම නැත යන අර්‍ථයෙන් නිච්ඡවී වූහ. සමහරු මෙසේ කීහ. මසා තැබුවාක් මෙන් ඔවුනොවුන්ගේ සම අප්‍රකට විය. මෙසේ ඔවුහු සමෙන් තොර වූ නිසා හෝ අප්‍රකට සම ඇති බැවින් හෝ “ලිච්ඡවී” යයි ප්‍රකට වූහ. යනුවෙනි.

තාපස තෙම දරුවන් පෝෂණය කරන්නේ හිරු නැගි කල්හි ගමට පිඬු පිණිස පිවිසෙයි. දහවල බොහෝ ඉක්ම ගිය පසු ආපසු පැමිණෙයි. තවුසාගේ මේ ක්‍රියා කලාපය දැන ගොපල්ලෝ “ස්වාමීනි, පැවිද්දන්ට දරුවන් පෝෂණය කරදරයකි. දරුවන් අපට දෙනු මැනව. අපි පෝෂණය කරන්නෙමු. නුඹ වහන්සේ තමන්ගේ කාර්‍ය්‍යයන් කරනු මැනවැ”යි කීහ. තාපසයා යහපතැයි පිළිතුරු දුනි. ගොපල්ලෝ දෙවන දවස්හි මාර්‍ගය සමකොට මල් විසුරුවා ධජපතාක ඔසවා තූර්ය වාදනය කරන කල්හි අසපුවට පැමිණියහ. තාපස තෙමේ “දරුවෝ මහ පිනැත්තෝය. සැළකිල්ලෙන් හදා වඩා ගනිවු. එසේ කොට ඔවුනොවුන් ආවාහ විවාහ කරවු. පස්ගෝ රසයෙන් රජු සතුටු කරවා භූමි භාගයක් ලබාගෙන එහි නගරයක් නිර්මාණය කරවු. එම නගරයෙහි කුමාරයා අභිෂේක කරවු” යයි කියා දරුවන් බාරදුනි. ඔවුහු යහපතැයි පිළිතුරු දී දරුවන් ගෙන ගොස් පෝෂණය කළහ.

දරුවෝ වැඩි වියට පත්වීමත් සමගම ක්‍රීඩා කරන්නාහු විවාද ස්ථානයන්හි අනෙක් ගොපලු දරුවන්ට පහර දෙති. ඔවුහු හඬති. “කුමකට හඩවුදැයි මව්පියන් විසින් අසන ලද්දාහු “මේ මව්පියන් නැති, තාපසයා විසින් පෝෂණය කරන ලද දරුවෝ අපට අතිශයින් පහර දෙති”යි කියති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ මව්පියෝ - “මේ දරුවෝ අනෙක් දරුවන් වෙහෙසට පත් කරති. දුකට පත් කරති. මොවුන්ට සංග්‍රහ නොකළ යුතුය. මොවුන් දුරු කළ යුතුය. මොවුන් දුරු කළ යුතු යයි කීහ. එතැන් පටන් ඒ ප්‍රදේශය “වජ්ජි” යයි කියනු ලැබේ. ප්‍රමාණයෙන් යොදුන් තුන් සීයකි. ඉක්බිති ගොපල්ලෝ රජු සතුටු කොට ඒ ප්‍රදේශය ලබා ගත්හ. එහි නගරයක් නිර්මාණය කොට සොළොස් හැවිරිදි කුමාරයා අභිෂේක කොට රජ කළහ. ඔහුට ඒ දැරිය සමග විවාහ නියම කොට “පිටතින් දැරියන් නොගෙනා යුතුය. මෙහෙන් දැරියන් කිසිවෙකුට නොදිය යුතුයැයි කතිකාවක් කළහ. ඔවුන්ගේ පළමු සංවාසයෙන් දුවක හා පුතෙකු වශයෙන් දරුවෝ දෙදෙනෙක් වූහ. මෙසේ සොළොස් වතාවක්ම දෙදෙනා බැගින් ම උපන්නහ. ඉන්පසු ක්‍රමයෙන් වැඩෙන ඒ දරුවන්ට ආරාම, උද්‍යාන, නිවාසස්ථාන, පරිවාර සම්පත්ති ගැනීමට ප්‍රමාණවත් නොවන ඒ නගරය තෙවරක් අතරත ගව්වක් පමණවූ, අතරත ගව්වක් පමණ වූ පවුරකින් වට කළහ. ඒ නගරය නැවත නැවත මෙසේ විශාල කළ බැවින් “වෙසාලී” යයි නමක් ඇතිවිය. මේ වෙසාලී කථා වස්තුවයි.

භගවතො නිමන්තනං

මේ වේසාලී නුවර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපන් කාලයෙහි සමෘද්ධිමත් වූ විශාල නගරයක් විය. එහි රජවරුම හත් දහස් හත්සිය හතක් වූහ. යුවරාජ, සේනාපති, භාණ්ඩාගාරික ආදීහු ද එපමණ වූහ. එහෙයින් කීය.

“එසමයෙහි වේසාලී නගරය සමෘද්ධිමත් වූයේ ද සැපතින් පිරී ගියේ ද වේ. බොහෝ ජනයා ඇත්තේ මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත්තේ සුවසේ ලැබිය හැකි ආහාරපාන ඇත්තේ ද වේ. හත්දහස් හත්සිය හතක් ප්‍රාසාදයෝ වෙති. හත් දහස් හත්සිය හතක් කුළු ගෙවල් වෙයි. ආරාම හෙවත් මල්වතු, උයන් වතු ද හත් දහස් හත්සිය හතකි. පොකුණු ද හත් දහස් හත්සිය හතකි.” (මහාවග්ගපාලි)

ඒ වේසාලී නගරය පසු කාලයක වර්ෂාව නොමැති ධාන්‍ය නොමැති දුර්භීක්ෂ හෙවත් ආහාරපාන හිඟ නගරයක් විය. පළමුව දුප්පත් මිනිස්සු මැරෙති. ඔවුහු පිටත බැහැර කරති. මළ මිනිසුන්ගේ කුණු ගඳින් අමනුෂ්‍යයෝ නගරයට පිවිසියහ. එයින් වැඩි වැඩියෙන් මිය යති. ඒ පිළිකුල නිසා සත්ත්වයන්ට අහිවාතක නම් වූ රෝගය වැළඳුණි. මෙසේ දුර්භික්ෂ, අමනුෂ්‍ය, රෝග යන තුන් බියෙන් උපද්‍රවයට පත් වේසාලී නගරවාසීහු රජු වෙත එළඹ මෙසේ කීහ. “මහරජතුමනි, මේ නගරයෙහි තුන් බියක් උපනි. මෙයින් පෙර සත්වෙනි රාජ කුල පරම්පරාව දක්වා මෙබඳු වූවක් නොවූ විරූය. නුඹ වහන්සේගේ අධාර්මික බව නිසා දැන් ඒ තුන්බිය හට ගත්තේ යයි හඟිමු” යනුවෙනි. රජතුමා සියල්ලන් රැස්වීම් ශාලාවෙහි රැස් කරවා “මාගේ අධාර්මික බව සොයවු” යයි කීහ. ඔවුහු සියලු ප්‍රවේණිය (පරම්පරාව) සොයන්නාහු කිසිවක් නොදුටුවහ.

ඉන්පසු රජුගේ දෝෂයක් නොදැක “අපගේ මේ භය කෙසේ සංසිඳවන්නේදැයි සිතූහ. එහි සමහරෙක් “මොවුන් පැමිණි පමණින්ම භය සන්සිදේ යයි ෂට් ශාස්තෲන් දැක්වූහ. සමහරු “බුදුරජාණන් වහන්සේ වනාහී ලෝකයෙහි උපන්නහ. ඒ මහත් සෘද්ධිමත් මහානුභාව සම්පන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලු සත්ත්වයන්ට හිත පිණිස ධර්මය දේශනා කරති. උන්වහන්සේ පැමිණි පමණින්ම සියලු භය සන්සිඳෙන්නේ යයි කීහ. ඔවුහු එයින් සතුටු සිත් ඇත්තන් වී “ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැනට කොහි වැඩ වෙසෙත්ද? අප (කිසිවෙකු) යැවූ කල්හි වැඩම කරන්නාහු දැයි ඇසූහ. ඉක්බිති සමහරෙක් “බුදුවරු නම් අනුකම්පා ඇත්තෝය. කුමක් හෙයින් නොපැමිණිනෙන්නාහුද? ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහී දැනට රජගහ නුවර වැඩ වෙසෙති. බිම්බිසාර රජ උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරයි. ඒ රජතුමා උන්වහන්සේට වැඩම කිරීමට සමහර විට ඉඩ නොදෙන්නේ යයි” කීහ. එසේ නම් රජතුමාට කරුණු අවබෝධ කරවා වැඩම කරවන්නෙමුයි ලිච්ඡවී රජවරුන් දෙදෙනෙක් මහත් බලකාය සමග බොහෝ තුටු පඬුරු දී “බිම්බිසාර රජුට කරුණු අවබෝධ කරවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරවාගෙන එවු” යයි කියා රජු සමීපයට යැවූහ.

ඔවුහු ගොස් රජුට පඬුරු පිරිනමා එම පුවත දන්වා “මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපගේ නගරයට එවනු මැනවැයි” කීහ. රජතුමා එය නොපිළිගත්තේය. “නුඹලාම දැන ගනිවු” යයි කීය. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට ගොස් වැඳ මෙසේ කීහ. “ස්වාමීනි, අපගේ නගරයෙහි ත්‍රිවිධ භයක් උපනි. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරන්නාහු නම් අපට යහපතක් වන්නේය” යනුවෙනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආවර්ජනා කොට (නුවණින් විමසා) “වෙසාලියේ දී රතන සූත්‍රය දේශනා කළ කල්හි ඒ ආරක්ෂාව කෙළ ලක්ෂයක් සක්වල පැතිරෙන්නේය. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයෙහි අසූහාර දහසක් ප්‍රාණින්ට ධර්‍මාවබෝධය වන්නේය”යි දැන ඉවසා වදාළහ. ඉක්බිති බිම්බිසාර රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ (ආරාධනාව) පිළිගැනීම අසා “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වේසාලියට වැඩම කිරිම පිළිගන්නා ලද්දේ යයි නගරයෙහි ප්‍රචාරය කරවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ “ස්වාමීනි, වේසාලී නගරයට වැඩම කිරීම පිළිගත්තෙහුදැ”යි ඇසීය. “මහරජ, එසේය,” ස්වාමීනි, එසේ නම් මාර්ගය පිළියෙල කරන තෙක් බලාපොරොත්තුවෙන් සිටිනු මැනවි.

ඉක්බිති බිම්බිසාර රජතුමා රජගහ නුවරටත්, ගංගා නදියටත් අතර යොදුන් පහක් වූ භූමිය සමතලා කොට යොදුනක් යොදුනක් පාසා විහාරය බැගින් කරවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඩම කිරීමට සුදුසු කාලය බව දැන්වීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පන්සීයක් භික්ෂූන් විසින් පරිවරන ලද්දාහු ගමනට පිටත් වූහ. රජතුමා පස් යොදුන් මග පස් පැහැති මල් දණක් පමණ විසුරුවා ධජ පතාක පුන් කලස් කෙසෙල් ආදිය ඔසවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සේසත් දෙකක් ද එක් එක් භික්ෂුවට එක් එක් සේසත බැගින් ද ඔසවා තමාගේ පිරිවර සමග මල් සුවඳ ආදියෙන් පූජා පවත්වමින් එක් එක් විහාරයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩා හිඳුවා මහ දන් දී පස් දිනකින් ගං තෙරට වැඩම කරවා එහිදී සර්වාලංකාරයෙන් නැවක් සරසන්නේ වේසාලියේ රජවරුන්ට “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළහ. මාර්ගය පිළියෙල කරවා සියල්ලෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පෙර ගමන් කරවු” යයි පණිවිඩයක් යැවීය. ඔවුහු (බිම්බිසාර රජුට වඩා) දෙගුණයක් පූජා කරන්නෙමු”යි වේසාලියටත් ගංගා නදියටත් අතර තුන් යොදුන් බිම සම කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හතරක් ද එක් එක් භික්ෂුවට දෙක බැගින් ද සේසත් සූදානම් කොට පූජා පවත්වමින් ගං තෙරට පැමිණ සිටියහ.

බිම්බිසාර රජතුමා නැව් දෙකක් එක් කොට මණ්ඩපයක් කරවා මල් දම් ආදියෙන් අලංකාර කරවා එහි සියල්ල රත්නමය වූ බුද්ධාසනයක් පැනවීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩ සිටියහ. පන්සීයක් භික්ෂූහු නැවට නැගී සුදුසු පරිදි හිඳ ගත්හ. රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුව යන්නේ කරවටක් දියට බැස “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආපසු වඩින තුරු මම මේ ගං ඉවුරෙහි වසන්නෙමි” යි කියා නැවතුනි. උඩ (අහසෙහි) අකනිටා බඹලොව තෙක් දේවතාවෝ පූජා කළහ. යට ගඞ්ගා නිවැසි කම්බලස්සතර ආදී නා රජවරු පූජා කළහ. මෙසේ මහත් පූජා සහිතව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යොදුනක් පමණ මග ගඟෙහි වැඩම කොට වේසාලි වැසියන්ගේ සීමාවට පිවිසියහ.

එතැන් සිට ලිච්ඡවි රජවරු ඒ බිම්බිසාර රජු කළ පූජාවට වඩා දෙගුණයක් පූජා කරන්නාහු කරවටක් දියට බැස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර ගමන් ගියහ. එකෙණෙහිම ඒ මොහොතෙහිම විදුලිය ආලෝකයෙන් පහ වූ අන්ධකාර ඇත්තේ විසුරුණු මුදුන් ඇත්තේ ගඩ ගඩ ශබ්දය ඇති කරමින් සතර දිශාවන්හි මහ වැස්සක් පැන නැංගේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමු පියවර ගංතෙර තැබූ පමණින්ම පොකුරු වැසි වැටුණි. යමෙක් තෙමෙනු කැමැත්තාහු නම් ඔවුහුම තෙමෙති. නොතෙමෙනු කැමැත්තෝ නොතෙමෙති. සියලු තන්හි දණක් පමණ, කලවා පමණ, ඉණ පමණ ගෙල පමණ ජලය ගලයි. සියලු කුණුපයෝ ජලය විසින් ගඟට පිවිස වන ලදහ. භූමි භාගය පිරිසිදු විය.

ලිච්ඡවි රජවරු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අතරමඟ යොදුනක් යොදුනක් තන්හි වඩා හිඳුවා මහ දන් දී තුන් දිනකින් දෙගුණ කොට පූජා පවත්මින් වේසාලී නගරයට වැඩම කරවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේසාලී නගරයට වැඩම කළ කල්හි සක්දෙව් රජ දෙව් පිරිස පෙරටුකොට පැමිණියේය. මහේශාක්‍ය දෙවියන්ගේ රැස්වීමෙන් අමනුෂ්‍යයෝ බොහෝ සෙයින් පලා ගියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නගර දොරටුවේ සිට ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. “ආනන්දය, මේ රතන සූත්‍රය ඉගෙන ගෙන බලිකර්ම උපකරණ රැගෙන ලිච්ඡවි කුමාරයන් සමඟ වේසාලි නගරයෙහි ප්‍රාකාර තුන අතර හැසිරෙමින් මේ පිරිත් දේශනා කරව”යි රතන සූත්‍රය වදාළහ. මෙසේ “කවරෙකු විසින් මේ සූත්‍රය කවදා කොහිදී කුමක් නිසා දේශනා කරන ලද්දේ ද යන මේ ප්‍රශ්නයන්ගේ විසඳීම විස්තර වශයෙන් වේසාලී වස්තුවේ සිට පොරාණයන් විසින් වර්ණනා කරනු ලබයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේසාලී නගරයට වැඩම කළ දවසේම වේසාලී නගර දොරටුවේ දී ඒ උපද්‍රවයන් නැසීම සඳහා දේශනා කරන ලද මේ රතන සූත්‍රය ඉගෙන ගෙන ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ ආරක්ෂාව සඳහා දේශනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට පැන් රැගෙන සියලු නගරයෙහි ඉසිමින් හැසිරුණහ. තෙරුන් වහන්සේ විසින් “යං කිඤ්චි” යයි දේශනා කළ මොහොතේම කුණු ගොඩවල් සහ බිත්ති ප්‍රදේශ ඇසුරු කොට සිටි පෙර පලා නොගිය යම් අමනුෂ්‍ය කෙනෙක් වී නම් ඔවුහු සතර දොරටුවලින් පලා ගියහ. දොරටු ඉඩ නොමැති විය. එයින් සමහරෙක් දොරටුවල ඉඩ නොලැබුවාහු පවුරු බිඳගෙන පලා ගියහ. අමනුෂ්‍යයන් ගිය ඇසිල්ලෙහිම මිනිසුන්ගේ ශරීරගත රෝග සුව විය. ඔවුහු නික්ම සියලු සුවඳ මල් ආදියෙන් තෙරුන් පිදුහ. මහජනයා නගරය මැද රැස්වීම් ශාලාව සියලු සුවඳින් ආලේප කොට වියන් බැඳ සියලු අලඞ්කාරයන්ගෙන් අලඞ්කාර කොට එහි බුද්ධාසනයක් පනවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩමාගෙන ආහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රැස්වීම් ශාලාවට පිවිස පනවන ලද ආසනයෙහි වැඩ හුන්හ. භික්ෂු සංඝයා ද රජවරු ද මිනිස්සු ද සුදුසු සුදුසු ඉඩ ඇති තන්හි හුන්හ. දෙව්ලොව දෙව් පිරිස සමඟ සක්දෙව් රජ ද අනෙක් දෙවියෝ ද සමීපව හුන්හ. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ද සියලු වේසාලී නගරයෙහි හැසිරෙමින් ආරක්ෂාව ඇති කොට වේසාලි වැසියන් සමග පැමිණ එකත් පසෙක වැඩ හුන්හ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ලන්ටම එම රතන සූත්‍රය දේශනා කළහ.

මෙපමණකින් යම් ඒ “යෙන වුත්තං යදා යත්‍ථ යස්මා චෙතං ඉමං නයං පකාසයිත්‍වාන” යයි මාතෘකාවක් තබන ලද්දේ ද එය සියලු ආකාරයෙන් විස්තර කරන ලද්දේ වෙයි.

යානීධාතිගාථාවණ්ණනා

දැන් “කරිස්සාමත්‍ථවණ්ණනං” යයි කී හෙයින් අර්ථ වර්ණනාව ආරම්භ කරනු ලැබේ. සමහරු මෙසේ කියති. (සූත්‍රයෙහි) මුල්ම ගාථා පහ පමණක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී. සෙසු ගාථා පිරිත් කරන වේලාවෙහි ආනන්ද තෙරුන් විසින් (දේශනා කරන ලදී) යනුවෙනි. එසේ හෝ මෙසේ හෝ වේවා මේ පරීක්ෂාවෙන් අපට කවර ප්‍රයෝජනයක්ද? මේ රතන සූත්‍රයට සර්වප්‍රකාරයෙන් අර්ථ වර්ණනාවක් කරන්නෙමි.

“යානීධ භූතානි” යනු පළමු ගාථාවයි. එහි ‘යානි’ යනු යම් බඳු වූ අල්පේශාක්‍ය හෝ මහේශාක්‍ය හෝ, ‘ඉධ’ යනු මේ ප්‍රදේශයෙහි; එකෙණෙහි රැස් වූ ස්ථානය සඳහා කියන ලදී. “භූතානි” යනු හුදෙක් “භූත” ශබ්දය “භූතස්මිං පාචිත්තියං” යන මේ ආදී තන්හි විද්‍යමානාර්ථයෙහි ද “භූතමිදන්ති භික්ඛවෙ, සමනුපස්සාමි” යන මේ ආදී තන්හි පඤ්චස්කන්ධයෙහි ද “චත්තරො ඛො භික්ඛු, මහා භූතා හෙතු” යන මේ ආදී තන්හි චතුර්විධ පඨවිධාතු ආදී රූපයන්හි ද “යොච කාලඝසො භූතො” යන මේ ආදී තන්හි රහතන් වහන්සේ යන අර්ථයෙහි ද “සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති භූතා ලොකෙ සමුස්සයං” යන මේ ආදී තන්හි සියලුම සත්ත්වයන් යන අර්ථයෙහිද “භූතං භූතතො සඤ්ජානාති” යන මේ ආදී තන්හි චාතුම්මහාරාජිකයෙන් යට සත්ත්ව කාය සඳහා ද යෙදේ. මෙහි වනාහී අවිශේෂයෙන් අමනුෂ්‍යයන් යන අර්ථයෙහි දත යුතුය.

“සමාගතානි” යනු රැස් වූ; “භුම්මානි” යනු භූමියෙහි උපන්, “වා” යනු විකල්පයෙහි; එයින් මෙහි යම් භූමියට අයත් භූතයෝ රැස්වූවාහු ද යන එක් විකල්පයක් දක්වා නැවත දෙවෙනි විකල්පය දැක්වීමට “යානීව අන්තලික්ඛෙ” යයි කීහ. අහසෙහි හෝ යම් භූතයෝ උපන්නාහු ද ඒ සියල්ලෝම මෙහි රැස්වූවාහුය යන අර්ථයයි. මෙහි යාම දෙව්ලොව සිට අකනිටා බඹලොව දක්වා උපන් භූතයෝ අහසෙහි පහළ වූ විමානයන්හි උපන් බැවින් “අන්තරීක්ෂයෙහි භූතයෝ” යයි දත යුතුය. එයින් යට සිනේරු පර්වතයේ සිට බිම දක්වා වෘක්‍ෂලතාදියෙහි අධිගෘහිත වූ ද පොළොවෙහි උපන්නා වූ ද භූතයෝ වෙත් ද ඒ සියලූ භූමියෙහි ද භූමිය හා සම්බන්ධ වෘක්ෂලතා පර්වත ආදියෙහි ද උපන් බැවින් භූම්‍යස්ථ (බූමාටු) භූතයෝ යයි දත යුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලුම අමනුෂ්‍ය භූතයන් “භුම්මානි වා යානිව අන්තලික්ඛෙ” යයි පද දෙකකින් වෙන් කොට දක්වා නැවත එක් පදයකින් එක්කොට දැක්වීම සඳහා “සබ්බෙව භූතා සුමනා භවන්තු” යයි වදාළහ. “සබ්බෙ” යනු ඉතිරියක් නැතිව; ‘එව’ යනු අවධාරණයයි. එකෙකුදු ඉවත් නොකොට යන අදහසයි. “භූතා” යනු අමනුෂ්‍යයෝ; “සුමනා භවන්තු” යනු සුවපත් වූ සිත් ඇත්තෝ, හටගත් ප්‍රීති සොම්නස් ඇත්තෝ වෙත්වා, “අථොපි” යනු අනතුරු කාර්‍ය්‍ය දැනුම් දීම සඳහා වාක්‍ය සම්බන්ධ කිරීමේ නිපාත දෙකකි. “සක්කච්ච සුණන්තු භාසිතං” යනු මනා සේ මෙනෙහි කොට සියලු සිතින් එක් අරමුණක පිහිටුවා දිව්‍ය සම්පත් හා ලෝකෝත්තර සැප ගෙන දෙන මාගේ දේශනාව අසත්වා;

මෙසේ මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “යානිධ භූතානි සමාගතානි” යයි අනියමිත වචනයෙන් අමනුෂ්‍යයන් එක්කොට දක්වා නැවත “භුම්මානි වා යානිව අන්තලික්ඛෙ” යයි කොටස් දෙකකට වෙන් කොට දක්වා ඉන්පසු “සබ්බෙවභූතා” යයි නැවත එකක් කොට සළකා “සුමනා භවන්තු” යන මේ වචනයෙන් ආසය සම්පත්තියෙහි යොදවන්නාහු “සක්කච්චං සුණන්තු භාසිතං” යනුවෙන් ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙහිද එසේම යෝනිසෝමනසිකාර සම්පත්තියෙහි ද පරතෝඝොස සම්පත්තියෙහි ද එසේම අත්තසම්මා පණිධි හා සප්පුරිස උපස්සය සම්පත්තීන්හිද සමාධි ප්‍රඥා හේතු සම්පත්තීන්හිද යොදවමින් ගාථාව නිම කළ සේක.

තස්මා හීතිගාථාවණ්ණනා

“තස්මා හි භූතා” යනු දෙවන ගාථාවයි. “තස්මා” යනු හේතු අර්ථය ඇති වචනයකි. “භූතා” යනු ආමන්ත්‍රණ වචනයකි. “නිසාමෙථ” යනු අසවු; “සබ්බෙ” යනු ඉතිරියක් නැතිව සියල්ලෝ; කුමක් දේශනා කරන ලද්දේ ද? යම් හෙයකින් නුඹලා දිව්‍යස්ථානය ද එහි උපභෝග සම්පත් ද අත්හැර මෙහි රැස්වූවාහු ධර්ම ශ්‍රවණය සඳහාමය. නළු නාටක දැකීම සඳහා නොවේ. එමනිසා සියලු භූතයෙනි, සවන් දෙවු යනුයි. නැතහොත් “සතුටු සිත් ඇත්තෝ වෙත්වා, සකසා අසත්වා” යන වචනය කරණ කොට ගෙන ඔවුන්ගේ සතුටු සිත් ඇති බවත් සකසා අසනු කැමති බවත් දැක වදාළහ. යම් හෙයකින් තෙපි සතුටු සිත් ඇති බව කරණ කොට ගෙන තම සිත මනාකොට පිහිටු වීම ද (අත්තසම්මාපණිධි) නුවණින් සිහි කිරීම ද (යොනිසො මනසිකාර) යන ආශ්‍රව ශුද්ධීන්ගෙන් ද සකසා අසනු කැමති බව නිසා සත් පුරුෂ ආශ්‍රය (සප්පුරිසුපස්සය) අනුන්ගෙන් ඇසීම (පරතොඝොස) ආසන්න කාරණය කොට ඇති බැවින් ප්‍රයෝග ශුද්ධීන්ගෙන් ද යුක්ත වූවාහුද, එහෙයින් භූතයෙනි, සියල්ලෝ කන් යොමු කරවු” යනුයි. නැතහොත් පළමු ගාථාව අවසානයෙහි “භාසිතං” යයි යමක් කියන ලද්දේ ද එය කරුණු වශයෙන් ගෙන හැර දක්වමින් වදාළහ. යම් හෙයකින් සියලු අක්‍ෂණයන් (අයෝග්‍ය අවස්ථා) දුරුකළ ක්‍ෂණයාගේ දුර්ලභත්වය නිසා මාගේ දේශනාවන් නම් ඉතාමත් දුර්ලභ වේ ද ප්‍රඥා, කරුණා ගුණයන් කරණකොට ගෙන පැවැත් වූ හෙයින් නොයෙක් ආනිසංස ඇත්තේ වේ ද ඒ ධර්මය දේශනා කරනු කැමැත්තේ මම “සුණන්තු භාසිතං” යයි වදාළෙමි. “තස්මා හි භූතා නිසාමෙථ සබ්බෙ” යන ගාථා පදයෙන් මෙය වදාරන ලද්දේ වෙයි.

මෙසේ මේ කාරණය දක්වමින් තම දේශනාව ඇසීමෙහි යොදවා ඇසිය යුතු දෙය “මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජාය” යනුවෙන් දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළහ. එහි අර්ථය උවදුරු තුනකින් පීඩාවට පත් යම් මේ මනුෂ්‍ය ප්‍රජාවක් වේ ද ඒ මනුෂ්‍ය ප්‍රජාවට මිත්‍රභාවය හිතේෂීභාවය පිහිටුවවු” යනුවෙනි. සමහරු වනාහී “මානුසියං” යයි ශබ්ද කරති. එම සත්තමී අර්ථය නොලැබෙන බැවින් යෝග්‍ය නොවේ. අන්‍යයෝ යම් අර්ථයක් වර්ණනා කරත්ද එයද නොගැළපේ. මෙහි අදහස වනාහී “මම බුදුන් වහන්සේ” යයි අධිපති බලයෙන් දේශනා නොකරමි. එසේ වුවත් නුඹලාගේ ද මේ මනුෂ්‍ය ප්‍රජාවගේ ද හිත සඳහා “මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජාය” යයි කියමි. මෙහිද,

“යම් රාජර්ෂී කෙනෙක් සත්ත්වයන්ගෙන් ගැවසීගත් පොළොව දිනා ගෙදොර නිරගුළු කළ හෙයින් නිරග්ගල නම් වූ සස්සමේධය, පුරිසමේධය, සම්මාපාසය, වාජපෙය්‍යය, යන සිව් සඟරාවතින් යාග කරමින් හැසුරුනාහු වෙත් ද -

ඒ යාගයෝ සුභාවිත මෛත්‍රී සහගත චිත්තයාගේ සොළොස්වන කලාව ද පවා නොඅගිත්. ඉදින් එකද සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි දුෂ්ට නොවූ සිතැතියේ මෙත් වඩා නම් ඒ හේතුවෙන් කුසල් වඩන්නෙක් වෙයි.

සව් සතුන් කෙරෙහි සිතින් අනුකම්පා කරන ආර්ය තෙමේ බොහෝ පිං කෙරෙයි.” (අංගුත්තර නිකාය - අට්ඨක නිපාත)

මේ ආදී සූත්‍රයන්ගේ වශයෙන් ද එකොළොස් ආනිසංස වශයෙන් ද යමෙක් මෛත්‍රී කරත්ද ඔවුන්ගේ මෛත්‍රිය “හිත” යයි දත යුතුය.

“දෙවතානුකම්පිතො පොසො සදා භද්‍රානි පස්සති” (දෙවියන්ගේ අනුකම්පාවට යොමු වූ පුරුෂයා හැම කල්හිම යහපත දකී)

යන මේ ආදී වශයෙන් යමෙකු කෙරෙහි (මෛත්‍රිය) කරනු ලැබේද ඔවුන්ටද “හිත” යයි දත යුතුය.

මෙසේ දෙපිරිසටම හිත බව දක්වන්නාහු “මෙත්තං කරොථ මානුසියා පජාය”යි වදාරා දැන් (කළ) උපකාරය ද දක්වන්නාහු “දිවාච රත්තොච හරන්ති යෙ බලිං තස්මා හි නෙ රක්ඛථ අප්පමත්තා” යයි වදාළහ. එහි අර්ථය : සමහර මිනිස්සු චිත්‍ර කර්ම දැව කර්ම ආදියෙන් පවා දෙවියන් සාදා චෛත්‍ය වෘක්‍ෂ ආදිය වෙත එළඹ දෙවියන් උදෙසා දහවල බලි පූජා කරත්ද පහන් පූජා ද කාළ පක්‍ෂ ආදී දිනවල රාත්‍රියට බලි කරත් ද සලාක බත් ආදිය හෝ දී ආරක්ෂක දෙවියන්ගේ සිට බ්‍රහ්ම දෙවියන් දක්වා ප්‍රාප්තිදාන (පින්දීම) පැවරීම් වශයෙන් දහවල බලි කරත්ද ඡත්‍රාරෝපණදීපමාලා සහිතව සර්වරාත්‍රික ධර්ම ශ්‍රවණාදිය කරවා ප්‍රාප්ති දාන පවරාදීමෙන් ද රාත්‍රියෙහි බලි කරත්ද ඔවුහු කෙසේ නම් නොරැකිය යුක්තෝද? යම් හෙයකින් මෙසේ දහවල හා රාත්‍රියෙහි නුඹලා උදෙසා යමෙක් බලි කරත්ද ඒ නිසාම ඔවුන් රකිවු. ඒ නිසා බලි කර්ම කිරීම හේතුවෙන් ඒ මිනිසුන් රකිවු. ආරක්ෂා කරමු. නොපමා වී ඒ කෘතඥ භාවය හදවතෙහි ඇති කොට නිතර සිහි කරමින් ඔවුන්ගේ අහිත දේ ඉවත් කරවු. හිත දේ එළවවු” යනුයි.