10. පුරාභෙදසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

10. පුරාභෙදසූත්‍රනිර්දේශ වර්ණනාව

දසවන පුරාභේද සූත්‍ර නිද්දේසයේ ‘කථංදස්සී’ යන ගාථාවයි. මේ සූත්‍රයේත් ඉන්පසුව එන කලහවිවාද, චූලවියූහ, මහා වියූහ, තුවටක, අත්තදණ්ඩ සූත්‍රයන්ගේ සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍ර වර්ණනාවේ කියූ ක්‍රමයෙන්ම සාමාන්‍යයෙන් උත්පත්තිය දතයුතුයි. විශේෂයෙන් වනාහි යම්සේ ඒ මහා සමාගමයේදී රාග චරිතවත් දෙවියන්ගේ සත්පාය වශයෙන් (දෙවියන්ට ගැලපෙන පරිදි) ධර්මය දෙසීමට නිර්මිත බුදුරදුන් විසින් තමාගෙන් ප්‍රශ්න කරවා, සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍රය දේශනා කළ සේක්ද මෙසේ මේ මහා සමාගමයේදී ‘පූර්ව ශරීරය බිඳීයෑමෙන් කුමක් කළයුතුද?’ යැයි උපන් දෙවියන්ගේ සිත දැන, ඔවුන්ට අනුග්‍රහ පිණිස එක්දහස් දෙසිය පනසක් වූ භික්‍ෂු සමූහයා පිරිවරාගත් නිර්මිත බුදුවරයෙකු අහසින් වඩමවා ගෙනවුත්, උන්වහන්සේ ලවා තමන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න කරවා මේ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

කෙසේද? බුදුවරු නම් මේ සත්ත්වයන්ට වඩා මහත් වූ සත්ත්ව විශේෂයකි. තමන්වහන්සේම දෙවියන් සහිත ලෝකයේ දුටු, ඇසූ, විඳි, දැනගත්, පැමිණි, පර්යේෂිත අනුව හැසිරුණු මනසින් කිසියම් නීලාදී වශයෙන් බෙදූ රූපාරම්මණයන්හි එන රූපාරම්මණයක් හෝ බෙර ශබ්ද ආදී වශයෙන් බෙදු ශබ්දාරම්මණාදීන්හි ශබ්දාරම්මණයක් හෝ යන මේවා අතරින් උන්වහන්සේලාගේ ඤාණයට නොවැටහී සිටින්නක් නම් නැත. එනිසා කියන ලදී. ‘මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයේ දෙව්මිනිස් ප්‍රජාවගේ දුටු, ඇසූ, විඳි, දැනගත්, පැමිණි, පර්යේෂිත (සෙවූ), අනුව හැසිරුණු යමක් වීද මනසින් ඒ සියල්ල මම දැනගතිමි. මම ඒ සියල්ල අවබෝධ කළෙමි’ යනුයි. මෙසේ සැමතැන්හිම අප්‍රතිහත ඤාණයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියලුම ඒ දේව සමූහයා භබ්බ හා අභබ්බ වශයෙන් දෙකොටසකට බෙදූහ. කර්මාවරණයෙන් හෝ යුක්ත වූයේයැයි ආදී ක්‍රමයෙන් දක්වන ලද සත්ත්වයෝ අභබ්බ නම් වෙති. ඔවුහු එකම විහාරයේ විසූවත් බුදුවරු නොදකිති. ඊට විපරීත වූ වෙනස් වූවෝ භබ්බ නම් වෙති. ඔවුහු ඉතා දුර විසූවත් බුදුන් වෙත පැමිණ දැකගනිති. ඒ දේව සන්නිපාතයේ යම් අභබ්බ දිව්‍ය සමූහයක් වීද, ඔවුන් හැරදමා, භබ්බයන් පමණක් ගෙන ඔවුන්ගෙන් මෙපමණ රාග චරිතයෝ ය. මෙපමණක් ද්වේෂ චරිතයෝ යැයි චරිත වශයෙන් සය කොටසකට බෙදූහ. ඉන්පසුව බුදුහු ඔවුන්ට ගැලපෙන ධර්ම දේශනාවක් විමසා බලන සේක්, රාග චරිත දෙවියන්ට සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍රය දේශනා කරන්නෙමි. ද්වේෂ චරිතයන්ට කලහවිවාද සූත්‍රය ද මෝහ චරිතයට මහාවියූහ සූත්‍රය ද විතර්ක චරිතයන්ට චුල්ලවියූහ සූත්‍රයද සද්ධා චරිතයන්ට තුවටක ප්‍රතිපදාවද බුද්ධ චරිතයන්ට පුරාභේද සූත්‍රය ද කියන්නෙමියි දේශනාව ව්‍යවස්ථාපනය කර, නැවත ඒ පිරිස් සිහිපත් කළ සේක. ඒ දෙවිවරු කෙසේ නම් දේශනාව දැන ගන්නෝද? අත්තජ්ඣාසය වශයෙන් ද? පරජ්ඣාසය වශයෙන්ද? අත්‍ථුප්පත්තික වශයෙන් ද? පුච්ඡාවසික වශයෙන්ද? මෙසේ විමසා බැලූ විට පුච්ඡාවසිත වශයෙන් දෙවිවරුන් දහම් අවබෝධ කරගන්නා බව දැන, ‘මේ භික්‍ෂු පිරිස අතර දෙවියන්ගේ අදහස ගෙන චරිත වශයෙන් ප්‍රශ්න විසඳීමට සමත් කිසි භික්‍ෂුවක් වේද?යි විමසා පන්සීයක් භික්‍ෂූන් අතුරින් එබඳු සමත් වූ එකදු භික්‍ෂුවක්වත් නුදුටුවහ. ඉන්පසු අසූමහා ශ්‍රාවකයන් ද දෑගසවුවන් ද විමසා බලා, ඔවුන් ද අසමත් බව දැක මෙසේ සිතූහ. ‘ඉදින් පසේ බුදුවරයෙක් වීනම් උන්වහන්සේට හැකියාවක් වේදැ’යි විමසා බැලූ සේක්, උන්වහන්සේ ද අසමත් වන බව දැන ශක්‍ර සුයාම ආදීන් අතුරින් කවරෙකු සමත් වන්නේදැයි විමසනුයේ, ඔවුන්ගෙන් කිසිවෙක් සමත් වන්නේ නම් ඉදීන් ඔහු ලවා ප්‍රශ්න කරවා තමන් වහන්සේ විසඳන්නේ යැයි විමසා බැලූවත් ඔවුන්ටද නොහැකි බව වටහාගත් සේක. ඉක්බිති උන්වහන්සේට මෙබඳු සිතක් පහළ විය. ‘මා වැනි බුදුවරයෙක්ම ඊට සමත් වන්නේය. වෙනත් කිසියම් බුදුවරයෙක් ඇත්ද?’යි අනන්තාපරිමාණ ලෝකධාතූන්හි අනන්ත වූ ඤාණය පතුරුවා ලෝකය දෙස බලන සේක් එවැනි අන් බුදු කෙනෙකු නොදුටු සේක. දැන් තමා හා සම කෙනෙක් නොදැකීම යන මෙය අසිරිමත් දෙයක් නොවේ. සිදුහත් කුමරු උපන් දවසෙහි ද බ්‍රහ්මජාල වර්ණනාවේ පැවසූ පරිදිම තමා හා සමවූවෙකු නොදක්නේ ‘අග්ගෝ හමස්මි ලෝකස්ස’ යනුවෙන් නොපෙරලිය හැකි සිංහනාද පැවැත්වූයේ නොවේද? මෙසේ තමන්වහන්සේට සමාන අන් කිසිවකු නොදැක, ‘ඉදින් මම ම ප්‍රශ්න අසා මම ම විසඳන්නෙම් නම්, එවිට ඒ දෙවිවරු අර්ථාවබෝධයට අසමත් වෙති’ ‘මා වැනි අනික් බුදු කෙනෙකුන්ම ප්‍රශ්න අසන කල්හි මවිසින් විසඳන විට ඉන් ආශ්චර්යයක්ද වන්නේය. දෙවිවරු පහසුවෙන් ධර්මාවබෝධය ලබන්නට හැකිවන්නෝය. එනිසා නිර්මිත බුදුරුවක් මවන්නෙමි’යි අභිඥාපාදක ධ්‍යානයට සමවැදී ඉන් නැගී සිට, ‘පාසිවුරු ගැනීම, ඉදිරි බැලීම්, පසුපස බැලීම්, අත්පා හැකිලීම, දිගහැරීම සමානවම සිදුකරන බුදුවරයෙක් වේවායි කාමාවචර සිත්වලින් පරිකර්මකොට, පෙරදිග යුගන්ධර පරික්‍ෂේපයෙන් මතුවන සඳමඬල පලාගෙන නික්මෙන්නා මෙන් ඒවායි රූපාවචර සිතින් අධිෂ්ඨාන කළ සේක. දේව සමූහයා ඒ දැක අනික් සඳක් උදාවූයේදැයි කීහ. ඉන්පසු සඳින් නැගි මඳක් ළංවූ විට ‘සඳක් නොවේ. සූර්යයෙක් උදාවූයේය’යිද තවත් ආසන්න වූ කල්හි ‘දෙව් පුත්‍රයෙක් නොවේ. එක් මහා බ්‍රහ්මයෙක් යැ’යි ද තවත් ආසන්න වූ කල්හි ‘මහා බ්‍රහ්මයකු නොවේ. වෙනත් බුදුවරයෙක් පැමිණේ’ යැයි පැවසූහ.

එහි සිටි පුහුදුන් දෙවිවරු මෙසේ සිතූහ. ‘එක් බුදුවරයෙකු සඳහා මෙපමණ දේව සන්නිපාතයක් විය. බුදුවරු දෙදෙනෙක් වූ විට කෙතරම් මහත් දේව සන්නිපාතයක් වේද?’ ආර්ය දෙවිවරු මෙසේ සිතූහ. ‘එක ලෝකධාතුවක බුදුවරු දෙනමක් නම් නැත. ඒකාන්තයෙන් බුදුහු තමන්වහන්සේ හා සමාන බුදුරුවක් මවන ලදී’ යනුයි. නැතහොත් නිර්මිත බුදුරුවේ සිරුරින් නික්මුණු ෂඩ්වර්ණ රැස් දහරා නිර්මාපක භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිරුරේ ගැටේ. නිර්මාපක භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් නික්මෙන රැස්දහරා නිර්මිත බුදුරුවේ සිරුරේ ගැටේ. ඒ දෙ බුදුවරුන්ගේ ශරීරයන්ගෙන් නික්මුණු රාශි ජාලා උඩට නැගී භවාග්‍රයේ ගැටී, ඉන් නැවත හැරී අවුත් දෙවියන්ගේ මස්තක පර්යන්තයෙන් බැස සක්වල මුවවිටෙහි පිහිටියේය. මුලු මහත් සක්වල ගැබම රන්මය වක් වූ ගොනැසි සහිත චේතිය ඝරයක් මෙන් බැබලුණේය. දස දහසක් සක්වල දෙවියෝ එක් සක්වලකට රැස් වූවාහු බුදුවරුන් දෙදෙනා වහන්සේගේ රශ්මි ජාලා ගර්භයට පිවිස සිටියහ. නිර්මිත බුදුරුව හිඳගනිමින්ම කථං දස්සී කථං සීලො උපසන්තොති වුච්චති යනාදී ක්‍රමයෙන් අධිප්‍රඥාදී ප්‍රශ්නය ගාථාවකින් විමසන ලදී.

ඒ ප්‍රශ්නයේ ඒ නිර්මිත බුදුරදුන්ගේ කථං දස්සී අධිප්‍රඥා ආදියයි. කථං සීලො අධිශීලයයි උපසන්තො අධි චිත්තයයි. සෙසු පදයන්හි අර්ථ ප්‍රකටය.

නිර්මිත බුදුරදුන් ප්‍රකට කර දක්වනු සඳහා පෙටකොපදේශයේ මෙසේ දක්වා ඇත.

උපෙති ධම්මං පරිපුච්ඡමානො කුසලං අත්‍ථ සංහිතං, නච්වති න උප්පජ්ජති තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධා

සංසාරො ඛීණො න ච වන්තරාගො, න චාපි සෙඛො නච දිට්ඨධම්මො, ඛීණාසවො නාන්තිමදෙහධාරී, තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධා

න දුක්ඛසච්චෙන සමංගිභූතො, න මග්ග සච්චෙ කුතො නිරොධො, සමුදය සච්චතො සවිදූරෙ දූරෙ, තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධා

සහෙතුකො තො පි ච රූප නිස්සිතො, සප්පච්චයො නොපි ච සො අසංඛතො, අසංඛතාරම්මණො නොච රූපී, තං පුග්ගලං කතමං වදන්ති බුද්ධා

මෙහි පළමු ගාථාව නියමිත බුදුවරු සඳහා කියන ලදී. දෙවන ගාථාව පශ්චිම භවික බෝධිසත්ත්වයන් සඳහාය. තෙවන ගාථාව අර්හත් ඵලස්ථ පුද්ගලයා සඳහා කියන ලදී. සිවුවන ගාථාව අරූපාවචර නිර්වාණය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන පුරේචාරිකාර්ථයෙන් චිත්තයෙන් යුක්ත වූවහු සඳහා කියන ලදැයි දතයුතුයි. කීදිසෙන දස්සනෙන කවරාකාර දර්ශනයකින් කිං සණ්ඨිතෙන කවර ගැලපීමකින් කිං පකාරෙන කවර විධියකින් කිං පටිභාගෙන කවර ආකාරයකින්.

යං පුච්ඡාමි යම් පුද්ගලයකුගෙන් විචාරම් ද ඒ පුද්ගලයා මා හට විසඳා දෙන්න. යාචාමි ආරාධනා කරමි. අජ්ඣොසාමි අණ කරමි. පසාදෙමි නුඹගේ සන්තානයේ සොම්නසක් උපදවමි. බ්‍රෑහි යනු නිද්දේසයේ උදෙසන පදයයි. ආචික්ඛ දෙසිය යුත්තන්ගේ නම් වශයෙන් කියන්න. දෙසෙහි දක්වන්න. පඤ්ඤාපෙහි දන්වන්න. ඤාණමුඛ වශයෙන් අර්පණාව දක්වමින් පඤ්ඤාපෙහී යනුවෙන් කියන ලදී. පට්ඨපෙහි පණවන්න. පවත්වන්න යන අර්ථයයි. ඤාණමුඛයෙහි හෝ තබන්න. විවර විවෘත කරන්න. විවෘත කර දක්වන්න. විභජ විභාග කර, විභාවනය කරමින් දක්වන්න යන අර්ථයයි. උත්තානී කරොහි ප්‍රකට භාවයට පත්කරන්න.

නැතහොත් ආචික්ඛ යනු දේශනාදී පද සයට මූල වූ පදයයි. දේශනාදිය මේ අර්ථය විවරණය කිරීම සඳහා කියන ලදී. එහි දෙසෙහි යනු උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් සංක්‍ෂිප්තව පළමුව උද්දේස වශයෙන් දෙසන්න. උඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයෝ වනාහි සංක්‍ෂිප්තව කියන ලද පළමුව දේශනා කළ අයුරින් අවබෝධ කරගනිති. පඤ්ඤපෙහි විපචිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් ඔවුන්ගේ සිත් පිනවීමෙන් බුද්ධිය නම් කරගලින් අවබෝධ කරගැනීමට පළමුව සංක්‍ෂිප්තව දෙසූ කරුණු නිද්දේස වශයෙන් සවිස්තරව පනවන්න. පට්ඨපෙහි ඒ නිර්දිෂ්ඨ නිද්දේසය පටිනිද්දේස වශයෙන් විස්තර කර තබන්න. පිහිටුවන්න. විවර නිර්දිෂ්ට වූ දෙය ද නැවත නැවතත් වචනවලින් විවරණය කරන්න. විභජ පුන පුනා කියූ දෙය විභාග කිරීම් වශයෙන් බෙදා දක්වන්න. උත්තානී කරොහි විවෘත කළ, විස්තර වචනයෙන් බෙදා දැක්වූ දෙය නිදර්ශන වචනයන්ගෙන් අර්ථ ප්‍රකට කර දක්වන්න. මෙසේ කරන දේශනාව නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ පවා ධර්මාවබෝධය පිණිස වේ.

මේ ප්‍රශ්නය විසඳන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සරූප වශයෙන් අධි ප්‍රඥාදිය අත්නොහැර ම අධිප්‍රඥාදී ස්වභාවයෙන්, යම් කෙලෙස් ධර්මයක සන්සිඳීමෙන් ශාන්ත වූයේ යැයි කියනු ලැබේද, නානා දෙවිවරුන්ගේ ආශ්‍රවයන්ට අනුලෝම වශයෙන් ඔවුන්ගේ ශාන්තභාවයම (උපසමනය) දක්වන සේක් වීතතණ්හො යන ගාථා වදාළ සේක. එහි මුලින් එන ගාථා අට අතුරින් ‘තං බ්‍රූමි උපසන්තො’ යන මේ ගාථාවේ සම්බන්ධය දතයුතුයි. ඉන් අනතුරුව සවෙ සන්තාති වුච්චති මේ සියල්ලට පසුව එන පදයෙන් අනුපද වර්ණනා න්‍යාය දතයුතුයි.

වීතතණ්හො පුරා භෙදා යමෙක් ශරීර භේදයකට පූර්වයෙන්ම තණ්හාව ප්‍රහීණ කළේද පුබ්බමන්තමනිස්සිතෙ අන්ත ද්වයට බෙදීමෙන් පූර්වාන්තය ඇසුරු නොකළේ. වෙමජ්ඣෙනුපසංඛෙය්‍යො වර්තමාන කාලයෙහිද රාගයෙන් ඇලුනේය’ ආදී වශයෙන් නොසැලකිය යුතු වූ තස්ස නත්‍ථි පුරෙක්ඛතං ඒ රහතන් වහන්සේට තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි දෙක නොමැති බැවින් අනාගත භවෝත්පත්තියද නැත. ඔහු උපශාන්තයෙකුයි මම කියමි යි මෙසේ අර්ථ යෝජනාව දතයුතුයි. මේ න්‍යාය සෑමතන්හි දතයුතුයි.

පුරා කායස්ස භෙදා කරජ කයෙහි භේදයට (බිඳීයාමට) පෙරදීම. අතතභාවස්ස කර්මන්‍ය ආත්මභාවයාගේ කලෙබරස්ස නික්ඛෙපා කලේබරයේ බහා තැබීමෙන්, ශරීරය තැබීමෙන්. ජීවිතින්‍ද්‍රියස්ස උපච්ඡෙදා ජීවිතින්‍ද්‍රිය දෙකෙහි සිඳී යෑමට පෙරදීම.

පුබ්බන්තො වුච්චති අතීතො අද්ධා පූර්වාන්ත සංඛ්‍යාත අන්තය කොට්ඨාශය, කාලය ඉක්මවන ලදී. ඉක්මවන ලද කාලය යයි කියනු ලැබේ. අතීතං අද්ධානං ආරබ්භ ඉක්මවන ලද කාලය නිසා තණ්හාව ප්‍රහීණය.

තවත් යහපත් පර්යායක් (භද්දේක පර්යායක්) දක්වමින් අථවා යනාදිය කියන ලදී. එහි එවංරූපො අහොසි කාලය හා සමාන වූයේ ඉන්‍ද්‍රනීල මාණික්‍යමය වර්ණ ඇත්තේ වීමියි මෙසේ මනෝඥ වූ රූප සම්පත් වශයෙන් මෙවැනි රූ ඇති වීමි. කුසල සුඛ, සොම්නස් වේදනා වශයෙන් ම එවං වෙදනො යි. එය සම්ප්‍රයුක්ත වූ ම සංඥාදී වශයෙන් එවං සඤ්ඤො එවං සංඛාරො එවං විඤ්ඤාණො (මෙබඳු සංඥා ඇතියෙක්, මෙබඳු සංස්කාර ඇතියෙක්, මෙබඳු විඥාන ඇතියෙක්) අතීත ආත්ම භාව වලදී වීමි. එහි නන්‍දි නං සමන්නානෙති ඒ රූපාදියෙහි තණ්හාව හෝ තණ්හා සම්ප්‍රයුක්ත දෘෂ්ටිය හෝ අනුව නො යොදයි. නො එළඹෙයි. තවත් පර්යායකින් මහා කච්චාන භද්දේකරත්ත පර්යාය දක්වමින්, “නැතහොත් මෙසේ මගේ ඇස විය” ආදී වශයෙන් කියන ලදී. එහි චක්ඛුං යනු චක්‍ෂු ප්‍රාසාදයයි. රූපා චතුසමුට්ඨානික රූපයෝ ය. මේ න්‍යායෙන් සෙසු ආයතන ද දතයුතුයි. විඤ්ඤාණං නිශ්‍රිත විඤ්ඤාණය. න තදභිනන්‍දති ඒ චක්‍ෂුව ද රූපය ද තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් සතුටු නොවෙති. ඉති මෙ මනො අහොසි ඉති ධම්මා මෙහි වනාහි මනො යනු භවංග සිත. ධම්මා ත්‍රෛභූමික ධර්මාරම්මණය. හසිතලපිත කිළිතානි දත් පෙන්නා සිනාසීම, ප්‍රියවදන් තෙපලීම, කායික ක්‍රීඩාදී කෙළිකවටකම් ද හසිත ලපිත ක්‍රීඩාවන්ද න තදස්සාදෙති ඒ සිනාසීම් ආදියෙන් තුටු නොවේ. න නං නිකාමෙති. කැමැත්ත නොකරයි. න තෙන ච විත්තිං ආපජ්ජති එයින් සතුටට නොපැමිණෙයි.

ඒ ඒ ප්‍රත්‍යය නිසා උපන්නේනුයි පච්චුප්පන්න නම් වේ. රත්තොති නූපසංඛෙය්‍යො රාගයෙන් ඇලුණේ යැයි නොගිණිය යුතුය. සෙසු පදයන්හිද මේ ක්‍රමයමයි. එවං රූපො සියං ආදියෙහි ද ප්‍රණීත මනෝඥ රූපාදී වශයෙන් ම තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි පැවැතීම් සංඛ්‍යාත තෘෂ්ණාව නො එළවඹීම දතයුතුයි. ණ පණිදහති ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් නො තබයි. අපණිධාන පච්චයා ප්‍රාර්ථනා නොතැබීම හේතු කොටගෙන.

අසන්තාසි ඒ ඒ අලාභ වීම්වලින් තැතිනොගෙන ශාන්තව. අවිකත්‍ථි ශීලාදියෙන් තමා හුවා නොදක්වනුයේ අකුක්කුච්චො අතින් කෙරෙන වැරදි ක්‍රියා ආදියෙන් තොර වූයේ. මන්තභාණී මන්ත්‍ර පිරිවහා වචන කියන්නේ. අනුද්ධතො උද්ධච්ච බවින් තොර වූයේ සවෙ වාචා යතො හෙතෙම වචනයෙන් සංයම වූයේ සිවු දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ වචන කථා කරන්නේ වේ.

අක්කොධනොති යං හි ඛො වුත්තං ක්‍රෝධ විරහිතයැයි යමක් මුලින් කියන ලද ද පළමුව ඒ ක්‍රෝධය පිළිබඳව විස්තර කරනු කැමතිව “අපිච කොධො තාව වත්තබ්බො” යි කියන ලදී. කොධො තාව වත්තබ්බො පළමුව ක්‍රෝධය කිවයුතුයි. දසාහාකාරෙහි කොධො ජායති කරුණු දහයක් නිසා ක්‍රෝධය උපදියි. අනත්‍ථං මෙ අචරිං අනර්ථයක් මවිසින් කළේය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදයන්හි අර්ථ දතයුතුයි. අට්ඨානෙ වා පන කොධො ජායති නොකරුණෙහි ක්‍රෝධය උපදියි. ඇතැමෙක් දැඩිව වසින්නේ යැයි කිපෙයි. නොවසීයැයි කිපෙයි. සූර්ය රශ්මිය දැඩියැයි තැවෙයි. සූර්ය රශ්මිය නැතැයි තැවේ. සුළඟ හමනවිට කිපෙයි. නොහමන විට ද කිපෙයි. ඇමදීමට නොහැක්කේ බෝකොළවලට කිපෙයි. සිවුර පොරවාගත නොහැකිව සුළඟට කිපෙයි. පය පැකිලී කුඩා උල් ආදියට කිපෙයි. ඒ සඳහා කියන ලදී. “අට්ඨානෙ වා පන ආඝාතො ජායති” (අස්ථානයෙහි හෝ ක්‍රෝධය උපදී) යනුයි. එහි යටකී නව තැන්හි සත්ත්වයන් අරබයා උපන් බැවින් කර්මපථභේදය වේ.

අස්ථාන ආඝාතය වනාහි සංස්කාරයන්හි උපන්නේ කර්මපථ භේදය නොකරයි. චිත්තං ආඝාතෙන්තො උප්පන්නො සිතේ ආඝාතො ඉතා දැඩි, බලවත් පටිඝාතො. නැසීම්, වැනසීම් වශයෙන් පටිඝං, ප්‍රතිවිරුද්ධ වන්නේනුයි පටිවිරොධො කිපීම් වශයෙන් කොපො. පකාපො සම්පකොපො යි උපසර්ග යොදා පදය වර්ධනය කරන ලදී. ද්වේෂයට පත්වීම් වශයෙන් දොසො, පදොසො සම්පදොසො යි උපසර්ග වශයෙන් පදය වර්ධනය කරන ලදී. චිත්තස්ස ව්‍යාපත්ත සිතේ විපන්නතාව, විපන්නාකාරය, විපරිවර්තන වන ආකාරය ව්‍යාප්තියයි. සිත කිළිටිවෙමින් උපදින්නේනුයි මනො පදොසො. කිපීම් වශයෙන් කොධො. කිපෙන ආකාරය කුජ්ඣනා කිපෙන්නහුගේ ස්වභාවය කුජ්ඣිතත්තං. දූෂණය වේනුයි දොසො. දුස්සනා දූෂණය වන ආකාරය. දුස්සිතත්තං දූෂිත බව. ප්‍රකෘති ස්වභාවය දුරුකරන අර්ථයෙන් වන විපතට පත්වීම ව්‍යාපත්ති. ව්‍යාපජ්ජනා විපතට පත්වන ආකාරය. විරුද්ධ වන්නේනුයි විරොධො නැවත නැවත විරුද්ධ වේනුයි පටිවිරොධො. විරුද්ධ, ප්‍රතිවිරුද්ධ ආකාර වශයෙන් හෝ මෙය කියන ලදී. චණ්ඩික යනු චණ්ඩ තද පුද්ගලයා යි. ඔහුගේ ස්වභාවය චණ්ඩික්කං. “මෙය මනාව නොකියන ලදී. නපුරු ලෙස කියන ලදී. පුරිපූර්ණ නොවේ” යැයි අසුරොපො. කිපුණු විට පිරිපුන් වචනයක් නම් නො පැවසේ. ඉදින් කිසිවකුට හෝ වේනම් එය අප්‍රමාණය. ඇතැමෙක් කඳුළු වගුරුවන අර්ථයෙන් අස්සුරොපනයෙන් “අස්සුරොපො”යි මේ පදයට අර්ථ දෙති. එය කරුණු රහිත ප්‍රකාශයකි. සතුටුවන්නාගේ ද කඳුලු වැගිරෙන බැවිනි. ඉහතින් පැවසූ පරිදි සතුටු සිත් ඇතිබවට විරුද්ධ, සතුටු සිත් නොමැති බව අනත්තමනතා. ඒ චිත්තයේම විපරීත බව මිස සත්ත්වයාගේ ස්වභාවයක් නොවන හෙයින් චිත්තස්ස යැයි කියන ලදී.

අධිමත්ත පරිත්තතා වෙදිතබ්බා අධිමාත්‍ර භාවය ද ඉතා අඩු බවද බලවත් බව හා මඳ බව (අඩු වැඩි බව) යන අර්ථයයි. කිඤ්චිකාලං එක් දිනක්. “කඤ්චිකාලං” යන පාඨය ද යෙදේ. චිත්තාවිලකරණමත්තො හොති සිත් කළඹන ප්‍රමාණ. සිත කිළිටි කරන ප්‍රමාණය යන අර්ථයයි. ‘චිත්තල පකරණමත්තො’ යන පාඨය ද යෙදේ. එය එතරම් යහපත් පාඨයක් නොවේ. එහි සිත ක්ලාන්ත කරන මාත්‍රයක් යන අරුත ඇත. නච තාව මුඛකුලාන විකුලානො හොති. මුඛයේ හැකිලීම් දිගහැරීම් සිදු නොවේ. න ච තාව හනුසඤ්චාපනො හොති. දෙහනුයේ ඔවුනොවුන්ගේ සෙලවීමවත් සිදු නොවේ. නච තාව ඵරුස වාචං නිච්ඡාරණො හොති අනුන්ගේ මර්මස්ථාන සිඳින ඵරුෂ වදන් මුවින් පිටකිරීම, පරොස් බස් මුවින් නික්මීමවත් සිදු නොවේ. නච තාව දිසා විදිසානුවිලොකනො හොති අනුන්ගේ සිත් විසිරවීමට ද දඬු ආදිය ගැනීමට ද දිශාද අනුදිශාවන් නැවත නැවත බැලීමවත් සිදු නොවේ.

නච තාව දණ්ඩසත්‍ථපරාමසනො හොති නැසීම සඳහා දඬුද එක් පැත්තක මුවහත ඇති ආයුධ ආදිය ද නොද ගන්නේ වෙයි. න ච තාව දණ්ඩ සත්‍ථං අබ්භුක්කිරණො හොති කියූ ආකාරයෙන් ම දඬුසැත් ආයුධ ආදී කිසිවක් ඔසවා පහරදීමවත් සිදු නොවේ. නච තාව දණ්ඩසත්‍ථං අභිනි පාතනො හොති මෙසේ දෙපරිද්දෙන් ම අනුන්ට දඬුවම් කිරීමට, පහර දීමට ආයුධ ගසාවත් නොදමයි. න ච තාව ඡිද්දවිඡිද්දකරණො හොති දඬු සැත් ආදිය දමාගැසීමෙන්, අනුන්ගේ ශරීරය දෙකඩ කිරීම ද දෙපරිද්දෙන් වණ කිරීම ද සිදු නොවේ. ‘ඡින්න විච්ඡින්නකරණො’ යන පාඨය ද යෙදේ. නචතාව සම්භඤ්ජාන පළිභඤ්ජනො හොති ශරීරය බිඳී, සුණු විසුණු කිරීමද නොම සිදුවේ. නච තාව අංගමංග අපකඩ්ඪනො හොති අංග ප්‍රත්‍යග ගෙන, අල්ලා කැඩීම-බිඳීම ආදියක්වත් නොකරයි. න ච තාව ජීවිතා වොරොපනො හොති ජීවිතින්‍ද්‍රිය නැසීම ද සිදුනොවේ. නච තාව සබ්බපරිච්චාගාය සණ්ඨිතො හොති සියලු අනුන්ගේ ජීවිත ද වනසා සියදිවි නසාගැනීම සඳහා සිටියේ නොම වෙයි. මෙය කියන ලදී:- යම්කලෙක අනුන්ගේ ජීවිත වනසා, තම දිවි නසා ගැනීමට සිටියේ ද එම අවස්ථාව “සබ්බචාග පරිච්චාගී” නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වදාළේ මැයි.

“කොධං ඣත්‍වා සුඛං සෙති - කොධං ඣත්‍වා න සොචති, කොධස්ස විසමූලස්ස මධුරග්ගස්ස බ්‍රාහ්මණ, වධං අරියා පසංසන්ති තංහි ඣත්‍වා න සොචතී”

යතො යම්කලෙක පරපුග්ගලං සාතෙත්‍වා සතුරු පුද්ගලයා නසා අත්තානං සාතෙති තමා මරයි. සිය දිවි නසා ගනියි. පරමුස්සද ගතො ඉතා බලවත් භාවයට ගියේ. පරම වෙපුල්ලප්පත්තො අති විපුල භාවයට ගියේ. කොධස්ස පහීනත්තා අනාගාමී මාර්ගයෙන් පැවසූ ස්වරූප ඇති ක්‍රෝධය ප්‍රහීණ කළ බැවින්. කොධ වත්‍ථුස්ස පරිඤ්ඤාතත්තා ක්‍රෝධයට පිහිටාධාර වූ හේතුභූත වූ ප්‍රිය, අප්‍රිය අස්ථාන සංඛ්‍යාත වූ වස්තුවේ ඤාත තීරණ පරිඥාවන්ගෙන් ව්‍යවස්ථාපනය කර දත් බැවින්. කොධහෙතුස්ස උපච්ඡින්නත්තා ක්‍රෝධයෙහි ජනක හේතුව වූ දෝමනස්ස සහගත සිතේ පහළවීම නැසූ බැවින් තාසිං බියවෙන ස්වරූප ඇත්තේ වේ. උත්තාසිං ඉතා බියවන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි. පරිතාසිං හාත්පසින්ම බියවන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි.

භායති බියට පැමිණේ. සන්තාසං ආපජ්ජති විරූප භාවයට පැමිණේ. කත්‍ථි හොති තමාගේ වර්ණනාව පවසන ස්වභාව ඇත්තේ වෙයි. විකත්‍ථි විවිධව නානාප්‍රකාරව ගුණ වර්ණනා කරන ස්වභාව ඇත්තේ. ජාතියා වා ක්‍ෂත්‍රිය බව ආදී ජාති සම්පත්තියෙන් හෝ. ගොත්තෙන වා ගෞතම ගෝත්‍රාදී උත්කෘෂ්ඨ ගෝත්‍රයකින් හෝ. කොල පුත්තියෙන වා මහත් වූ කුලවත් භාවයෙන් හෝ. වණ්ණපොක්ඛරතාය වා වර්ණ සම්පන්න ශරීර ඇති බැවින්, ශරීරය ද පොක්ඛර යැයි කියයි. ඒ වර්ණ සම්පත්තියෙන් යුතු ඉතා රූප සම්පන්න භාවයෙන් යන අරුතයි. ධනෙන වා ආදියේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.

කුක්කුච්චං යනු නිද්දේසයේ උද්දේස පදයයි. එහි නපුරු ලෙස කල දෙය කුකතු නමි. ඒ ස්වභාවය කුක්කුච්ච නමි. එය පසුතැවෙන ලක්‍ෂණයයි. කළ නොකළ දේ ගැන ශෝක කිරීම රසයයි. විපිළිසර වීම පච්චුපට්ඨානයයි. කළ නොකල බව අත්තිවාරමයි. දාස බව මෙන් දතයුතුයි. හත්‍ථ කුක්කුච්චං පි අතින් කළ නපුරු ක්‍රියාව කුකත නම් වේ. එහි ස්වභාවය හත්‍ථ කුක්කුච්ච නම් වේ. පාද කුක්කුච්ච ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි.

අකප්පියෙ කප්පිය සඤ්ඤිතා වලස් මස්, ඌරු මස් යැයි කියා කයි. අකැප භෝජන කැප භෝජන යැයි වළඳයි. විකාලයෙහි කාල සංඥාවෙන් අනුභව කරයි. අකැප පාන වර්ග කැප පානවර්ග සේ ගෙන බොයි. මෙය අකැප වූවෙහි කැප වූ සංඥාව නම් වේ. කප්පියෙ අකප්පිය සඤ්ඤිතා ඌරුමස් ද, වලස් මස් යැයි කියා කයි. මුව මස් දිවි මස් යැයි ගෙන යයි. කැප වූ භෝජන අකැප භෝජනයැයි කියමින් වළඳයි. කාලයෙහි විකාල සංඥාවෙන් අනුභව කරයි. කැප වූ පාන වර්ග අකැප පාන සේ සලකා බොයි. මෙය “කැපවූවෙහි අකප්පිය සංඥාව” නම් වේ. අවජ්ජෙවජ්ජ සංඤිතා නිදොස් වූවෙහි දෝෂ සංඥාව. කුක්කුච්චායනා කුකුස් කරන ආකාරය. කුක්කුච්චායිතත්තං කුකුස් කරන බව. චෙතසො විප්පටිසාරො සිතේ විරූප බව, නැසූ බව. මනො වීලෙඛො සිතේ විපිළිසර බව.

කතත්තා ච අකතත්තා ච කාය දුශ්චරිත කළ බැවින් ද කාය සුචරිත නොකළ බැවින් ද කතං මෙ කාය දුච්චරිතං මවිසින් කයින්, කෙලෙසුන්ගෙන් පිරි කුණු බවට ගෙනයන දුශ්චරිත කරන ලදී. අකතම්මෙ කායසුචරිතං මවිසින් කයින් මනාව හැසිරීම නො කරන ලදී. වචී දුච්චරිතවවී සුචරිතාදියෙහිද මේ ක්‍රමයමයි නිරොධපරියොසානෙසු

චිත්තස්ස සත්ත්වයකුගේ, පුරුෂයකුගේ නොවේ. උද්ධච්චං උඩඟු වන, කලබල වන ආකාරය අවූපසමො නොසන්සිඳෙන බව. සිත වික්‍ෂේප වේනුයි චෙතසො වික්ඛෙපො. භනතත්තං චිත්තස්ස යනු සිතේ තැතිගත් ස්වභාවයයි. භ්‍රාන්තයාන, භ්‍රාන්තගොන් ආදින්ගේ මෙනි. මෙයින් ඒකාරම්මණයෙහිම කම්පාවීම කියන ලදී. උද්ධච්චය වනාහි ඒකාරම්මණයේම කම්පා වේ. විචිකිච්ඡාව නානාරම්මණයන්හි (සැලේ.) කම්පා වේ. ඉදං වුච්චති උද්ධච්චං යනෙන් මෙයින් උද්ධත (සැලෙන) බව කියයි.

මුසාවාදං පහාය මෙහි මුසා යනු රැවටීම පෙරටු කරගත් අර්ථය බිඳින වාග් ප්‍රයෝගයයි. නැතහොත් කාය ප්‍රයෝගයයි. රවටන, මුළාකරන අදහසින් අනුන් රැවටීම පිණිස, වාග් ප්‍රයෝගයෙන් ඔසවා තැබූ චේතනාව මුසාවාදයයි.

මේ වෙනත් ක්‍රමයකි. මුසා යනු අභූත වූ සත්‍ය නොවූ වස්තුවයි. වාදො එය සත්‍ය, තත්‍ය අයුරින් දැනුම්දමයි. ලක්‍ෂණ වශයෙන් වනාහි අසත්‍ය වූවක්, සත්‍ය වූවක් ලෙස දක්වනු කැමැත්තා හට ඊට උත්සාහවත් වූ චේතනාව මුසාවාදයයි. තං මුසාවාදං පහාය මේ මුසාවාද චේතනා සංඛ්‍යාත දුසිල් බව අත්හැර. පටිවිරතො ප්‍රහීන වූ කාලයේ සිටම ඒ දුසිල් බවින් වෙන් වූ, දුරු වූ බැවින්, ඔහුට චක්ඛුසෝත විඤ්ඤෙය්‍ය ධර්ම මිශ්‍රවීමක් නැත. මෙසේ සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ දතයුතුයි.

සත්‍ය කියයි නුයි සච්චවාදී. සත්‍යයෙන් සත්‍ය සසඳයි. ගටයිනුයි සච්චසන්‍ධො. අතරින් පතරවත් බොරු නො කියයි යන අර්ථයයි. යම් පුරුෂයෙක් විටෙක බොරු කියයි. තවත් විටෙක ඇත්ත කියයි. ඔහු මුසාවාදයෙන් නො වැළකුණු හෙයින් සත්‍යයෙන් සත්‍ය නොගටයි. එනිසා ඔහු සච්චසන්‍ධ නොවේ. මොහු එවැන්නෙක් නොවේ. සිය ජීවිතය හේතුවෙනුදු බොරු නොකියා, සත්‍යයෙන් සත්‍ය ගලපන්නේනුයි සච්චසන්‍ධ නමි.

ථෙතො තිර වූයේ, ස්ථිර කථා ඇති යන අර්ථයයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් කහදියර සායමක් මෙන් ද දහයියා ගොඩක සිටවූ කණුවක් මෙන් ද අසුපිට තැබූ කොමඩු ගෙඩියක් මෙන් ද අස්ථිර වූ කථා ඇත්තේ වේ. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ගල කෙටූ අකුරක් මෙන් ද ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ද වූ ස්ථිර කථා ඇත්තේ වෙයි. කඩුවෙන් හිස සිඳින්නේ නමුදු වචන දෙකක් නම් නොකියයි. මෙතෙම “ථෙතො” (තිර) යයි කියනු ලැබේ.

පච්චයිකො යනු ඇදහිය යුතු, පිළිගත යුතු කථා ඇති යන අර්ථයයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ඇදහිය යුතු කථා ඇත්තෙක් නොවේ. “මෙය කවරකු විසින් කියන ලද්දේ ද?”යි ඇසූවිට “අසුවලා විසින්” යැයි කී කල්හි “ඔහුගේ වචන විශ්වාස කරන්න එපා”යි කිවයුතු බවට පැමිණේ. එකෙක් ඇදහිය යුතු කථා ඇත්තෙක් වේ. “මෙය කවරකු විසින් කියන ලද්දේ ද?”යි අසා “අසුවලා විසින්”යැයි කී විට “ඉදින් ඔහු කීවේ නම් එයම සෑහේ” යැයි කියා “මෙහි පරීක්‍ෂා කළයුත්තක් නැත. සැකයක් නැත. මෙය මෙසේමයැ”යි කිවයුතු වන්නේද ඔහු පච්චයික නම් වූ ඇදහිය යුතු කථා ඇත්තෙකි.

අවිසංවාදකො ලොකස්ස “ඒ සත්‍යවාදී බව නිසා ලෝකයා නොරවටනුයේ වේ’ යන අරුතයි.

පිසුනාවාචං පහාය ආදියෙහි යම් වචනයකින් යමෙකුට කථා කරයි ද එය ඇසීමෙන් ඔහුගේ හදවතේ එය කියන්නා කෙරෙහි ප්‍රියබවක් ද කියවෙන්නා පිළිබඳව කළකිරුණු ශුන්‍ය බවක් ද ඇතිකරනුයේ පිසුණාවාචාවයි. කේලමයි. යම් වචනයක් කියනවිට තමාත්, අනුනුත් සැඩපරුෂ වේ නම්, යම් වචනයක් ස්වභාවයෙන්ම රළු පරුෂ නම්, කණට ප්‍රිය නොවේනම් - හදවතට ප්‍රිය බවක් නොමැති නම් එය “ඵරුසාවාචා” නම් වේ. යමෙකු විසින් හිස්, නිරර්ථක කථා කරනු ලබයිද ඔහු සම්ඵප්පලාපො නම් වේ. මේ පාපධර්මයන්ට, වාග් කෝෂයන්ට මූල භූත වූ චේතනාවත් “පිසුනාවාචා” යනාදී නාමයන්ම ගෙන සිටින්නේය. එයම මෙහිදී අදහස් කරන ලදී.

ඉමෙසං භෙදාය කියන ලද යමකුන්ගේ සමීපයේ අසන ලද ද ඔවුන්ගේ භේදය සඳහා. භන්නානං වා සන්‍ධාතා මිතුරන් දෙදෙනෙකු හෝ සමාන උපාධ්‍යායවරු ආදීන් හෝ කිසියම් කරුණකින් බිඳුනාහු ද ඔවුන් වෙත වෙන වෙනම ගොස්, මෙබඳු කුලයක උපන්නා වූ, මෙසේ බහුශ්‍රැත වූ යුෂ්මතුන්ට මෙය සුදුසු නොවේ යනාදිය කියා ඔවුනොවුන් සමගි කරන ලදුයේ.

අනුප්පදාතා සමගි බවෙහි දැඩි කිරීමයි. සමගිව වෙසෙන දෙදෙනෙකු දැක, මෙබඳු කුලයක උපන් නුඹලාට, මෙබඳු වූ ගුණ සම්පත්තීන්ගෙන් යුතු නුඹලාට මේ සමඟිව විසීම ඉතාම සුදුසුයැයි ආදිය කියා සමගි බව දැඩිකරන ලදී යන අර්ථයයි. සමගි වූ විසීමක් ඇත්තේනුයි ඇලුම් ඇති සමග්ගාරාමො වේ. යම්තැනක සමගියක් නොමැති ද එහි විසීමද නො කැමති වේ යන අර්ථයයි. “සමග්ග රාමො” යන පාඨය ද වේ. මේ අර්ථයම වේ. සමග්ගරතො සමඟි වූවන් කෙරෙහි ඇලුණු, ඔවුන් අත්හැර වෙනත් තැනක යෑමටද කැමති නොවේ යන අර්ථයයි. සමඟි වූවන් දැකත්, ඔවුන් ගැන අසාත් අතිශයින් සතුටු වේනුයි සමග්ගනන්‍දි. සමග්ගකරණි වාචං භාසිතා යම් වචනයක් සත්ත්වයන් සමගි කිරීමට ම යෙදේ ද, ඒ සමගි බවේ ගුණ පළකරන වචනම කියයි. වෙනෙකක් නොකියයි.

අනුන්ගේ මර්මස්ථාන සිඳින කාය-වාග් ප්‍රයෝගයෙන් යුතු ඒකාන්ත පරුෂ චේතනාව ඵරුසාවාචා නම් වේ. නෙලා යන්නෙහි එලා යනු දෝෂ සහිත අර්ථයයි. “මොහුට එල නැතැ” (න+අස්සෙ+එලා)යි නෙලා වේ. නිදොස් වූ යන අරුතයි. ‘නෙලංහොසෙත පච්ඡාද’ යන මෙහි කියූ ශීලය මෙනි. කණ්ණසුඛා බ්‍යඤ්ජන මධුරභාවයෙන් කණට මිහිරි වූ ඉදිකටුවෙන් විදින්නාක් මෙන් කණට දුක් නූපදවයි. මිහිරි අර්ථ ඇති බැවින් මුලු සිරුරෙහි ම කෝපය නූපදවා ප්‍රේමය උපදවානුයි පෙමනීයා. නොනසමින් හදවතට යයි. සුවසේ සිතට පිවිසේනුයි හදයංගමා. ගුණයන්ගෙන් පිරිපුන් බැවින් පුරෙහි වූ පොරී. පුරයේ හැදී වැඩුණු ස්ත්‍රිය මෙන් සියුමැලි වූ අර්ථයෙන් ද “පොරී” නම් වේ. මොවුහු පුරයේ වූයේ නුයි පොරී නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ ශිෂ්ට කථාව යන අර්ථයයි. නුවරවැසියෝ වනාහි යෝග්‍ය වූ කථාවෙන් ම යුක්ත වෙති. පියා වැන්නන්ට පියාණෙනි!යිද සෝයුරන් වැන්නන්ට “සහෝදරය” යැයි ද අමතති. මෙවැනි ප්‍රිය කථාව බොහෝ ජනයාට කැමති වේනුයි බහුජන කතා. කැමති වූ හෙයින් ම බොහෝ ජනයාගේ සිතේ මනාප වූ චිත්ත වෘද්ධියක් ඇතිකරන්නේනුයි බහුජන මනාපා.

අනර්ථය දන්වන, කාය වාග් ප්‍රයෝගයෙන් ඔසවා තැබූ අකුසල චේතනාව සම්ඵප්පලාපො. සුදුසු කාලයෙහි කියන්නේනුයි කාලවාදී. “කිවයුතු කාලය, අවස්ථාව සලකා කියයි” යන අර්ථයයි. සිදු වූ සත්‍ය වූ ස්වභාවයක්ම කියන්නේනුයි භූතවාදී. මෙලෝ පරලෝ යහපත ගෙන දෙන අර්ථ සහිත වූ දෙයක්ම කියන්නේනුයි අත්‍ථවාදී. නව ලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්මය ආශ්‍රය කරගෙන කථා කරන්නේනුයි ධම්මවාදී. සංවර විනය, ප්‍රහාන විනය ආශ්‍රය කරගෙන කියානුයි විනයවාදී.

නිධාන යනු ලැබීමට සුදුසු අවකාශයයි. එබඳු නිදානයක් මෙයට ඇත්තේනුයි නිධානවති නම් වේ. හදවතේ තබාගත යුතු වචන කියන්නේය යන අර්ථයයි. කාලෙන මෙබඳු කථා කරමින් ද “මම නිධානවත් වචන කථා කරමි”යි අකාලයේ, නුසුදුසු අවස්ථාවේ කථා නොකරයි. සුදුසු - යෝග්‍යතම අවස්ථාවේ කථා කරන්නේ වෙයි. සාපදෙසං උපමා උදාහරණාදිය සහිතව, කරුණු සහිතව. පරියන්තිවතිං පිරිසිඳීම් දක්වා, ඔහුගේ කථාවේ වෙන් වෙන් කිරීම් ඇතිව කථාකරන යන අර්ථයයි. අත්‍ථ සංහිතං නානාප්‍රකාරව හික්මීමෙන් යුක්තව බෙදා දක්වන නිසා, සම්පූර්ණයෙන්ම ගැනීමට හැකිවන්නේය, අර්ථ සම්පන්නය. යම් යහපත් වැඩදායක කරුණක් වේද ඔහු එය කථා කරයි. ඒ අර්ථයෙන් යුක්ත හෙයින් අර්ථ සංහිත වචන කියයි. අනිකක් දක්වා අනිකක් නොකියයි යන අර්ථයයි. චතුදොසා පගතං වාචං භාසති මුසාවාදාදී සිවු දෝෂයන්ගෙන් දුරු වූ, ඉවත් වූ වචන කථා කරයි. ද්වත්තිංසාය තිරච්ඡානකථාය දෙතිස් තිරිසන් කථාවෙන්, සගමොක් සුව වලකන කථාවෙන් යුක්ත වූයේ යන අදහසයි.

දසකථා වත්‍ථූනි අල්පේච්ඡාදී දස විවට්ට නිශ්‍රිත කථාවට වස්තු වූ කාරණ අප්පිච්ඡකථං මෙහි අප්පිච්ඡ යනු අධික ආශාවෙන්, ඉච්ඡාවෙන් දුරු වූ, ආශා රහිත, තෘෂ්ණා රහිත කථාවයි. මෙහි බ්‍යඤ්ජනය ඉතිරි වූවක් (සාවශේෂය) මෙනි. අර්ථය වනාහි ඉතිරි නොවූවක් (නිරවශේෂය) මෙනි. රහතන් වහන්සේලාට අණුවක් පමණ වූ ද තණ්හාවක් (ඉච්ඡා-ආශාවක්) නම් නැත.

තවද මෙහිදී අත්‍රිච්ඡතා, පාපිච්ඡතා, මහිච්ඡතා, අප්පිච්ඡතා යන භේදයන් පිළිබඳව දතයුතුයි. මෙහි තමාට ලැබුණු දෙයෙහි අතෘප්තියත් අනුන්ගේ ලැබීමෙහි දුක්වෙමින් එයද තමාට වේවායි පතන අධික ආශාව අත්‍රිච්ඡතා නම් වේ. මේ අත්‍රිච්ඡතාවයෙන් යුතු පැවිද්දාට එක බඳුනෙහි පිසූ කැවුම්වලින් වුවත් තමාගේ පාත්‍රයට බෙදු කැවුම මනාව නොපිසූ, ඉතා කුඩා කැවුමක් මෙන් වැටහේ. ඒ භාජනයෙන්ම අන්‍යයන්ට බෙදූ කැවුම් මනාව පිසූ, ඉතා විශාල කැවුම් මෙන් වැටහේ. නැති ගුණයට කෙරෙන සම්භාවනා පිළිගැනීමෙහි පමණ නොදන්නා බව ද පාපිච්ඡතා නම් වේ. මේ සසුනෙහි ඇතැමෙක් අශ්‍රද්ධාවන්තව සිටිමින්, ‘ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකි’යි දනීවායි ආදී වශයෙන් ආවේමය. මෙයින් යුතු ඒ පුද්ගලයෝ කුහක බවෙහි පිහිටියෝ වෙති. ඇති ගුණ සම්භාවනා පිළිගැනීමෙහි පමණ නොදන්නා බව මහිච්ඡතා නම් වේ. මෙ සසුනෙහි ඇතැමෙක් ශ්‍රද්ධාවන්තව සිටිමින් ‘ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයකු ලෙස දනීවා’යි කැමති වේ. සිල්වතෙකුව සිටිමින්, ‘ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකි’යි දනීවායි ආදී වශයෙන් ආවේමය. මෙයින් යුතු ඒ පුද්ගලයෝ කුහක බවෙහි පිහිටියෝ වෙති. ඇති ගුණ සම්භාවනා පිළිගැනීමෙහි පමණ නොදන්නා බව මහිච්ඡතා නම් වේ. මේ සසුනෙහි ඇතැමෙක් ශ්‍රද්ධාවන්තව සිටිමින් ජනයා මා ශ්‍රද්ධාවන්තයකු ලෙස දනීවා’යි කැමති වේ. සිල්වතෙකුව සිටිමින්, ‘ජනයා මා සිල්වතෙකු ලෙස දනීවා’යි මේ ක්‍රමයෙන් ආවේමය. මේ මානසිකත්වයෙන් යුතු පුද්ගලයා සතුටු කිරීම ඉතා අපහසුය. වැදූ මවට පවා ඔහුගේ සිත සැනසීමට නොහැකිවන්නීය. එහෙයින් මෙය කියන ලද්දේමැයි,

අග්ගික්ඛන්‍ධ සමුද්දො චම්හිච්ඡො චාපි පුග්ගලො, සකටෙන පච්චයෙ දෙන්තු තයොපෙතෙ අතප්පියාති

ඇති ගුණ ප්‍රකට නොකිරීම ද ආහාරාදියේ පමණ දන්නා බව ද අප්පිච්ඡතා නම් වේ. ඉන් යුක්ත පුද්ගලයා තමා කෙරෙහි විද්‍යමාන වූද ගුණ සඟවනු කැමතිව ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක්ව සිටිමින්, ජනයා මා සැදැහැවතෙකු ලෙස දනීවා’යි කැමති නොවේ. සිල්වතෙක්ව, ප්‍රකර්ශ විවේකයෙහි නිරත වූවෙක්ව, බහුශ්‍රැතයෙක්ව, ඇරඹූ වීර්ය ඇත්තෙක්ව, සමාධි සම්පන්නව, ප්‍රඥාවන්තයෙක්ව, ක්‍ෂීණාශ්‍රවයෙක්ව සිටිමින් ‘ජනයා මා ක්‍ෂීණාශ්‍රවයෙකැ’ යි දනීවායි කැමති නොවේ. මජ්ඣන්තික තෙරුන් මෙනි. මෙසේ අල්පේච්ඡ භික්‍ෂුව නූපන් ලාභ උපදවයි. උපන් ලාභ ස්ථාවර කරයි. දායකයන්ගේ සිත සතුටු කරවයි. තමාගේ අල්පේච්ඡ බව නිසා එම භික්‍ෂුව යම් යම් සේ අල්පව ගන්නේ ද ඒ ඒ ආකාරයෙන්ම ඒ පිළිවෙතෙහි පැහැදුණු මිනිස්සු බොහෝ ප්‍රත්‍ය දෙති.

තවත් ක්‍රමයකට අනුව අල්පේච්ඡ පුද්ගලයෝ සතර දෙනෙක් වෙති. පච්චයප්පිච්ඡ, ධුතංගප්පිච්ඡ පරියත්ති අප්පිච්ඡ හා අධිගම අප්පිච්ඡ යනු ඒ සතරදෙනායි. එහි සිව්පසයෙහි අල්පේච්ඡ වූයේ පච්චයපිච්ච වේ. යමෙක් දායකයාගේ බලය (සිතැඟි) ද දනියි. දෙය්‍යධර්ම සම්පත්තිය ද දනියි. තමාගේ බලය ද දනියි. ඉදින් දෙය්‍ය ධර්මය (දාන වස්තුව) බොහෝ වේද දායකයා අල්පයක් දෙනු කැමති වේද එනිසා දායක සිත බලා අල්පයක් ගනියි. දාන වස්තුව අල්ප වුවත් දායකයා බොහෝ දෙනු කැමති වේද එවිට දාන වස්තුව අනුව සලකා අල්පයක් ගනියි. දාන වස්තුවද බොහෝ වේද දායකයාද බොහෝ කොට දෙනු කැමතිවේද එවිට තමාගේ බලය, ප්‍රමාණය වටහාගෙන තම ප්‍රමාණයට පමණක් පිළිගනියි. (මෙසේ පච්චයප්පිච්ඡ පුද්ගලයා දතයුතුයි.)

ධුතංග සමාදන් වූ පුද්ගලයාගේ තමා සතු ගුණාංග අනුන් දැන නොගනීවා යන කැමැත්ත ඇති බව ධුතංගප්පිච්ච නම් වේ. යමෙක් තම බහුශ්‍රැත බව දන්වනු නො කැමැත්තේ ද එය පරියත්ති අප්පිච්ඡතාවයයි. යමෙක් සෝවාන් ආදී මගඵල ලැබ, ඒ බව දන්වනු නො කැමති වේද, මෙය අධිගම අප්පිච්ඡතාවයයි. ක්‍ෂීණාස්‍රවයා වනාහි අත්‍රිච්ඡතාවද පාපිච්ඡතාවද අත්හැර සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ආශාවන්ට විරුද්ධ වූ, අලෝභ නම් වූ පිරිසිදු අල්පේච්ඡතාවයෙන් යුක්ත බැවින්, අප්පිච්ඡ නම් වේ. ඇවැත්නි, අත්‍රිච්ඡතා, පාපිච්ඡතා, මහිච්ඡතා යන මේ ධර්ම අත්හළ යුතුයැයි ඒවායෙහි ආදීනව දක්වා, මෙබඳු වූ අල්පේච්ඡතාවයේ නියුක්තව හැසිරිය යුතුයැයි කියමින් අල්පේච්ඡ කථාව කරයි නම් වේ.

සන්තුට්ඨිකථං ආදියෙහි විශේෂාර්ථ පමණක්ම දක්වන්නෙමු. සෙසු පදයන්හි අර්ථ යෝජනාව ඉහත පැවසූ පරිදිම දතයුතුයි. සන්තුට්ඨිකථං ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂයෙන් යුක්ත කථාවයි. ඒ මේ සන්තෝෂය දොළොස් වැදෑරුම් වේ. ඒවානම්, චීවරයෙහි යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය, යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂය යනුවෙන් තුන්වැදෑරුම් වේ. පිණ්ඩපාතයෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි.

මේ එහි ප්‍රභේද වර්ණනාවයි. මේ සසුනෙහි භික්‍ෂුවක් සුන්‍දර හෝ අසුන්‍දර සිවුරක් ලබයි. උන්වහන්සේ ඉන් ම සතුටට පත්වෙති. අනිකක් නො පතති. ලැබුනත් වෙනත් සිවුරක් නොගනී. මෙය මොහුගේ සිවුරෙහි යථාලාභ සන්තෝෂය නම් වේ. එසේ යමෙක් ප්‍රකෘති (ස්වභාව) යෙන්ම දුර්වල, ආබාධ සහිත ජරා ජීර්ණ වූවෙක් වේද, ඔහු බර ගොරෝසු සිවුරක් දැරීමට අසමත් වේද, තමාට ලැබුණු ගරු සිවුර සබ්‍රහ්මචාරී භික්‍ෂුවක සමග හුවමාරු කරගෙන සැහැල්ලු සිවුරක් ලැබ ඉන් සතුටට පත්වේ. මෙය උන්වහන්සේගේ චීවරයේ යථාබල සතෝෂයයි. තවත් භික්‍ෂුවකට ප්‍රණීත වූ උතුම් ප්‍රත්‍ය ලැබේ ද උන්වහන්සේ ඉතා උතුම් වස්ත්‍රයෙන් කළ සිවුරු ආදියෙන් එක්තරා වටිනා සිවුරක් හෝ බොහෝ සිවුරු හෝ ලැබ, මෙය පැවිදිව බොහෝ කල් ඉක්මවූ තෙරවරුන්ට ‘මෙය බහුශ්‍රැත භික්‍ෂූන්ට සුදුසුය’යි මෙය ගිලන් භික්‍ෂූන්ට ‘මෙය අල්පලාභී භික්‍ෂූන්ට වේවායි යනාදී ලෙස යෝග්‍ය පරිදි පරිත්‍යාගකොට උන්වහන්සේලාගෙන් ලැබෙන පැරණි සිවුරකින් හෝ කැලිකසල ගොඩවල් ආදියෙන් හෝ අහුලාගත් රෙදි සෝදා මසාගත් සඟල සිවුරක් දරන්නේ නමුදු සතුටට පත්වේ. ඒ ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යලාභී භික්‍ෂුවගේ සන්තෝෂය, චීවරයේ යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂය නම් වේ.

මේ සසුනෙහි භික්‍ෂුව රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලැබ ඉන් යැපේනම් වෙනත් ආහාරයක් නොපතයි නම්, ලැබුනත් පිළිනොගනියි නම් මෙය උන්වහන්සේගේ පිණ්ඩපාතයේ යථාලාභ සන්තෝෂයයි. යම් භික්‍ෂුවකට තමාගේ ස්වාභාවයට විරුද්ධ වූ හෝ අපත්‍ය වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලැබේද එය වැළඳීමෙන් උන්වහන්සේගේ රෝග වැඩේ ද අපහසුවක් ඇති වේද උන්වහන්සේ ඒ ආහාරය සබ්‍රහ්මචාරී භික්‍ෂූන්ට දී උන්වහන්සේලාගෙන් ලැබෙන පථ්‍ය වූ යෝග්‍ය වූ පිණ්ඩපාතයක් වළඳා මහණදම් පුරමින් සතුටට පත් වෙති. මෙය උන්වහන්සේගේ පිණ්ඩපාතයෙහි යථාබල සන්තෝෂය නම් වේ. තවත් භික්‍ෂුවක් බොහෝ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතාහාරයක් ලබා, උන්වහන්සේ එය සිවුරු දුන්නාක් මෙන් චිරපබ්බජිත භික්‍ෂූන්ට ද බහුශ්‍රැත අල්ප ප්‍රත්‍යලාභීන්ට ද ගිලන් භික්‍ෂූන්ට ද දී, උන්වහන්සේලාගෙන් ලැබෙන හෝ ඉතිරි වූ හෝ ආහාරයකින් යැපේ. නැතිනම් පිණ්ඩපාතයේ හැසිර ලැබෙන මිශ්‍ර වූ අහරකින් යැපේ. මෙසේ සතුටට පත්වීම ඒ භික්‍ෂුවගේ පිණ්ඩපාතයේ යථාසාරුප්‍ය සන්තෝෂය නම් වේ.

මේ සස්නෙහි භික්‍ෂුවක් තමාට ලැබුණු මනාප වූ හෝ අප්‍රියජනක වූ හෝ සෙනසුනින් ම සතුටට පත්වේ. ඊට එරෙහි වූ ද්වේෂ සිතුවිල්ලකුදු නූපදවයි. යටත්පිරිසෙන් තණ ඇතිරියකින් පවා ලද පරිදි සතුටුවේ. මෙය උන්වහන්සේගේ සෙනසුනෙහි යථාලාභ සන්තෝෂයයි. යම් භික්‍ෂුවකට තම ස්වභාවයට විරුද්ධ වූ හෝ රෝගාබාධයන්ට විරුද්ධ වූ හෝ සෙනසුනක් ලැබේ. එහි විසීමෙන් උන්වහන්සේට අපහසුවක් වේ. එය වෙනත් සබ්‍රහ්මචාරී හිමිනමකට දී, හුවමාරු වශයෙන් ලැබෙන සප්පාය සෙනසුනින් සතුටු වේ. මෙය උන්වහන්සේගේ සෙනසුනෙහි යථාබල සන්තෝෂයයි.

අනික් භික්‍ෂුවක් සසර මහ පින් කළ බැවින් ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාරාදී බොහෝ උසස් සෙනසුන් ලබයි. උන්වහන්සේ එම සෙනසුන්ද ඉහත සිවුරු බෙදා දුන්නාක් මෙන් චිර පබ්බජිත භික්‍ෂූන්ට ද බහුශ්‍රැත භික්‍ෂූන්ට ද අල්පලාභී හා ගිලන් භික්‍ෂූන්ට ද දී, ලද තැනක වෙසෙමින් සතුටට පත් වෙති. මෙය උන්වහන්සේගේ සේනාසනයේ යථාසාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි. යමෙක් ‘සැප පහසු ඇති උතුම් සෙනසුන් නම් ප්‍රමාදයට ස්ථානය. එහි හුන්නහුගේ සිත කය ථිනමිද්ධ නීවරණයෙන් වෙලාගනියි. නිදිමත වී, නිදාගත්තහුට නැවත නැගිටීමේදී පාප විතර්ක පහළ වේ’ යැයි සලකා බලා එබඳු සුවපහසු සෙනසුනක් ලැබුණේ නමුදු නොපිළිගනියි. එබඳු සෙනසුන් හැරදමා අභ්‍යාවකාශ, එළිමහන්හි රුක් මුල් ආදියෙහි වසමින් සතුටු වේ. මෙය එම භික්‍ෂුවගේ යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි.

මේ සසුනෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක් රළු වූ හෝ උතුම්-ප්‍රණීත වූ හෝ බෙහෙත් ආදියක් ලබා, ඉන් සතුටට පත් වේ. අනිකක් නොපතයි. ලැබුන ද වෙනත් බෙහෙතක් නොගනියි. මෙය ඒ භික්‍ෂුවගේ ගිලානපච්චය පිළිබඳ යථාලාභ සතෝෂය නම් වේ. තෙලින් ප්‍රයෝජන ඇති යම් භික්‍ෂුවකට පැණි ලැබේද උන්වහන්සේ එය සබ්‍රහ්මචාරී භික්‍ෂූන්ට දී, උන්වහන්සේලාගෙන් ලද හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් හෝ ලද තෙලක් යොදා බෙහෙත් සාදාගෙන ඉන් සතුටට පත්වෙති. මෙය උන්වහන්සේගේ ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි යථාබල සන්තෝෂයයි.

වෙනත් මහ පිනැති භික්‍ෂුවකට බොහෝ තෙල්, මීපැණි ආදී ප්‍රණීත බෙහෙත් ආදිය ලැබේ. උන්වහන්සේ ඒවා සිවුරු මෙන් චිර පබ්බජිත, බහුශ්‍රැත, අල්පලාභී, ගිලන් භික්‍ෂූන්ට දී අනික් බෙහෙතක් සොයාගෙන හෝ අනික් භික්‍ෂූන්ගෙන් ලද දෙයකින් හෝ යැපෙමින් සතුටට පත්වෙති. යම් භික්‍ෂුවකට එක බඳුනක චතුමධුරද තවත් බඳුනක ගව මුත්‍රවල දැමූ අරළුද තබා ‘ස්වාමීනි, කැමති බෙහෙතක් ගනුව’යි පැවසූ කල්හි ‘උන්වහන්සේගේ ඒ රෝගය ඒ දෙකෙන් ඕනම එකකින් සන්සිඳේ නම් මුත්‍ර හරීටකය නම් බුද්ධාදී මහෝත්තමයන් විසින් වර්ණනා කරන ලදී’ යැයි චතුමධුර ප්‍රතික්‍ෂේප කර මුත්‍ර පාරීටකයෙන් බෙහෙත් කරන්නේ අතිශයින් සතුටට පත්වූවෙක්ම වේ. මෙය උන්වහන්සේගේ ගිලානප්‍රත්‍යයෙහි යථාසාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි. මේ දැක්වූ සිවුපසයන්ගේ ත්‍රිවිධාකාර සන්තෝෂයන් අතුරින් යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂයම අග්‍ර වේ. රහතන් වහන්සේ එක් එක් ප්‍රත්‍යයෙහි මේ ත්‍රිවිධ සන්තෝෂයෙන් ම සතුටු වෙති.

පවිවෙකං කථං යනු විවේකයෙන් යුතු කථාව දක්වයි. ප්‍රකර්ශ (උතුම්) විවේක තුනකි. කාය පවිවේකය, චිත්ත පවිවේකය හා උපධි පවිවේකය යනුවෙනි. මෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක් තනිවම, හුදකලාව යයි. සිටියි. හිඳියි. නිදාගනියි. ගමට පිඬු පිණිස යයි. ඉන් නික්මෙයි. සක්මන් කරයි. තනිව හැසිරෙයි. තනිව වාසය කරයි. මෙසේ සියලු කටයුතු තනිව කිරීම ‘කාය පවිවේක’ නම් වේ.

එය කියන ලදී. ‘කෙලෙස් රහිත වූ කයින් හුදකලා බවෙහි ඇලී වෙසෙන්නවුන්ගේ කාය විවේකය ද ආ පිරිසිදු භාවයට පත්, නීවරණ රහිත වූවන්ගේ පවිත්‍ර වූ චිත්ත විවේකය ද විසංඛාරගත වූ උපධි රහිත පුද්ගලයන්ගේ උපධි විවේකය ද යන විවේකයන්ගෙන් යුක්තව වෙසේ’ යනුයි.

අසංසග්ගකථං අසංසර්ග කථාවයි. මෙහි සවණ සංසර්ගය, දස්සන සංසර්ගය, සමුල්ලාප සංසර්ගය, සම්භෝග සංසර්ගය හා කාය සංසර්ගය යනුවෙන් සංසර්ගය පස්වැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් ‘මේ සසුනෙහි භික්‍ෂුවක් ‘අසුවල් ගමේ හෝ අසුවල් නියම්ගමේ හෝ වෙසෙන අසුවල් ස්ත්‍රිය හෝ අසුවල් කුමරිය ඉතා ලස්සනය. දර්ශනීය වන්නේය. ප්‍රසාද එලවන්නීය. උතුම් ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත වන්නීයැ’යි අසයි. මේ වර්ණනාව අසන එම භික්‍ෂුව ශෝකයෙන් ගිලාබසියි. උකටලී වෙයි. බඹසර වාසය පවත්වාගත නොහැකි වෙයි. ශික්‍ෂා රැකීම දුබල බව ප්‍රකාශ නොකර ගිහි බවට පත්වේ.’ මෙසේ අනුන් විසින් කියනු ලබන රූප වර්ණනාව හෝ තමා සමග දැක්වූ සිනාසීම්, කෙළිකවටකම්, ගීත ශබ්ද ඇසීමෙන් ශ්‍රෝත විඤ්ඤාණ වීථි වශයෙන් උපදින රාගය, සවණ සංසර්ග නම්වේ.

‘මේ සසුනෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක් ඉහත කීලෙස නො අසයි. නමුත් තමන් ම ඉතා ලස්සන, දැකුම්කළු, ප්‍රසාද එළවන, විශිෂ්ට රූසපුවකින් යුතු ස්ත්‍රියක් හෝ කුමරියක් දකියි. ඇය දැකීමෙන් ශෝකයෙන් හැකිලෙයි. උකටලී වෙයි. බඹසර වාසය රැකගැනීමට අසමත් වෙයි. ශික්‍ෂා රැකීම අපහසු බව නොපවසා ගිහිබවට පත්වේ. මෙසේ විෂභාග රූපයක් බලන භික්‍ෂුවට චක්‍ෂු විඤ්ඤාණ චිත්ත වීථි වශයෙන් උපදින රාගය දස්සන සංසග්ග නම් වේ.

ඔවුනොවුන් අල්ලාප සල්ලාපයේ යෙදීම් වශයෙන් උපදින රාගය සමුල්ලාප සංසර්ගය නම් වේ. භික්‍ෂුවක් භික්‍ෂුණියකට අයත් හෝ භික්‍ෂුණියක් භික්‍ෂුවකට අයත් හෝ යමක් ගෙන පරිභෝග කිරීම් වශයෙන් උපන් රාගය සම්භෝග සංසර්ග නම් වේ. අත් අල්ලා ගැනීම් වශයෙන් උපදින රාගය කායසංසග්ග නම් වේ. රහතන් වහන්සේ මේ පස්වැදෑරුම් සංසර්ගයන් සිවුවනක් පිරිස සමග නොපැවැත්වීමෙන් ග්‍රහණයෙන් මිදුනෙක් මෙන්ම සංසර්ගයෙන් මිදුනෙක් ද වූවාහු අසංසර්ග වීමේ ආනිසංස කියන්නාහු ‘අසංසග්ග කථා’ කියති නම් වේ.

විරියාරම්භකථං මෙහි යමෙක් එළඹි වීර්ය ඇතිව, පිරිපුන් කායික හා චෛතසික වීර්යයෙන් යුක්ත වෙත් ද ඔහු ගමන් කිරීමෙහි දී උපදින කෙලෙස් සිතුවිලි සිටීමේදී පැමිණීමට නොදෙයි ද සිටීමේදී උපන් කෙලෙස් සිත් හිඳීමේදී පැමිණීමට නොදෙයි ද හිඳීමේදී උපන් කෙලෙස් සිතුවිලි සයනය කිරීමේදී පැමිණිමට නොදෙයිද මන්ත්‍රවලින් කළු සර්පයකු මැඩ අල්ලාගන්නාක් මෙන් ද සතුරකු බෙල්ලෙන් අල්ලා ඉවතලන්නාක් මෙන් ද කෙලෙස් මැඩ හැසිරෙයි ද මෙබඳු ඇරඹු වීර්ය ඇත්තහුගේ වර්ණනාව සිදුකිරීම ‘විරියාරම්භ කථාව කියයි’ නම් වේ.

සීලකථං යනාදියෙහි සීලං යනු චතුපාරිශුද්ධි ශීලයයි. සමාධිං යනු විදර්ශනා පාදක අෂ්ට සමාපත්තියයි. පඤ්ඤා ලෞකික ලෝකෝත්තර ඤාණයයි. විමුත්ති ආර්යඵල විමුක්තිය. විමුත්ති ඤාණදස්සනං දහනව වැදෑරුම් වූ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ ඤාණය, ශීලාදියේ ගුණය ප්‍රකාශ කරමින් කරන කථාව සීලාදිකථං නම් වේ.

සතිපට්ඨාන කථං ආදියේ සිට සංගජාල මතිච්ච සො මුනී යන්නෙන් අවසන් වන සියලු පදයන්ගේ අර්ථ පෙරකී ක්‍රමයෙන් දතයුතුයි.

නිරාසත්ති තණ්හා රහිත. විවෙකදස්සි ඵස්සෙසු ප්‍රත්‍යුත්පන්න වූ චක්‍ෂු සම්ඵස්සාදියෙහි අත්තාදිභාව විවේකය දකියි. දිට්ඨිසු ච න නීයති දෙසැට මිසදිටු අතරින් කිසි දෘෂ්ටියකින් නොපමුණුවයි.

වස්තු ආදියේ විපරීත භාවයෙන් ශෝක නොකරයි. ප්‍රකෘත බව අත්හැර නැසුණු කිසිදු වස්තුවක් පිළිබඳව ශෝක නොකරයි. ප්‍රකෘත බව අත්හර නැසුණු කිසිදු වස්තුවක් පිළිබඳව ශෝක කිරීමට නොපැමිණෙයි. විපරිණස්මිං වා වස්තුව නැසෙන කල්හි.

චක්ඛු සම්ඵස්සො චක්‍ෂුව (ඇස) වස්තු කරගෙන, චක්ඛු විඤ්ඤාණයත් සමග එකට උපන් ස්පර්ශය චක්ඛු සම්ඵස්ස නම් වේ. සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ මෙසේ දතයුතුයි. මෙහිද චක්‍ෂු ප්‍රසාදාදී වස්තූන්ම පෙරටු වේ. මනෝ සම්ඵස්සයට හදය වස්තුව වස්තු වේ. සියලු චතුර්භූමික පර්ගය අවස්තුකය. අධිවචන සම්ඵස්සො පර්යාය වශයෙන් මේ නම ඇති වන්නේම ය. තෙවැදෑරුම් අරූපී ස්කන්ධ, තමන්ම පිටිපස හැරී තමා හා සහජාත ස්පර්ශයම ‘අධිවචන සම්ඵස්ස’ යන නාමය තබයි. පටිඝ සම්ඵස්සො නිෂ්පර්යාය වශයෙන් ප්‍රතිඝ සම්ඵස්සය නම් පඤ්චද්වාරික ස්පර්ශයයි. අධිවචන සම්ඵස්සය නම් මනෝද්වාරික ස්පර්ශයයි. සුඛවෙදනියො ඵස්සො සුඛ වේදනාවෙන් හිත වූ උපදවන්නා වූ ස්පර්ශයයි. සෙසු දෙපදයෙහි මේ ක්‍රමයමයි. කුසලො ඵස්සො විසිඑකක් කුසල් සිත්සමග එකට උපන් (සහජාත) ස්පර්ශය. අකුසලො දොලොස් අකුසල් සිත් සමග උපන් ස්පර්ශය. අව්‍යාකතො පනස්හයක් වූ අව්‍යාකත සිත් සමග එකට උපන් ස්පර්ශය. කාමාවචරො සිවුපනස් කාමාවචර සිත් හා සහජාත වූ ස්පර්ශය. රූපාවචරො කුසලාදී පසළොසක් වූ රූපාවචර සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය. අරූපාවචරො කුසල ව්‍යාකත වශයෙන් දොළොසක් වූ අරූපාවචර සිත් හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්පර්ශය.

සුඤ්ඤතො අනන්තානුපස්සනා වශයෙන් විදර්ශනා වඩන්නහුට උපන් මාර්ගය ශුන්‍ය වශයෙන්. එය හා සහජාත වූ ස්පර්ශය ශුන්‍ය ස්පර්ශය නම් වේ. සෙසු දෙපදයෙහි ද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථ ගතයුතුයි. අනිමිත්තො මෙහි දී අනිච්චානුපස්සනා වශයෙන් බලන්නහුට උපන් අනිමිත්ත මාර්ගයයි. අප්පනිහිතො දුක්ඛානුපස්සනා වශයෙන් බලන්නහුට උපන් අනිමිත්ත මාර්ගයයි. අප්පනිහිතො දුක්ඛානුපස්සනා වශයෙන් බලන්නහුට උපන් අනිමිත්ත මාර්ගයයි. ලොකියො ලෝක යනු කැඩෙන බිඳෙන අර්ථයෙන් වර්තයයි. සංසාරයයි. එහි පර්යාපන්න භාවයෙන් ලෝකයේ නියුක්ත වූයේනුයි ලෝකිය නම් වේ. ත්‍රෛභූමික ධර්මයයි. ලොකුත්තරො ලෝකයෙන් එතෙර වූ, උත්තීර්ණ වූ අරුතින් ලෝකුත්තර නම් වේ. ලෝකයෙහි අපර්යාපන්න භාවයෙන් ද ලෝකුත්තර නම් වේ. අත්තෙන වා ආත්මභාවයෙන් (ශරීරයෙන්) හෝ. අත්තනියෙන වා තමාට අයත් වූ හෝ. (ආත්මනීය වූ).

පතිලීනො රාගාදිය ප්‍රහීණ කළ බැවින්, රාගාදියෙන් පහ වූ. අකුහකො ත්‍රිවිධ කුහක වස්තූන්ගෙන් දුරු වූ අපිහාලූ අපේක්‍ෂා කරන, ප්‍රාර්ථනා කරන ස්වභාව ඇති තණ්හාව රහිත වූ යන අර්ථයයි. අමච්ඡරී පස්වැදෑරුම් මසුරු බවින් දුරු වූ. අප්පගබ්භො කාය පුදගල්භාදියෙන් දුරු වූ. අජෙගුච්ඡො යුක්ත වූ ශීලාදී ගුණයන් ඇති බැවින් ජුගුප්සා නොකටයුතු, ඉවත නොදැමිය යුතු, ප්‍රිය මනාප වූ. පෙසුණෙය්‍යෙ ච නො යුතො දෙයාකාරයකින් ගෙනහැර දැක්විය යුතු කේලාම් කීමෙහි නො යෙදුණු.

රාගස්ස පහීනත්තා අර්හත් මාර්ගයෙන් රාගාදී කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් අස්මිමානො පහීනො හොති ‘මේ මම වෙමි’යි උපන් උස්කර දක්වන මානය මුලිනුපුටා දැමීමෙන් ප්‍රහීණ කරන ලදී.

තීණි කුහන වත්‍ථූනි කුහක වස්තු තුනෙන් දුරු විය. ප්‍රත්‍ය ප්‍රතිශේධන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව යනු සිවුරු ආදිය පිණිස ආරාධනා කරන ලදුව, ඒ ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රයෝජන ඇතියකුව සිටි නමුත් ඇතැම් භික්‍ෂුවක් පාපී ආශාව නිසා ඒවා ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි. එවිට ගෘහපතිවරු එම භික්‍ෂුව කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදී මෙසේ කියති. ‘අහෝ අපගේ ආර්යයන් වහන්සේ ඉතා අල්පේච්ඡයහ. කිසිවක් පිළිගැනීමට කැමති නැත. උන්වහන්සේ අපට මහත් ලාභයකි. ඉදින් අපගෙන් අල්පමාත්‍ර වූ දෙයක්වත් පිළිගන්නේ නම් ‘මැනවි’යි නානාප්‍රකාර උපායවලින් ඉතා උසස් සිවුරු ආදී සිවුපසය එළවූ කල්හි ඔවුන්ට අනුග්‍රහ පිණිස බව දක්වමින්, අකමැත්තෙන් මෙන් ඒවා පිළිගනියි. එතැන් පටන් කරත්ත පුරවා සිවුපසය ලැබීම සිදුවේ. මෙසේ උසස් සිවුරු බොහෝකොට ලැබීමේ ආශාවෙන් අල්පේච්ඡ බව පෙන්වීම් වශයෙන් දායකයන් පුදුම කරවන, ප්‍රත්‍ය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම නම් ප්‍රත්‍ය ප්‍රතිශෝධන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව යැයි දතයුතුයි. පාපී ආශාවෙන් මැඩී එමෙන්ම ගරු සම්භාවනා පමුණුවාගැනීමේ අදහසින් කරන ලද ඉරියවු පැවැත්මෙන් දායකයන් පුදුම කරවීම, ඉරියාපථ සන්නිශ්‍රිත කුහන වස්තුව යැයි දතයුතුයි. පාපී ආශා සහිත සිතින් උතුරු මිනිස්දම් අවබෝධ කරගත් බව ප්‍රකට කරවන වචනවලින් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ජනයා පුදුමයට පත්කිරීම සාමාන්ත ජල්පන සංඛ්‍යාත කුහන වස්තුව යැයි දතයුතුයි.

කතමං පච්චය පටිසෙධන සංඛාතං යන මෙහි ප්‍රත්‍ය ප්‍රතිශේධනය යනු මෙබඳු වූ ප්‍රත්‍ය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම් සංඛ්‍යාත, ඉධ ගහපතිකා භික්ඛං ගණ්හථාති භික්ඛුං නිමන්තෙන්ති යන මෙයම පාඨයයි. ඇතැමෙක් ‘නිමන්තෙන්ති වා’ යයි ද වදන්ති වා යයි ද කියති. එබඳු වූ ‘නිමන්තාපෙන්ති’ ‘නිමන්තෙන්ති’ යන පාඨයේ සම්භවයද දතයුතුයි. චීවරං පච්චක්ඛාති සිවුර ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එතං සාරුප්පං යං සමණො යම් සිවුරු පෙරවීමක් ශ්‍රමණයා කරයි ද ඊට සාරුප්‍ය වූ අනුරූප වූ. පාපණිකා වා නන්තකානි කඩවල ඉදිරිපිට දමන ලද රෙදිකැබලි. උච්චිනිත්‍වා එක්රැස් කොට. උඤ්ඡාචරියාය භික්‍ෂාවේ හැසිරීමෙන්. පිණ්ඩියා ලොපෙන පිඬුකර ලබාගත් බත්හුලුවලින් පූතිමුත්තෙන වා ගවමුත්‍රයෙන් හෝ ඔසධං කරෙය්‍ය බෙහෙත් කිස කරන්නේ ය. තදුපාදාය එතැන් පටන්. ධූතවාදො ධුත ගුණ කියන. භිය්‍යො භිය්‍යො නිමන්තෙන්ති නැවත නැවත ආරාධනා කරති. සම්මුඛීභාවා ඉදිරියේ වූ බැවින්, විද්‍යමාන වන බැවින් යන අර්ථයයි. පසවති ලබාගනියි. රැස්කරයි. සද්ධාය සම්මුඛීභාවෙන සක්කාකාතුං යනුවෙන් ශ්‍රද්ධාව පෙරටු කරගත් බැවින් ආදිය කීය. දාන වස්තු, ප්‍රතිග්‍රාහකයෝ සුලභය. නමුත් ශ්‍රද්ධා සිත දුර්ලභය. පුහුදුන් පුද්ගලයන්ගේ ශ්‍රද්ධාව ස්ථාවර නැත. මොහොතින් මොහොත වෙනස් වෙයි. එහෙයින් මහමුගලන් තෙරුන් වැනි අගසවු වූ ඍද්ධි මහිම ඇති තෙරවරු පවා ශ්‍රද්ධාවට ඇපවීමෙහි අසමත්ව මෙසේ වදාළහ. ‘ඇවැත්නි, මම නුඹගේ දාන වස්තුව හා ජීවිතය යන කරුණු දෙක ගැන පමණක් ඇප වන්නෙමි. ශ්‍රද්ධා සිත පිළිබඳව නුඹම ඇපවන්නෙහි ය’

මෙසේ නුඹලා පිනෙන් පිරිහෙන්නාහු යැයි යන මෙහි පුඤ්ඤෙන පංචමී විභක්ති අර්ථයේ තතියා විභක්ති වචනයකි. පිනෙන් පිරිහීමෙන් මුහුණු හරවා ගත්තෝ වන්නෙහු. භාකුටිකා ප්‍රධාන පිරිමැදීම් බව දැක්වීමෙන් භාකුටීකරණය මුව හැකිළීම යැයි කියන ලදී. මුහුණ හැකිළීම් ස්වභාවය මොහුට ඇත්තේනුයි භාකුටික නම් වේ. භාකුටික බව භාකුටියං නම් වේ. කුහනා වියපත් වීමයි. කුහ (නැති ගුණ පෙන්වීම) කුහස්ස + ආයතා කුහායනා වේ. කුහකයාගේ බව කුහිතත්ත නම් වේ.

පාපිච්ඡො තමා තුල නැති ගුණ දක්වනු කැමති බව. ඉච්ඡාපකතො ආශාවෙන් (ඉච්ඡාය) මඬන ලද (ආපකතො) උපද්‍රව කරන ලද ලද යන අර්ථයයි. සම්භාවනාධිප්පායො බහුමන්කරන අදහසයි. ගමනං ඝණ්ටාපෙති පිටත්ව යෑම් ආදී ගමන් සකස් කරයි. ප්‍රසාද එළවන පරිදි සිදුකරයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථ දතයුතුයි. පනිධාය ගච්ඡති. ප්‍රාර්ථනා තබාගෙන යයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයයි. සමාහිතො විය ගච්ඡති උපචාර, අර්පණාදියට පත්වූවෙකු මෙන් යයි. සෙසු පදයන්හි ද මෙසේ අර්ථ දතයුතුයි.

ආපාථකජ්ඣායී ච හොති තමාගේ ඉදිරියට එන මිනිසුන්ට තමා ධ්‍යානයට සමවැදුනකුගේ මෙන් ශාන්තභාවය දක්වයි. ඉරියාපථස්ස සතර ඉරියව්වෙන්. අට්ඨපනා මුලදී හෝ තබයි. ආදරයෙන් හෝ තබයි. ඨපනා තබන ආකාරයයි. සණ්ඨපනා අභිසංස්කරණ, ප්‍රසාද බව ඇතිකරන යැයි කියන ලදී. අරියධම්ම සන්නිස්සිතං ලෝකෝත්තර ධර්මය හා ප්‍රතිබද්ධ වූ. කුඤ්චිකං කෙස්සක් (යතුරක්) මිත්තා සෙනෙහස දක්වන්නෝ සන්‍දිට්ඨා දුටු මිතුරෝ. සම්භත්තා දැඩි මිතුරෝ. උද්දණ්ඩො එක් ශ්‍රමණ වාසයට උචිත ශාලාවකි. දිග්හලෙක.

කොරඤ්ජිකකොරඤ්ජිකො හකුලනුයේ වඩාත් හකුලනුයේ, දැඩිව හකුලනුයේ යි කියන ලදී. ‘කොරඤ්ජකකො’ යන පාඨය ද යෙදේ. භාකුටික භාකුටිකො ඉතා දැඩිව මුහුණ හකුලුවන ස්වභාව ඇති. කුහක කුහකො ඉතා දැඩිව විෂ්මයට පත් කරවන ලපක ලපකො ඉතා දැඩිව සල්ලාපයේ යෙදෙන. මුඛ සම්භාවිකො එය මුවින්ම අන්‍යයන් විසින් සම්භාවනා කරන ලද්දේ ඇතැම්හු ‘ළඟට පැමිණි සිත’ යැයි අර්ථ කියති. සන්තානං කෙලෙස් සන්සිඳවීමෙන් ශාන්ත වූ. සමාපත්තීනං සමවැදිය යුත්තන්ගේ. ගම්භීරං ගැඹුරු නිම්නයෙහි පිහිටුවන. ගළ්හං දැක්වීමට අපහසු. නිපුණං සියුම් වූ. පටිච්ඡන්නං පදාර්ථ වශයෙන් අවබෝධ කරගැනීම ඉතා අපහසු. ලොකුත්තරං ලෝකෝත්තර ධර්ම උද්දීපනය කරන සුඤ්ඤතා පටිසඤ්ඤුත්තං නිර්වාණ ප්‍රතිසංයුක්ත. නැතහොත් ලොකුත්තර සුඤ්ඤතා පටිසංයුත්තං ලෝකෝත්තර ධර්ම වූ නිර්වාණ ප්‍රතිසංයුක්ත.

කායිකං පගබ්භියං කයෙහි වූ, (ඊට අයත්) කායික, වාචසික, චෛතසික යන පදයන්හි ද එසේ අර්ථ දතයුතුයි. අචිත්තිකාර කතො බුහුමන් කිරිම් රහිත වූ. අනුපාහනානං චංකමන්තානං පාවහන් රහිතව සක්මන් කරන්නවුන්ගේ සමීපයෙහි අනාදරයෙහි ඡට්ඨි විභක්ති වචනයකි. ස උපාහනො පාවහන් මත නැගී සක්මන් කරයි. නීචෙ චංකමෙ චංකමන්තානං වෙන් නොකළ බිමෙහි සක්මන් කරන, සීමා වෙන් කර වැලි අතුරා එල්ලෙන කණු යොදා කරන ලද සක්මන්මලුවෙහි, නීච සක්මනෙහි සක්මන් කරන. උච්චෙ චංකමෙ චංකමති මනෝඥ ගඩොල්වලින් යුතු වේදිකාවලින් වටකරන ලද, උස් සක්මනෙහි සක්මන් කරයි. ඉදින් පවුරෙන් වට කරන ලද, ද්වාර කොටුවලින් යුතු, පර්වත අතර, වන අතර, ගොමු අතර මනාව වසා සෙවිලි කළ උතුම් සක්මන්හි සක්මන් කිරීම සුදුසුය. නොවැසුණු සක්මන් උපචාරය මුදා සක්මන් කිරීම සුදුසුය. ඝට්ට යන්තොපි තිට්ඨති ඉතා සමීපයේ සිටියි. පුරතොපි තිට්ඨති ඉදිරියෙන් ද සිටියි. ධීතකොපි භණති කණුවක් මෙන් නොනැමී කථා කරයි. බාහා වික්ඛෙපකො අත් දමා ගසා, අත සල සලා කථා කරයි.

අනුපභජ්ජ සියලු මහ ස්ථවිරවරු වැඩහුන් තැනට පිවිස නවෙපි භික්ඛූ ආසනෙන පටිබාහති තමාට පැමිණි අසුනෙහි නොහිඳ මුලින් හෝ පසුව හෝ පිවිසෙන්නේ අසුනින් වැලැක්වීම නම් වේ.

අනාපුච්ඡාපි කට්ඨං පක්ඛිපති නොවිමසා, වටපිට නොබලා ගින්නට දර දමයි. ද්වාරං පිදහති ගිනිහල්ගෙයි දොර වසයි.

ඔතරති දිය තොටට පිවිසෙයි. නහායති සිරුර තමයි. උත්තරති දියතොටින් උඩට නගියි. (ගොඩ වෙයි.)

වොක්කම්මාපි ඉක්මවාද ඔවරකානි ඇතුලුගැබෙහි පිහිටි ඇඳ සහිත කුටියෙහි.

ගූළ්හානි වැසුණු. පටිච්ඡන්නානි අන්‍යයන් විසින් වසන ලද.

අනජ්ඣිට්ඨො වා තෙරුන් විසින් ‘බණ කියව’යි අණ නොකරන ලදුයේ, නො ඉල්ලන ලද්දේ.

පාපධම්මො ළාමක, පවිටු දහම් ඇති අසූචි සංකස්සරසමාචාරො අන්‍යයන් විසින් ‘මොහු දුස්සීලයෙකි’යි සැකයෙන් සිහි කළ යුතු ආචාර, සංයෝග මොහුට ඇත්තේනුයි ‘අසුචිං සංකස්සරසමාචාරො’ වේ. සංකස්ස සමාචාරො යනු කිළිටි සහිත සයෝග පථය ‘සංයොගපථ’ නමින් ද කියති. පටිච්ඡන්න කම්මන්තො වැසූ, සැඟවූ කාය වාග් ක්‍රියා ඇති. අස්සමණො ශ්‍රමණයකු නොවූ. සමණ පටිඤ්ඤො ‘මම ශ්‍රමණයෙක්මි’යි දක්වනුයේ අබ්‍රහ්මචාරී ශ්‍රේෂ්ඨ බඹසරින් දුරු වූයේ. බ්‍රහ්මචාරී පටිඤ්ඤො බඹසරින් යුක්ත බව පෙන්වමින් අන්තො පූති අභ්‍යන්තරයෙහි කුසල්දහම් නැති බැවින් ඇතුලත කුණු වූ. අවස්සුතො රාගයෙන් වැසුණු. කසම්බුජතො කිළිටි, කසල සහිත ස්වභාවයෙන්. ආචාර ගොචර සම්පන්නො මෙහි ‘මේ සසුනෙහි භික්‍ෂුව ගෞරව සහිතව, ප්‍රතිෂ්ඨා සහිතව ලැජ්ජා බිය ඇතිව, මනාව හැඳ පොරවා, ප්‍රසාද එළවන ඉදිරියට යෑම, ආපසු ඒම, ඉදිරිය බැලීම, පසුපස බැලීම, අත් පා හැකිලීම, දිගහැරීම සහිත වූයේ, බිම හෙලූ ඇස් ඇත්තේ සන්සුන් ඉරියව්වෙන් යුක්ත වූයේ, ඉන්‍ද්‍රියන්හි වැසූ දොරටු ඇත්තේ, ආහාරයේ පමණ දන්නේ, නිදිවැරීමෙහි නිරත වූයේ, සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූයේ, අල්පේච්ඡ වූයේ, ලද දෙයින් සතුටු වූයේ, ඇරඹු වීර්ය ඇත්තේ, අභිසමාචරිය ශික්‍ෂාවන්හි සකසා ගරු කරන්නේ, ගරු සිත් පෙරටු කරගෙන වාසය කරයි. මෙය ‘ආචාරය’ ‘හැසිරීම’ යැයි කියනු ලැබේ.’ යනුවෙන් ආවාරය දතයුතුයි.

ගෝචරය වනාහි තුන්වැදෑරුම් වේ. උපනිස්සය ගෝචරය, ආරක්ඛ ගෝචරය හා උපනිබන්‍ධගෝචරය යනුවෙනි. එහි උපනිස්සය ගෝචරය කවරේද? දස කථාවස්තු ගුණයෙන් යුක්ත කල්‍යාණ මිත්‍රයා යමක් ඇසුරින්, නොඇසූ දෙය අසයි ද ඇසූ දෙය මනාව සිතේ සනිටුහන් කරගනියි ද සැක සංකා දුරුකර ගනියි ද දෘෂ්ටිය සෘජු කර ගනියි ද සිත පහදවා ගනියි ද ප්‍රතිපදාවක් අනුව හික්මීමෙන් (අනුගමනයෙන්) ශ්‍රද්ධාව වැඩේද සීලයෙන්, ශ්‍රැතයෙන්, ත්‍යාගයෙන්, ප්‍රඥාවෙන් වැඩෙයි ද මෙය උපනිස්සය ගෝචරය නම් වේ.

ආරක්ඛ ගෝචරය කවරේද? මේ සසුනෙහි භික්‍ෂුව ඇතුලුගෙට පිවිසියේ වීථියට පිවිසියේ බිම හෙලූ ඇස් ඇතිව වියදඬු පමණ දුර බලමින් ඉතා සංවරව යයි ද ඇත්, අස්, රිය, පාබල සෙනග දෙස හෝ ස්ත්‍රී පුරුෂාදීන් දෙස හෝ නොබලමින් ද උඩ, යට, දිසා, අනුදිසා නොබලමින්ද ඉදිරිය බලාගෙන ම යයි ද මෙය ආරක්ඛ ගෝචරය නම් වේ.

උපනිබන්‍ධ ගෝචරය නම් කවරේද? යම්තැනක සිත ළංකර බැඳ තැබිය යුතු ද ඒ සතර සතිපට්ඨානයේ සිත හැසිරවීමයි. බුදුහු මෙසේ වදාළහ. ‘මහණෙනි, භික්‍ෂුවගේ ගෝචරය වූ ස්වකීය පියාගේ දායාදය කුමක්ද? මේ සතර සතිපට්ඨානයයි.’ මෙය උපනිබන්‍ධ ගෝචරය නම් වේ. මෙසේ ඉහත දැක්වූ ආචාරයෙන් ද ඉහත දැක්වූ ගෝචරයෙන් ද යුක්ත වේ. සමන්විත වේ. පිරිපුන් වේ. එබඳු භික්‍ෂුව ‘ආචාර ගෝචර සම්පන්න’ යැයි කියනු ලැබේ.

අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භය දස්සාවී යනු කිපීම් ඇති නො කරන, සිහිකල්පනා රහිතව පැමිණි සේඛියා, අකුසල් සිත් ඉපිදවීම් ආදී භේද ඇති ඉතා කුඩා වරදෙහි ද භය දක්නා සුලු වූයේ. සමාදාය සික්ඛති සික්ඛා පදෙසූ කිසියම් ශික්‍ෂාපදයෙක්හි හික්මිය යුතු ද එහි සමාදන්ව හික්මෙයි. මෙහිදී ද ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවර වූයේ යැයි යන මෙපමණකින් පුද්ගල අධිෂ්ඨාන දේශනාවෙන් ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවර ශීලය දක්වන ලදී. ආචාර ගෝචර සම්පන්න යැයි යනාදි සියල්ල එසේ පිළිපන්නහුගේ ඒ ශීලය සම්පූර්ණ වීමට අවශ්‍ය ඒ ප්‍රතිපත්තිය දැක්වීමට කියන ලද්දේ යැයි දතයුතුයි.

සාතඅයෙසු අනස්සාවී අසාත වස්තු වූ පංචකාම ගුණයන්හි තණ්හා වශයෙන් ඇලීම දුරුකරගත්, සණ්හො සිනිදු වූ කාය කර්මාදියෙන් යුක්ත වූයේ. පටිභානවා පර්යාප්ති, පරිපුච්ඡා, අධිගම, ප්‍රතිභානාදියෙන් යුක්ත වූ. න සද්ධො තමන්ම අවබෝධ කරගත් ධර්මය ඇති බැවින් වෙනත් කිසිවකු නො අදහයි. න විරජ්ජති රාගය ක්‍ෂය කළ, වීතරාගී වූ බැවින් දැන් කිසිතැනෙක නොඇලෙයි. න විරජ්ජති රාගය ක්‍ෂය කළ, වීතරාගී වූ බැවින් දැන් කිසිතැනෙක නො ඇලෙයි.

යෙසං එසා යම් පුද්ගලයන්ගේ පංචකාම ගුණයන්හි, ඇලුම් ඇතිකරන වස්තූන්හි ආශාවක්. තණ්හා අප්පහීනා සංවාසයෙන් යුක්ත තණ්හාව අර්හත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ නොකළ, තෙසං චක්ඛුතො රූප තණ්හා සවති මොවුන්ගේ චක්‍ෂුද්වාරයෙන් පවතින ජවන වීථියෙන් යුක්ත රූපාරම්මණ තණ්හාව උපදියි. අස්සවතී අවකාශ වශයෙන් භවග්‍රය දක්වාත් ධර්ම වශයෙන් ගෝත්‍රභූ සිත දක්වාත් ගලා යයි. සන්‍දති ගං දියපහරක් මෙන් පහත් බිම දෙසට ගලයි. පවත්තති නැවත නැවත චුති උත්පත්ති වශයෙන් පවතියි. සෙසු ද්වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දතයුතුයි. ශුක්ල පක්‍ෂයෙහි (යහපත් පැත්තෙහි) කියූ විපර්යාස වශයෙන් තණ්හාව අර්හත් මාර්ගයෙන් මනාව ප්‍රහීණ කරන ලදී. ඒ ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ ඇසින් රූප තණ්හාව නො ගලයි.

සණ්හෙන කාය කම්මෙන සමන්නාගතො පරුෂ නොවූ මෘදු වූ කාය කර්මයෙන් යුක්ත වූ, ඒකීභූත වූ, වාග් කර්මාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි. සණ්හෙහි සතිපට්ඨානෙහි යනාදියෙහි සතිපට්ඨානාදී ධර්ම ලෞකික - ලෝකෝත්තර මිශ්‍ර වශයෙන් සැලකිය යුතුයි. පුහුණු කරන අර්ථාදී ප්‍රශ්න කිරීම් ලෞකික, ලෝකෝත්තර, අධිගම ධර්ම වශයෙන් සැලකීම්, විභාවනය කිරීම්, ව්‍යවස්ථා කිරීම් ආදියෙහි සමර්ථ වූ ත්‍රිවිධ ප්‍රතිභාන ප්‍රභේද සංඛ්‍යාත ඒ ප්‍රඥාව යමෙකුට වේනම් ඔහු ‘ප්‍රතිභානයෙකි’ තස්ස පරියත්තිං නිස්සාය පටිභායති ඒ පුද්ගලයාගේ පුහුණුවීම අලලා ඤාණය පවතියි. ඤාණය අභිමුඛ වේ. චත්තාරො සතිපට්ඨානා සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම ලෞකික ලෝකෝත්තර මිශ්‍රකිරීම් වශයෙන් කියන ලදී. මාර්ගඵල උපදවන ලෝකෝත්තරධර්ම වශයෙන් සතර පටිසම්භිදාවෝත්, ෂට් අභිඥාවෝත් විමෝක්‍ෂාන්තික වශයෙන් කියන ලදැයි දතයුතුයි.

එහි චතස්සො පටිසම්භිදායො යනු සතර ඥානප්‍රභේද යන අර්ථයයි. ඉද්ධිවිධ ඥානයේ සිට ආශ්‍රවක්‍ෂය ඥානයෙන් අවසන් වන ෂට් අභිඥා ඥානයන්, තස්ස යනුවෙන් පදයේ අර්ථ වටහාගනියි යැයි සම්බන්ධය වේ. ඔහු වනාහි යම්හෙයකින් අත්‍ථො අර්ථය යනු සංක්‍ෂේප වශයෙන් හේතුඵල ධර්මයයි. එය වනාහි යම්හෙයකින් හේතු අනුසාරයෙන් අවබෝධ කරගනියි. වටහාගනියි. පැමිණෙයි. එනිසා අර්ථය යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රභේද වශයෙන් යම්කිසි ප්‍රත්‍යුත්පන්නය. නිර්වාණය, කියූ අර්ථය, විපාකය, ක්‍රියාව යන මේ ධර්ම පහ පිළිබඳ දැනීම අර්ථය යැයි දතයුතුයි. ඒ අර්ථය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නාට ඒ ඒ පදයන්ගේ අර්ථය ප්‍රභේද වශයෙන්, ප්‍රකට වේ. මනාව වැටහේ. ධම්මො සංක්‍ෂේප වශයෙන් ප්‍රත්‍යයි. එය යම්හෙයකින් බුදුවදන දක්වයි ද පවත්වා ගනියි ද ඊට පමුණුවයි ද එහෙයින් ධර්මය යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රභේද වශයෙන් යම්කිසි ඵල නිෂ්පත්තියද හේතුව ද ආර්ය මාර්ගය ද කියන ලද කුසලය හා අකුසලයද යන මේ කරුණු පහ ධර්මය යැයි දතයුතුයි. ඒ ධර්ම ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නාට ඒ ධර්ම ප්‍රභේද වශයෙන් ප්‍රකට ව මනාව වැටහේ. ඒ අර්ථයෙහි ද ධර්මයෙහි ද යම් ස්වභාව නිරුක්තියක්, අව්‍යභිචාරී ව්‍යවහාරයක් වේද ඔහුගේ අභිලාපයෙහි, භාෂණයෙහි, ප්‍රකාශනයෙහි ඒ කියූ, දැක්වූ, ප්‍රකාශ කළ ස්වභාව නිරුක්ති ශබ්දය අරමුණු කර, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නාට ඒ නිරුක්තිය ප්‍රකට වේ. මනාව වැටහේ.

මෙහි අත්‍ථෙ ඤාතෙ අත්‍ථො පටිභායති දැන් ඒ ශබ්දය ගෙනහැර දක්වා කියූ ප්‍රභේද ඇති අර්ථය ප්‍රකට වූ කල්හි කියූ ප්‍රභේද ඇති අර්ථය, ඒ පුද්ගලයාට වැටහේ. නිරුත්තියා ඤාතාය නිරුත්ති පටිභායති කියන ලද භේද ඇති නිරුක්තියෙන් ප්‍රකට වූ කල්හි, ඉහත දැක්වූ භේද ඇති නිරුක්තිය නුවනට වැටහේ. ඉමෙසු තීසු ඤාණෙසු ඤාණං අර්ථ, ධර්ම, නිරුක්ති යන මේ ත්‍රිවිධ ධර්මයන්හි සෑමතැන්හි ඤාණය අරමුණු කර, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නාට, ඒ ත්‍රිවිධ ඤාණයෙහි ප්‍රභේදගත වූ ඤාණය, කියන ලද පරිදි හෝ ඒ ඒ ඤාණයෙහි ගෝචර කෘත්‍යාදි වශයෙන් විස්තීර්ණ වන ඤාණය ප්‍රතිභාන පටිසම්භිදාවයි. ඉමාය පටිභාණ පටිසම්හිදාය මෙ කියන ලද පරිදි විස්තීර්ණ ප්‍රඥාවෙන් උපේත වේ. යුක්ත වේ. සො වුච්චති පටිභාණවා යනුවෙන් නිගමනය කරමින් ‘පටිභාණවා’ යන පදයේ අර්ථ දක්වන ලදී. යස්ස පරියත්ති නත්‍ථි පර්යාප්තිය නම් බුද්ධ වචනයයි. එය උගන්නවුන්ට පටිසම්භිදාව පිරිසිදු වේ. යම් පුද්ගලයෙකුට මෙබඳු පර්යාප්ති හැදැරීමක් නොවේ නම් පරිපුච්ඡා නත්‍ථි පරිපුච්ඡාව නම් පාලි අටුවාදියෙහි ගැටමුසු පද, අර්ථ පද විනිශ්චය කරන කථාවයි. උගත් පෙළ දහමෙහි අර්ථ කියන්නාට පටිසම්භිදාව පිරිසිදු වේ. අධිගමො නත්‍ථි අධිගමය නම් අර්හත්වයට පත්වීමයි. රහත් වූවහුට පටිසම්භිදාව පිරිසිදු වේ. මෙකියන ලද ත්‍රිවිධ සම්පත් යමෙකුට නැතිනම් ඔහුට සද්ධර්මය කෙසේ වැටහේද? ඒ පුද්ගලයාට ප්‍රභේදගත ඤාණය නොවැටහේ. අවබෝධ නොවේ.

සාමං තමන්ම සයමභිඤ්ඤාතං තමන්ම ඒ ඤාණයෙන් අවබෝධ කරගත්. අන්තපච්චක්ඛං ධම්මං තමා විසින් නැවත විමසා බැලූ, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කළ ධර්මය. න කස්සචි සද්දහති තුමා විසින් සද්ධර්මය අවබෝධ කරගත් බැවින් අන්‍ය දහමක් නො අදහයි. ඇදහීමට නොයයි. අවිජ්ජා පච්චයා සංඛාරා යනාදී දොළොස් පදය ප්‍රත්‍යකාරය දැක්වීම් වශයෙන් කියන ලදී. අවිජ්ජා නිරොධො ආදිය සසර ගමන නැවැත්ම සඳහා කියන ලදී. ඉදං දුක්ඛං ආදිය චතුරාර්ය සත්‍ය දැක්වීම් වශයෙනි. ඉමෙ ආසවා ආදිය තවත් ක්‍රමයකින් කෙලෙස් වශයෙන් සත්‍ය දැක්වීමයි. ඉමෙ ධම්මා අභිඤ්ඤෙය්‍යා ආදිය අභිඤ්ඤෙය්‍ය පරිඤ්ඤෙය්‍ය, පහාතබ්බ, භාවේතබ්බ, සච්ජිකාතබ්බ (අවබෝධ කරගත යුතු, පිරිසිඳ දතයුතු, ප්‍රහීණ කළයුතු, වැඩිය යුතු හා සාක්‍ෂාත් කළ යුතු) ධර්ම වශයෙන් දක්වන ලදී. ඡන්නං ඵස්සායතනානං ආදිය ස්පර්ශයතනයන්ගේ උපත ද නැතිවීම ද ආශ්වාදය ද ආදීනවය ද නිස්සරණය ද දැක්වීම් වශයෙන් කියන ලදී. උපාදානස්කන්ධ පංචකයේ ඇතිවීම විසිපස් ආකාරයකින් ද නැතිවීම විසිපස් ආකාරයකින් ද, ඒවායෙහි ඡන්‍දරාග වශයෙන් ආශ්වාද කිරීම ද ඒවායේ පරිණාමයට පත්වීමෙන් ඇතිවන ආදීනව ද නිස්සරණ නම් වූ නිවන ද සතරමහා භූතයන්ගේ අවිද්‍යාදියේ ඇතිවීමත් අවිද්‍යා නිරෝධයේදී නැතිවීමත් මේ ආදී වශයෙන් දක්වමින් කියන ලදී. මෙකියන ලද ධර්ම ඒ ඒ තැන කියූ ආකාරයෙන්ම දතයුතුයි.

අමතොගධං යනු මරණ සංඛ්‍යාත ‘මතං’ මෙහි නැත්තේනුයි ‘අමතං’ නම් වේ. කෙලෙසුන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ බැවින් - විරුද්ධ බැවින් අගද යනුද ‘අමතං’ නම් වේ. එහි නැඹුරු වූ, බැසගත් බැවින් ‘අමතොගධ’ නම් වේ. අමතපරායණං කියූ ආකාර ඇති උතුම් නිවනට යන ගමන, මාර්ගය මෙහි පිහිටකර ඇත්තේනුයි අමත පරායණ නමි. අමතපරියොසානං ඒ නිවන සසුනේ ප්‍රතිෂ්ඨාව, නිෂ්ඨාව වූ බැවින් මෙ අවසානය වූයේ නුයි ‘අමත පරියෝසාන’ නම් වේ.

ලාහකම්‍යා න සික්ඛති ලාභ ප්‍රාර්ථනාවෙන් සූත්‍රාන්දියේ නො හික්මෙයි. අවිරුද්ධො ච තණ්හාය රසෙ ච නානුගිජඣති විරෝධ නැති හෙයින් ද අවිරුද්ධ වී තණ්හාදී මූල රසාදියෙහි ගිජු බවට නොපැමිණෙයි.

කෙන නුඛො ලාභ ප්‍රාර්ථනාවෙන්, ඒවා ලැබෙන්නේ කෙසේදැයි හේතු සොයන්නා වූ, පර්යේෂණාර්ථයේ නිපාතයකි. ලාභානිනිබ්බත්තියා සිවුපසය විශේෂයෙන් ලැබීමෙන්. ලාභං පරිපාචෙන්තො ප්‍රත්‍ය මුහුකුරා යමින්.

අත්තදමථාය විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාවෙන් සමාදානය පිණිස. අත්ත සමථාය සමාධි සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාවෙන් තමාගේ පරිනිර්වාණය සඳහා කියන ලද්දේ මැයි. ‘අනුපාදිසේස්ස නිර්වාණය පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බඹසර හැසිරෙයි’ යනුයි. අප්පිච්ඡංයෙව නිස්සාය මෙහි පච්චයපිච්ඡ, අධිගමප්පිච්ඡ, පරියත්ති අප්පිච්ඡ හා ධුතංගප්පිච්ඡ යැයි ද අප්පිච්ඡතා සතරකි. ඒවායෙහි වෙනස්කම් පිළිබඳව ඉහතින් කියන ලද්දේමය. ඒ අල්පේච්ඡ බවෙහි ඇලී. සන්තට්ඨි මෙව සිවුපසයෙහි ද ත්‍රිවිධ සන්තෝෂයෙන් ම ඇලී, ඒවායේ විභාග ඉහතින් දක්වන ලදී. සල්ලෙඛං යනු කෙලෙස් ලියා දැමීමයි. ඉදමත්‍ථිතං මේ කුසල දහම් මෙහි ඇත්තේනුයි ‘ඉදමත්‍ථි’ නම් වේ. එහි ස්වභාවය ඉදමත්‍ථිතා නමි. ඒ කුසල දහම්හි ප්‍රයෝජන ඇති බවෙහි ම ඇලී.

රසො යන නිද්දේසයේ උදෙසන පදය. මූලරසො යම්කිසි මූලයක් නිසා උපන් රසය, ඛන්‍ධරසො යනාදියේ ද මේ ක්‍රමයමයි. අම්බිලං මෝරු ආදී ඇඹුල්. මධුරං ගව ගිතෙල් මෙන් ඒකාන්තයෙන් මිහිරි. මධු යනු කසමින් යුතු. බොහෝ කලක් පැසවූ, කසටින් යුතු. පාණීතං පැණි රසැති. බොහෝකලක් තැබූ පැණි රස ඇති. සප්පි බොහෝ කලක් තැබූ වර්ණ, ගන්‍ධාදියෙන් තොර වූවත් රසය අත්නොහළ, ඒකාන්තයෙන් මිහිරි. තිත්තකං කොසඹ මෙන් තිත්ත. කටුකං ඉඟුරු, මිරිස් ආදිය මෙන් කටුක. ලොණිකං මුහුදු ලුණු ආදිය ඛාරිකං වම්බටු ආදී කර රස. ලපිලං තල්, දිවුල්, සල් ආදී නොකසට රස. කසාවං අරළු ආදිය. මේ සියලුම රසයන් වස්තු වශයෙන් කියන ලදී. ඒ ඒ වස්තුක වූම රසය අම්බිලාදී නාමයන්ගෙන් කියන ලදැයි දතයුතුයි. සාදු ඉෂ්ට රස අසාදු අනිෂ්ට රස. මේ දෙපදයෙන් ද සියලුම රස අයත් කරන ලදී. සීතං සීත රසය. උණ්හං උෂ්ණ රසය. මෙසේ මේ මූලාදී භේදයෙන් රසය බිඳී ගියත්, ලක්‍ෂණාදියෙන් නොබිඳුණේමය. මේ සියලු රසවල දිවේ වැදෙන-හැපෙන ලක්‍ෂණය ඇත. ජිව්හා විඤ්ඤාණයේ විෂය භාව රසය ඇත. එයම ගෝචර පච්චුපට්ඨානයයි. තෙ ජීව්හග්ගෙන රසග්ගනී ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ප්‍රසාද ජිව්හාග්‍රයෙන්, උතුම් රසාදිය. පරියෙසන්තා සොයමින්. ආහිණ්ඩන්ති ඒ ඒ තැන හැසිරෙති. තෙ අම්බිලං ලභිත්‍වා අනම්බිලං පරියෙසන්ති මෝරු ආදී ඇඹුල් ලැබ, ඇඹුල් නොවූ රස සොයති. මෙසේ ඉහත කී සියලු රස පෙරලා විරුද්ධ පද සමග යොදන ලදී.

පටිසංඛායොනිසො ආහාරං ආහාරෙති නුවණින් විමසා බලන, ප්‍රඥාවෙන් දැන උපායෙන් අනුභව කරයි. දැන් උපාය දැක්වීමට ‘නෙව ද්වාය’ ආදිය කියන ලදී.

එහි නෙව ද්වාය යනු සෙල්ලම් පිණිස අනුභව නොකරයි. එහි නටන්නේ පිනුම් ගසන්නෝ ක්‍රීඩා පිණිස ආහාර අනුභව කරති. යම් භෝජනයක් අනුභව කළ අයෙක් නෘත්‍ය ගීත, කාව්‍ය ලෝක සංඛ්‍යාත ක්‍රීඩාවන්හි විශේෂයෙන්, ඉතා වැඩියෙන් යෙදේ ද, ඒ භෝජනය අධර්මයෙන් විෂමව සොයා ඔවුහු අනුභව කරති. මේ භික්‍ෂුව එසේ ආහාර අනුභව නොකරයි. ක්‍රීඩා පිණිස භික්‍ෂුව ආහාර අනුභව නොකරයි.

න මදාය මාන මද, පුරුෂ මදයන්ගේ වැඩීම සඳහා ආහාර නොගනියි. එහි රාජරාජ මහාමාත්‍යවරු මදය සඳහා ආහාර ගනිති. ඔවුහු තමන්ගේ මාන මද, පුරුෂ මදයන්ගේ වර්ධනය සඳහා පිඬුරස බොජුන් ද ප්‍රණීත ආහාරපාන ද අනුභව කරති. මේ භික්‍ෂුව වනාහී එසේ ආහාර නොගනිති.

න මණ්ඩනාය අලංකාරය පිණිස ආහාර නොගනියි. එහි රූපය නිසා ජීවත්වන ස්ත්‍රීහු ද අන්තඃපුර ස්ත්‍රීහු ද ගිතෙල් මීපැණි ආදිය පානය කරති. සිනිදු මෘදු භෝජනම ආහාරයට ගනිති. මෙනිසා අපගේ ශරීර අංග මනාව පිහිටියේ වන්නේය. ශරීරයේ ඡවි වර්ණය ප්‍රසන්න වන්නේය යන අදහසිනි. මේ භික්‍ෂුව එසේ ශරීර අලංකාරය පිණිස ආහාර නොගනියි.

න විභූසනාය ශරීරයේ මාංස විභූෂණය සඳහා ආහාර නොගනිති. [missing trans]

යාවදෙව මින්පසු ආහාර ගැනීමේ ප්‍රයෝජන දැක්වීමට, මේ වෙන්කර දැක්වීම් නියමය දක්වන ලදී. ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා මේ සිවුමහා භූතමය ශරීරයේ පැවැත්ම පිණිස ආහාර ගනියි. මෙය භික්‍ෂුවගේ ආහාර ගැනීමේ ඇති ප්‍රයෝජනයයි යන අර්ථයයි. යාපනාය ජීවිතින්‍ද්‍රියේ පැවැත්ම පිණිස ආහාර ගනියි. විහිංසූපරතියා විහිංසා නම් නොකා සිටීමෙන් ඇතිවන කුසගින්නයි. ඒ ක්‍ෂුදාව වැනසීමට, සන්සිඳවීමට ආහාර ගනියි යන අර්ථයයි. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය බඹසර නම් ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂා පිරීමයි. ඒ සියලු ශාසනික පැවැත්මට අනුග්‍රහ පිණිස ආහාර ගනියි.

ඉති යන ආකාරය දැක්වීමයි. මේ ආකාරයෙන් යන අර්ථයයි. පුරාණං ච වෙදනං පටිහංඛාමි යන්නෙහි පුරාණ වේදනාව නම් නො වළඳා සිටීමෙන් උපදින වේදනාවයි. ඒ බඩගින්න නසමියි ආහාර ගනියි. නවං ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි නව වේදනාව නම් වැඩිපුර ආහාර ගැනීමෙන් පසුව බඩ පුරවා දැමීම් ආදී වේදනාවන් ය. එම අලුත් වේදනාවන් ද නූපදවන්නෙමියි ආහාර ගනියි. නැතහොත් නව වෙදනා නම් වැළඳු ආහාරයෙන් ඇතිවන වේදනාවයි. ඒ වේදනාව නූපන් බැවින්, නූපදවීම සඳහා ම ආහාර ගනියි.

යාත්‍රාච මෙ භවිස්සති මගේ ශරීර යාපනය පැවැත්ම ද සිදුවන්නේ ය. අනවජ්ජතා මේ ආහාර අනුභවයෙහි සාවද්‍ය වූ පරිභෝජනයක් ද නිරවද්‍ය වූ පරිභෝජනයක් ද ඇත. මෙහි අධාර්මිකව සපයා ගත් (ලබාගත්) අධාර්මිකව පිළිගත් අධාර්මිකව පරිභෝග කරන ආහාරය සාවද්‍ය පරිභෝජනයකි. ධර්මයෙන් සොයා, සපයාගත් ධර්මයෙන් පිළිගත් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කර පරිභෝජනය කිරීම නිරවද්‍ය පරිභෝජනය නම් වේ. ඇතැම් භික්‍ෂුවක් නිරවද්‍යව ලැබූ ආහාරය ද සාවද්‍යව පරිභෝජනය කරයි. ‘මේ ආහාරය ‘මා හටම ලැබුණේයැ’යි පමණ ඉක්මවා අනුභව කරයි. ඒ ආහාරය දිරවීමට අපහසු වී, වමනය යෑමෙන් - බඩ යෑමෙන්, වෙහෙසට පත්වෙයි. මුලු විහාරයේ ම වසන භික්‍ෂූහු, ඒ රෝගී භික්‍ෂුවගේ සිරුර පිළිදැගුම් කිරීම්, බෙහෙත් සෙවීම් ආදියෙහි උත්සාහවත් බවට පැමිණෙති. ‘මේ කිම් ද?’යි අනෙක් භික්‍ෂූන් ඇසූවිට ‘අසුවල් භික්‍ෂුවගේ කුස ඉදිමී ඇත’යි පවසති. ‘මොහු හැමවිට ම මේ ස්වභාවය ඇත්තේමය. තම කුසේ ප්‍රමාණය නොදනියි’ මෙසේ නින්දා කරති. ගරහති. මෙය අනවද්‍ය වූ භෝජනයෙහි සාවද්‍ය පරිභෝජනය කිරීම නම් වේ. මෙසේ නො කර අනවද්‍යව ම ආහාර ගන්නේය යන අර්ථයයි.

ඵාසු විහාරො ච මෙහි ද අපහසු විහරණයක් හා පහසු විහරණයක් දැයි විහරණ දෙකක් ඇත. එහි ආහාරහත්‍ථක (අත දෙන්නයි ඉල්ලා නැගී සිටින) අලංසාටක (වස්ත්‍රය ඇඳ පොරවා ගැනීමට අසමත්) තත්‍රවට්ටක (ආහාර ගත් තැනම පෙරලී දපන) කාකමාසක (කවුඩන් විසින් කෑ හැකි සේ උගුරට ආහාර ගත්) භුත්තවමිත (අනුභව කළ දේ වමාරන) යන බ්‍රාහ්මණයන් පස්දෙනාගේ භෝජනය අඵාසුවිහාර නමි. මොවුන් අතරින් ද ආහරහත්‍ථකයා නම් බොහෝ අනුභව කර, තම ශක්තියෙන් නැගීසිටීමට අපහසුව, අත දෙන්න’යි කියා අනුන්ගේ අත අල්ලාගෙන නැගී සිටින්නාය. අලංසාටක නම් කුස ඉතා ඉදිමුණු බැවින් නැගී සිටියත් සලුව ඇඳ පොරවා ගැනීමට අසමත් වන්නාය. තත්‍රවට්ටකයා නම් කෑම වැඩිවීම නිසා නැගී සිටීමට අසමත්ව, එහිම පෙරලෙන්නාය. කාකමාසකයා නම් කපුටන් විසින් ගන්නා තරමට උගර දක්වා ම ආහාරගත් පුද්ගලයායි. භුත්තවමිතකයා නම් ගත් ආහාර මුවින් වළක්වාගත නොහැකිව එතැන ම වමනය කරන්නා යි. මේ පස් ආකාරයෙන් බැහැරව ‘මට පහසු විහරණය වන්නේ යයි ආහාර ගන්නේ ද එය පහසු විහරණය නමි. තවත් බත් පිඬු සතරක් පහක් කෑමට හැකිව තිබිය දී, එපමණ කුස ඉඩ තිබිය දී ආහාර ගැනීම නවත්වා ජලය පානය කරන්නාට සිවු ඉරියවු සුවසේ පැවැත්විය හැකිය. එබැවින් ධර්ම සේනාපති සැරියුත් මාහිමියෝ මෙසේ පෙන්වා දුන්හ.

චත්තාරො පඤ්ච ආලොපෙ අභුත්‍වා උදකං පිවෙ, අලං ඵාසු විහරාය පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො

මෙතැන්හිදී මෙම පාඨයේ පැමිණි කරුණු හෙවත් අංග ගැලපිය යුතුයි. නෙව දවාය යනු එක් අංගයකි. න මදාය යනු තවත් අංගයකි. ඉති පුරාණං ච වෙදනං පටිහංඛාමි නවං ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි යනු තවත් අංගයකි. යාත්‍රා ච මෙ භවිස්සති යනු තවත් අංගයකි. අනවජ්ජතාච ඵසුවිහාරො චාති යනු මෙහි භෝජනානිසංසයයි.

මහාසීව තෙරුන්වහන්සේ වනාහි ඉහත කී සතර අංගයන් ප්‍රතික්‍ෂේප කරති. මතු දැවෙන අංග අට උන්වහන්සේ අනුමත කරති. එහි යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යනු එක් අංගයකි. දෙවන අංගය යාපනාය යන්නයි. විහිංසූපරතියා යනු තෙවන අංගයයි. බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය යනු සිවුවන අංගයයි. ඉති පුරාණංච වෙදනං පටිහංඛාමි යනු පස්වන අංගයයි. නවංච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි යනු සයවන අංගයයි. යාත්‍රාච මෙ භවිස්සති යනු සත්වන අංගයයි. අනවජ්ජතා ච යනු අටවන අංගයයි. ඵාසුවිහාරො යන්න භෝජනානිසංසයයි. මෙසේ අංග අටකින් යුක්ත ආහාරය අනුභව කරයි යන අර්ථයයි.

උපෙක්ඛකො යනු අංග සයකින් යුතු උපේක්‍ෂාවෙන් යුක්තව. සතො කායානුපස්සනා ආදී සිහියෙන් යුක්තව.

උපෙක්ඛකොති ඡළංගු පෙක්ඛාය සමන්නාගතො යන මෙහි අංග සයක් ඇති උපේක්‍ෂා ධර්මය නම් කවරේද? ඤාණාදියයි. ‘ඤාණ’යැයි කී කල්හි අටමහ කුසල් සිත් ලැබේ. ‘රජ්ජන දුස්සන’ (ඇලීම්-ගැටීම්) නැතැයි කී කල්හි දස සිත් අදහස් වේ. ආසේවන වශයෙන් සෝමනස්සය ලැබේ. චක්ඛුනා රූපං දිස්වා යන කාරණ වශයෙන් ‘චක්ඛු’ යැයි ලද ව්‍යවහාරයෙන්, රූප දැකීමට සමත් වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූප දැක. පොරාණ චාර්යවරයෝ මෙසේ කීහ. ‘ඇස සිතක් නොවන බැවින් රූප නොදකියි. මේ චක්ඛු ද්වාරය හා රූපාරම්මණය ගැටීමෙන්, ප්‍රසාදවස්තුක වූ සිතින් රූප දකියි. මෙබඳු තැන්හිදී ‘දුන්නෙන් විදී’ යනාදියෙහි මෙන්, උපකරණ පිළිබඳ කථාව (සම්භාර කථා) වේ. එහෙයින් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූප දැක යැයි මෙසේ අර්ථ ගතයුතුයි.

නෙව සුමනො ලෝභය ඉපදීම් වශයෙන් නොසතුටු වෙයි. දුම්මනො තරහ ඉපදීම් වශයෙන් දුෂ්ට සිත් ඇතිවේ. උපෙක්ඛකො හොති ඉපදීමෛන්, පැමිණෙන ආකාරයෙන් බලා සිටියි. අපක්‍ෂපාතීව ඉරියවු පවත්වයි. සතො සම්පජානො සිහිය ඇතිව ඤාණයෙන් යුක්තව. මනාපං නාභිගිජ්ඣතී මනවඩන ඉෂ්ටාරම්මණයන්හි ගිජු නොවෙයි. නො පතයි. නාභිහසති සතුටු නොවෙයි. න රාගං ජනෙති ඒ ඒ තැන ඇලීම නූපදවයි. තස්සට්ඨිතොව කායො හොති ඒ ක්‍ෂීණාස්‍රවයාගේ චක්‍ෂු ආදී කය කර්මයෙන් තොර වූ බැවින්, සිටියේ නිශ්චල වූයේ වේ. අමනාපං අනිෂ්ටාරම්මණය න මංකු හොති දෝමනස්ස බවට පත් නොවේ. අප්පතිට්ඨිත චිත්තො ක්‍රෝධ වශයෙන් සිටි සිත් ඇත්තේ නොවේ. අලීනමනසො නොහැකිලුණු සිත. අව්‍යාපන්න චෙතසො ව්‍යාපාද රහිත සිත.

රජනීයෙ න රජ්ජති ඇලිය යුතු වස්තුවෙහි රාග නූපදවයි. දොසනීයෙ න දුස්සති දෝෂ (ද්වේෂ) ඉපදවිය යුතු වස්තුවෙහි ද්වේෂ නූපදවයි. මොහනීයෙ න මුය්හති මුළාවන වස්තුවෙහි මෝහය නූපදවයි. කොපනීයෙ න කුප්පති ක්‍රෝධ ඉපිදවිය යුතු වස්තුවෙහි නොසැලී සිටියි. මදනීයෙ නමද්දති මදයෙන් යුක්ත විය යුතු වස්තුවෙහි නොගිලා බැස සිටියි. කිලෙසනීයෙ න කිලිස්සති තැවීම්, කෙළෙසීම් සිදුවිය යුතු වස්තුවෙහි නොතැවේ. නො කෙළෙස්. දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තො රූපාරම්මණයෙහි චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දක්නා ලද්ද පමණි. සුතෙ සුතමත්තො ශබ්දයතනයෙහි ශ්‍රෝත විඤ්ඤාණයෙන් ඇසුවා පමණි. මුතෙ මුතමත්තො ඝාණ, ජිව්හා, කාය විඤ්ඤාණයන්ගෙන් අරමුණු පැමිණ ස්පර්ශ කිරීම සිදුවූවා පමණි. විඤ්ඤාතෙ විඤඤාතමත්තො මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් ධර්ම කරුණු දැනගත්තා පමණි. දිට්ඨෙ න ලිප්පති චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දක්නා ලද රූපාරම්මණයෙහි තෘෂ්ණා නැතිවූයේ ම වේ. අනපායො අල්ප වූ හෝ දුෂ්ට සිතක් නැතිව.

සංවිජ්ජති විද්‍යමාන වේ. ලැබේ. පස්සති බලයි. ඡන්‍දරාගො ස්නේහය, සෙනෙහස. රූපාරමං රූපයේ සිත පිනවීම ඇත්තේනුයි රූපාරාම නම් වේ. රූපයෙහි ඇලුණේය යන අරුතින් රූපරතං. රූපයෙන් සතුටු වූ යන අරුතින් රූප සම්මුද්දිතං.

දන්තං නයන්ති සමිතිං උයකෙළි මණ්ඩලාදියෙහි දී රැස් වූ මහා ජනකාය මැදට යන්නෝ දමනය වූ, හොඳටම හීලෑ වූ ගොනෙකු හෝ අශ්වයෙකු යෙදූ යානයකින්ම යති. රාජා ඉහත කී මහාජන රැස්වීම් ආදියට යන රජු ද හික්මුණු සත්ත්වයකු පිට ම නගියි. මනුස්සෙසු මනුෂ්‍යයන් අතරෙන් ද සතර ආර්ය මාර්ගයන්ගෙන් ම දමනය වූ නිර්විෂ පුද්ගලයාම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. යොති වාක්‍යං මෙක් මෙබඳු වූ ඉතා දරුණු, ඉවසිය නොහැකි වදන් නැවත නැවත කියන කල්හිදු ඉවසත් ද ප්‍රතිචාර නොදක්වයි ද නොවෙහෙසේ ද මෙබඳු දැමුණු පුද්ගලයා ශ්‍රේෂ්ඨය යන අරුතයි.

අස්සතරා අශ්ව දෙනකට (වෙළඹකට) කොටලුවකු නිසා උපන්. ආජානියා අශ්වයන් දමනය කරන්නෙක් යම් දෙයක් කරයි ද එය වහා දැනගත හැකි අශ්වයෝ සින්‍ධවා සින්‍ධු රටේ උපන් අශ්වයෝ. මහානාගා කුඤ්ජර නම් වූ මහා ඇත්තු අත්ත දන්තො මේ අශ්වතරීය හෝ සෛන්‍ධව අශ්වයෝ හෝ කුඤ්ජර ඇත්තු හෝ උතුම් දමනයෙන් දැමුණාහුය. යමෙක් වනාහි සිවු මාර්ග සංඛ්‍යාත ආත්ම දමනයෙන් දැමුණාහු ද උතුම් නිවන සෙවුනා වූ ඒ ක්‍ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ මෙකී දැමුණු සියලු ම සත්ත්වයන්ට වඩා ඉතා උතුම් වෙති යන අර්ථයයි.

නහි එතෙහි යානෙහි මේ ඉහත දැක්වූ ඇත්, අස් ආදී යානයන්ගෙන් කිසිදු පුද්ගලයෙකුට සිහිනෙන්වත් යා නොහැකි විරූ හෙයින් ‘අගත’ නම් වූ නිර්වාණයට එම බාහිර යානාවලින් යා නොහැක. පූර්ව භාගයේදී ඉන්‍ද්‍රිය දමනයෙන් දැමුණා වූ ද අපරභාගයෙහි ආර්ය මාර්ග භාවනාවෙන් මනාව දැමුණා වූ ද තමන්ම දැමුණාව වූ, නිවන සෙවුනා වූ ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා ඒ නොගියවිරූ දිශාවට යයි. දාන්ත භූමියට පැමිණෙයි. එනිසා ආත්ම දමනයම උතුම්ය යන අර්ථයයි.

විධාසු නවිකම්පන්ති ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨයාට වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’යි ආදී වශයෙන් පවත්වන මාන විධීන්හි නොසැලෙති. ඉන් පීඩා නොවෙති. විපපමුත්තා පුනබ්භවා පුනර්භවය, ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් නැවත නැවත ඉපදීම නැතිකර ඉන් මනාව මිදුනෝය. මිදී සිටිති. දන්තභූමිං අනුප්පත්තා ඒකාන්ත දමනයට අර්හත්ඵල භූමියට පැමිණ සිටිති. තෙ ලොකෙ විජිතාවිනො ඒ රහතන් වහන්සේලා සත්ත්ව ලෝකයෙහි දිනුවන් අතරින් ද දිනූ බැවින් ‘විජිතවන්ත’ නම් වෙති.

යම් හෙයකින් වැඩු ඉන්‍ද්‍රිය ඇති නිර්භය නිර්විකාර තැනැත්තේ දැමුණේ වේද එහෙයින් එම අර්ථය දක්වමින් යස්සින්‍ද්‍රියානි යන ගාථාව කියන ලදී. එහි අර්ථ මෙසේය. යමෙකුගේ චක්ඛු ආදී යස ඉඳුරන් ගෝචර භාවනාවෙන් අනිත්‍යාදී ත්‍රිලක්‍ෂණ ආරෝපනය කර, වාසනා භාවනාවෙන් සතියෙන් යුක්ත බව නැමති සුගන්ධාලේපය ද තවරා වඩන ලද්දේ ද, ඒ ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය අධ්‍යාත්මික ගෝචර භාවනාවෙන් මෙන්ම බාහිරවද වඩන ලද්දේනුයි සබ්බලොකෙ නම් වේ. යම් යම් තැනෙක ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ විකලාතවක් හෝ විකල බවක් පහළ වේනම් එහි ගිජු නොවීම් වශයෙන් ඉඳුරන් වඩන ලදී. මෙසේ නිබ්බිජ්ඣං බව දැන, මනාව දැන මෙලොව, පරලොව ද තමන්ගේ හා අනුන්ගේ සන්තතිය, ස්කන්ධ ලෝකයාගේ සැරීම මරණය අපේක්‍ෂාවෙන් කාලය ගතකරයි. ජීවිතින්‍ද්‍රියේ ක්‍ෂය වීම, මරණය අපේක්‍ෂා කරයි. බලාපොරොත්තු වේ. මරණයට භය නොවේ. එය කියන ලදී.

‘මරණෙ මෙ භයං නත්‍ථි - නිකන්ති නත්‍ථි ජීවිතෙ’

‘නාභිකංඛාමි මරණං - නාභිකංඛාමි ජීවිතං, කාලං ච පතිමානෙමි - නිබ්බිසං භතකො යථා’

භාවිතො සදන්තො මෙසේ වඩනා ලද ඉඳුරන් ඇති ඒ දැමුණු පුද්ගලයා.

නිස්සයතා තණ්හා දෘෂ්ටි නිශ්‍රය බව ඤත්‍වා ධම්මං අනිත්‍යාදී වශයෙන් ධර්මය දැන. අනිස්සිතො මෙසේ ඒ නිශ්‍රයයන්ගෙන් මිදී, අනිශ්‍රිතව නිශ්‍රයයන්ගේ අභාවයෙන් හැර, අන්තැනක ධර්ම ඤාණය නොමැති බව මෙහිදී දීපනය කරයි. භවාය විභාවාය වා ශාස්වතව හෝ උච්ඡේදව හෝ මේ ගාථාවේ නිද්දේසයේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.

තං බ්‍රෑමි උපසන්තො මෙබඳු එක් එක් ගාථාවෙන් කියන ලද ඒ රහතන් වහන්සේ උපශාන්ත වූවෙකැයි කියමි. අතරි සො විසත්තිකං උන්වහන්සේ මේ පැතිරීගිය බැවින් ඇලුම් ඇතිකරන විසත්තික නම් මහා තණ්හාව තරණය කළ සේක.

අත්තනො දිට්ඨියා රාගො අභිජ්ඣාතාය ගන්‍ථො තමන් ගන්නා ලද දෘෂ්ටියේ ඇලීම්, රැඳීම් සංඛ්‍යාත රාගය අභිජ්ඣා (දැඩි ලෝභ සහගත) කාය ග්‍රන්ථයයි. පරවාදෙසු ආඝාතො අප්පච්චයො අනුන්ගේ වාදයන්හි හා ප්‍රතිවාදයන්හි කෝපය ද සතුටු නොවීම ද යන ව්‍යාපාදය කාය ග්‍රන්ථයයි. අත්තනො සීලංවා වතං වා තමන් විසින් ගන්නා ලද මෛථුන ධර්මයෙන් වැලකීම නම් වූ සීලය හෝ ගෝව්‍රතාදී ව්‍රතයක් හෝ සීලබ්බතං වා ඒ දෙකම හෝ පරාමසති මෙයින් පාරිශුද්ධිය වේයයි ආදී වශයෙන් දැඩිව අල්ලා ගනියි. අත්තනො දිට්ඨි ඉදං සච්චාභිනිවෙසො කාය ගන්‍ථො තමන් විසින් ගත් දෘෂ්ටියෙන්. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤං ‘මෙයම සත්‍යය, සෙසු දහම් බොරු යැ’යි නුනුවණින් අල්ලා ගත් දෘෂ්ටිය ඉදං සත්‍යාභිනිවේෂණ කාය ග්‍රන්ථයයි. ගන්‍ථා තස්ස න විජ්ජන්ති ඒ ක්‍ෂීණාස්‍රවයාට දෘෂ්ටි ග්‍රන්ථ දෙක සෝවාන් මාර්ගයෙන් දුරු වේ. අනාගාමී මාර්ගයෙන් ව්‍යාපාද කායග්‍රන්ථය දුරුවේ. අර්මත් මාර්ගයෙන් අභිධ්‍යා කාය ග්‍රන්ථය දුරු වේ.

දැන් ඒ උපශාන්ත වූ පුද්ගලයාම පසසමින්. න තස්ස පුත්තා යනාදිය කියන ලදී. එහි අත්‍රජ ආදී වශයෙන් පුත්තු සිවු දෙනෙකි. මෙහිදී ද පුතාට අයත් වස්තුව ද පුත්‍රාදී නාමයෙන්ම කියන ලදැයි දතයුතුයි. තෙහිස්ස න විජ්ජං ඔවුන්ගේ අභාවයෙන් පුත්‍රාදීහු යමෙකුට නොවෙත් ද අත්තා ආත්මය ඇතැයි යැයි ගන්නා ලද ශාස්වත දෘෂ්ටිය නැත. නිරත්තා ආත්මය විනාශ වේ යැයි ගන්නා ලද උච්ඡේද දෘෂ්ටිය නැත.

ගහිතං නත්‍ථි ගතයුත්තක් නැත. මුඤ්චිතබ්බං නත්‍ථි අත්හළ යුත්තක් නැත. යස්ස නත්‍ථි ගහිතං යම් පුද්ගලයකුට තණ්හාදී වශයෙන් ගතයුත්තක් නැත. තස්ස නත්‍ථි මුඤ්චිතබ්බං ඒ පුද්ගලයාට අත්හළ යුත්තක් නැත. ගාහමුඤ්චනා සමතික්කන්තො ගැනීම ද මිදීම ද ඉක්මවූයේ. වුද්ධිපරිහානි වීතිවත්තො වැඩීම ද හානිය ද ඉක්මවා සිටියේ.

යෙන නං වජ්ජුං පුථුජ්ජනා අථො සමණ බ්‍රාහ්මණා යම් රාගාදී වරදකින් දෙව් මිනිස් ආදී සියලු පුහුදුන් පුද්ගලයෝ ද ශාසනයෙන් බාහිර වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ද ඒ රහතන් වහන්සේට ‘ඇලුණෙකි’යි ‘ගැටුනෙකි’යි කියන්නේ නම් තං තස්ස අපුරක්ඛෙතං ඒ රාගාදී වැරදි ඒ රහතන් වහන්සේ විසින් පෙරටු නොකරන ලද්දේ ය. තස්මා වාදෙසු නෙජති එකරුණෙන් නින්දා වචනයන්හි කම්පා නොවේ. නෙජතී යනු නිද්දේසයේ උදෙසන පදයයි.

න ඉඤ්ජති නොසැලේ. න චලති එහි කම්පා නොවේ. න වෙධති කම්පා වීමට අසමත් බැවින් නොසැලේ. තප්පවෙධති කම්පා නොවේ. න සම්පවෙධති නො පෙරැළේ.

න උස්සෙසු වදතෙ විශිෂ්ටයන් අතුරෙහි තමා ද ඇතුලත් කර, ‘මම විශිෂ්ටයෙක්මි’යි අතිමාන වශයෙන් නො පවසයි. ඉතිරි දෙපදයෙහි ද මේ න්‍යායෙන් අර්ථ දතයුතුයි. කප්පං නෙති අකප්පියො ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයා මෙබඳු දෙවැදෑරුම් වූ කල්පයට නොපැමිණේ. කුමක් නිසා ද? නොකැප වූවෙකි ප්‍රහීණ වූ කල්පන ඇත්තෙකැයි කියන ලද බැවිනි. මේ ගාථාවේ නිද්දේසයේ ද අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.

සකං මගේ යැයි ගන්නා ලද. අසතා ච න සොචති අවිද්‍යා මානවන බැවින්, නොමැති බැවින් ශෝක නො කරයි. ධම්මෙසු ච න ගච්ඡති සියලු ධර්මයන්හි ඡන්‍දාදී වශයෙන් ඇලීමට නොයයි. ස වෙ සන්තොති වුච්චති ඒ මෙබඳු වූ නරෝත්තමයා ශාන්ත වූවෙකි යි කියනු ලැබේ. මේ ගාථාවේද නිද්දේසය ප්‍රකට වූ අර්ථ ඇත්තකි. මෙසේ අර්හත්භාවය දක්වා දේශනාව ගෙනවුත් නිමා කරන ලදී. මෙම සූත්‍ර දේශනාවසානයේ දී කෙළ ලක්‍ෂ ගණනක් දෙවියෝ අර්හත්ඵලයෙහි පිහිටියහ. සෝවාන් ආදී මගඵල ලැබූවන්ගේ සංඛ්‍යාවක් නම් නැත.

සද්ධම්මපජ්ජොතිකා නම් මහා නිද්දේසට්ඨකථාවේ

දසවන පුරාභේද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.