ඛයං විරාගන‍්තිගාථාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

ඛයං විරාගන්තිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ බුද්ධ ගුණය කරණ කොට ගෙන සත්‍යය වදාරා දැන් නිර්වාණ ධර්ම ගුණය කරණ කොට ගෙන “ඛයං විරාගං” යයි දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළහ. එහි යම් හෙයකින් නිර්වාණය අවබෝධ කිරීමෙන් රාගාදිය ක්ෂය වීමක් හාත්පසින් ක්‍ෂයවීමක් වේ ද යම්හෙයකින් ඒ නිර්වාණය ඒ රාගාදියෙහි නැවත නූපදින ලෙස ක්ෂයවීම් පමණක්ම වේ ද, යම් හෙයකින් ඒ නිර්වාණ එකට යෙදීම් වශයෙන් හා ආරම්මන වශයෙන් රාගාදියෙන් වියුක්ත වේ ද, යම් හෙයකින් එම නිර්වාණය අවබෝධ කරගත් කල්හි රාගාදීහු අත්‍යන්තයෙන් නොඇලුණාහු, පහ වූවාහු, විනාශ කළාහු වෙත්ද එහෙයින් “ඛයං” යයි ද “විරාගං” යයි ද කියනු ලැබේ. යම් හෙයකින් මේ නිවනෙහි පහළ වීමක් නොපෙනේද ගෙවී යාමක් නොපෙනේද, පැවතුනහුගේ වෙනත් ස්වභාවයකට පත්වීමක් නොපෙනේද, එහෙයින් එම නිර්මාණය නොහටගනී. නොදිරයි. මිය නොයයි යන අර්ථයෙන් “අමත” යයි කියනු ලැබේ. උත්තමාර්ථයෙන් මෙන්ම අනල්පාර්ථයෙන් ද “පණීතං” වේ. “යදජ්ඣඞ්ගා” යනු යමකට පැමිණියේ ද යමක් වින්දේ ද, ලබා ගත්තේ ද තමාගේ ඥාන බලයෙන් අවබෝධ කර ගත්තේ ද, “සක්‍යමුනි” යනු ශාක්‍ය කුලයෙහි උපන් බැවින් “සක්‍යො” වේ. මෝනෙය්‍ය ධර්මයෙන් යුක්ත වන බැවින් “මුනි” වේ. සක්‍යො එව මුනි “සක්‍යමුනි; “සමාහිතො” යනු ආර්ය මාර්ග සමාධියෙන් සන්සුන් සිත් ඇත්තේ, “න තෙන ධම්මෙන සමත්‍ථි කිඤ්චි” යනු ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරගත් ඒ “ඛය” ආදී නම් ඇති ධර්මය හා සමාන කිසි ධර්ම ජාතියක් නැත. එහෙයින් සූත්‍රාන්තරයෙහි ද “මහණෙනි, සංඛත වූ හෝ අසංඛත වූ හෝ යම්තාක් ධර්මයෝ වෙත් ද විරාගය ඒ ධර්මයන්ට අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ” ආදිය වදාරන ලදී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිර්වාණ ධර්මයට අන්‍ය ධර්මයන්ගේ ඇති අසමාන බව වදාරා දැන් ඒ සත්ත්වයන්ට උපන් උපද්‍රව සංසිඳවීමට සමත් බය, විරාග, අමත, පණීත ආදී ගුණයන්ගෙන් නිර්වාණ ධර්ම රත්නයෙහි අසමාන බව නිසා සත්‍ය වචනය “ඉදම්පි ධම්මෙ රතනං පණීතං එතෙන සච්චෙන සුවත්‍ථි හොතු” යයි යොදති. එහි අර්ථය පෙර ගාථාවේ කියන ලද අයුරින්ම දත යුතුය. මේ ගාථාවේ අණ ද කෙළ ලක්ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

යං බුද්ධසෙට්ඨොතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ නිර්වාණ ධර්ම ගුණය කරන කොට ගෙන සත්‍යය වදාරා දැන් මාර්ග ධර්ම ගුණය කරණ කොට ගෙන දේශනා කිරීමට “යං බුද්ධ සෙට්ඨො” යයි ආරම්භ කරන ලදී. එහි “සත්‍යය අවබෝධ කර ගත්තේනුයි” ආදී වශයෙන් බුද්ධ වේ. උත්තම වූයේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේනුයි “සෙට්ඨො”වේ; (බුද්ධො ච සො සෙට්ඨො චා ති) බුදු වූයේත් හෙතෙමේය, ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේත් හෙතෙමේනුයි, බුද්ධසෙට්ඨො වේ. නැතහොත් අනුබුද්ධ ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ සඞ්ඛ්‍යාත බුදුවරුන් අතුරෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේනුයි බුද්ධසෙට්ඨො වේ; ඒ බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ “යං පරිවණ්ණයී” යනු “නිවනට පැමිණීම සඳහා ඇති මාර්ගයන් අතුරෙනුදු අෂ්ටාඞ්ගික මාර්ගය ක්ෂේම වේ” යයි ද “මහණෙනි, නුඹලාට නිර්දෝෂ වූ මාර්ග සමාධිය සප්‍රත්‍යකොට සපරිවාර කොට දෙසන්නෙමි” යයි ද මේ ආදී ක්‍රමයෙන් ඒ ඒ තන්හි ප්‍රශංසා කළහ. ප්‍රකාශ කළහ යනුයි. “සුචිං” යනු කෙලෙස් මල මුලිනුපුටා දැමූ හෙයින් අතිශයින් පිරිසිදු වූ; “සමාධිමානන්තරිකඤ්ඤමාහු” යනු තමාගේ පැවැත්මට අනතුරුව ඒකාන්ත වශයෙන්ම ඵලය ගෙන දෙන හෙයින් යමක් ආනන්තරිය සමාධි යයි කීවාහුද, මාර්ග සමාධිය උපන් කල්හි එහි ඵලය නැති කරන කිසිම අනතුරක් නැත්තේමය. යම්සේ කියන ලද්දේ ද;

“මේ පුද්ගලයාද සෝවාන් ඵලය අවබෝධ කර ගැනීමට පිළිපන්නේ වේ ද මේ කල්පයාගේ දැවෙන වේලාව වේ ද යම්තාක් මේ පුද්ගලයා සෝවාන් ඵලය අවබෝධ නොකරයිද ඒ තාක් කල්පය නොදැවෙන්නේය. මේ පුද්ගලයා “ඨිත කප්පී” යයි කියනු ලැබේ. සියලුම මාර්ගස්ථ පුද්ගලයෝ ඨිත කල්පීහු වෙති” යනුයි.

“සමාධිනා තෙන සමො න විජ්ජති” යනු ඒ බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද සුපිරිසිදු ආනන්තරික සමාධිය හා සමාන රූපාවචර සමාධියක් හෝ අරූපාවචර සමාධියක් හෝ කිසිවක් විද්‍යාමාන නොවේ. කුමක් හෙයින්ද? ඒ සමාධීන් වැඩු තැනැත්තේ ඒ ඒ බඹ ලොව උපන්නේ නමුදු නැවත නිරයාදීන්හි උපත ලැබිය හැකි බැවින් ද මේ ආර්‍ය්‍ය සමාධියෙහි වැඩු සිත් ඇති ආර්‍ය්‍ය පුද්ගලයා සියලු උත්පත්තීන් මුලින්ම සිඳලූ බැවින් ද වේ. එබැවින් සූත්‍රාන්තරයෙහි ද “මහණෙනි, සඞ්ඛත ධර්මයෝ යම් පමණ වෙත්ද ආර්‍ය්‍ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය ඔවුනතුරෙන් අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ” යනාදිය වදාරන ලදී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනන්තරික සමාධියෙහි අනෙක් සමාධීන්ට වඩා ඇති අසමාන බව වදාරා දැන් පෙර අයුරින්ම මාර්ග ධර්ම රත්නයෙහි අසමාන බව ඇසුරු කොට සත්‍ය වචනය “ඉදම්පි ධම්මේ” යයි යොදති. එහි අර්ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මේ ගාථාවේ ද අණ කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

යෙ පුග්ගලාතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ මාර්ග ධර්ම ගුණය කරණ කොට ගෙන ද සත්‍යය වදාරා දැන් සංඝ ගුණය කරණ කොට ගෙන ද දේශනා කිරීමට “යෙ පුග්ගලා” යයි අරඹන ලදී. එහි “යෙ” යනු නියම නොකොට දැක්වීමයි. “පුග්ගලා” යනු සත්ත්වයෝය. “අට්ඨ” යනු ඔවුන්ගේ සඞ්ඛ්‍යාව වෙන් කොට දැක්වීමයි. ඔවුහු වනාහි (මාර්ගයට) පිළිපන් පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් ද ඵලයෙහි පිහිටි පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් ද වශයෙන් අටක් වෙති. “සතං පසත්ථා” යනු සත් පුරුෂයන් විසින් ද බුද්ධ, ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් විසින් ද අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන් විසින් ද ප්‍රශංසා කරන ලද; කුමක් හෙයින්ද? සහජශීලාදි ගුණයන්ගෙන් යුක්ත හෙයිනි. ඔවුන්ට වනාහී සපු, මූනමල් ආදී මල සහජාත වර්ණ ගන්ධ ආදිය මෙන් සහජාත ශීලසමාධි ආදී ගුණයෝ වෙති. එහෙයින් වර්ණයෙන් හා සුවඳින් යුත් මල් මෙන් ඔවුහු දෙවි මිනිසුන් ආදී සත් පුරුෂයන්ට ප්‍රිය වූවෝ ද මනාප වූවෝ ද ප්‍රශංසා ලැබුවෝ ද වෙති. එහෙයින් “යෙ පුග්ගලා අට්ඨසතං පසත්ථා” යි කියන ලදී.

නැතහොත් “යෙ” යනු අනියමින් දැක්වීමයි. “පුග්ගලා” යනු සත්ත්වයෝය. “අට්ඨසතං” යනු ඔවුන්ගේ ගණන වෙන් කොට දැක්වීමයි. ඔවුහු වනාහී ඒකබීජ, කෝලං කෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම යයි සෝවාන් පුද්ගලයෝ තිදෙනෙක් ද කාම, රූප, අරූප, භවයන්හි අවබෝධ කරගත් ඵල ඇති සකෘදාගාමීහු තිදෙනෙක් ද වෙති. ඒ සියලු දෙනාම ප්‍රතිපදා හතරට අනුව විසි හතරකි. අන්තරා පරිනිබ්බායී, උපහච පරිනිබ්බායී, සඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී, උද්ධංසෝත අකනිට්ඨගාමී වශයෙන් අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි අනාගාමී පුද්ගලයෝ පස් දෙනෙක් ද අතප්ප, සුදස්ස, සුදස්සී බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි පස් දෙනෙක් බැගින් ද අකනිටා බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි උද්ධංසෝත හැර අනාගාමීහු සතර දෙනෙක් ද වශයෙන් අනාගාමීහු විසි හතර දෙනෙකි. ශුෂ්ක විදර්ශක, සමථයානික වශයෙන් රහත්හු දෙදෙනෙකි. මාර්ගස්ථයෝ සතර දෙනෙකු වශයෙන් සියල්ල පනස් හතර දෙනෙකි. ඒ සියලු දෙනාම ශ්‍රද්ධාධුර, ප්‍රඥා ධූර වශයෙන් දෙගුණ වී එකසිය අටක් වෙති. ඉතිරිය කියන ලද පරිදිමය.

“චත්තාරි එතානි යුගානි හොන්ති” යනු ඒ අටක් හෝ එකසිය අටක් යයි විස්තර වශයෙන් දක්වන ලද පුද්ගලයෝ සියල්ලෝම කෙටියෙන් “සෝවාන් මාර්‍ගස්ථ ඵලස්ථ වශයෙන් එක් යුගලයකි.” යන්නෙහි සිට අරහත් මාර්‍ගස්ථ ඵලස්ථ වශයෙන් එක් යුගලයකි යන්න දක්වා යුගල හතරක් වෙති. “තෙ දක්ඛිණෙය්‍යා” යන මෙහි “තෙ” යනු පෙර අනියමින් දැක්වූ පුද්ගලයන් නියම කොට දැක්වීමයි; යම් පුද්ගලයෝ විස්තර වශයෙන් අටක් හෝ එකසිය අටක් වෙතියි කියා හෝ කෙටියෙන් යුගල හතරක් වෙතියි කියන ලද්දාහු ද ඒ සියල්ලෝම දක්‍ෂිණාවට සුදුසු වෙතියි දක්ඛිණෙය්‍ය වේ. දක්‍ෂිණා නම් කර්මය ද කර්ම විපාකය ද අදහා “මෙතෙමේ මාගේ මේ වෛද්‍ය කර්මය හෝ පණිවිඩ ගෙන යාම කරන්නේ යයි මේ ආදිය බලාපොරොත්තු නොවී දෙනු ලබන දෙය්‍ය ධර්‍මයයි. ඒ “අරහ” නම් වූ ශීලාදි ගුණයෙන් යුත් පුද්ගලයෝය. මොවුහුද එබඳු වෙති. එහෙයින් “දක්ඛිණෙය්‍ය” යයි කියනු ලැබේ.

“සුගතස්ස සාවකා” යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශෝභන වූ ගමනින් යුක්ත බැවින් ද, ශෝභන වු තැනට ගිය බැවින් ද, මැනවින් ගිය බැවින් ද, මනාවූම තෙපුල් ඇති බැවින් ද, “සුගතො” වේ. ඒ සුගතයන් වහන්සේගේ; ඒ සියල්ලෝම (සුගතයන් වහන්සේගේ) වචනය අසත්නුයි = සාවක වේ. ඒකාන්තයෙන්ම අන්‍යයෝ ද අසති. එහෙත් අසා කළ යුතු කාර්‍ය්‍ය නොකරති. මොවුහු වනාහී අසා කළ යුතු ධර්‍මානුධර්‍ම ප්‍රතිපත්තිය අනුගමනය කොට මාර්‍ග ඵලයන්ට පත් වූවෝය. එහෙයින් “ශ්‍රාවකයෝ” යයි කියනු ලැබෙත්. “එතෙසු දින්නානි මහප්ඵලානි” යනු මේ සුගත ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි දුන්නා වූ ස්වල්ප වූ දානය පවා ප්‍රතිග්‍රාහක වශයෙන් දක්‍ෂිණා විසුද්ධිභාවයට එළඹි හෙයින් මහත්ඵල වේ. එහෙයින් සූත්‍රාන්තරයෙහි ද

“මහණෙනි, සංඝයා හෝ සමූහයා හෝ යම් පමණ වේ ද ඔවුන් අතුරින් යම් මේ පුරුෂ යුගල වශයෙන් හතරක් ද පුරුෂ පුද්ගල වශයෙන් අටක් ද වූ තථාගත ශ්‍රාවක සංඝයා අග්‍ර යයි කියනු ලැබෙත්. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ශ්‍රාවක සංඝයා - පෙ - අග්‍ර විපාක ඇත්තේ වේ” යයි වදාරන ලදී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාර්ගස්ථ, ඵලස්ථ සියල්ලගේ ද වශයෙන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණ දේශනා කොට දැන් ඒ ගුණයම ඇසුරු කොට සත්‍ය වචනය “ඉදම්පි සංඝෙ” යයි යොදති. එහි අර්‍ථය පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මේ ගාථාවේ ද අණ කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

යෙ සුප්පයුත්තාතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ මාර්‍ගස්ථ ඵලස්ථ වශයෙන් සඟ ගුණ කරණ කොටගෙන සත්‍යය වදාරා දැන් එම සංඝයා අතුරින් ඵල සමාපත්ති අනුභව කරන ක්‍ෂීණාශ්‍රව පුද්ගලයන්ගේම ගුණය කරණ කොට ගෙන “යෙ සුප්පයුත්තා” යි දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළහ. එහි “යෙ” යනු අනියමින් දැක්වීම කරන වචනයකි. “සුප්පයුත්තා” යනු මැනවින් යෙදුණු; නොයෙක් ආකාර වූ අනෙසනයන් (අයෝග්‍ය ජීවිකාව) අත් හැර පිරිසිදු ජීවිතය ඇසුරු කොට විදර්ශනාව සඳහා සිත යෙදීමට ආරම්භ කළ යන අර්‍ථයයි. නැතහොත් “සුප්පයුත්තා” යනු සුපිරිසිදු කායවචී ප්‍රයෝගයන්ගෙන් යුක්ත වූවෝ; එයින් ඔවුන්ගේ ශීලස්කන්ධය දක්වයි. “මනසා දළ්හෙන” යනු දැඩි වූ මනසින් ස්ථිර සමාධියෙන් යුත් සිතින් යන අර්‍ථයයි. එයින් ඔවුන්ගේ සමාධි ස්කන්ධය දක්වයි. “නික්කාමිනො” යනු කයෙහි හා ජීවිතයෙහි අපේක්ෂා නැත්තෙක්ව ප්‍රඥාව මූලික වූ වීර්‍ය්‍යයෙන් සියලු ක්ලේශයන්ගෙන් කළ නික්මීම් ඇත්තේ, එයින් ඔවුන්ගේ වීර්‍ය්‍ය සම්පන්න ප්‍රඥා ස්කන්ධය දක්වයි.

“ගොතම සාසනම්හි” යනු ගෝත්‍ර වශයෙන් ගෝතම වූ තථාගතයන් වහන්සේගේම ශාසනයෙහි; එයින් මේ ගෞතම ශාසනයෙන් බාහිර නොයෙක් ආකාර වූ අමර තපස් කරන්නවුන්ගේ සුප්‍රයෝග ආදී ගුණ නොමැති බැවින් කෙලෙස්වලින් නික්මීමක් නොමැති බව දක්වයි “තෙ” යනු පෙර සඳහන් කළ අය දක්වන වචනයයි; “පත්ති පත්තා” යන මෙහි පැමිණිය යුතු බැවින් පත්ති වේ. පැමිණිය යුතු යනු යම් තත්ත්වයකට පැමිණ අත්‍යන්තයෙන් ක්ලේශ ඕඝයන්ගෙන් නිදහස් වූවෝ වෙත් ද ඒ තත්ත්වයට පැමිණීමට සුදුසු යනුයි. මෙය අර්හත්ඵලයට නමකි. ඒ පැමිණිය යුතු තැනට පැමිණියේනුයි. “පත්තිපත්තා” වේ. “අමතං” යනු නිර්‍වාණයයි. “විගය්හ” යනු අරමුණු වශයෙන් බැසගෙන; ‘ලද්ධා’ යනු ලැබ, ‘මුධා’ යනු වැය නොකිරීමෙන්, තුට්ටුවක්වත් වැය නොකොට; නිබ්බුතිං යනු සංසිඳවාලන ලද කෙලෙස් දාහය ඇති ඵල සමාපත්තිය; “භුඤ්ජමානා” යනු අනුභව කරමින්; කුමක් කියන ලද්දේ වේ ද? යමෙක් මේ ගෞතම ශාසනයෙහි ශීල සම්පන්නභාවයෙන් එහි මැනවින් යෙදුණේ වී; සමාධි සම්පන්න භාවයෙන් දැඩි වූ මනසින්, ප්‍රඥා සම්පන්න භාවයෙන් ක්ලේශයන්ගෙන් තොර වූවෝ වෙත්ද ඔවුහු මේ යහපත් ප්‍රතිපදාවෙන් නිවනට බැස නොමිලේ ලැබූ ඵල සමාපත්ති සඞ්ඛ්‍යාත නිර්මාණ සැපය අනුභව කරන්නාහු “පත්තිපත්තා” (පැමිණිය යුතු තැනට පැමිණි) නම් වෙති යනුයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵල සමවත් සුවය අනුභව කරන ක්ෂීණාශ්‍රව පුද්ගලයන්ගේම වශයෙන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණ දේශනා කොට දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කොට සත්‍යය වචනය “ඉදම්පි සංඝෙ” යයි යොදති. එහි අර්‍ථය පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. මේ ගාථාවෙහි ද අණ කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වල අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

යථින්දඛීලොතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ ක්ෂීණාශ්‍රව පුද්ගලයන්ගේ ගුණය කරණ කොට ගෙන සංඝයා මූලික කොට ගත් සත්‍යය දේශනා කොට දැන් බොහෝ ජනයාට ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වූ සෝවාන් ඵලයට පත් තැනැත්තාගේ ගුණය කරණ කොටගෙන “යථින්ද ඛීලො” යයි දේශනා කිරීම ආරම්භ කළහ. එහි “යථා” යනු උපමාවාචී පදයකි. “ඉන්ද්‍රඛීලො” යනු නගරයේ දොර රැඳවීම සඳහා එළිපත්ත ඇතුළත රියන් අටක් හෝ දහයක් පොළොව සාරා සිටුවන ලද හරවත් දාරුමය ටැඹකට නමකි. “පඨවිං” යනු භූමියයි, “සිතො” යනු ඇතුළට පිවිස සිටි; “සියා” යනු වන්නේය; “චතුබ්හි වාතෙහි” යනු සතර දිශාවෙන් පැමිණි සුළඟින්, “අසම්පකම්පියො” යනු කම්පා කිරීමට හෝ සෙලවීමට හෝ නොහැකිවන්නේ, “තථූපමං” යනු එබඳු වූ ‘සප්පුරිසං’ යනු උත්තම පුරුෂයා; ‘වදාමි’ යනු කියමි; “යො අරිය සච්චානි අවෙච්ච පස්සති” යනු යමෙක් චතුරාර්‍ය්‍ය සත්‍යය ප්‍රඥාවෙන් බැස බලත්ද; එහි ආර්‍ය්‍ය සත්‍යයන් කුමාර ප්‍රශ්නයෙහි කී අයුරින්ම දත යුතුය.

මේ වනාහි මෙහි කෙටි අදහසයි. යම්සේ ඉන්ද්‍රඛීලය ගැඹුරු බිමට පිවිසි නිමාව ඇතිව පොළොවෙහි පිහිටියේ සිවු දිගින් එන සුළඟින් කම්පා කිරීමට නොහැකි වන්නේ ද යමෙක් චතුරාර්‍ය්‍ය සත්‍යය ප්‍රඥාවෙන් දැන දකී ද ඒ මේ සත් පුරුෂයා ද ඒ ඉන්ද්‍රඛීලයට සමානම යයි කියමි. කුමක් හෙයින් ද යත්? යම් හෙයකින් ඒ ඉන්ද්‍ර ඛීලය සතර දිගින් හමන සුළගින් කම්පා නොවන්නා සේ සියලු තිර්ථකවාද නැමති සුළඟින් ඔහු ද කම්පා කළ නොහැක්කෙක් වෙයි. කිසිවෙක් එම දර්ශනයෙන් කම්පා කිරීමට හෝ සෙලවීමට හෝ නොහැකි වන්නේය. එහෙයින් සූත්‍රාන්තරයෙහි ද

“මහණෙනි, යම්සේ ගැඹුරු බිමකට පිවිසි නිමාව ඇති මැනවින් සිටුවන ලද නොසෙලවෙන කම්පා කළ නොහැකි අයෝමය ඛීලයක් (උගුලක්) හෝ ඉන්ද්‍ර ඛීලයක් වේ ද ඉදින් පෙරදිගින් බලවත් කුණාටුවක් එන්නේ නම් එය නොම සෙලවෙන්නේය. විශේෂයෙන් නොම සෙලවෙන්නේය. නොම වෙවුළුවන්නේය. බටහිර දිශාවෙන් - දකුණු දිශාවෙන් - උතුරු දිශාවෙන් වුව ද - පෙ - බලවත් කුණාටුවක් එන්නේ නම් නොම සෙලවෙන්නේය. කවර හෙයින්ද යත්? මහණෙනි, මුල ගැඹුරු බැවිනි. ඉන්ද්‍රඛීලය මැනවින් සිටුවන ලද බැවිනි. මහණෙනි, එලෙසින්ම යම්කිසි මහණ කෙනෙක් බමුණු කෙනෙක් හෝ මේ දුක යයි තතු සේ දනී ද -පෙ- මේ පිළිවෙතැයි තතු සේ දනී ද ඔහු “භවත්තෙමේ ඒකාන්තයෙන් දන්නේ දනී. දක්නේ දකී”යි අන් මහණෙකුගේ හෝ බමුණෙකුගේ හෝ අදහස නොබලත්. ඒ කවර හෙයින් ද යත්? මහණෙනි, චතුරාර්ය සත්‍යය මැනවින් දුටු බැවිනි’යි වදාරන ලදී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බොහෝ ජනයාට ප්‍රත්‍යක්‍ෂ සෝවාන් තැනැත්තාගේ වශයෙන් සංඝරත්නයෙහි ගුණය දේශනා කොට දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කොට සත්‍යය වචනය “ඉදම්පි සංඝෙ” යයි යොදති. එහි අර්‍ථය පෙර කී පරිදි දත යුතුය. මේ ගාථාවන්ගේ ද අණ කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

යෙ අරියසච්චානීතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ අවිශේෂයෙන් සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ගුණය කරණ කොට ගෙන සංඝාධිෂ්ඨාන සත්‍යය දේශනා කොට දැන් යම් ඒ ඒකබීජි, කොලං කෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම යයි සෝතාපන්න පුද්ගලයෝ තිදෙනෙක් වෙත්ද, යම්සේ මේ ශාසනයෙහි සමහර පුද්ගලයෙක් සංයෝජන ධර්ම තුනක් ක්ෂය කිරීමෙන් සෝතාපන්න වේ ද හෙතෙම එකම භවයක පමණක් ඉපිද දුක් කෙළවර කරයි ද ඔහු ඒකබීජි වේ. එසේම යමෙක් ආත්ම දෙකක හෝ තුනක ගමන් කොට සැරිසරා දුක් කෙළවර කරයි ද හෙතෙම කෝලංකෝල වේ. එසේ යමෙක් සත්වරක් දෙවියන් අතර ද මිනිසුන් අතර ද ගමන් කොට සැරිසරා දුක් කෙළවර කරයි ද හෙතෙම සත්තක්ඛත්තු පරම වේ යයි කීවේද

ඔවුන්ගෙන් සියල්ලන්ට කණිටු වූ සත්තක්ඛත්තු පරම පුද්ගලයාගේ ගුණය කරණ කොට ගෙන “යෙ අරියසච්චානි” යයි දේශනා කිරීමට ආරම්භ කළහ. එහි “යෙ අරියසච්චානි” යන මෙය (ඉහත) කියන ලද අයුරින්මය. “විභාවයන්ති” යනු සත්‍ය වසාලන කෙලෙස් අඳුර ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් දුරු කොට තමාට ප්‍රකාශ වූවක් ප්‍රකට වූවක් කෙරෙත්, “ගම්භීර පඤ්ඤෙන” යනු ප්‍රමාණ කළ නොහැකි ප්‍රඥාව ඇති හෙයින් දෙවියන් සහිත ලෝකයාට ඥානය කරණ කොට ගෙන ලැබිය නොහැකි ස්ථිර ප්‍රඥාවෙන්, “සර්‍වඥයන් වහන්සේ විසින්” යයි කියන ලද්දේ වෙයි. “සුදෙසිතානි” යනු සමාස, ව්‍යාස, සාකල්‍ය, වෛකල්‍යාදි ඒ ඒ න්‍යායන්ගෙන් මැනවින් දේශනා කළ; “කිඤ්චාපි තෙ හොන්ති භුසප්පමත්තා” යනු ඒ වැඩූ ආර්‍ය්‍ය සත්‍ය ඇති පුද්ගලයෝ යම්කිසි දේව රාජ්‍ය චක්‍රවර්ති රාජ්‍ය ආදී ප්‍රමාදස්ථානයක උපත ලබා බොහෝ සෙයින් ප්‍රමාද වූවෝ වෙත් ද එසේ වුවද සෝතාපත්ති මාර්‍ග ඥානයෙන් අභිසංස්කාර විඥානය නිරුද්ධ කළ හෙයින් ආත්මභාව හතක හැර නොදත් කෙළවර ඇති සසරෙහි යම් නාමයක් හා රූපයක් උපදින්නේ ද ඒවා නිරුද්ධ කළ හෙයින් විනාශයට ගිය හෙයින් “න අට්ඨමං භවං ආදියන්ති” අටවෙනි භවයක් නොගනිති; සත්වෙනි භවයේදීම විදර්ශනා වඩා අරහත් ඵලයට පැමිණෙති යනුයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්තක්ඛත්තුපරම වශයෙන් සංඝරත්නයෙහි ගුණය දේශනා කොට දැන් එම ගුණය ඇසුරු කොට “ඉදම්පි සංඝෙ” යයි සත්‍ය වචනය යොදති. එහි අර්ථය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. මේ ගාථාවෙහි ද අණ කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

සහාවස්සාතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ සත්තක්ඛත්තු පරම පුද්ගලයාන්ගේ අටවෙනි ආත්මභාවයක උපත නොලබන ගුණය කරණ කොට ගෙන සංඝාධිෂ්ඨාන සත්‍ය වදාරා දැන් ආත්ම භාව හතක උපත ලැබීමට ද වඩා ප්‍රහීණ නොකළ භවාදාන ඇති සෙසු පුද්ගලයන්ට වඩා විශිෂ්ට වූ ඔහුගේම ගුණයන් කරණ කොට ගෙන දේශනාව කිරීමට “සහාවස්ස” යයි ආරම්භ කළහ. එහි “සහාව” යනු සමගම, ‘අස්ස’ යනු ‘න තෙ භවං අට්ඨමං ආදියන්ති’ යයි කියන ලද පුද්ගලයන් අතුරෙන් කෙනෙකුගේ, “දස්සන සම්පදාය” යනු සෝවාන් මඟට පැමිණීමෙන්; සෝවාන් මග වනාහී නිර්වාණය දැක කළ යුතු කෘත්‍ය සම්පදාවෙන් සියල්ලන්ට පළමුව නිර්වාණය දකින හෙයින් “දස්සන” යයි කියනු ලැබේ. එය තමා කෙරෙහි පහළ වීම “දස්සන සම්පදා” වේ. ඒ දර්ශන සම්පත්තිය ද සමගම, “තයස්සු ධම්මා ජහිතා භවන්ති” යනු මෙහි “සු” යනු “ඉදං සු සාරිපුත්තං මහා විකට භොජනස්මිං හොති” යනාදී තන්හි මෙන් පද පුරණ නිපාතයක් පමණි. දර්ශන සම්පත්තියට පැමිණීමත් සමඟම ධර්මයෝ තුනක් දුරු කරන ලද්දාහු වෙත් ද ප්‍රහීණ කළාහු වෙත් ද යන මෙයම මෙහි අර්ථය වේ.

දැන් දුරු කළ ධර්ම දැක්වීමට “සක්කාය දිට්ඨි විචිකිච්ඡිතඤ්ච සීලබ්බතං වා පි යදත්ථි කිඤ්චි” යයි වදාළහ. එහිදි කය ඇති කල්හි පවතින පඤ්ච උපාදානස්කන්ධ සඞ්ඛ්‍යාත කයෙහි විසි වැදෑරුම් දෘෂ්ටිය “සක්කාය දිට්ඨි” වේ. නැතහොත් ඇති කයෙහි දෘෂ්ටිය යන අර්ථයෙන් ද සක්කාය දිට්ඨි වේ. කියන ලද ආකාර ඇති කයෙහි පවතින දෘෂ්ටිය යන අර්ථයයි. නැතහොත් කය ඇති කල්හිම ඇති කර ගන්නා දෘෂ්ටිය යන අර්ථයෙන් ද සක්කාය දිට්ඨි වේ. කියන ලද ආකාරයේ ශරීරය පවත්නා කල්හි “රූපාදිය ආත්මයයි” යනුවෙන් මෙසේ පවත්නා දෘෂ්ටිය යන අර්ථයයි. එම දෘෂ්ටිය ප්‍රහීණ වූ බැවින් දෘෂ්ටි ගත සියල්ල ප්‍රහීණ වූයේම වේ. එම සක්කාය දිට්ඨිය ඒවාට පදනම වන හෙයිනි. සියලු කෙලෙස් රෝග සංසිඳවන හෙයින් ප්‍රඥාවට “චිකිච්ඡිත” යයි කියනු ලැබේ. ඒ ප්‍රඥා චිකිච්ඡාව මෙයින් පහ වූයේ ය, නැතහොත් ඒ ප්‍රඥා චිකිච්ඡාවෙන් මෙය පහ වූයේ ය යන අර්ථයෙන් “විචිකිච්ඡිත” වේ. “සත්ථරි කංඛති” (ශාස්තෲන් කෙරෙහි සැක කෙරේ) ආදී වශයෙන් කියන ලද වස්තූන් අට පිළිබඳ විමතියට මෙය නමකි. එම විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ වූ බැවින් සියලු විචිකිච්ඡාවන් පහවූයේ වෙයි. විචිකිච්ඡාව වනාහි ඒවාට පදනම වන හෙයිනි. “මේ ශාසනයෙන් බැහැර ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ශීලයෙන් ශුද්ධිය වේ. ව්‍රතයෙන් ශුද්ධිය වේ” යනුවෙන් මේ ආදී තන්හි සඳහන් වන ගෝශීල කුක්කුර ශීල ආදී ශීලය ද ගෝ ව්‍රත, කුක්කර ව්‍රත ආදී ව්‍රත ද “සීලබ්බත” යයි කියනු ලැබේ. එය ප්‍රහීණ වූ බැවින් සියලුම නග්ගිය, මුණ්ඩිය ආදී සියලුම අමර තපස් ප්‍රහීණ වූයේ වේ. ශීලව්‍රතය වනාහී එයට පදනම වන හෙයිනි. එහෙයින් සියල්ල අවසානයෙහි “යදත්ථි කිඤ්චි”යි වදාරන ලදී. මෙහිදී දුක්ඛදස්සන සම්පදාවෙන් සක්කාය දිට්ඨියත්, සමුදය දස්සන සම්පදාවෙන් විචිකිච්ඡාවත්, මග්ගදස්සන නිබ්බාණ දස්සන සම්පදාවෙන් සීලබ්බතයත් ප්‍රහීණ වේ යයි දත යුතුය.

චතූහපායෙහීතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ මේ සෝවාන් පුද්ගලයාගේ කිලෙසවට්ටප්‍රහාණය දක්වා දැන් එම කිලේස වට්ටය ඇති කල්හිම යම් විපාක වට්ටයකින් යුතු තැනැත්තෙක් විය යුතු ද එම විපාක වට්ටයාගේ ද ප්‍රහාණය දක්වමින් “චතූහි අපායෙහිච විප්පමුත්තො” යයි වදාළහ. එහි සතර අපාය නම්: නිරය, තිරච්ඡාන, පෙත්තිවිසය හා අසුරකායයි. මේ ආත්මභාව සතක උපදින්නේ නමුදු ඒ අපාය හතරෙන් මිදුණේය යන අර්ථයයි.

මෙසේ සෝවාන් පුද්ගලයාගේ විපාක වට්ට ප්‍රහාණය දක්වා දැන් මේ විපාක වට්ටයට මුල් වූ යම් කම්ම වට්ටයක් වේ ද එහිද ප්‍රහාණය දක්වන්නාහු “ඡ චාභිඨානානි අභබ්බො කාතුං” වදාළහ. එහි “අභිඨානානි” යනු ඕලාරික (බරපතල) කරුණුයි ඒ මේ කරුණු හය කිරීමට නුසුදුසුය. ඒවාද “අට්ඨානමෙතං භික්ඛවෙ, අනවකාසො යං දිට්ඨිසමපන්නො පුග්ගලො මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය” (මහණෙනි, යම් හෙයකින් දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගල තෙමේ මව දිවියෙන් තොර කරන්නේය යන ඒ කරුණ විද්‍යාමාන නොවේ. එය හේතු රහිතයෙකි. අවකාශ රහිතයෙකි.) ආදී වශයෙන් ඒකක නිපාතයෙහි කියන ලද මව මැරීම, පියා මැරීම, රහතුන් මැරීම (බුද්ධ ශරීරයෙහි) ලේ සෙලවීම, සංඝ භේදය, අන්‍ය ශාසතෲ කෙනෙකුන් උදෙසා සිටීම යයි දත යුතුය. ඒවා වනාහි - හුදෙක් දෘෂ්ටි සම්පන්න ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවක තෙමේ කුරා කුහුඹියෙකු පවා ජීවිතයෙන් තොර නොකරන්නේය. එසේ ද වුවත් පෘථග්ජනභාවයට ගරහනු සඳහා කියන ලදී. පෘථග්ජන තෙමේ දෘෂ්ටි සම්පන්න නොවන හෙයින් මෙසේ මහා සාවද්‍ය වූ බරපතල පාපයන් පවා කරයි. දර්ශන සම්පන්න පුද්ගලයා වනාහි ඒවා කිරීමට නුසුදුසුය. මෙහි නුදුසුදු බව භවාන්තරයෙහි ද ඒවා නොකිරීම දැක්වීම සඳහාය. භවාන්තරයෙහි වනාහි මෙතෙමේ තමාගේ ආර්‍ය්‍යශ්‍රාවකභාවය නොදන්නේ නමුදු ස්වභාවිකවම මේ හය හෝ ස්වාභාවික ප්‍රාණඝාත ආදී වෛරයන් පහත් අන්‍ය ශාස්තෲ උද්දේශය සමග කරුණු හයක් හෝ නොකරයි. සමහරු “ඡ ඡාභිඨානානි” යයි යමක් අරමුණු කොට ශබ්ද කෙරෙත්ද ඒ ඉහත කරුණ නිසාය. ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවක ගම් දරුවන්ගේ මැරුණු මාළු ගැනීම් ආදිය ද මෙහි නිදර්ශන වේ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආත්ම හතක උපදින්නේ නමුදු ප්‍රහීණ නොකළ භවාදාන සහිත පුද්ගලයන්ට වඩා ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවකයාගේ ඇති විශිෂ්ට ගුණ වශයෙන් සංඝ රත්නයෙහි ගුණ වදාරා දැන් ඒ ගුණයම ඇසුරු කොට සත්‍ය වචනය “ඉදම්පි සංඝෙ” යයි යොදති. එහි අර්ථය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. මේ ගාථාවන්ගේ ද අණ කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

කිඤ්චාපි සොතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආත්ම භාව හතක උපදින්නේ නමුදු ආර්‍ය්‍ය ශ්‍රාවකයාගේ අනෙකුත් ප්‍රහීණ නොකළ භවාදාත ඇති පුද්ගලයන්ට වඩා ඇති විශිෂ්ට ගුණයන් කරණ කොට ගෙන සංඝාධිෂ්ඨාන සත්‍යය දේශනා කොට දැන් “හුදෙක් දර්ශන සම්පන්න පුද්ගලයා බරපතල පාප කර්ම හය කිරීමට නුසුදුසු වුයේ පමණක් නොවේ. අල්පමාත්‍ර වූ පාප කර්මයක් කොටද එය සැඟවීමට ද නුසුදුසු යයි ප්‍රමාදීව වසන්නේ නමුදු දර්ශන සම්පන්නයාගේ කළ පාප කර්මය නොසැඟවීමේ ගුණය කරණ කොට ගෙන “කිඤ්චාපි සො කම්මං කරොති පාපකං” යයි දේශනා කිරීමට පටන් ගත්හ.

එහි අර්ථය : ඒ දර්ශන සම්පන්න පුද්ගල තෙමේ කිසියම් සිහි මුළාවීමකින් ප්‍රමාද විහරණයට පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “මා විසින් ශ්‍රාවකයන්ට යම් ශික්ෂාපදයක් පනවන ලද්දේ ද මාගේ ශ්‍රාවකයෝ එය ජීවිත හේතුවෙන් පවා නොඉක්මවති”යි යම් ලෝක වද්‍යයක් දැන දැන නොඉක්මවීම සඳහා දේශනා කරන ලද්දේ ද එය හැර වෙනත් කුටිකාර සහසෙය්‍යාදී ප්‍රඥප්ති වද්‍යයක් ඉක්මවීම් සඞ්ඛ්‍යාත බුදුන් වහන්සේ විසින් නින්දා කළ පාප කර්මයක් “කායෙන” කයින් කරයි ද ධර්මය පද වශයෙන් වචන පහ හයකට වඩා දේශනා කිරීම හෝ සම්පප්‍රලාප පරුෂ වචන ආදී “වාචා” වචනයෙන් හෝ “උදචෙතසාවා” කිසියම් තැනක ලෝභ, ද්වේශ ඉපදවීම, රන්රිදී ආදිය පිළිගැනීම, සිවුරු ආදිය පරිභෝග කිරීමේ දී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම ආදී වශයෙන් සිතින් හෝ පාප කර්මයක් කරයි ද “අභබ්බො සො තස්ස පටිච්ඡාදාය” හෙතෙම “මෙය අකැපය, නොකළ යුතු දෙයකියි දැන මොහොතකුදු නොසඟවයි. එකෙණෙහිම ශාස්තෲන් වහන්සේට හෝ නුවණැත්තන්ට හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට හෝ ප්‍රකාශ කොට ධර්‍මානුකූලව පිළියම් කෙරේ. නැතහොත් නැවත නොකරන්නෙමි’යි මෙසේ සංවර විය යුතු යයි සිතා සංවර වේ. කුමක් හෙයින්ද යත්? “අභබ්බතා දිට්ඨපදස්ස වුත්තා” මෙබඳු වු පාප කර්මයක් කොට එය සැඟවීම දකින ලද නිර්‍වාණ පදය ඇති දර්ශන සම්පන්න පුද්ගලයාට නුසුදුසුයයි දේශනා කරන ලද්දේය යන අර්ථයයි.

කෙසේද?

“මහණෙනි, යම්සේ මන් ද වූ උඩුකුරුව හෝනා ළදරු කුමරෙක් අතින් වේවයි, පයින් වේවයි, ගිනි අඟුරක් ඇක්මෙන්නාහාම අත හකුළාගන්නේ වේ ද මහණෙනි, එපරිද්දෙන්ම දෘෂ්ටි සම්පන්න පුද්ගලයාගේ තෙල ධර්‍මතායෙක් ඇත. යම්බඳු ආපත්තියකින් නැගී සිටීම පැනේද එබඳු ආපත්තියකට පත් වූයේ නමුදු වහාම ඒ ඇවැත ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි වේවයි නුවණැති සම්බ්‍රම්සරුන් කෙරෙහි වේවයි දෙසන්නේය. විවර කරන්නේය. හෙළි කරන්නේය. දෙසා, විවර කොට හෙළි කොට ආයති සංවරයට පැමිණෙන්නේය” යනුවෙනි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රමාදීව වසන්නේ නමුදු දර්ශන සම්පන්නයාගේ කළ පාප කර්මයන් සැඟවීමක් නොමැති ගුණය කරණ කොට ගෙන සංඝ රත්නයෙහි ගුණ වදාරා දැන් වදාරා දැන් - එම ගුණයම ඇසුරු කොට සත්‍ය වචනය “ඉදම්පි සංඝෙ” යයි යොදති. එහි අර්ථය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. මේ ගාථාවෙහි ද අණ කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

වනප්පගුම්බෙතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ සංඝයාට ඇතුළත් පුද්ගලයන්ගේ ඒ ඒ ගුණයන් අනුව සංඝාධිෂ්ඨාන සත්‍යය වදාරා දැන් රත්නත්‍රයේ ගුණ ප්‍රකාශ කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙහි කෙටියෙන් ද වෙනත් තැන්වල විස්තර වශයෙන් ද යම් මේ පර්යාප්ති ධර්මයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද එය ද ඇසුරු කොට නැවත බුද්ධාධිෂ්ඨාන සත්‍යය “වනප්පගුම්බෙ යථා ඵුස්සිතග්ගෙ” යයි දේශනා කිරීමට පටන් ගත්හ. එහි ආසන්නව පැවතීම ස්වභාව කොට ඇති වෘක්ෂයන්ගේ සමූහය “වන” නම් වේ. මුල්, හර, එළය, පොතු, අතු, කොළ යන මේවායින් ගැවසීගත් පඳුර = පගුම්බ වේ. වනයෙහි වූ පගුම්බය = වනප්පගුම්බො වේ. එයම “වනප්පගුම්බෙ” යයි කියන ලදී. “අත්‍ථි සවිතක්කසවිචාරෙ අත්‍ථි අවිතක්ක විචාර මත්තෙ” “සුඛෙ දුක්ඛෙ ජීවෙ” ආදී තන්හි මෙන් මෙසේ ද කීමට හැකිය. “යථා” යනු උපමාවාචී පදයකි. පිපුණු අග් ඇත්තෙනුයි = ඵුස්සිතග්ගෙ” වේ. සියලු ශාඛා අනුශාඛාවන්හි හටගත් මල් ඇති යන අර්ථයයි. එය පෙර කී අයුරින්ම “ඵුස්සිතග්ගෙ” යයි කියන ලදී. “ගිම්හාන මාසෙ පඨමස්මිං ගිම්හෙ” යනු ගිම්හාන සෘතුවට අයත් යම් මාස හතරක් වේ ද ඒ ගිම්හාන සෘතුවට අයත් මාස හතරෙන් එක් මාසයක; කවර මාසයකද යත්? ගිම්හාන සෘතුවෙහි පළමුවෙනි බක්මස යන අර්ථයයි. එම මාසය වනාහී “පඨම ගිම්හ” යයි ද “බාලවසන්ත” යයි ද කියනු ලැබේ. ඉන් අනතුරු පදයන්ගේ අර්ථය ප්‍රකටමය.

මේ වනාහී පිණ්ඩාර්ථයයි! යම්සේ “පඨමගිම්හ” නම් වූ බාලවසන්ත මාසයෙහි නානාවිධ වෘක්‍ෂයන්ගෙන් ගහණ වූ වනයෙහි මැනවින් පිපුණු අග් ඇති ශාඛාවන්ගෙන් යුත් තරුණ වෘක්‍ෂ පැළෑටියන්ගෙන් සමන්විත පගුම්බය හෙවත් ලැහැබ අතිශයින් සශ්‍රීක වෙයි ද එසේම මේ ස්කන්ධ ආයතන ආදියෙන්ද සතිපට්ඨාන සම්මප්‍රධාන ආදියෙන් ද ශීල සමාධිස්කන්ධ ආදියෙන් ද නැතහොත් නොයෙක් ආකාර වූ අර්ථ ප්‍රභේද පුෂ්පයන්ගෙන් අතිශයින් සශ්‍රීක බැවින් “තථූපමං” ඒ වන ලැහැබට සමාන වූ ද නිර්‍වාණගාමී මාර්ගය හෙළි කරන හෙයින් “නිබ්බාණගාමිං” නිවනට පමුණුවන්නා වූ ද පරියත්ති “ධම්මවරං” උතුම් පර්‍ය්‍යාප්ති ධර්‍මය ලාභ හේතුවෙන් ද නොව සත්කාරාදී හේතුවෙන් ද නොව හුදෙක් මහා කරුණාවෙන් අතිශයින් උත්සාහවන්ත වූ හද ඇත්තාහු සත්ත්වයන්ට “පරමං හිතාය අදෙසයී” ඉහළම යහපත පිණිස දේශනා කළ සේක යනුයි. “පරමං හිතාය” යන මෙහිද අනුනාසිකය ගාථා ප්‍රබන්ධය සුබෝච්චාරණය සඳහාය. එහි අර්ථය මෙසේය. පරම හිත වූ නිර්වාණය පිණිස දේශනා කළ සේක යනුයි.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සුපිපුණු අග ඇති වන ලැහැබ සමාන පරියාප්ති ධර්මය දේශනා කොට දැන් එයම ඇසුරු කොට බුද්ධාධිෂ්ඨාන සත්‍ය වචනය “ඉදම්පි බුද්ධෙ” යයි යොදති. එහි අර්ථය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. හුදෙක් වනාහී කියන ලද ආකාර ඇති පරියාප්ති ධර්ම සඞ්ඛ්‍යාත “ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං” මේ රත්නභාවය ද බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි උතුම් වේ යයි මෙසේ යෙදිය යුතුය. මේ ගාථාවන්ගේ ද අණ කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

වරො වරඤ්ඤූතිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පර්යාප්ති ධර්මය කරණ කොට ගෙන බුද්ධාධිෂ්ඨාන සත්‍ය දේශනා කොට දැන් ලෝකෝත්තර ධර්මය කරණ කොට ගෙන “වරො වරඤ්ඤු” යයි දේශනා කිරීමට පටන් ගත්හ. එහි “වරො” යනු ප්‍රණීතාධිමුත්තිකයන් විසින් “අහෝ ඒකාන්තයෙන් අපිද මෙවැන්නෝ වෙමුයි”යි කැමති වූ; නැතහොත් උතුම් ගුණයෙන් යුක්ත වූ හෙයින් ‘වරො’ වේ. උත්තම වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අර්‍ථයයි. “වරඤ්ඤු” යනු නිර්‍වාණය දත්, නිර්‍වාණය වනාහි සියලු ධර්‍මයන්ට උත්තම අර්‍ථයෙන් ‘වරං’ වේ. එය බුදුන් වහන්සේ බෝ මුලදී තෙම්ම ප්‍රතිවේධ කොට දැන ගත්හ. ‘වරදො’ යනු පඤ්ච වග්ගිය, භද්ද වග්ගිය, ජටිලාදීන්ට ද අනෙකුත් දෙවි මිනිසුන්ට ද නිර්‍වාණ භාග්‍යය හා වාසනා භාග්‍යය ගෙන දෙන උතුම් ධර්‍මය දෙන යන අර්‍ථයයි. “වරාහරො” යනු උතුම් වූ නිර්‍වාණ ගාමිණී ප්‍රතිදාව ගෙන දෙන හෙයින් “වරාහරො” යයි කියනු ලැබේ. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහී දීඞ්පකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පටන් සමතිස් පෙරුම් දම් පුරන්නාහු පැරණි සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් අනුව ගිය පැරණි උතුම් නිවන් මඟ ගෙන වැඩි සේක. එහෙයින් ‘වරාහරො’ යයි කියනු ලැබේ.

තවද සර්‍වඥතා ඥාන ප්‍රතිලාභයෙන් = ‘වරො’ වේ. නිර්‍වාණය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කළ බැවින් ‘වරඤ්ඤු’ වේ. සත්ත්වයන්ට විමුක්ති සැපය දෙන බැවින් = ‘වරදො’ වේ. උතුම් වූ ප්‍රතිපදාව ගෙන වැඩි නිසා = ‘වරාහරො’ වේ. මේ ලෝකොත්තර ගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අධික වූ කිසිවෙක් නොමැති හෙයින් ‘අනුත්තරො’ වේ.

තවත් ක්‍රමයකි. උපසම අධිෂ්ඨානය සම්පූර්‍ණ කිරීම් වශයෙන් ‘වරො’ වේ. ප්‍රඥා අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් ‘වරඤ්ඤු’ වේ. ත්‍යාග අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් ‘වරදො’ වේ. සත්‍ය අධිෂ්ඨානය සම්පූර්ණ කිරීම් වශයෙන් උතුම් මාර්ග සත්‍ය ගෙන වැඩි හෙයින් “වරාහරො” වේ. එසේම පිනෙන් උසස් බැවින් ‘වරො’ වේ. ප්‍රඥාවෙන් උසස් බැවින් “වරඤ්ඤු” වේ. බුදු බව පතන අයට එයට මඟ සළසා දෙන නිසා ‘වරදො’ වේ. පසේ බුදු බව පතන අයට එය මඟ ගෙන වැඩි බැවින් “වරාහරො” වේ. ඒ ඒ තැන තමන් හා සමාන කෙනෙක් නැති බැවින් හෝ තමා ගුරුවරයෙකු නැති කෙනෙක් වී අනුන්ට ගුරුවරයෙකු වන හෙයින් “අනුත්තරො” වේ. ශ්‍රාවක භාවය කැමති අයට ඒ සඳහා ස්වක්ඛාත ආදී ගුණයන්ගෙන් යුත් උතුම් ධර්‍මය දේශනා කරන හෙයින් “ධම්මවරං අදෙසයී” වේ. ඉතිරි පද ඉහත කී අයුරින්මය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නව විධ වූ ලෝකෝත්තර ධර්‍මය කරණ කොට ගෙන තමන් වහන්සේගේ ගුණ වදාරා දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කොට බුද්ධාධිෂ්ඨාන සත්‍යය “ඉදම්පි බුද්ධෙ” යයි යොදති. එහි අර්‍ථය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. හුදෙක් වනාහී යම් උතුම් ලෝකෝත්තර ධර්‍මයක් උන්වහන්සේ දැන ගත් සේක් ද යමක් දුන් සේක් ද යමක් ගෙන වැඩි සේක් ද යමක් දේශනා කළ සේක් ද “ඉදම්පි බුද්ධෙ රතනං පණීතං” බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි මේ රත්නභාවය ද උතුම් වේ යයි මෙසේ පද පිළිවෙළ යෙදිය යුතුය. මේ ගාථාවන්ගේ ද අණ කෙළ ලක්ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

ඛීණන්තිගාථාවණ්ණනා

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පර්යාප්ති ධර්‍මයත් නව ලෝකෝත්තර ධර්‍මයත් ඇසුරු කොට බුද්ධාධිෂ්ඨාන සත්‍යය වදාරා දැන් යමෙක් ඒ පර්යාප්ති ධර්‍මය ඇසුවාහු ද ඇසූ ධර්‍මය අනුසාරයෙන් පිළිපැද නව ප්‍රකාර වූ ද ලෝකෝත්තර ධර්‍මය අවබෝධ කළාහු ද ඔවුන්ගේ අනුපාදිශේෂ නිර්‍වාණයට පැමිණීමේ ගුණය ඇසුරු කොට නැවත සංඝාධිෂ්ඨාන සත්‍යය “ඛීණං පුරාණං” යයි දේශනා කිරීමට පටන් ගත්හ. එහි “ඛීණං” යනු සිඳින ලද; ‘පුරාණං’ යනු පැරණි වූ; ‘නවං’ යනු දැනට පවතින; ‘නත්‍ථි සම්භවං’ යනු හටගැනීමක් නොමැති; “විරත්ත චින්තා” යනු පහවූ රාග සිත් ඇත්තෝ; ‘ආයතිකෙ භවස්මිං’ යනු අනාගත සංසාරයෙහි නැවත ඉපදීමෛහි; ‘තෙ’ යනු යමෙකුගේ පුරාණ කර්‍ම ක්‍ෂය වූයේ වේ ද වර්තමාන කාලික කර්‍ම හට ගැනීමක් නැත්තේ වේ ද යමෙක් අනාගත භවයෙහි නොඇලුණු සිත් ඇත්තෝ වෙත් ද ඒ ක්ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූහු, ‘ඛීණඛීජා’ යනු සිඳින ලද බීජ ඇත්තාහු; ‘අවිරුළ්හිච්ඡන්දා’ යනු නැවත ඉපදීමෙහි කැමැත්තෙන් තොර වූවාහු; ‘නිබ්බන්ති’ යනු නිරුද්ධ වෙති; ‘ධීරා’ යනු ධෛර්‍ය්‍යයෙන් යුක්ත වුවෝ; ‘යථායම්පදීපො’ යනු මේ පහන මෙන්;

කුමක් දේශනා කරන ලද්දේ වේද? සත්ත්වයන් ඉපිද නිරුද්ධ වූයේ නමුදු ඔවුන්ගේ පැරණි අතීතකාලික යම් කර්‍මයක් වේ ද එය තණ්හා සෙනෙහස ප්‍රවීණ නොවූ නිසා ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන දීමට සමර්ථ බැවින් ක්‍ෂය නොවූයේම වෙයි. අර්හත් මාර්ගයෙන් යමෙකුගේ තණ්හා සෙනෙහස වියලවන ලද බැවින් ඒ පුරාණ කර්මය ගින්නෙන් දැවුණු බීජයක් මෙන් මත්තෙහි විපාක දීමට අසමත් බැවින් ක්ෂීණ වූයේ වෙයි. ඔවුන්ගේ යම් බුද්ධ පූජා ආදී වශයෙන් දැන් පවත්නා කර්‍මයක් ‘නවං’ යයි කියනු ලැබේද එය ද තණ්හාව ප්‍රහාණය කිරීමත් සමගම සිඳින ලද මුල් ඇති ගසක මල් මෙන් මත්තෙහි ඵල ගෙන දීමෙහි අසමත් බැවින් යමෙකුට නැවත හට ගැනීමක් නැත්තේ ද යමෙක් තණ්හා ප්‍රහාණයත් සමගම මතු භවයෙහි නොඇලුණු සිත් ඇත්තෝ වෙත් ද ඒ ක්‍ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූහු “කම්මං ඛෙත්තං විඤ්ඤාණං බීජං” (කර්‍මය කෙතයි, විඥානය බීජයයි) යනුවෙන් මෙහි දේශනා කරන ලද ප්‍රතිසන්ධි විඥානය කර්‍මය ක්‍ෂයවීමත් සමඟම ක්‍ෂය වූ බැවින් “ඛීණඛීජා” වෙති. පෙර පුනර්භව සඞ්ඛ්‍යාත වර්ධනයෙහි යම් කැමැත්තක් වූයේ ද එයද සමුදය ප්‍රහාණය සමගම ප්‍රහීණ වූ බැවින් පෙර මෙන් වු කාලයෙහි හට නොගැනීමෙන් මතු භවයෙහි නොවැඩුණු කැමැත්ත ඇත්තේ වේ. ධෛර්‍ය්‍ය සම්පන්න බැවින් ‘ධීරා’ වේ. යම්සේ මේ පහන නිවුණේ ද එසේම අවසන් විඥානය නිරුද්ධ වීමෙන් නිවෙති. නැවත රූපී වූවෝ හෝ අරූප වූවෝ හෝ යන මේ ආදී පැණවීම් ඉක්මවා යති යනුයි. එකල්හි නගර දේවතාවන්ට පූජා පිණිස දල්වන ලද පහන් අතුරෙන් එක් පහනක් නිවුණේය. එය දක්වමින් “යථායම්පදීපො” යයි වදාළහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යමෙක් පෙර ගාථා දෙකෙන් ප්‍රකාශිත ඒ පර්‍ය්‍යප්ති ධර්‍මය ඇසුවාහුද අසන ලද ආකාරයෙන්ම පිළිපැද නවප්‍රකාර වූ ද ලෝකෝත්තර ධර්‍මය අවබෝධ කළාහුද උන්වහන්සේලාගේ අනුපාදිශේෂ නිර්‍වාණප්‍රාප්ති ගුණය දේශනා කොට දැන් එම ගුණයම ඇසුරු කොට සංඝාධිෂ්ඨාන සත්‍ය වචනය යොදන්නාහු. “ඉදම්පි සංඝෙ” යයි දේශනාව නිමා කළ සේක. එහි අර්‍ථය පෙර කී අයුරින්ම දත යුතුය. හුදෙක් වනාහී කියන ලද ආකාරයට ක්‍ෂීණාශ්‍රව භික්ෂූන්ගේ නිර්‍වාණ සඞ්ඛ්‍යාත “ඉදම්පි සංඝෙ රතනං පණීතං” මේ රත්නභාවය ද සංඝයා කෙරෙහි උතුම් වේ යයි මෙසේ පද පිළිවෙල යෙදිය යුතුය. මේ ගාථාවන්ගේ ද අණ කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වළ අමනුෂ්‍යයන් විසින් පිළිගන්නා ලදී.

දේශනාව කෙළවර රාජකුළයට යහපත විය. සියලු උපද්‍රවයෝ සංසිඳුණාහ. අසූහාර දහසක් ප්‍රාණීන්ට ධර්‍මාවබෝධය විය.