11. කලහවිවාදසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

11. කලහවිවාදසූත්‍රනිර්දේශ වර්ණනාව

එකොළොස්වන කලහ විවාද සූත්‍ර නිර්දේශයේ කුතො පහූතා කලහ විවාදා කලහය ද එහි පූර්වභාගය වූ විවාදය ද යන මේවා කොතැනින් උපන්නේ ද? පරිදෙවසෝකා සහමච්ඡරා වා පරිදේව ශෝකයෝ ද මාත්සර්යයෝ ද කොතැනින් උපන්නාහු ද? මානාතිමානා සහ පෙසුනා ච මානයෝ ද අතිමානයෝ ද පිසුනාවාචයෝ ද (කේලාම්) කොතැනින් උපන්නාහු ද? තෙ ඒ සියලු අටවැදෑරුම් කෙලෙස් ධර්ම. තදිංස බ්‍රෑහි ඒ මවිසින් විමසූ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වදාළ මැනවි. මම ඒ ඉල්ලීම කරමි. යාචනාර්ථයේ ‘ඉංස’ යන නිපාතය යෙදේ.

එකෙනාකාරෙන එක් අයුරකින්, අපරෙන ආකාරෙන අනික් කාරණයකින් අගාරිකා දණ්ඩපසූතා ගෘහපතියෝ ද ගෘහපතීන් විහෙසවති. පබ්බජිතා ආපත්තිං ආපජ්ජන්තා අනගාරිකයෝ, සත් ආපත්තිවලින් එකකට පැමිණෙන්නෝ.

කුතො පහූතා කොතැනින් වූවාහු ද? කුතො ජාතා කොතැනින් උපන්නාහු ද? කුතො සංජාතා කොතැනින් හටගත්තාහු ද? උපසර්ගයොදා පද වඩන ලදී. කුතො නිබ්බත්තා කොතැනින් නිපන් ලක්‍ෂණයට පැමිණියාහු ද? උපසර්ග යොදා පදය වැඩිකරන ලදුව කුතො අභිනිබ්බත්තා යි කියන ලදී. කුතො පාතුභූතා කොතැනින් ප්‍රකට වූවාහුද? කිං නිදානා ආදියෙහි තමාගේ ඵලය නිදන් කෙරේනුයි නිදානං. මෙයින් ඵලය හටගත්තේනුයි සමුදයො. මෙයින් ඵලය හටගනියි ජාති. මෙයින් ඵලය ප්‍රභවය වේනුයි පභවො. මූල පුච්ඡති යනු කලහයට හේතුව විමසයි. කාරණය, හේතුව වනාහි පිහිටීම් වශයෙන් ‘මූල’ නම් වේ. තමාගේ ඵල නිෂ්පාදනය සඳහා පිහිට වේ. පවත්තේනුයි හෙතු. ‘එසේනම් මෙය ගනිවු’ යයි දක්වන්නාක් මෙන් තමාගේ ඵලය තැන්පත් කරයිනුයි නිදානං. මෙයින් ඵලය හට ගනීනුයි සම්භවො. මෙයින් ඵලය ප්‍රභවය වේනුයි පභවො. මෙහි ඵලය හටගනියි හෝ මෙයින් ඵලය හටගනියි නුයි සමුට්ඨානං. තමාගේ ඵලය ගෙනඒනුයි ආහාරො. ප්‍රතික්‍ෂේප නොකළ යුතු යන අර්ථයෙන් තමාගේ ඵලය ඇලුම් කෙරේනුයි ආරම්මණං. මෙය නිසා, මේ හේතුවෙන් අත්නොහැර මේ ඵලය පැමිණේ පවතියිනුයි පච්චයො. මෙයින් ඵලය හටගනියිනුයි සමුදයො. මේ ආකාරයෙන් මෙම පදයන්ගේ වචනාථ දතයුතුයි. ඒ සඳහා ‘කලහයේ ද විවාදයේ ද මූලය, හේතුව විචාරයි’ ආදී වශයෙන් දේශනාව පවත්වන ලදී.

පියප්පහූතා ප්‍රිය වස්තුවෙන් හටගන්නා ලදී. මච්ඡරියයුත්තා කලහා විවාදා මේ කලහ විවාදාදිය ප්‍රියවස්තු හේතුවෙන් ම පමණක් නොව මසුරුකම නිසාත් ඇතිවේ යැයි දක්වයි. කලහ විවාද යන ශීර්ෂයෙන් ම සියලුම ඒ ක්ලේශ ධර්ම ඇතිවේයැයි මෙහිදී කියන ලද බව දතයුතුයි. මසුරුකම නිසා කලහවිවාද ඇතිවන්නාක් මෙන් විවාද ඇති වූ කල්හි කේක්ලාම් බස ද ඇති වේ. එනිසා විවාද ජාතෙසු ච පෙසුනානී යි කියන ලදී. මේ ගාථාවේ නිද්දේසය ඉතා ප්‍රකට වූ අර්ථ ඇත්තක් ම වේ.

පියාසු ලොකස්මිං කුතො නිදානා යෙ චාපි ලොභා විචරන්ති ලොකෙ ප්‍රියවස්තු නිසා කලහ ඇතිවේ යැයි මෙහිදී කියන ලදී. ලෝකයේ ඒ ප්‍රියවස්තූන්ට කුමක් නිදාන වේද? කුමකින් උපන්නේ ද? හුදෙක් ප්‍රිය වස්තු පමණක් නොවේ. යම් ඒ ක්‍ෂත්‍රියාදී රජවරු ලෝභයෙන් හැසිරෙත්ද ලෝභ හේතුවෙන්, ලෝභයෙන් මැඩී හැසිරෙත්ද ඔවුන්ගේ ඒ ලෝභය ද කොතැනින් උපන්නේ ද? යන අර්ථ දෙක ම මේ එකම ප්‍රශ්නයෙන් විමසයි. කුතො නිදානා යන මෙහි කුමක් නිදාන වේද? කුමක් හේතු වේද? යන අරුතින් කිං නිදානා, කිං හේතුකා යි ප්‍රථමා විභක්ති වචනයට ‘කුතො’ යන ආදේශ වූ බව දතයුතුයි. මෙහි සමාසයක් වන බැවින් ලෝපය සිදු නොවේ. නැතහොත් ‘නිදාන’ යනු උපන්, හටගත් යන අර්ථ දෙන්නකි. එහෙයින් කුතො නිදානා යන්නෙන් කොතැනින් උපන්නේ ද? කොතැනින් හටගත්තේ ද’යි කියන ලදී. ආසා ච නිට්ඨා ච ආශාව ද ඒ ආශාවේ සමෘද්ධිය ද. යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්ති යම් මිනිසකුට පිහිටක් වේද, පරලොව සඳහා පිහිට වේනුයි කියන ලදී. මේ ප්‍රශ්නය එකක්මය.

දීපා හොන්ති පිහිටක් වෙයි. සරණා හොන්ති දුක් නැසීමට උපකාරී වේ. නිට්ඨා පරායනො හොතී සමෘද්ධිය පිහිට කර සිටියි.

ඡන්‍ද නිදානානි කාමච්ඡන්‍දය නිදාන කර ඇත. යෙචාපි ලෝභා විවරන්ති යම් ඒ ක්‍ෂත්‍රියාදීහු ලෝභයෙන් හැසිරෙත් ද ඔවුන්ගේ ඒ ලෝභ සිත ද කාමච්ඡන්‍ද නිදාන කරන උපදියි යැයි යන අර්ථ දෙකම එකම පිළිතුරෙන් විසඳයි. ඉතො නිදානා කාමච්ඡන්‍දය නිදාන කරගත්තේමයැයි කියන ලදී. මේ කාමච්ඡන්‍දයෙන් යන්න පර්යේෂණ කැමැත්ත ආදී ඡන්‍දය සඳහා කියන ලදී. ලෝභාදිය ඡන්‍දය නිදාන කරගෙන ඇතිවේ. ‘ඉතො නිදානා’ යන වචනයේ පදසිද්ධිය ‘කුතො නිදානා’ යන්නට පැවසූ පරිදි දතයුතුයි. ආශාවේ සමෘද්ධිය නිට්ඨා යි කියන ලදී. අදහස් නිෂ්පත්තිය යයි ලෝකයෙහි කියනු ලැබේ.

විනිච්ඡයා තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි විනිශ්චය. යෙචාපි ධම්මා සමණෙන වුත්තා යම් අන්‍ය වූ ද ක්‍රෝධාදිය සමග සම්ප්‍රයුක්තව වූ හෝ ඊට සමාන වූ අකුසල ධර්ම පිළිබඳව බුද්ධ ශ්‍රමණයන් විසින් දේශනා කරන ලද්දේ ද ඒ කෙලෙස් දහම් කුමකින් උපදින්නේ ද?

අඤ්ඤජාතිකා අන්‍ය ස්වභාව ඇති. අඤ්ඤ විහිතකා අනෙකෙකු විසින් කියන ලද කරුණාවෙන් සිටී. සමිත පාපෙන නිවා දැමූ පව් ඇති තැනැත්තා විසින් බාහිත පාපධම්මෙන ප්‍රහීණ කරනලද ලාමක ධර්ම ඇත්තහු විසින් භින්නකිලෙස මූලෙන කෙලෙස් මුල් බිඳ දමා සිටියහු විසින් සබ්බාකුසල බන්‍ධනා පමුත්තෙන දොළොස් අකුසල් බන්‍ධන මුදා සිටියහු විසින්. වුත්තා කියන ලදී. පවුත්තා ප්‍රකාශයට පත්කරන ලදි.

තමුපනිස්සාය පහොති ඡන්‍දො ඒ සුඛ දුක්ඛ වේදනාව, ඒ දෙකින්ම යුතු සාතාසාත වේදනාව නිසා සංයෝග, වියෝග ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් ඡන්‍දය උපදී. මෙපමණෙකින් ලෝකයෙහි ප්‍රියවස්තු කෙරෙහි කාමච්ඡන්‍දය කුමකින් ඇතිවේද’යි යන මේ ප්‍රශ්නය විසඳන ලදී. රූපෙසු දිස්වා විභවං භවඤ්ච රූපයන්හි විනාශයත් ඉපදීමත් දැක. විනිච්ඡයං කුරුතෙ ජන්තු ලොකෙ අපායාදී ලෝකයේ මේ සත්ත්වයා භෝගාධිගමය සඳහා තණ්හා දෘෂ්ටි විනිශ්චය අත්තා මෙ උප්පන්නො යනාදී නයින් දෘෂ්ටි විනිශ්චය කරන්නේය. මෙපමණෙකින් ‘තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි විනිශ්චයෝ කොතැනින් උපන්නාහු ද?’ යන මේ ප්‍රශ්නය විසඳන ලදී.

සාතා සාතං නිස්සාය මිහිරි වූ ද, නොමිහිරි වූ ද දෙය උපනිශ්‍රය කර. ඉට්ඨානිට්ඨඤ්ච ඉෂ්ටාරම්මණය ද අනිෂ්ටාරම්මණය ද.

සුරාමෙරය මජ්ජපමා දට්ඨානානුයොගං යන මෙහි සුරා යන පූවසුරා, පිටිසුරා, බත්සුරා, කිණ්ණ පක්ඛිත්ත (රා මණ්ඩි දැමූ) සහ සම්භාර සංයුත්ත යනාදී පංච සුරාවයි. මෙරයං පුප්ඵාසව, ඵලාසව, මධ්වාසව, ගුලාසව, සම්භාර සංයුත්ත යැයි මද්‍යසාර පහකි. ඒ සියල්ල මත්භාවය ඇතිකරන බැවින් ‘මජ්ජ’ නම් වේ. පමාදට්ඨානං ප්‍රමාදයට හේතුවන, යම් සිතකින් ඒ මද්‍යපාන බොන්නේ ද ඒ ක්‍රියාවට මේ තවත් වචනයකි. අනුයොගං ඒ සුරාමේරයන් මද්‍යසාරයන්, මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතුවන පරිදි ගැනීම නැවත නැවත කිරීමයි.’ මේ මද්‍යසාර ගැනීමෙන් මගේ උපන් භවභෝග පිරිහී යයි. නූපන් භව භෝග සම්පත් නූපදියි. ඒ නිසා මගේ භව භෝග සම්පත් පිරිහීමට ක්‍ෂය වීමට යන්නේ යැයි දනියි’ සෑමතැන්හිම මෙසේ අර්ථ ගත යුතුයි. විකාල විසිඛා චරියානුයොගං නොකල්හි. වීථි සංචාරයන්හි යෙදීම. සමජ්ජාභිචරණං නෘත්‍යාදිය බලමින් පිරිස් මැද හැසීරීම. ආලස්සානුයෝගං කායික අලස භාවයෙන් යුතුව. අපාය මුඛනි වා න සෙවති භෝගයන් විනාශ වන මාර්ගාදිය හෝ සේවනය නොකරයි.

කසියා වා කෘෂිකර්මාන්තයෙන් හෝ වානිජ්ජාය වා ධාර්මික වෙළඳාමෙන් හෝ ගොරක්ඛෙන ගවපාලනයෙන් හෝ. ඉස්සත්‍ථෙන වා දුනු ශිල්පාදියකින් හෝ රාජාපොරි සෙන වා රාජ්‍ය සේවයෙන් හෝ සිප්පඤ්ඤතරෙන වා කුඹල් කර්මාන්තය ආදී අනෙකුත් ශිල්පයකින් හෝ පටිපජ්ජති ප්‍රයෝග කරයි. චක්ඛුස්මිං උප්පන්නො ජානාති සසම්භාර චක්‍ෂුව උපන් කල්හි දැනගනියි. අත්තා මෙ උප්පන්නො දෘෂ්ටිය ගනියි. චක්ඛුස්මිං අන්තරහිතෙ ඒ ඇස් නැසුණු කල්හි. අත්තා මෙ අන්තරහිතො මගේ ආත්මය නැසුණේයැයි යන දෘෂ්ටිය ගනියි. විගතො මෙ අත්තා මගේ ආත්මය ඉක්මගියේය. නැසුණේය. සොත සමිං යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථ ගත යුතුයි.

එතෙපි ධම්මා ද්වයමෙව සන්තෙ මේ ක්‍රෝධාදී ධර්මයෝ සාත අසාත යන ධර්ම දෙක ඇති කල්හිම ඇති වෙති උපදිති. මෙපමණකින් තුන්වන ප්‍රශ්ණයද විසදන ලදී. දැන් යමෙක් මෙසේ විසඳන ලද මේ ප්‍රශ්නවල, සැකසංකා සහිත බවට පත්වන්නේ නම්, ඒ ඔහුගේ සැක සංකා ප්‍රහානය කිරිමට උපායක් දක්වමින් ‘කථංකථි ඤාණපථය සික්ඛෙ’ යන්න වදාළහ. ඤාණ දර්ශන ඤාණාධිගමනය සඳහා ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවේ හික්මෙන්නේ යැයි කියන ලදී. කුමක් හෙයින් ද? ඤත්‍වා පවුත්තා සමණෙන ධම්මා බුද්ධ ශ්‍රමණය විසින් දැනගෙනම ධර්මය වදාළ හෙයිනි. උන්වහන්සේට ධර්මය පිළිබඳ අවබෝධයක් නම් නැත. තමාට ඥාණය නොමැති හෙයින් ම ඔවුහු ඒ ධර්ම කරුණු අවබෝධ කර නොගන්නේ ඒ ධර්මය නොමදන්නෝය. එය දේශනාවේ දෝෂයක් නොවේ. එනිසා තථාගතයන් හික්මීම දේශනා කරන ලදී.

පරික්ඛෙප බන්‍ධනෙන වා බද්ධො බන්ධනාගාරගත කරන බන්‍ධනයෙන් බඳනා ලදී. පරික්ඛ බන්‍ධනෙන වා වැටකින් වටකර හෝ බඳින ලද්දේ නම් වේ. තස්ස බන්‍ධනස්ස මුත්තත්‍ථාය ඒ කියන ලද ආකාර ඇති බන්‍ධනයන්ගෙන් මිදීමට.

ඤාණම්පි ඤාණපථො මුලින් උපන් ඤාණය ඉන් අනතුරුව උපන් ඤාණයම හැසිරෙන මාර්ගයක් වේනුයි ඤාණය ද ඤාණපථයක් වේ. ඤාණස්ස ආරම්මණම්පි ඤාණපථො ඤාණයට ප්‍රත්‍යය වී එහි එල්බී ඉපදෙන හෙයින් ඤාණපථයයි. ඤානසහභූනොපි ධම්මා ඤාණපථො ඤාණය සමග එකට උපන් අවශේෂ චිත්ත චෛතසික ධර්ම ඤාණපථ යි. දැන් උපමාවකින් කරුණු දක්වමින් “ආර්යමාර්ගය, ආර්යපථය, මෙනි” යනාදිය කියන ලදී.

කථං කථි පුග්ගලො විචිකිච්ඡාව ඇති පුද්ගලයා. සකඞ්ඛො සැක සංකා සහිත. සවිලෙඛො සිතේ හිරි ඇතිව. සදෙවළහකො සැක සහිතව සච්චිකච්ඡො සැකයෙන් යුක්තව ඤාණාධිගාමය ඤාණ ප්‍රතිලාභය සදහා. ඤාණසච්ඡිකිරියා ය ඤාණයේ ප්‍රත්‍යක්‍ෂකරණය සඳහා සනිදානං මම නිදාන සහිතව, ප්‍රත්‍යය සහිතව ධර්මදේශනා කරමි. සප්පටිහාරියං නෛර්යානික වූ දෙය නෛර්යාණික කර නො අප්පටිහාරියං අනෛර්යාණික වූවක් නොකර නෛර්යාණික වූවක් කර දහම් දෙසමි.

සාතං අසාතඤ්ච කුතො නිදානා යන මෙහි සාතසාතං යන මෙහි සුව දුක් වේදනාව ම අදහස් කරන ලදී. න භවන්ති හෙතෙ මේ ධර්මය නොවෙත් ද? විභවං භවඤ්චාපි යමෙතමත්‍ථං එතං මෙ පබුදහි යතො නිදානං සාතසාතයන්ගේ විනාශය ද පහළවීම ද යන මේ යම් අර්ථයක් ලිංගව්‍යාක්තියෙන් මෙහි තබන ලදී. මෙය කියන ලද්දේය. “සාතාසාතයන්ගේ විනාශය ද පහළවීම ද” යන මේ ප්‍රකාශයේ අර්ථ මා හට කියන්න. ඊට නිදාන කුමක් ද? මෙහි ද සාතසාතයන්ගේ නැතිවීම, ඇතිවීම වස්තු කරගත් විභව, භව දෘෂ්ටීහුම නැතිවීම (විභව) ඇතිවීම (භව) වශයෙන් අර්ථ දතයුතුයි. ඒ එසේමැයි ගාථාවෙහි දී මේ ප්‍රශ්නය විසඳමින් භව දෘෂ්ටියටත් විභව දෘෂ්ටියටත් ස්පර්ශය නිදාන වේ යැයි කියවේ. මෙම ගාථාවෙහි නිද්දේසයේ අමුතුවෙන් අර්ථ කිවයුත්තක් නැත.

ඉතො නිදානං ස්පර්ශය (ඵස්සය) නිදාන කරගෙන. මේ ගාථාවේ හා නිද්දේසයේ ද කිවයුත්තක් නැත.

[missing trans]

නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිච්ච සම්ප්‍රයුක්ත නාමය ද වස්තු ආලම්භන රූපය ද නිසා රූපෙ විභූතෙ න ඵුසන්ති ඵස්සා රූපය ඉක්මවූ කල්හි පංච ස්පර්ශයෝ ස්පර්ශ නොකෙරති.

තිණ්ණං සංගති ඵස්සො ඇස, රූපය, විඤ්ඤාණය යන තුනේ එකතුවීමෙන් ස්පර්ශය හටගනියි. චක්ඛු ච රූපා ච රූපස්මිං ප්‍රසාද චක්‍ෂුවද රූපාලම්බනයෝද රූප කොටසෙහි රූප භාගයේ කොටැ, චක්ඛු සම්ඵස්සං ඨපෙත්‍වා ඉහත කී ධර්ම තුනේ එකතු වීමෙන් උපන් ස්පර්ශය හැර සම්පයුත්තකා ධම්මා නාමස්මිං අවශේෂ වූ වේදනා දී ස්පර්ශයක් සමග එකට උපන් ධර්ම නාම කොටසෙහි වැටේ. සොතඤ්ච පටිච්ච යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි.

චතුහාකාරයෙහි රූපං විභූතං හොති සතර අයුරකින් රූපය ඉක්මවන ලදී. ඤාත වීතිවත්තෙන ප්‍රකට කර ඉක්මවීමෙන් තීරණ විභූතෙන අනිත්‍යදී වශයෙන් තීරණය කර. ඉක්මවීමෙන් පහාන විභූතෙන ජන්‍දරාග ප්‍රහාණ වශයෙන් ඉක්මවීමෙන්. සමතික්කම්ම විභූතෙන සතරවැදෑරුම් අරූප සමාපත්තීන්ගේ ප්‍රතිලාභ වශයෙන් ඉක්මවීමෙන්.

කථං සමෙතස්ස කෙසේ පිළිපන්නහුට. විභොති රූපං රූපය පහළ නොවේද? න විභවෙය්‍ය වා සුඛං දුක්ඛං වා ඉෂ්ටානිෂ්ට රූප පිළිබඳවම විචාරයි.

ජානෙය්‍යාම දැන ගන්නෙමු. අජානෙය්‍යාම විශේෂයෙන් දැනගන්නෙමු. පජානෙය්‍යාම ප්‍රකර්ශ වශයෙන් දැනගන්නෙමු. පටිවිජානෙය්‍යාම මනාව දැනගන්නෙමු. පටිවිජ්ඣෙය්‍යාම සිතින් අවබෝධ කරගන්නෙමු.

න සඤ්ඤ සඤ්ඤී යම්සේ රූපය නොවන සේ පිළිපන් හෙතෙම ප්‍රකෘති සංඥාවෙන් සංඥා ඇත්තේ නොවෙයි. න විසඤ්ඤ සඤ්ඤී විකෘති සංඥාවෙන් විසංඥ වුයේ නොවෙයි. උම්මත්තකයෙක් හෝ පිස්සු වැටුනෙක් නොවෙයි. නො පි අසඤ්ඤී සංඥාවෙන් තොර වූවෙක් ද නොවෙයි. නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුනෙක් හෝ අසංඥතලයේ උපන් සත්ත්වයෙක් හෝ නොවේ. න විභූතස්සඤ්ඤී සර්වප්‍රකාරයෙන් ම රූප සංඥාවන්ගේ යැයි කියූ න්‍යායෙන් මනාව ඉක්ම වූ සංඥා ඇත්තේ ද නොවේ. අරූප ධ්‍යානලාභියෙක් ද නොවෙයි. එවං සමෙතස්ස විභොති රූපං මෙසේ සංඥා සංඥතාදිභාවයෙහි නොසිටි කියන ලද අයුරින් “හෙතෙම මෙසේ සතරවන ධ්‍යානයෙන් සිත එකඟ වූ කල්හි -පෙ- ආකාසානඤචායතන සමාපත්ති. ප්‍රතිලාභය පිණිස සිත එළවයි. මෙසේ පිළිපන්නහුට අරූප චිත්තයෙන් යුක්ත බැවින් රූපය නොවෙයි. සඤ්ඤා නිදානා හි පපඤ්චසංඛා මෙසේ පිළිපන් පුද්ගලයාට යම් සංඥාවක් තණ්හාදී ප්‍රපංචයෙන් නිදාන කර ඇත්තේ ද ඒ සංඥාව අප්‍රහීණව පවතී යැයි දක්වයි.

අසඤ්ඤිනො වුච්චන්ති නිරොධ සමාපන්නා සංඥාව, වේදනාව දුරුකර නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණු පුද්ගලයෝ සංඥාව නැති හෙයින් “අසඤ්ඤී” යැයි කියති. අසඤ්ඤ සත්තා සර්වප්‍රකාරයෙන් ම සියලු සංඥා දුරුවූ හෙයින් අසංඥා භාවයෙහි උපන්.

“සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ” එහි සෝ යනු ඒ භික්‍ෂුව එවං යනු සිව්වන ධ්‍යානයට සමවැදීම දක්වන්නකි. මේ ක්‍රමයෙන් සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී යැයි කියන ලදී. සමාහිතෙ මේ සතරවන ධ්‍යාන සමාධියෙන් සිත එකඟ වූ කල්හි, පරිසුද්ධෙ ආදියෙහි ද උපේක්‍ෂා සති පාරිශුද්ධියෙන් පිරිසිදු වු. ඉතා පිරිසිදු වූ හෙයින් ම පරියොදාතෙ ප්‍රභාස්වර වූ යැයි කියන ලදී. සුඛාදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ නැසීමෙන්, දුරුකළ රාගාදී අංගන ඇති බැවින් අනංගනෙ අනංගන වූ හෙයින් ම විගතුපක්කි ලෙසෙ, අංගනයන්ගෙන් සිත කිළිටි වන්නේය. මනාව වඩන ලද හෙයින් මුදූභූතෙ. වශීභාවයට පැමිණි කල්හි කියන ලද්දේ වෙයි. වසඟයට පමුණුවා ගත් සිත මුදු වූවකැයි කියයි. මෘදු වූ බැවින්ම කම්මණීයෙ කර්මක්‍ෂම වූ කර්ම යෝග්‍ය වූයේයැයි කියන ලදී. මෘදු වූ සිත කර්මණ්‍ය වේ. මනාව පිරිසිදු කළ ස්වර්ණයක් මෙනි. මේ දෙකම ඇති වූයේ මනාව වැඩු හෙයිනි. එය කියන ලදී. – “මහණෙනි මම වෙනත් එකදු ධර්මයක්වත් නොදකින්නෙමි. මෙසේ මනාව වඩන ලද්දේ බහුල වශයෙන් වඩන ලද්දේ මෘදු බවට ද කර්මණ්‍ය බවටද පැමිණෙන සිත වැනි (අන් එකදු ධර්මයක් නොදකිමි.)

මෙ කියන ලද පිරිසිදු භාවයන්හි සිටි බැවින් ඨිතෙථ, සිටි බැවින්ම ආනෙජ්ජප්පතෙත අචල වූ, අම්පිත වූයේ යැයි කියන ලදී. මෘදු කර්මණ්‍ය භාවයෙන් හෝ තම වසඟයේ පවත්වා ගත යුතු බැවින් ඨිතෙ. ශ්‍රද්ධාදියෙන් මනාව පිළිගත් බැවින් ආනෙජ්ජප්පතෙත. ශ්‍රද්ධාවෙන් අල්ලාගත් සිත, අශ්‍රද්ධාවන්හි කම්පා නොවේ. වීර්යයෙන් අල්ලාගත් සිත, කුසීත භාවෙහි කම්පා නොවේ. සිහියෙන් අල්වාගත් සිත ප්‍රමාදයෙහි කම්පා නොවේ. සමාධියෙන් අල්වාගත් සිත විසිරීයෑමෙහි කම්පා නොවේ. ප්‍රඥාවෙන් අල්ලාගත් සිත අවිද්‍යාවෙන් කම්පා නොවේ. ආලෝකයෙන් යුක්ත වූ සිත කෙළෙස් අඳුරෙන් කම්පා නොවේ. මෙසේ මේ සද්ධා, වීරිය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා හා ඕභාස යන ධර්ම සයෙන් මනාව අල්වාගත් (පරිගෘහිත) සිත නිශ්චල බවට පත් වේ. මෙසේ උක්ත මෘදු බව, කර්මණ්‍ය බව හා සද්ධාදී ධර්මතා සය යන අංග අටෙන් යුක්ත සිත ඉදිරියට ගෙන යෑමට සුදුසු වේ. එය ඉදිරි ආකාසානඤ්චායතනාදී ධ්‍යාන සමාපත්ති ලැබීමට සුදුසු වේ.

මේ තවත් ක්‍රමයකි. චතුර්ථ ධ්‍යාන සමාධියෙන් සන්සිදුණු කල්හි, නීවරණයන් දුරුකළ බැවින් පිරිසිදු වූ, විතර්කාදිය මනාව ඉක්මවීමෙන් ඉතා පිරිසිදු වූ, ධ්‍යාන ප්‍රතිලාභයට විරුද්ධ වූ පවිටු වූ ආශාවලින් පිරුණු ස්වභාවයෙන් දුරු වූ හෙයින් අනංගන නම් වේ. “ඉච්ඡාවචර” යනු කැමැත්තෙන් ආශාවෙන් හැසිරෙන, ආශාවෙන් බැස පවතින නානාප්‍රකාර කෝප, තරහාදී කෙලෙස් යන අර්ථයයි. අභිධ්‍යාදී උපක්ලේෂයන්ගෙන් දුරු වූ හෙයින් විගතූපක්කිලේස නම් වේ. මේ දෙපදය මෙහි අනංගනනවත්‍ථ සූත්‍රානුසාරයෙන් දත යුතුයි. වශී භාවයට පත් වූ හෙයින් කර්මණ්‍ය වූ භාවනාවන් සම්පූර්ණ කර, ප්‍රණීත භාවයට පැමිණි සිටි කල්හි අනෙජ්ජප්‍රාප්ත වූ. යම් සේ ආශාවන්ට වහල්ව හැසිරෙන ස්වභාවයෙන් වැලකී අනෙජ්ජ ප්‍රාප්ත වේද මෙසේ සිටී යන අර්ථයයි. මෙසේ කියන ලද අට්ඨාංගයන්ගෙන් සමන්විත වූ සිත ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්ති ප්‍රතිලාභයට, ඉදිරියට ගමන් කිරීමට පාදක වූ අඩිතාලමක් වේ.

ආරුප්පමග්ග සමංගි අරූප සමාපත්තියෙන් අපරිහීනව ගමන් කරයි. යුක්ත වේ. පපඤ්චායෙව පපඤ්චසංඛා තණ්හාදී ප්‍රපංචයෝම ප්‍රපංච නම් වෙති.

“එත්තාවතග්ගං නො වදන්ති සත්තස්ස සුද්ධිං ඉධ පණ්ඩිතසෙ උදාහු අඤ්ඤම්පි වදන්ති එත්තො” මෙපමණකින් මෙලොව නුවණැති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සත්ත්වයාගේ අග්‍ර වූ ශුද්ධිය කියත් ද? නැතහොත් මේ අරූප සමාපත්තියෙන් අන්‍ය වූ ශුද්ධියක්, ඊට අධික වූවක් පෙන්වත්ද? යනුවෙන් විචාරයි.

එත්තො අරූපසමාපත්තිතො මේ අරූප සමාපත්තියෙන්.

එත්තාවතග්ගම්පි වදන්ති හෙකෙ යනු ඇතැම් ශාශ්වතාදී ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ කෙනෙක් පණ්ඩිතමානීව මෙපමණකින්ම සත්ත්වයාගේ අග්‍ර වූ ශුද්ධි දක්වති. යලි ඔවුන් අතුරෙන් උච්ඡේදවාදී ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෙක් උච්ඡේද වශයෙන් ශුද්ධිය පණවති. අනුපාදිසෙසෙ කුසලාවදාන අනුපාදි ශේෂයෙහි දක්‍ෂ වූ වාද ඇත්තන් සේ.

භාවතජ්ජිතා යනු භවයෙන් තැති ගනී. විභවං අභිනන්‍දති උච්ඡේදය නිසා තුටුවෙයි. තෙ සත්තසස සමං ඔවුන් උච්ඡේදය පුද්ගලයාගේ ව්‍යපසමනය, නොපැවැත්ම පෙන්වති. උපසමං අතිවූපසමනය. වූපසමං ශාන්තිය. නිරෝධං නූපදීම. පටිප්පස්සද්ධිං නැවත නූපදීම.

එතෙ ච ඤත්‍වා උපනිස්සතා මේ දෘෂ්ටිගතිකයන් ශාශ්වත උච්ඡේද දෘෂ්ටි ඇසුරු කළා යැයි දැන. මුනී නිස්සයෙ සො වීමංසී තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි නිශ්‍රයන් ඇන, ඒ විමසුම්ශීලී පණ්ඩිත වූ බුද්ධමුනීන්‍ද්‍රයන් වහන්සේ, ඤත්‍වා විමුත්තො දුක්, අනිත්‍යාදී දහම් දැන කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී. භාවාභවාය නසමෙත නැවත නැවත ඉපදීමට නොපැමිණේ. අපරාමසං පරාමර්ශනය නොකර, ස්පර්ශ කිරීමට නොපැමිණ යන අර්ථයයි.

සද්ධම්මපජ්ජොතිකා නම් මහා නිද්දේසට්ඨකථාවේ

එකොළොස්වන කලහ විවාද සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමියේ ය.