14. තුවටකසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

14. තුවටකසූත්‍රනිර්දේශ වර්ණනාව

දාහතර වන තුවටක සූත්‍ර නිර්දේශයේ පුච්ඡාමිතං යන මේ ප්‍රශ්නයද ඉහතින් පැවසූ මහා සමාගමයේ දී අර්හත්වය ලැබීමේ පිළිවෙත (මාර්ගය) කවරේද?”යි උපන් සිත් ඇති ඇතැම් දෙවිවරුන්ට එම ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීම සදහා පෙර පැවසූ පරිදිම නියමිත බුදුවරු ලවා තමන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න කරවමින් මේ සූත්‍ර දේශීතය.

එහි මුල්ම ප්‍රශ්න කරන ගාථාවේ පළමුව පුච්ඡාමි යනු ප්‍රශ්න කරමි. එහි අදිට්ඨජොතනා ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරන ආකාර තුනක් බෙදා දක්වන ලදී. ආදිච්ව බන්‍ධූ සූර්යයාට ගෝත්‍රයෙන් ඥාති වූ විවෙකං සන්ති පදඤ්ච විවේකයද ශාන්ති පදය ද, කථං දිස්වා කුමන කරුණකින් දැක, කෙසේ පවතින දර්ශනයකින් සිදුවන්නේද? යි අසන ලදී.

තිස්සො පුච්ඡා සංඛ්‍යාව දැක්වීමයි. අදිට්ඨ ජොතනා යමක් පියවි ඇසින් නොදකින ලද්දේද එය ප්‍රකට කරුණු සදහා අසන ප්‍රශ්නයයි. දිට්ඨ සංසන්‍දතා යමක් ඤාණ චක්‍ෂුවෙන් (නුවණැසින්) දක්නා ලද්දේ ද එකරුණ සැසඳීම සඳහා කරන ප්‍රශ්න කිරිමයි. විමති ච්ඡෙදනා යම් සැකයක් වේද ඒ සැක දුරුකර ගැනීම සදහා ප්‍රශ්න කිරීමයි. පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං ධර්මයන්ගේ තථ ලක්‍ෂණය ස්වභාවයෙන්ම නොදන්නා වූ. අදිට්ඨං නොදුටු. න දිට්ඨං පාඨයද යෙදේ. අතුලිතං තරාදියෙන් තුලනය කළාක් මෙන් තුලින නොවූ (සමාන නොවූ) අතිරිතං තීරණයෙන්, තිරණය නොකළ, අවිභූතං ප්‍රකට නොවූ අවිභාවිතං ප්‍රඥාවෙන් නොවැඩුණු. තස්ස ඤාණාය ඒ ධර්මයේ ලක්‍ෂණ දැනගැනීම සඳහා. දස්සනාය දැකීම සදහා. තුලතාය තුලනය කිරීම සදහා. තීරණය තීරණය කිරීම සදහා. විභාවනාය විභාග කිරීම සඳහා. අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි අනෙක් බුද්ධාදී පඬිවරුන් සමඟ. සංසය පක්ඛන්තො සැකයට පත් වුයේ.

මනුස්ස පුච්ඡා මනුෂ්‍යයන්ගේ ප්‍රශ්න කිරීම. අමනුස්ස පුච්ඡා නාග සුපර්ණාදීන්ගේ ප්‍රශ්න කිරීම. ගහට්ඨා සෙසු ගිහියෝ. පබ්බ ජිතා ලිංග වශයෙන් කියන ලදී. නාගා සුඵස්ස ආදී නාගයෝ. සුපණ්ණා සුපර්ණයන්ගෙන් සමන්විත වශයෙන්. යක්‍ඛා යක්‍ෂයන්ගෙන් යුක්ත වශයෙන් දතයුතුයි. අසුරා පහාරාදී අසුරයෝ. ගන්‍ධබ්බා පංචසිඛ වැනි ගන්‍ධබ්බ පුත්‍රයෝ. මහාරාජානෝ සිවුවරම් රජ දරුවෝ. අභිනින්‍ද්‍රීයං පිහිටීම් වශයෙන් විකල නොවූ ඉන්‍ද්‍රීය ඇති. සොනිම්මිතො භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නියමිත ඒ බුදුරුව.

වොදානක පුච්ඡා විශේෂ ධර්ම පිළිබඳ ප්‍රශ්න කිරීම. අතීත පුච්ඡා ඉක්මගිය ධර්ම අරබයා ප්‍රශ්න කිරිම. අනාගතා දියෙහිද මේ ක්‍රමයෙන් අථ දත යුතුයි. කුසල පුච්ඡා නිවැරදි ධර්ම පිළිබඳ ප්‍රශ්න කිරිම අකුසල පුච්ඡා වැරදි දහම් පිළිබඳව කරන ප්‍රශ්න කිරීම, අව්‍යාකත පුච්ඡා ඒ දෙකින්ම යුතු විපරීත ධර්ම පිළිබඳ ප්‍රශ්න කිරීම.

අජ්ඣෙසාමි තං නුඹට ආරාධනය කරමි. කථස්සු මෙ මාහට කියන්න. ගොත්ත ඤාතකො ගෝත්‍රයෙන් ඥාති වූ ගොත්තබන්‍ධු ගෝත්‍රයේ උපන්. එකෙනාකාරෙන එක් කොට්ඨාශයකින්.

සන්ති පදං ශාන්ති සංඛ්‍යාත නිර්වාණ පදය. යෙ ධම්මා සන්තාධිගමාය යම් සතිපට්ඨානාදී ධර්මයක් නිවන ලැබීම පිණිස පවතියිද. සන්ති ඵස්සනාය ඤාණ ස්පර්ශයෙන් නිවන ස්පර්ශ කිරිම සඳහා. සච්ඡිකිරියාය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරනු පිණිස. මහන්තං සීලක්ඛන්‍ධං මහත් වු ශීල රාශිය. සමාධික්ඛන්‍ධා දියෙහිද මේ ක්‍රමයමයි. සීලස්කන්‍ධාදිය ලෞකික ලෝකෝත්තර වශයෙන් වේ. විමුක්ති ඤාණ දර්ශනය ලෞකිකමය.

තමෝ කායස්ස පදාලනං අවිද්‍යා රාශිය විධ්වංසනය කිරිමෙහි. විපල්ලාසස්ස භේදනං සිවු වැදෑරුම් විපල්ලාසයන්ගේ බිදීම, තණ්හාසල්ලස්ස අබ්බුළ්හං තණ්හා නම් හුල ලිහා දැමීම, ඉදිරිම. අභිසංඛාරස්ස වූපසමං පුණ්‍යාදී අභිසංස්කාරයන් නිවා දැමීම පිණිස. භාරස්ස නික්ඛෙපනං පංචස්කන්ධ භාරය බහා තැබීම. සංසාරවට්ටස්ස උපචේඡදනං සංසාර පැවැත්ම සිඳ දැමීම. සන්තාපස්ස නිබ්බාපනං කෙලෙස් සන්තාපයේ නිවා දැමීම. පරිලාභස්ස පටිප්පස්සද්ධි කෙලෙස් දැවීමෙහි සන්සිඳීමට පත්වීම, දෙවදෙවො දෙවියන්ට දෙවි වූ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් හෙයකින් යම් සේ දකිමින් කෙලෙස් උදුරා දමයිද එසේ දැක, එසේ පැවති දර්ශන ඇත්තෙක්ව පිරිනිවන්පායිද සේක. එහෙයින් ඒ අර්ථය ප්‍රකට කරවමින්, නානාප්‍රකාරව ඒ දෙව් පිරිස කෙලෙස් ප්‍රහාණයේ යොදවමින් “මූලං පපඤ්ච සංඛාය”යැයි ආරම්භ කර, ගාථා පහක් දේශනා කළහ.

එහි මුල්ම ගාථාවේ සංක්‍ෂිප්තාර්ථය පපඤ්ච සංඛ්‍යා පපංච සංඛ්‍යාත, තෘෂ්ණා ප්‍රපංචයෝම “පපංච සංඛ්‍යා” නම් වේ. එයට අවිද්‍යාදි කෙලෙස් මුල් වේ. ප්‍රපංච නම් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටීන්ගේ මූලය මම වෙමි”යි පැවති මානය ද සියලු මානය ද නුවණින්, ප්‍රඥාවෙන් සිඳදමන ලදී. කිසියම් අධ්‍යාත්මික තණ්හාවක් උපදින්නේ නම්, ඒවා දුරු කිරීමට ප්‍රහාණයට සැමදා සිහි නැතිව හික්මෙන්නේය. එළඹි සිහි ඇතිව හික්මෙන්නේය.

අජ්ඣත්ත සමුට්ඨානා වා සිතේ උපන් හෝ. පුරෙ භත්තං දවල් බතට පෙර කාලය. අත්‍යන්ත සංයෝගයේ දුතියා විභක්ති වචනයකි. එහි අර්ථ වශයෙන් උදේ වරුවේ යනුවෙන් සත්තමී අර්ථයම වේ. පච්චාභත්ත ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි. පච්ඡාභත්තං දවල් බතට පද කාලයයි. පුරිමයාමං රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය, මජ්ඣිම යාමං රාත්‍රියේ දෙවන කොටස පච්ජිම යාමං යනු රාත්‍රියේ තුන්වන කොටසයි. කාලෙ අවපක්‍ෂයේ පුණ්හෙ පුර පක්‍ෂයේ වස්සෙ වැසි වසිනා සාර මාසයේ හේමන්තෙ හේමන්ත සාර මාසයේ ගිම්හෙ ගැන සාර මාසයේ පුරිමෙ වයොඛන්‍ධෙ පළමු වයස් කාණ්ඩයේ, පළමු වයසේ යන අර්ථයයි. වර්ෂ සීයක් ජීවත්වන පුරුෂයාගේ අවුරුදු තිස්තුනක් හා මාස හතරක් බැගින් වයස් කාණ්ඩ තුනකි. ඒ අතුරින් පළමු අවුරුදු තිස්තුනයි මාස හතරක කාලය පඨම වයසයි.

මෙසේ පළමු ගාථාවෙන් ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවෙන් යුතු දේශනා අර්හත්වය දක්වා ගෙනගොස් නැවත මාන ප්‍රහාණ වශයෙන් දේශනා කිරීමට යං කිඤ්චි යන ගාථාව වදාළහ. එහි යංකිඤ්චි ධම්මභිජඤ්ඤා අජ්ඣත්තං යම්කිසි උසස් කුලීනත්‍ව ආදී වශයෙන් තමාගේ ගුණ දන්නේනම්. අථවාපි බහිද්ධා නැතහොත් බාහිර ආචාර්ය උපාධ්‍යාය වරුන්ගේ ගුණ දන්නේනම් න තෙන ථාමං කුබ්බෙථ ඒ ගුණයෙන් මාන නූපදවන්නේය. මහන්තානං මහත්වූ ගුණවතුන්ගේ.

සන්තානං නිවුණු සන්තාන ඇත්තන්ගේ. න වුත්තා නොකියන ලදී. තප්පවුත්තා නොවිසඳන ලදී.

දැන් ඔහුගේ නොකරන විධි දක්වමින් “සෙය්‍යො න තෙන” යන ගාථාව වදාළහ. එහි අර්ථ-ඒ මානයෙන්ම “මම උතුම් වෙමි” යි හෝ “මම නීච වෙමි” කියා හෝ “මම සමාන වෙමි” කියා හෝ නොසිතන්නේය. ඒ උසස් කුලවත් බව ආදී ගුණයන්ගෙන් විමසන ලද්දේ නොයෙක් ආකාරයෙන් “මම උසස් කුලයකින් පැවිදි වීමි”යි ආදී ක්‍රමයෙන් තමා හුවා දක්වමින් නොසිටින්නේය.

මෙසේ මානය ප්‍රහාන කිරීම් වශයෙන් දේශනා කර, දැන් සියලු කෙලෙස් සන්සිඳවීම් වශයෙන් දේශනා කිරිමට අජ්ඣත්තමෙව යන ගාථාව වදාළහ. එහි අජ්ඣත්තමෙව උපසමෙ තමන් කෙරෙහිම. රාගාදි සියලු කෙලෙස් සන්සිඳ වන්නේය. න අඤ්ඤතො භික්ඛු සන්තිමෙසෙය්‍ය සතිපට්ඨානාදී ධර්ම හැර අනික් ක්‍රමයකින් ශාන්තිය නොසොයන්නේය. කුතො නිරත්තං වා නො ඇලීමක් කොයින්ද?

න ඵසෙය්‍ය සීල වෘත ආදීයෙන් නො සෙවුනේය. න ගවෙසෙය්‍ය නොබලන්නේය. න පරියෙසෙය්‍ය පුන පුනා නො කැමති වන්නේය.

දැන් අධ්‍යාත්මිකව උපශාන්ත වූ ක්‍ෂීණාස්‍රවයාගේ තාදි බව දක්වමින් මජ්ඣෙ යථා යන ගාථාව වදාළහ. එහි අර්ථ - යම් සේ මහා සමුද්‍රයේ මතු භාගයටද යට භාගයටද මැද වූ යොදුන් හාර දහසක් පමණ වූ මධ්‍ය භාගයෙහි මධ්‍ය පර්වත අතර පිහිටි හෝ මධ්‍ය සමුද්‍රයේ රළ පහර හට නොගන්නේද නොකම්පා වී සිටි අයුරින්ම ජලස්කන්‍ධය සිටින්නේද එලෙසින්ම තෘෂ්ණා රහිත වු ක්‍ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ ලාභාදියේ කම්පා නෙවෙමින් සිටියාහු වෙති. එ බඳු වූ ඒ භික්‍ෂුව කිසිවෙක්හි රාගාදී උස්සදයක් නොකරන්නේ ය.

උබ්බෙධෙන යටිභාගයෙන් ගම්භීරො දිය පිට සිට අසූ හාරදාහක් යොදුන් ගැඹුරුය. උබ්බෙධො යන පාඨය ද යෙදේ. එය එතරම් යහපත් නොවේ. හෙට්ඨා දිය යට උපරී දිය මතුපිට මජ්ඣෙ දිය මැද න කම්පති සිටි තැනින් නො සෙලවේ. න විකම්පති ඔබිනොබ නො සැලේ. න චලති නිශ්චල වේ. න වෙධතී නොසැලේ. න උප්පවෙධති නොපෙරළේ. න සම්පවෙධති පරිභ්‍රමණය නොවේ. අනෙරිතො අකම්පිත වූයේ. අසට්ටිතො නො කැළඹුණේ. අචලිතො කම්පා නොවූයේ. අනාලුලීතො නො කැරකුණේ වේ. තත්‍ර ඌමි නො ජායති ඒ ස්ථානයේහි රළ නූපදියි.

සත්තන්නං පබ්බතානං අන්තරිතාසු යුගන්‍ධරාදී සත්කුළුපව් අතරතුර. සීදන්තරා යටත් පිරිසෙන් පුලුන් පොදක් පවා මතුපිට වැටුනොත් ගිලී යානුයි “සීදා” නම් වේ. පර්වත අතර හටගත් බැවින් සීදන්තර නම් වේ. සීදන්තර යන පාඨයද යෙදේ.

දැන් මෙසේ අර්හත්වය කෙළවර කොට දෙසූ ධර්ම දේශනාව අනුව විශේෂයෙන් සතුටුවෙමින්, ඒ ක්‍ෂීණාස්‍රවයාගේ අර්හත්වයේ මුල් පිළිවෙත් විමසන නිර්මිත බුදුරජාණෝ අකිත්තයී යන ගාථාව වදාළහ. එහි අකිත්තයී යනු කීවේය. විවටචක්ඛු විවෘත වූ අනාවරණය වූ පස් ඇස් වලින් යුක්ත වූ. සක්‍ඛිධම්මං තමාට අයත් වූ තමා විසින් මනාව දැනගත් ආත්ම ප්‍රත්‍යක්‍ෂ ධර්මය. පරිස්සය විනයං උවදුරු දුරු කරන පටිපදං වදෙහි දැන් ප්‍රතිපත්තිය කියන්න. භද්දන්තෙ භද්‍ර වූවක් නුඹ වහන්සේට ඇත්තේනුයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අමතමින් මෙසේ කියයි. නැතහොත් භද්‍ර වූ සුන්දර වූ නුඹවහන්සේගේ ප්‍රතිපදාව වදාරන්න යැයි කියන ලදී. පාතිමොක්ඛං අථවා පි සමාධිං ඒ ප්‍රතිපත්තියම බිඳ විචාරයි. පටිපදං යන මෙයින් මාර්ගය විචාරයි. ඉතිරි පදයන්ගෙන් සීලය ද සමාධිය ද විචාරයි.

මංස චක්ඛුනාපි සසම්භාරික වූ මසැසින් ද දිබ්බචක්ඛු නාපි දෙවියන්ට සමාන වූ බැවින් දිව්‍යමය, දෙවියන්ට වනාහි යහපත් ක්‍රියාවලින් උපන් පිත් සෙම් ලේ ආදියෙන් පළිබෝධයට, පීඩාවට නොපත්, උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් ඉතා දුර වූද අරමුණ පිළිගැනීමට සමත් වු ද දිව්‍යමය ප්‍රසාද චක්‍ෂුව වේ. වීර්ය භාවනා බලයෙන් උපන් මේ ඤාණ චක්‍ෂුවද (නුවණැස) එබඳුමය. දිවැසට සමාන බැවින් “දිව්බ” නම් වේ. දිව්‍ය විහාර වශයෙන් ලබන ලද බැවින් ද තමාද දිව්‍යමය විහරණයන් ඇසුරු කළ බැවින්ද “දිබ්බ” නම් වේ. ආලෝකය පරිග්‍රහණය කර ගැනීමෙන් මහත් වු දිළිසීමක් ඇති බැවින් “දිබ්බ” නම් වේ. බිත්තියෙන් පිටත රූප පවා දැකීමට සමත් වු මහා ගතික වු බැවින් ද “දිබ්බ”නම් වේ. ඒ සියලු අර්ථ ශබ්ද ශාස්ත්‍රානුසාරයෙන් දත යුතුයි. දර්ශනය වේ. යන අර්ථයෙන් චක්ඛු නම් වේ. බැලීම් කෘත්‍ය කරන හෙයින් චක්‍ෂුවක් වුයේ නුයි චක්ඛු නම් වේ. දිබ්බ වූ ඒ චක්ඛුව-දිබ්බචක්ඛු වේ. ඒ දිවැසින්ද “විවට චක්ඛු” වූහ. මේ පස් වැදෑරුම් ඇස් පිළිබඳව සවිස්තරව කරුණු දැක්වීමට කථං භගවා මංස චක්ඛු නාපි විවට චක්ඛු (බුදුහු මසැසිනිදු විවට චක්ඛු වූහ.) යනාදිය කීය. මංස චක්ඛුම්හි භගවතො පංචවණ්ණානි සංවිජ්ජන්ති යන මෙහි බුදුරන්ගේ සසම්භාරික වූ මසැසෙහි කොටස් පහක් වෙන වෙනම දක්නට ලැබේ.

නීලො ච වණ්ණො දියබෙරලිය මල් නිල්පාට ඇත. පීතකො ච වණ්ණො කිණිහරි මල් මෙන් කහපාට ඇත. ලෝහිත කො ච වණ්ණො ඉඳිගොවුවන් මෙන් රතු පාට ඇත. කණ්හො ච වණ්ණො අඳුන් මෙන් කළු පාට ඇත. ඔදාතොච වණ්ණො ඕසධී තාරකාව මෙන් සුදු පාට ඇත. යත්‍ථ අක්ඛිලෝමානි පතිට්ඨිතානි යම් තැනක ඇස් රෝම පිහිටා නැගීසිටියේද ඒ රෝම නිල්පාටින්ද ඉතා තද නිල් පාටින්ද යුතුය. මෙහි නීලං සියල්ල සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් කියන ලදී. සුනීලං අතරක් නැතැකි අතිශයින්ම පිරිසිදු නිල් වූ. පාසාදිකං ප්‍රසාද එළවන. දස්සනෙය්‍යං දර්ශනීය. උම්මාපුප්ඵ සමානං දියබෙරලිය මල් සමාන වූ තස්ස පරතො එය ඇතුලත පිට පැත්තේ පීතකං සියල්ල කහ පාටය. සුපීතං අතර නැවතී මනාව කහ පාටය. උභයතො ච අක්ඛි කුටානී දෙ ඇස් කෙළෙවර. ලොහිතකානි සියල්ල සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් කියන ලදී. සුලොහිතකානි විවරක් නොපෙනෙන සේ සියල්ල රතු පාටය. මජ්ඣෙ කණ්හං ඇසේ මධ්‍යස්ථානය අඳුන් මෙන් කලු පාටය. සුකණ්හං අතරක් නැතිව මනාව කළු පාටය. භද්දකං භද්‍රය, සශ්‍රීකය. සිනිද්ධං ප්‍රණීතය. භද්දාරිට්ඨක සමානං සිවිය ඉවත් කළ රුක් පෙනෙල ඇට සමාන. අද්දාරිට්ඨක සමානං යන පදය ද යෙදේ. තිත්ත කලු පාටින් යුතු යන අරුතයි. ඔදාතං සියල්ලම සුදුපාටින් යුතුය යන අරුතයි. සුවොදාතං අතරක් නැතිව රිදී මණ්ඩලයක් සමානව මැනවින් සුදුසු වූ සෙත පණ්ඩරං මේ වචන දෙකෙන්ම ඉතා සුදු බව දක්වයි. පාකතිකෙන මංසචක්ඛුනා ස්වභාවික වූ මසැසින්. අත්තභාව පරියාපන්නෙන ආත්ම භාවයෙන් යුක්ත පුරිම සුචරිත තම්මාභිනිබ්බත්තෙන පෙර කාලයේ ඒ ඒ තැන, ආත්මභාවයෙහි ඉපිද කරන ලද කාය සුචරිතාදී කර්මයන්ගෙන් උපන්. සමන්තා යෝජනං පස්සති හාත්පසින් සතර ගව්වක්, යොදුනක් පමණ වූ බිත්ති පිටත ඇති රූප ආවරණ විරහිතව ප්‍රකෘති (පියවි) මසැසින් දකියි.

දිවා චෙව රත්තිංච දවල් කාලයේද රාත්‍රි භාගයේ ද චතුරංග සමන්නාගතො සතර අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ. පිරිපුන් අඳුර, ආලෝකය කිසිවක්ම නැති අඳුර සුරියො ච අත්‍ථමිතො ශූරභාවය උපදවමින් උදා වූ සුර්යයා ද පහවූ කල්හි, කාලපක්ඛො ච උපොසථො අවපක්‍ෂයේ චාතුද්දසී උපොසථ දිනයද තිබ්බො වනසණ්ඩො ච ගහණ වු වෘක්‍ෂ සමූහය. රුක්වණ ගහන. මහාච කාළමෙඝො අබ්භුට්ඨිතො මහත් වූ කලු වලා ගැබක් උදා වූයේ වේ. කුඩ්ඩොව ගඩොල් බිත්ති හෝ කවාටං වා දොර කවුළු ආදියක් හෝ පාකාරොවා මැටි ආදී පවුරක් හෝ පබ්බතො වා පාංශු පර්වතාදී පර්වතයක් හෝ ගච්ඡංවා තරුණ ගසක් හෝ ලතාවා කරවිඤ්ජාදී වැලක් හෝ ආවරණං රූපානං දස්සනාය රූපාරම්මණ දැකීම සඳහා ආවරණයක්, වැළැක්වීමෙන් නොවේ. එකතිලඵලං නිමිත්තං කත්‍වා ඉදින් එක් තල ඇටයක් ලකුණු කර තිලවාහෙ පක්ඛිපෙය්‍ය කරත්තයේ තල ගොඩ මතුයෙහි දමන්නේය. ඇතැමෙක් “වාහො” නම් එකට එක්කර බැඳි කරත්ත දෙකකියි කියති. තඤ්ඤෙව තිලඵලං උද්ධරෙය්‍යෙ ඒ ලකුණු කළ තල ඇටයම ගෙන දක්වන්නේය.

දිබ්බ චක්ඛුනා මෙහි අරුත කියන ලදී. විසුද්ධෙන චුතූපපාත ඥානයෙන් දැකීමෙන්, දිට්ඨි විශුද්ධි හේතුවෙන් පිරිසිදු වූ. යමෙක් චුතවීම් මාත්‍රයම දකියිද, නැවත උපදීම නොදකින ඔහු උච්ඡේද දෘෂ්ඨිය ගනියි. යමෙක් ඉපදීම පමණක් දකියිද චුතවීම නොදකින්නේද ඔහු නව සත්ත්වයකු පහළ වූයේ යැයි ශාස්වත දෘෂ්ටිය ගනියි. මේ චුති උප්පත්ති දෙකම යමෙක් දකීනම්, ඔහු එම දෘෂ්ටීන් දෙකම ඉක්මවා සිටියි. එහෙයින් ඔහුගේ දර්ශනය දෘෂ්ටි විශුද්ධි හේතුවෙන් වේ. මේ චුති උප්පත්ති දෙකම බුදුපුත් වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ දකිති. එනිසා කියන ලදී. “දෘෂ්ටි විශුද්ධිය ඇති වන හෙයින් චුතූපපාත ඥාන දර්ශනයෙන් පිරිසිදු වූ” මනුෂ්‍ය භාවය ඉමක් වූ රූප දැකීමෙන් “අතික්කන්ත මානුසකං” වේ. නැතහොත් මානුෂික මසැසද ඉක්මවා සිටි බැවින් “අතික්කන්ත මානුසකං” යයි දතයුතුයි.

තෙන දිබ්බෙන චක්ඛුනා අතික්කන්ත මනුසකෙන සත්තෙ පස්සති. මිනිස්සු මසැසින් මෙන් සත්ත්වයන් දකියි. චවමානෙ උප්පජ්ජමානෙ මෙහි චුතික්‍ෂණයේ හෝ උත්පත්තික්‍ෂණයේ දිවැසින් දැකීමට හැකි නොවේ. යමෙක් වනාහි ආසන්න වූ චුතිය ඇත්තේ දැන් චුතවන්නෝ ද ඔවුහු “චවමාන” නම් වෙති. යමෙක් ගන්නා ලද ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තාහු ද මොහොතේ උපන්නා හුද ඔවුහු “උප්පජ්ජමානි” නම් වෙති. “චුතුපපාත ඤාණය ලැබුවෝ මේ චවමාන, උප්පජ්ජමාන සත්ත්වයන් දකිති” යැයි දක්වයි. හීනෙ මෝහාන්‍ධකාරයෙන් යුතු බැවින් හීන නම් වූවන්, ඊට ප්‍රති විරුද්ධ වුවන් පණිතෙ සුවණ්ණෙ යනු අදාස විපාකයෙන් යුක්තව ඉෂ්ට, කාන්ත, මනාප වර්ණයන්ගෙන් යුතු. ඊට විරුද්ධ වූවන් දුබ්බණ්ණෙ. ඉතා දැඩි විරුප බවින් යුතු සුගතෙ සුගතියට ගියවුන් නැතහොත් අලෝභ සිතේ විපාක වශයෙන් ආඪ්‍ය වූ මහත් ධන ඇති දුග්ගතෙ දුගතියට ගියවුන් නැතහොත් ලෝභයේ විපාක වශයෙන් දිළිඳු වූ, අල්ප වූ ආහාර පාන ඇති. යථා කමමුපගෙ යම් යම් කර්මයක් රැස් කරන ලද ද, ප්‍රතිසන්ධිය ගෙන දීමට බලවත් වේද ඒ සමර්ථ වේද කර්මයන්ගෙන් එළඹියාවුන්. එහි මුලින් යෙදු චවමානෙ ආදියෙන් දිබ්බචක්ඛු කෘත්‍ය කියන ලදී. මේ පදයෙන් වනාහි යථා කම්මූපග ඤාණ කෘත්‍ය දක්වන ලදී.

ඒ ඤාණයේ මේ උප්පත්ති ක්‍රමයයි. මේ සසුනේ භික්‍ෂුව යට නිරයට අභිමුඛව ආලෝක සංඥාව වඩා නිරයේ මහා දුක් අනුභව කරන සත්ත්වයන් දකියි. එසේ දැකීම දිබ්බචක්ඛු කෘත්‍යයක්ම ය. ඒ භික්‍ෂුව මෙසේ සිහි කරයි.” මේ සත්ත්වයෝ කවර නම් ක්‍රියාවක් සිදුකර මෙවැනි දුක් අනුභව කරත් ද?” ඉක්බිති උන්වහන්සේට “මෙනම් ක්‍රියාවක් කර” යැයි ඒ කර්මය අරමුණු කරගත් ඤාණය උපදියි. මෙය යථා කම්මුපග ඤාණය නම් වේ. මෙයට වෙනම වූ පරිකර්මයක් නම් නැත. අනාගතංස ඤාණය පිළිබඳව ද මෙසේමය. දිබ්බචක්ඛු ඤාණය ම පාදක කරගත් මේ ඤාණයන් දිබ්බචක්ඛුවත් සමඟම සමෘද්ධ වේ.

ඉමෙ වත භොන්තො යනාදියෙහි ඉමෙ යන දිවැසින් දුටුවන් දැක්වෙන වචනයයි. වත යනු අනුශෝචනාර්ථයේ නිපාතයකි. භොන්තො පින්වතුනි! දුෂ්ඨ චරිතය දූෂිත චරිතය හෝ කෙලෙසුන්ගෙන් කුණු වූ චරිතය දුච්චරිතං, කය කරණකොටගෙන කළ හෝ කයින් උපන් දුශ්චරිතය කායදුච්චරිතං සෙසු පදයන්හි මේ ක්‍රමයමයි. සමන්නාගත යුක්ත වූ.

අරියානං උපවාදකා බුදු, පසේ බුදු, බුද්ධ ශ්‍රාවකාදී ආර්යයන්ගේ, යටත් පිරිසෙන් ගිහි වු සෝවාන් වූවන්ගේ ද අනර්ථකාමීව අන්තිම වස්තුවෙන් හෝ ගුණ විනාශ කිරීමෙන් හෝ දොස් නගන්නෝ, ආක්‍රෝශ කරන්නෝ, ගරහන්නෝ යන අර්ථයයි.” මේ ඤාණ මොවුන්ට නැත” ශ්‍රමණ ධර්ම නැති මොවුහු අශ්‍රමණයෝය” මෙසේ කියමින් අන්තිම වස්තුවෙන් උපවාද කරයි. “මොවුන්ට ධ්‍යානයක් හෝ විමෝක්‍ෂයක් හෝ මාර්ගයක් (මෝක්‍ෂ) හෝ ඵලයක් හෝ නැතැයි” ආදී වශයෙන් කියන්නේ ගුණ විනාශ කිරීමෙන් දොස් කියයි යැයි දතයුතුයි. දැන දැන හෝ නොදැන යන දෙපරිද්දෙන්ම කරන උපවාදයන් “අරියුපවාදය”නම් වේ. ඒ පාප කර්මය ආර්ය මාර්ගාවබෝධය ද ස්වර්ගගාමිත්වය ද වලකන ආනන්තරීය කර්මයක් හා සමාන බලවත් එකකි. පිළියම් කළ හැක්කේ වෙයි. එහෙයින් යමෙක් ආර්යයන් වහන්සේට උපවාද කළේනම් උන්වහන්සේ වෙත ගොස් ඉදින් තමන් ඔහුට වඩා වැඩිමහල් නම් උක්කුටිකයෙන් හිද ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට මෙසේ ද මෙසේ ද දෝෂාරෝපණ කළෙමි. මට ඒ සඳහා ක්‍ෂමාවන්න “යි ක්‍ෂමා කරගත යුතුයි. ඉදින් යෑමට ද යැවීමටද නොහැකි වන්නේනම්, ඒ විහාරයේ යම් භික්‍ෂුහු වෙත්ද ඔවුන් සමීපයට ගොස් උක්කුටිකයෙන් හිඳ “මම අසවල් ආයුෂ්මතුන්ට මෙසේද මෙසේද කීවෙමි. ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මට එයට සමාවන සේක්වා”යි කියා ක්‍ෂමා කරගත යුතුය. ඉදින් නවකයෙක් වේ නම්, තමාට වැඩිමහල් වූ ආර්යයන් වහන්සේට වැඳ උක්කුටිකයෙන් හිඳ ඇඳිලි බැදගෙන “ස්වාමීනි! මම නුඹවහන්සේට මෙසේ මෙසේ දොස් කිවෙමි. මා හට සමාවනු මැනවි”යි ක්‍ෂමා කරගත යුතුය. ඉදින් වෙනත් ඈත දිශාවකට ආර්යයන් වහන්සේ වැඩියේ නම් තමා ම ගොස් හෝ තම ශිෂ්‍යයකු යවා හෝ ක්‍ෂමා කරවා ගතයුතුයි. ඉදින් යෑමට ද යැවීමටද නොහැකි වේ නම්, එම විහාරයේ යම් භික්‍ෂු පිරිසක් වෙසෙත් නම්, උන්වහන්සේලා හමුවට ගොස්, ඉදින් තමාට වඩා බාලවේ නම් උක්කුටිකයෙන් හිඳ හෝ ඉදින් තමාට වඩා වැඩිමහලු වේ නම් ඉහත කී පරිදි පිළිපැද; “ස්වාමීනි මම අසුවල් ආයුෂ්මතුන්ට මෙසේ මෙසේ දෝෂාරෝපණය කළෙමි. උන්වහන්සේ මාහට කමත්වා” යි කියා ක්‍ෂමා කරගත යුතුයි. ඉදින් යාමට ද යැවීමටද නොහැකි වේ නම්, ඉදින් තමාට වඩා බාල වේ නම් උක්කුටිකයෙන් හිඳ හෝ ඉදින් තමාට වඩා වැඩිමහලු වේ නම් ඉහත කී පරිදි පිළිපැද; “ස්වාමීනි, මම අසුවල් ආයුෂ්මතුන්ට මෙසේ මෙසේ දෝෂාරෝපණය කළෙමි. උන්වහන්සේ මාහට කමත්වා”යි කියා ක්‍ෂමා කරවාගත යුතුයි. ඉදිරියේදී ක්‍ෂමා නොකරන්නේ නම් ඊට මෙසේ පිළියම් කටයුතුයි. ඉදීන් හුදකලාව වසන භික්‍ෂුවක් නම් උන්වහන්සේ වසන තැන, ගිය තැන් සොයා ගත නොහැකි නම් ද මෙසේ කළ යුතුයි. එක් නුවණැති භික්‍ෂුවක් සමීපයට ගොස් , “ස්වාමීනි, මම අසවල් ආයුෂ්මතුන් වහන්සේට මෙසේ මෙසේ දොස් කීවෙමි. ඒ පිළිබඳව සිහිකරන වාරයක් වාරයක් පාසා මාහට විපිළිසර බව ඇති වේ. මෙම කුමක් කළ යුතුද? යි කියනු මැනවි.” එවිට නුවණැති භික්‍ෂුව මෙසේ කියයි. “නුඹ ඒ පිළිබඳව නොසිතන්න. ආර්යයන් වහන්සේ නුඹට ක්‍ෂමා කරන සේක. නුඹ සිත සන්සුන් කරගන්න”යි වරද කළ භික්‍ෂුව විසින්ද ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ගිය දිශාවට අභිමුඛව ඇඳිලි බැඳ වැඳ “ක්‍ෂමා වන්න”යි කිවයුතු වේ. ඉදින් ආර්යයන් වහන්සේ පිරිනිවියේ නම්, ඒ පිරිනිවි තැනට ගොස්, අමුසොහොනට හෝ ගොස් ක්‍ෂමාකරවා ගතයුතුයි. එසේ කළ කල්හි උපදවා කළ භික්‍ෂුවට ස්වර්ගගාමී වීමට හෝ ආර්ය මාර්ගාවබෝධයට හෝ බාධාවක් නොම වේ. ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ම සිටියි.

මිච්ඡාදිට්ඨිකා විපරිත දර්ශන ඇති මිච්ඡා දිට්ඨි කම්ම සමාදානා මිසදුටු වශයෙන් සමාදන් වූ නානාවිධ කර්ම ඇති. යමෙක් මිසදිටු මුල් ඇති කාය කර්මාදියෙහි අන්‍යයන් ද සමාදන් කරවත් ද. මෙහිදි වාග් දුශ්චරිත ග්‍රහණයෙන් ම ආර්යෝපවාදය ද මනෝ දුශ්චරිත ග්‍රහණයෙන් මිසදිටු ගත් බව ද සංග්‍රහ කරන ලද්දේ නමුදු මේ දෙක නැවත කිරිම එහි මහා සාවද්‍ය බව දැක්වීම සඳහායයි දත යුතුයි. මහා සාවද්‍ය වූ ආයෝපවාදය වනාහි ආනන්තරීය කර්මයක් හා සමානයහයි කියන ලද්දේය.

“සාරිපුත්‍රය යම් සේ භික්‍ෂුව සීලසම්පන්නව, සමාධි සම්පන්නව, ප්‍රඥා සම්පන්නව සිටියේ. මෙලොවදීම රහත්බව ලබාගන්නේ ද, උන්වහන්සේට නින්දා කළ වචනය අත්නොහැර, සිත අත්නොහැර, දෘෂ්ටිය අත් නොහැර සිටි පාපියා බහා තැබුවක් මෙන් නිරයේ උපදියි”

මිසදිටු බවට වඩා මහා සාවද්‍ය වූ අනෙක් තැන් කියන ලදී,

“මහණෙනි, මම මේ මිසදිටුබව තරම් මහා සාවද්‍ය වූ වෙනත් එකදු ධර්මයක් හෝ නොදකිමි, මහණෙනි, මේ මිසදුටු බව අතිශය දරුණු පාපයකි.”

කායස්ස භෙදා උපාදානස්කන්ධ පංචකය අත්හැරීමෙන්. පරම්මරණ ඊළඟ භවයට නියමිත ස්කන්ධ පංචක අල්වා ගැනීමෙන් අනතුරුව (මරණින් පසු) නැතහොත් කායස්ස භෙදා යනු ජීවිතීන්‍ද්‍රියේ නැසීමෙන්. පරම්මරණා චුති සිතට පසුව. අපායං මේ ආදි සියලු පද යෙදු සමාන යෙදුම්ය. නිරය වනාහි ස්වර්ග මෝක්‍ෂ සුවයට හේතු භූත වූ “පින” යැයි සම්මත අයෙක් තොර වූ (දුර වූ) බැවින් සැප නම් අයෙන් දුරු වූ බැවින් ද අපාය නම් වේ. දුකට ගතිය වූ පිළිසරණ වූ හෙයින් දුග්ගති. දෝශ බහුලතාවයෙන් හෝ දුෂ්ට කර්මයෙන් උපන් ගති ඇති බැවින් දුග්ගති. පව්කම් කරන්නෝ එහි විමසව් (නපුරුව) වැටෙනුයි විනිපාත නම් වේ. විනාශ වෙමින් මෙහි වැටෙති. බිඳී කැඩී යන අංග ප්‍රත්‍යග ඇත්තේනූයි ද විනිපාත නම් වේ. මෙහි ආශ්වාද සංඥාවෙන් උපන් “අය” නැත්තේනුයි “නිරය” නම් වේ.

නැතහොත් අපාය යන්නෙන් තිරිසන් යෝනිය දක්වයි. සැපෙන් දුරු වූ බැවින් තිරිසන් යෝනිය අපායකි. මහේශාක්‍ය නාගරාජාදීන් උපදින බැවින් තිරිසන් යෝනිය දුගතියක් නොවේ. දුග්ගති යනු ප්‍රේත විෂයයයි. සැපෙන් පහ වූ බැවින් ද දුකට ගති වූ බැවින් ද ප්‍රේත විෂය අපායක් මෙන්ම දුගතියක් ද වේ. අසුරයන් හා සමානව නොවැටෙන බැවින් ප්‍රේත විෂය විනිපාතයක් නොවේ. විනිපාත යනු අසුර කායයි. එය ද ඉහත කී අර්ථය අනුව අපායක් ද වේ. දුගතියක් ද වේ. සියලු ශරීරයෙන් වැටෙන බැවින් විනිපාත යැයි කියයි. නිරය යනුවෙන් අවීචිය ආදී අනෙක ප්‍රකාර නිරයන් ම අදහස් කරන ලදී. උප්පන්නා එහි උපගත වූ, එහි උපන් යන අර්ථයයි. කියූ ආකාරයට විරුද්ධව ශුක්ල පක්‍ෂය දත යුතුයි. මෙහි ඇති විශේෂය නම්, එහි සුගති යන්නෙන් මනුෂ්‍ය ගතියද සංග්‍රහ කරයි. සග්ග යන්නෙන් දේවගති පමණක් ම අදහස් වේ. එහි සුන්දර වූ ගතිය වන්නේනුයි සුගතිං නම් වේ. රූපාදි විෂය සම්පත් වලින් මනාව අග්‍රවූයේනුයි සග්ගං නම් වේ. මේ සියල්ලම කැඩෙන බිඳෙන අරුතින් ලොකො යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ දිබ්බෙන චක්ඛුනා යනාදී සියල්ල නිගමන වචනයන් ය. මෙසේ දිවැසින් දකියිනුයි මේ මෙහි සංක්‍ෂිප්තාර්ථයයි.

දිබ්බචක්ඛු ඥාණය පරිත්තාරම්මණ, ප්‍රත්‍යුත්පන්නාරම්මණ, බහිද්ධාරම්මණ අජ්ඣත්තිකාරම්මණ වශයෙන් සතර ආරම්මණයන්හි පවතියි. යථාකම්මුපගඤාණයපරිත්තාරම්මණ, මහග්ගතාරම්මණ, අතීතාරම්මණ, අජ්ඣත්තිරම්මණ, බහිද්ධාරම්මණ යන පංචාරම්මණයන්හි පවති. අනාගතංසඤාණය, පරිත්තාරම්මණ, මහග්ගතාරම්මණ, අප්පමාණාරම්මණ, මග්ගාරම්මණ, අනාගතාරම්මණ, අජ්ඣත්තාරම්මණ, බහිද්ධා රම්මණ, නවතබ්බාරම්මණ යන අට වැදෑරුම් ආරම්මණයන්හි පවතියි.

ආකංඛමානොති ච භගවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කැමැත්තෙන් එකමපි ලෝකධාතුං පස්සෙය්‍ය එක් සක්වලක් බලන්නේය. සහස්සම්පි චූලනිකං මෙහි යම්තාක් සඳහිරු දෙදෙන හැසිරෙයිද දිශාවන් බබුළුවයි ද ඒ තාක් සහ ශ්‍රී ලෝක ධාතුව වේ. එය සහ ශ්‍රී චූලනිකා ලෝක ධාතුව නම් වේ. චූලනිකං යනු කුඩා වූ. දවිසහස්සිම්පි මජ්ඣිමිකං ලෝකධාතුං මෙහි දහසක් සක්වල දහස් ගණනින් වැඩිකර දස ලක්‍ෂයක් සක්වල ප්‍රමාණය ද්විසහශ්‍රී මධ්‍යමික ලෝක ධාතුව නම් වේ. මෙපණකින් බුදුවරුන්ගේ ජාතික්‍ෂේත්‍රය දක්වන ලදී. මහබෝසත්ත්වරු අවසන් අත්භවයෙහි දී දෙව්ලොවින් චුත වී, මවුකුස පිළිසිඳ ගන්නා දිනයේ ද මහාබිනික්මන් කරන දිනයේ ද බුදුවන, දම්සක් පැවතුම් පවත්වන, ආයුසංස්කරණය අත්හරින හා පිරිනිවෙන දිනයන්හි දී ද මේ දස ලක්‍ෂයක් සක්වල පමණ වූ තැන් දක්වා කම්පා වේ.

තිසහස්සී මහා සහස්සිමපි ලෝකධාතු සහශ්‍රී ලෝකධාතුවේ සිට දෙවන සහශ්‍රී, පළමු සහශ්‍රී, සහශ්‍ර ලෝකධාතුවක් දක්වා, ගණනය කරන ලද මජ්ඣිම ලෝකධාතුව දහසකින් ගුණ කර ගණනය කර බැවින් මහත් වූ සහශ්‍රයෙන් ගිනූ බැවින් මහා සහස්සී නම් වේ. මෙපණකින් කෙළ සීයක් සක්වල පරිමාණ වූ ලෝකය දක්වන ලදී. ගණක පුත්ත තිස්ස තෙරණුවෝ මෙසේ වදාලහ. “තිසහශ්‍රී මහා සහශ්‍රී ලෝකධාතුව මෙපමණ ප්‍රමාණයකි. මෙය වනාහි ආචාර්යවරුන්ගේ හැදෑරීමෙන් මුළාවූ වචනවලින් පිරිහුණු තැනකි. කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වල පරිමාණ වූ තැන තිසහශ්‍රී මහා සහශ්‍රී ලෝකධාතුව නම් වේ.” යනුයි. මෙපමණ ප්‍රදේශය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥා ක්‍ෂේත්‍රය නම් වේ. මේ ප්‍රදේශය අතර ආටානාටිය පිරිත, ඉසිගිලි පිරිත, ධජග්ග පිරිත, බොජ්ඣංග පිරිත, කඳ පිරිත, මෝර පිරිත, මෙත්ත පිරිත, රතන සූත්‍රය යන සූත්‍රයන්ගේ ආඥාව පැතිර සිටියි.

යාවතාවා පන ආකංඛෙය්‍ය යම්තාක් කැමති වන්නේ නම්, මෙයින් විෂය ක්‍ෂේත්‍රය දක්වන ලදී. බුදුවරුන්ගේ විෂය ක්‍ෂේත්‍රයේ ප්‍රමාණය පිරිසිද දැක්වීමක් නම් නැත. ඒ නැති බව දක්වීමට මේ උපමාව ගෙනහැර දක්වති. කෙළ ලක්‍ෂයක් සක්වල බඹලොව දක්වාම අබ ඇටවලින් පුරවා, ඉදින් කිසිවෙක් නැගෙනහිර දිසාවට එක් සක්වලක එක් අබඇටයක් දමමින් යන්නේ නම්, ඒ සියලු අබ ඇට නිමවූවත් පෙරදිග වූ සක්වලෙහි නිමාවක් නම් නැත. දකුණු දිශාදී සෙසු දිශාවල ද මෙය මෙසේ දත යුතුය. එහි බුදුවරුන්ට අවිෂය වූවක් නම් නැත. තාවතකං පස්සෙය්‍ය ඒ තාක් බලන්නේය.” මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිසිදු දිබ්බචක්ඛුව වේ” යැයි දිවැස් කථාව නිමවන ලදී.

කථං භගවා පඤ්ඤා චක්ඛුනා විවට චක්ඛු කවර ආකාරයකින් ප්‍රඥා චක්ඛුවෙන් (පැණැසින්) නොවැසූ ඇස් ඇතිවේද? මහත් ප්‍රඥා ඇති, පතල මහා ප්‍රඥා ආදී වශයෙනි. එහි මේ ප්‍රඥාවෙන් ඉමහත් සේ බබලයි ප්‍රකාශ වේ. එහි අවසානය දක්වා ම ඉහත පැවසූ පරිදි අර්ථ දත යුතුයි.

බුද්ධ චක්ඛුනා ඉන්ද්‍රීය පරෝපරියත්ති ඤාණයෙන් ආසයානුසය ඤාණයෙන් ද යන මේ ඤාණ දෙකින් යුතු බව බුද්ධචක්ඛු නම් වේ. සර්වඥ ඤාණයට සමන්තචක්ඛු යැයි කියයි. ත්‍රිවිධ මාර්ග ඤාණයන්ට ධම්මචක්ඛු නම් වේ. ලොකං ඔලොකෙන්තො අද්දස සත්තෙ සත්ත්වයන් දුටුවේය. අප්ප රජක්ඛෙ ආදියෙහි යම් පිරිසකට ඉහත කී පරිදි ප්‍රඥා ඇසෙහි රාගාදී රජස් අල්ප වේ ද ඔවුහු අප්පරජක්ඛා. යම් පිරිසකගේ මහත්ව පවතීද ඔවුහු මහාරජක්ඛ නම් වේ. යම් පිරිසකගේ ශ්‍රද්ධා දී ඉන්‍ද්‍රියයන් තියුණු වේද ඔවුහු තික්ඛින්‍ද්‍රීයා, එම ඉන්‍ද්‍රියන් යම් පිරිසකගේ මෘදුව පවතීද ඔහු මුදින්‍ද්‍රීයා. යම් පිරිසකගේ එම ශ්‍රද්ධාදීන්හි ආකාරය සුන්දර වේද ඔවුහු ස්වකාර යමෙක් කිවූ කාරණය වහා වටහා ගනිත්ද සුවසේ කරුණු අවබෝධ කරවීමට පහසුද ඔවුහු සුවිඤ්ඤාපියා යමෙක් පරලොවකය මෙන්ම වැරදි ද භය වශයෙන් දකිත් නම් ඔවුහු පරලොවක වජ්ජ භයදස්සාවිනො නම් වේ.

උප්පලිනියං උපුල් වනයේ සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථගත යුතුය. අන්තො නිමුග්ග පොසිනි යමක් දිය තුළම ගැලී පෝෂණය ලබත් ද ඒවා උදකං අච්වුග්ගම්ම තිට්ඨන්ති දිය ඉක්මවා සිටිති. එහි යම් මලක් ඉතා උඩට විත් සිට සූර්ය රශ්මියේ ස්පර්ශය විඳින කැමැතිව සිටීද ඒවා “අද පිපි මල්” නම් වේ. යම් මලක් දිය හා සමව පිහිටියේද ඒවා “හෙට පිපෙන මල්” නම් වේ. යම් මලක් දියෙන් පිටතට නොපැමිණ, ඇතුලත පවතිමින් පෝෂණය වේ ද ඒවා “තෙවනි දින පිපෙන මල්” නම් වේ. දියෙන් පිටතට නො ආ අනෙක් රෝගාබාධ සහිත උපුල් ද ඇත. යම් මලක් නොපිපෙන්නේද ඒවා මත්ස්‍ය, කැසිබු ආදීන්ට ආහාරම වන්නේය. එම මල් පෙළෙහි නොදැක්විණි. ගෙනහැර දැක්විය යුතු මල් පිළිබඳ පමණක් දැක්විණි.

ඉහත දැක්වූ සතර වැදෑරුම් මල් මෙන් මේ ලෝකයේද උග්ඝටිතඤ්ඤ, විපචිතඤ්ඤා, පදපරම යනුවෙන් පුද්ගලයෝ සතර දෙනකි. යම් පුද්ගලයකුට මාතෘකාව දැක්වූ අවස්ථාවෙහිම ධර්මාවබෝධය වේ නම් ඒ පුද්ගලයා උග්ඝටිතඤ්ඤා නම් වේ. යම් පුද්ගලයකුට සංක්‍ෂිප්ත දෙසු ධර්මය විස්තර විභජන කරමින් දේශනා කරණ කල්හි ධර්මාවබෝධය වේ ද ඒ පුද්ගලයා විපචිතඤ්ඤ නම් වේ. යම් පුද්ගලයකුට අදෙසීමෙන්, විමසිමෙන්, යෝනිසෝ මනසිකාරය ඉපදවීමෙන්, කළණ මිතුරන් ඇසුරු කිරීමෙන්, සේවනය කිරීමෙන් හා පයිරුපාසානය කිරිමෙන් ධර්මාවබෝධය ලැබේද ඔහු නෙය්‍ය නම් වේ. යම් පුද්ගලයකුට ඉතා බොහෝ කොට ධර්මය ඇසුවත්, දෙසුවොත්, ධාරණය කරගත්තත්, කටපාඩම් කළත් ධර්මාවබෝධයක් මේ අත් බවේදී සිදු නොවේ නම් ඒ පදපරම පුද්ගලයායි. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපුල් වනය සමාන දසසහශ්‍රී ලෝකධාතුව දෙස බලන සේක්, අද පිපෙන මල් බදු උග්ඝටිතඤ්ඤ පුද්ගලයන් ද හෙට පිපෙන මල් බදු විපචිතඤ්ඤ පුද්ගලයන් ද යනාදී ක්‍රමයෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම දුටු සේක. එහි මුලින් දැක්වූ පුද්ගලයෝ තිදෙනා මේ අත්බවේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අවබෝධ කර ගනිති. පදපරමයාට අනාගත භවයක ධර්මාවබෝධය සදහා එය හේතු වාසනා වේ.

රාගචරිතො ආදියෙහි අර්ථ මෙසේය. මේ ලෝකයේ ඇලීම් වශයෙන් අරමුණේ හැසිරීම මොහුට ඇත්තේනුයි. රාගචරිතො. ගැටීම් වශයෙන් අරමුණු හැසිරීම් මොහුට ඇත්තේනුයි දෝසචරිතො. මුලාවීම් වශයෙන් අරමුණේ හැසිරීම මොහුට ඇත්තේනුයි මොහචරිතො විතර්ක කරන, කල්පනා කරන ස්වභාවයෙන් අරමුණේ හැසිරෙන්නේ නුයි විතක්ක චරිතො. ඔකප්පන ශ්‍රද්ධාදී වශයෙන් අරමුණේ හැසිරීම මොහුට ඇත්තේනුයි සද්ධා චරිතො. ඤාණයම ගෙන හැසිරීම හෝ ඤාණාන්විතව හැසිරීම හෝ ඥාණයෙන් හැසිරීම හෝ ඤාණය සදහා හැසිරීම මොහුට ඇත්තේනුයි ඤාණචරිතො. රාග සිත්, රාග දැවීම් බහුලයාට රාගචරිතස්ස නම් වේ. සෙසු පද වලද මෙසේ අර්ථ ගත යුතුයි.

අසුභ කථං කථෙති උද්ධුමාතකාදි දශවිධ අසුභ ප්‍රතිසංයුක්ත කථා ගෙනහැර දක්වයි. කියන ලදී. “රාගය ප්‍රහාණය සදහා අසුභයෝ වැඩිය යුත්තාහ” යනුයි. මෙත්තා භාවනං ආචික්ඛති. මෙත්‍රී භාවනාව, සිතේ සෙනෙහස පවසයි. කියන ලදී. “තරහා-ව්‍යාපාදය නැසීම පිණිස මෛත්‍රී සිත වැඩිය යුතුය” යනුයි උද්දෙසෙ සජ්ඣායනා කිරීමෙහි පරිපුච්ඡාය අටුවාවෙන් කාලෙන ධම්මසවණො සුදුසු යෝග්‍ය පැමිණි කාලයෙහි උතුම් පර්යාප්ති ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමෙහි ධම්ම සාකච්ඡා අන්‍යයන් සමග ධර්මය සාකච්ඡා කිරීමෙහි ගරුසංවාසෙ ගුරුවරු ඇසුරු කිරීමෙහි නිවෙසෙති ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් සමීපයේ වාසය කරවයි. ආනාපාන සතිං කථෙති ආනාපාන සති සම්ප්‍රයුක්ත වූ කමටහන පවසයි. කියන ලදී. “විතර්කය නැසීම පිණිස ආනාපාන සතිය වැඩිය යුතුයි.” යනුයි. පසාදනියං නිමිත්තං ආචික්ඛති චුල්ලවේදල්ල, මහා වේදල්ල ආදි ප්‍රසාද ජනනය කරන සූත්‍ර දේශනා කරයි. බුද්ධ සුබෝධිං භාග්‍යවත් බුදුරදුන්ගේ බුද්ධත්ව ප්‍රතිවේධය ද ධම්ම සුධම්මතං නව ලෝකෝත්තර ශ්‍රී සද්ධර්ම මනාව දෙසු බවද සංඝ සුප්පටිපත්ති අෂ්ටවිධ ආර්ය සංඝයාගේ සුපටිපන්නාදී ඍජු පිළිවෙත් ඇති බවද සීලානි ච අත්තනො තමාගේ සන්තකයේ ඇති සීලාදිය ද කියයි. විපස්සනා නිමිත්තං උදය ව්‍යය ආදී ප්‍රතිසංයුක්ත ධර්මයක් කියයි. අනිච්චකාරං ඇතිව නැතිවන ආකාරය. දුක්ඛාකාරං උදයව්‍යය වශයෙන් පිඩාවට පත්වන ආකාරය. අනත්තාකාරං සිය වසඟයට පත්ව නොසිටින ආකාරය.

සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනි ඨිතො ශෛලමය ඒකඝන වු පර්වත මුදුනක සිටියේම, එහි සිටි පුද්ගලයාට අවට බැලිමේදී ගෙල එසවීම් දිගු කිරිම් අවශ්‍ය නොවේ. තථූපමං ඊට සමාන, ගල් පර්වතයට බඳු උපමා ඇති. මේ දැක්වූ සංක්‍ෂිප්ත අර්ථයයි. ශෛලමය පර්වතය මුදුනේ සිටි ඇස් ඇති පුරුෂයා හාත්පස වු ජනයා යම් සේ දකින්නේද මනා නුවණැති, සුන්‍දර ප්‍රඥා ඇති සමන්තචක්ඛු නම් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එසේම ඔබද ධර්මමය වු ප්‍රඥාමය වූ ප්‍රාසාදයට නැගි තමන් ශෝකය දුරු වූවෙක්ව, ශෝකයෙන් ආකීර්ණ වූ, ජාති ජරාවන්ගෙන් වැඩුණු ජනයා දෙස සර්වඥතා ඥානයෙන් බලනු මැනව, සලකනු මැනව, යනුයි.

මෙහි අදහසයි : පර්වත පාමුල හාත්පස මහත් වු කෙතක් කර, නියරවල කුටි සාදා යම්සේ රාත්‍රියේ ගිනි දල්වන්නේද සිවු අංගයන්ගෙන් යුතු අන්ධකාරයක් වේද ඉක්බිති ඒ පර්වත මස්තකයේ සිට බිම බලන ඇස් ඇති පුරුෂයාට, කෙත හෝ නියරවල් හෝ කුටි හෝ එහි නිදාගත් මිනිසුන් හෝ නොපෙනෙන්නේද කුටිවල දැල් වූ ගිනිජාලාවන් පෙනෙන්නේද. මෙසේ ධර්ම නම් මහා ප්‍රාසාදයට නැගී සත්ත්වකායන් බලන්නාවූ තථාගතයන් වහන්සේට යම් ඒ පුරුදු නොකළ කල්‍යාණ සිත් ඇති සත්ත්වයෝ, ඉදින් ඔවුහු එකම විහාරයේ දකුණු දණමඬල ළඟ හුන්නත් බුදු ඇසට නම් ආපාථගත නොවෙත්මය. රාත්‍රියේ විදි හී මෙනි. යම් කෙනෙක් කරන ලද කල්‍යාණ පුරුදු ඇති, හික්මවිය හැකි පුද්ගලයෝ වෙත් ද ඔවුහු ඉතා දුර සිටියත් බුදු ඇසට ආපාථගත වෙත්මය. ගින්න මෙන්ද හිමවත් පව්ව මෙන්ද ඔවුහු වහා පෙනෙති. මෙය කියන ලද්දේමය.

දුරෙ සන්තො පකාසෙන්ති හිමවන්තොව පබ්බතො, අසන්තො ත්‍ථ න දිස්සන්ති රත්ති චිත්තා යථා සරා

සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං මෙහි පස්වදෑරුම් නෙය්‍යපථ ප්‍රභේද ඇති සියල්ල දැනගත්තේනුයි සබ්බඤ්ඤු නම් වේ. සංඛත අසංඛතාදී භේද ඇති, සියලු ධර්ම අභිසංස්කාර, විකාර, ලක්‍ෂණ නිර්වාණ හා ප්‍රඥප්ති යන පසම නෙය්‍යපථ වේ. සියල්ල දන්න බව ම සබ්බඤ්ඤුතා නම් වේ. සබ්බඤ්ඤුත වූ ම ඤාණය “සබ්බඤ්ඤුතාඤාණය” යැයි කිව යුතු තැන. “සබ්බඤ්ඤුතඤාණං” යැයි කියන ලදී. සර්වඥ බව වනාහී ක්‍රම සබ්බඤ්ඤු, සකිං සබ්බඤ්ඤු, සත්තසබ්බඤ්ඤු, සත්තිසබ්බඤ්ඤු, ඤාණ සබ්බඤ්ඤු යැයි පස්වැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් ක්‍රමයෙන් සියල්ල දැනගන්නා කාලය, නොලැබීමෙන්ද කාම සබ්බඤ්ඤුතාව සිදු නොවේ. වරක් සියලු අරමුණු ගැනීම නොමැති වීමෙන් සකිං සබ්බඤ්ඤුතාව ද නැත. චක්ඛු විඤ්ඤාණයේ අරමුණට ගැලපෙන සේ සිත හට ගැනීමට ද භවංග චිත්ත විරෝධයෙන් ද යුක්ති අභාවයෙන්ද සත්තසම්බබඤ්ඤුතාව නොවේ. ඉතිරි නොවන සේ සියල්ල දැන ගැනීමේ සමර්ථකමින් සත්ති සබ්බඤ්ඤුතාව හෝ දැනගත් සියලු ධර්ම ඇති බැවින් ඤාත සබ්බඤ්ඤුතාව හෝ වන්නේය. සත්ති සබ්බඤ්ඤුන්ගේ සියල්ල දැන ගැනීමක් නැතැයි එයද නොයෙදේ. “න තස්ස අදිට්ඨමිධත්‍ථි කිඤචි -පෙ- සමන්ත චක්ඛු”යි කියු බැවින් ඥාත සබ්බඤ්ඤුතාව ම යෙදේ. මෙසේ ඇති කල්හි කෘත්‍ය වශයෙන් ද නොමුලා වශයෙන් ද කාරණ සිද්ධි වශයෙන්ද ආවර්ජන ප්‍රතිබද්ධ වශයෙන්ද සර්වඥම ස්වේ. තෙන ඤාණෙන ඒ සියල්ල දන්නා ඤාණයෙන්.

නැවත තවත් ක්‍රමයකින් සර්වඥභාවය සාධනය කිරිමට න තස්සා යන ගාථාව කියන ලදී. එහි න තස්ස අදිට්ඨමිධත්‍ථි කිඤ්චි ඒ තථාගතයන් වහන්සේට මෙම ත්‍රෛධාතුක ලෝකයෙහි මේ වර්තමාන කාලයේ හෝ ප්‍රඥා වක්‍ෂුවෙන් නොදුටු අල්ප මාත්‍ර වුවක් වත් නම් නැත. විද්‍යමාන නොවේ. අත්‍ථි යනු වර්තමාන කාලින ආඛ්‍යාත පදයයි. මෙයින් වර්තමානකාලික වූ සියලු ධර්මයන්ගේ දන්නා බව දක්වයි. ගාථා බන්‍ධනයේ පහසුවට මෙහි “ධ” කාරය යොදන ලදී. අථෙ අවිඤ්ඤාතං යන මෙහි “අථෙ” යනු වචනෝපාදානයේ නිපාතයකි. අවිඤ්ඤාතං අතීතකාලීන වූ ද නොදත් කිසිදු ධර්ම ජාතියක් නොවීයැයි පාඨ ශේෂය යොදා අර්ථ ගත යුතුයි. අව්‍යයක් වූ (නිපාතයක්) අත්‍ථ ශබ්දය ඇති හෙයින් උක්ත පාඨ ශේෂය නැතිවූවක් එය යෙදෙන්නේමය. මෙයින් අතීත වූ ඉක්ම ගිය සියලු ධර්ම පිළිබදව දන්නා බව කියවේ. අජානිතබ්බං අනාගත කාලික වූ නො දැනෙන කිසිදු ධර්මයක් මතු ඇති නොවන්නේ ය. නැතහොත් නැත මෙයින් අනාගතකාලික වූ සියලු ධර්මයන්ගේ දන්නා බව දක්වයි. නැතහොත් මෙහි ආකාර ජානන ක්‍රියාවේ (දන්නා බව) විශේෂණ මාත්‍රයක්ම සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්‍ථි නෙය්‍යං මෙහි යම් ත්‍රෛකාලීක වු හෝ කාල විනිර්මුක්ත වූ දතයුතු යම් ධර්මයක් වේනම් ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත් සේක. අධික වූ සර්වඥතා ඤාණයෙන් සියල්ල දැනගත් සේක. අවබෝධ කරගත් සේක. මෙහි අර්ථ ශබ්දයෙන් ත්‍රෛකාලීක වූද කාලයෙන් විනිර්මුක්ත වූ ද අර්ථයෙන් අර්ථ ශබ්දය අව්‍යක්ත වූ බව ම දතයුතුයි. තථාගතො තෙන සමන්ත චක්ඛු කාල වශයෙන්, අවකාශ වශයෙන් නොදැක්වූ බැවින් හාත්පසින් සර්වප්‍රකාරයෙන් ම පැවති ඤාණ ඇස ඇත්තේනුයි සමන්ත චක්ඛු නම්. ඒ ඉහත පැවසූ කාරණයෙන් තථාගතයන් වහන්සේ සමන්ත චක්ඛු බවද සර්වඥ බවද කියන ලද්දේ වේ. මේ ගාථාවෙන් පුද්ගල අධිෂ්ඨාන දේශනා වශයෙන් සර්වඥතා ඤාණය දක්වන ලදී.

න ඉතිහිතිහං “මෙසේ මෙයවිය”, මෙසේ වනාහි මෙය වේ යැයි නොවේ. න ඉති කිරාය “මෙසේ මෙය වේ” න පරම්පරාය පරම්පරා කථාවෙන් ද නෙවේ. න පිටක සම්පදාය අපගේ පිටක සම්ප්‍රදාය සමඟ සම වේ යැයි නොවේ. න තක්කහෙතු තර්ක ග්‍රහනයෙන් ද නොවේ. න ආකාර පරිවිතක්කෙන මේ කාරණය සුන්දරය යනුවෙන් මෙසේ කාරණ පරිවිතර්කයෙන්ද නොවේ. න දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා අපගේ රුචි වූ කැමති වූ දෘෂ්ටියට සමවේ යැයි නොම වේ.

අථවා පි සමාධි මෙහි “සමාධි” යනු කුසල චිත්ත ඒකග්ගතා සමාධියයි. කවර අර්ථයෙන් සමාධි නම් වේ ද? සමාධාන අර්ථයෙන් සමාධි නම් වේ. මේ සමාධානය නම් කුමක්ද? එක අරමුණුක චිත්ත චෛතසික එකවිට සමානව දැඩිව පවත්වා ගැනීමයි. එනිසා යම් ධර්මයක ආනුභාවයෙන් එක අරමුණක චිත්ත චෛතසිකයෝ එකවිට මනාව, වික්‍ෂිප්ත නොවිසිරී පවතිත්ද මෙය “සමාධානය” යැයි දතයුතුයි. ඒ සමාධියේ ලක්‍ෂණය කුමක්ද?

අවික්‍ෂිප්ත බවයි. සමාධිය වික්ෂිප්ත බව නැසීම රසය කොට ඇත්තේය කමිපා නොවීම පච්චුපට්ඨාන කොට ඇත්තේය. සුඛය පදට්ඨානය කොට ඇත්තේය.

නොකැළඹෙන අචල ස්වභාවයෙන් සිත අරමුණේ සිටියිනුයි ඨිති නම් වේ. ඊළග පද දෙක උපසර්ග යොදා වඩන ලදී. තවද සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම අරමුණේ සම්පිණ්ඩනය වී සිටිනුයි සණ්ඨිති. අරමුණේ බැසගෙන අනුව පිවිස සිටියි නුයි අවට්ඨිත. කුසල පක්‍ෂයෙහි සතර ධර්මයෝ ම අරමුණේ බැසගනිති. ඒවා නම් ශ්‍රද්ධාව, සතිය, සමාධි හා ප්‍රඥාවයි. එම නිසා ශ්‍රද්ධාව “ඔකප්පන” යැයි කියන ලදි. සිහිය අපිලාපනය යැයි ද සමාධිය අවට්ඨිති යැයි ප්‍රඥාව “පරියෝගතා” යැයි ද කියනු ලැබේ. අකුශල පක්‍ෂයේ වනාහි තණ්හා, දිට්ඨි හා අවිජ්ජා යන ධර්ම තුනම අරමුණේ බැසගනිති. ඒ නිසා ඒවා ඕඝ යැයි කියන ලදී. චිත්තේකාග්‍රතාව මෙහිදි බලවත්ව නොපවතියි. යම් සේ දූවිලි නැගෙන තැනක ඉස ඇමදී කල්හි මද වේලාවක් දූවිලි තැන්පත්ව සිටියද නැවත වියලෙන වියලෙන කල්හි දූවිලි ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන් පැතිර යයිද එලෙසින්ම අකුශල පක්‍ෂයේ චිත්තේකාග්‍රතාවය බලවත් නොවේ.

උද්ධච විචිකිච්ඡා වශයෙන් පැවති විසිරීයාමට විරුද්ධව පැවති බව අවිසාහාරො. උද්ධච්ච විචිකිච්ඡා වශයෙන්ම යන සිත (පැතිරීම) “වික්ඛෙප” නම් වේ. මෙහි මෙබඳු වික්‍ෂේපයක් නොවේනුයි අවික්ඛෙපො. උද්ධච්ච විචිකිච්ඡා වශයෙන් ම සිත විසාහත නම් වේ. එහේ මෙහේ ගෙනයනු ලැබේ. මෙය එබදු විසිරීමක් නොමැති අවිසාහට මාන වූ බැවින් අවිසාහට මාන සතා වේ. සමථො යනු සමථය තුන් වැදෑරුම් ය. චිත්ත සමථය අධිකරණ සමථය, හා සබ්බ සංඛාර සමථ යනුවෙනි. එහි අෂ්ට සමාපත්තිහි චිත්තේකාග්‍රතාවය චිත්ත සමථ නම් වේ. ඊට පැමිණි සිත චලනය වීම, සිත විප්ඵන්දනය වීම සන්සිඳි සන්සුන් වේ. එනිසා එය චිත්ත සමථ යැයි කියයි. සම්මුඛා විනයාදී විනය ක්‍රම සත අධිකරණ සමථ නම් වේ. ඊට පැමිණි ඒ ඒ අධිකරණයෝ සන්සිඳෙති. සන්සුන්වෙති එහෙයින් එය අධිකරණ සමථ නම් වේ. යම් හෙයකින් සියලු සංස්කාරයෝ නිවනට පැමිණ සන්සිඳෙත් ද සන්සුන් වෙත් ද එනිසා එය සබ්බසංඛාර සමථ නම් වේ. මෙතනදී චිත්ත සමථය අදහස් කරන ලදී. සමාධි ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධාන බව පවත්වන්නේ නුයි සමාධින්‍ද්‍රියං නම් වේ. උද්ධච්චයෙහි සිත කම්පා නොවේනුයි සමාධිබලං නම් වේ. සම්මා සමාධි යනු සත්‍ය වූ සමාධියයි. නෛර්යාණික සමාධියයි.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉන්‍ද්‍රීය සංවරය ශීලයේ ආරක්‍ෂාව වන බැවින් ද අනුක්‍රමයෙන් දේශනා කෙරෙන මේ සූත්‍ර දේශනාව ඒ දෙවියන්ගේ ධර්මාවබෝධයට යෝග්‍ය වන බැවින්ද ඉන්‍ද්‍රිය සංවරයේ සිට නිර්වාණගාමී ප්‍රතිපදාව දක්වමින් චක්ඛුහි යන ගාථාව ඇරඹූ සේක. එහි චක්ඛුහි නෙව ලොලස්ස නොදුටු, දැකිය යුතු වශයෙන් ඇසින් රූප දැකිමට ලොල් නොවූ. ගාම කථාය ආවරයේ සොතං තිරිසන් කථාවෙන් කණ වළකන්නේය.

චක්ඛු ලොලියෙන චක්‍ෂුද්වාරයේ උපන් ලෝභ වශයෙන් චක්ඛු ලෝලයෙන් යුතු වූ අදිට්ඨං දක්ඛිතබ්බං නුදුටු විරූ රූපාරම්මණ දැකීමට සුදුසුය. දිට්ඨං සමතික්කමිතබ්බං දුටු විරූ රූපාරම්මණ ඉක්මවීමට සුදුසුය. ආරාමෙන ආරාමං පුෂ්පාරාමාදියෙන් ඵලාරාමාදියට හෝ පුෂ්පාරාමාදියට හෝ දීඝචාරිකං දිගු සංචාරයන්ට. අනවත්‍ථිත චාරිකං නොනැවතුණු හැසිරීමෙන් අනුයුත්තො විහරති රූප දස්සනාය රූප අරමුණු දැකීමට පුන පුනා යෙදුණේ වේ.

අන්තරඝරං පවිට්ඨෙ එළිපත්තෙන් ඇතුලට පිවිසෙයි. වීථිපටිපන්නො ඇතුලු වීථියට බැසගත්තේ. සරමුඛානි ඔලොකෙන්තො. නිවෙස්වල දොරවල් දෙස බලමින් උද්ධං ඔලොකෙන්තො උඩදිශාව, උඩුකුරු මුහුණින් බලමින් යයි.

චක්ඛුනා රුපං දිස්වා කාරණ වශයෙන් චක්ඛු යැයි ව්‍යවහාර කරන රූප දැකීමට සමත් වූ චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූප දැක පොරණාචාර්යවරු මෙසේ කීහ. ඇස රූප නොදකියි. සිතක් නොවන හෙයිනි. සිත රූප නොදකියි. ඇසක් නොවන හෙයින් ද්වාරය හා අරමුණ ගැටීමෙන්, ප්‍රසාද වස්තුවෙන් යුතු සිතින් රූප දකියි. මෙබදු මෙය වනාහි “දුන්නෙන් විදියි” යනාදී ප්‍රකාශයන්හි මෙන් සසම්භාර කථා නම් වේ. එහෙයින් චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූප දැකීයැයි මෙහිදී අර්ථ දතයුතුය. නිමිත්තග්ගාහී ස්ත්‍රී පුරුෂ නිමිත්තක් හෝ සුභ නිමිත්තාදියක් හෝ කෙලෙසුන්ට වස්තු වූ නිමිත්තක් හෝ ඡන්‍දරාග වශයෙන් ගනියි. දුටු මතින් ම නො පිහිටයි. අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී කෙලෙසුන්ගේ අනුබ්‍යඤ්ජන වශයෙන් ප්‍රකට කරන හෙයින් අනුබ්‍යඤ්ජන යැයි ලැබූ ව්‍යවහාර ඇති අත් පා, ගායන, කථන, බැලුම් ආදී භේද ඇති ආකාරය ගනියි. යත්‍වාධිකරණ මෙනං ආදියෙහි යම් කරුණෙකින් යමෙකුගේ චක්‍ෂුන්‍ද්‍රිය අසංවර වූයේ ද ඒ හේතුවෙන් ඒ පුද්ගලයා සිහිය නම් දොරපලුවෙන් චක්‍ෂුන්‍ද්‍රියන් අසංවෘත වූයේ ද නොවැසූ චක්‍ෂුද්වාර ඇතිව වසන මොහුගේ අභිධ්‍යාදී ධර්ම ලුහුබැඳ අනුව පවතින්නේය. තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති ඒ චක්‍ෂුන්‍ද්‍රිය සිහිය නම් දොර පලුවෙන් වසා දැමීමට උත්සාහවත් නොවේ.” මෙසේ ඇත්තා වූ ම හැකිවූයේ ම චක්‍ෂුන්‍ද්‍රිය නොරකියි. චක්‍ෂුද්‍රිය සංවර කරගැනීමට නොපැමිණෙයි.” යැයි කියන ලදී. තවද ඒ චක්‍ෂුන්‍ද්‍රියේ සංවරයක් හෝ නැත්ද චක්‍ෂු ප්‍රසාදය නිසා සිහිය හෝ මුළා සිහිය හෝ නූපදියිද තවද යම්විටක රූප ආරම්මණයක් ඇසට ගොදුරු වේද, එවිට භවාංගය දෙවරක් ඉපදී නිරුද්ධ වූ කල්හි කියා මනෝ ධාතුව ආවර්ජන කෘත්‍ය සිදුකරමින් ඉපද නිරුද්ධ වේ. එවිට චක්ඛු විඤ්ඤාණය දර්ශන කෘත්‍ය සිදුකරයි. එවිට විපාක මනෝධාතුව සම්පටිච්ඡාන කෘත්‍යය ද විපාක අහේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව සන්තීරණ කෘත්‍යයද ක්‍රියා අහේතුක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වොත්‍ථපන කෘත්‍යයද සිදුකරමින් ඉපද ඉපද නිරුද්ධ වේ. ඉන් අනතුරුව ජවනය දුවයි.

එහිද භවංග සමයෙහි ආවර්ජනාදින්ගේ එක්තරා සමයක අසංවරයක් හෝ සංවරයක් නොම ඇත්තේමය. ජවන ක්‍ෂණයේ ඉදින් දුසිල් බව හෝ මුළා සිහි ඇති බව හෝ නොදැනිම හෝ නො ඉවසීම හෝ කුසීත බව හෝ උපදයි ද එය අසංවර ය වේ. මෙසේ වන කල්හි “ඔහු චක්‍ෂුන්‍ද්‍රියෙහි අසංවර වූවෙකි”යි කියනු ලැබේ. කුමක් නිසාද? එසේ ඇති කල්හි චක්ඛුද්වාරය නොරකින ලදේ වෙයි. භවංගය ද ආවර්ජනාදී වීථි සිත් ද නො රකින ලද්දේමය. එහෙයිනි කුමක් මෙන්ද? නගරයේ ප්‍රධාන සතර වාසල් දොරටු නොවසන ලද කල්හි, ඇතුලු නුවර ඝරද්වාර, කොටු ගර්භාදිය මනාව වැසුවත්, ඇතුලු නුවර සියලු බඩු භාණ්ඩ අනාරක්‍ෂිත, අගෝපිත ම වේ. නුවර දොරින් පිවිසි සොරු තමාට රිසි බඩු ගෙන යන්නාහුය. මේ අයුරින්ම ජවන් සිත්හි දුශීලාදී ධර්ම උපන් කල්හි, එහි සංවරය නොමැති කල්හි ද්වාරයද භවාගය ද ආවර්ජනාදී වීථි සිත් ද නොරක්නා ලද්දේ ම වේ.

සද්ධ දෙය්‍යානි කර්මය ද ඵලය ද මෙලොව ද පරලොව ද අදහා දෙන ලද, මොහු මාගේ නෑයෙකි. මිත්‍රයෙකි කියා හෝ, මොහු මතු උපකාර කරන්නේය කියා හෝ මොහු පෙර උපකාර කරන ලදී කියා හෝ නොදෙන ලදී යන අර්ථයයි. මෙසේ දෙන ලද කල්හි “ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද” නම් නොවේ. භෝජනානි මේ දේශනා ශීර්ෂ මාත්‍රයක් ම ය. අර්ථ වශයෙන් වනාහි - ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් භෝජන වළදා, ඒ සිවුරු පොරවා සෙනසුන් ඇසුරු කරමින්, ගිලන් පස බෙහෙත් ආදිය වළඳමින් යන සියලු පදයන්ගේ අර්ථ කියන ලද්දේමය.

සෙය්‍යථිදං යනු නිපාතයකි. එහි අර්ථ - ඒ කෙසේද? නච්චං යනු යම්කිසි නැටුමකි. ගමට යන්නා විසින් ද බෙල්ල දිගු කර දැකීමට වත් නොවටියි. ගීතං යනු කිසියම් ගීතයක් වාදිතං යම්කිසි වාදනයක්. පෙක්ඛං නාටක මුළුවක්. අක්ඛානං භාරත රාමායනාදී පුවතක් යම් තැනක කියනු ලැබේද එහි යාමට නුසුදුසුය. පාණිස්සරං යනු කස්තල (අත්පුඩි ගැසීම) ය. පාණිතාලං යැයි ද කියති. වෙතළාං යනු ඝන තාල (කුප්කාලම්) ය. මන්ත්‍රයෙන් මෘත ශරීර ඔසවා තැබීම යැයි ඇතමෙක් කියති. කුමභ ථූනං සතර අරමුණක පැතිර යන තාලය. කළ පිඹීම කුම්භ සද්දං යැයි ඇතැමෙක් කියති. සෝභනගරං යනු නළුවන්ගේ විසිරවීමයි. සෝභනගරකයක් හෝ ප්‍රතිභාන චිත්‍රයකැයි කියන ලදී. චණ්ඩාලං යගුලිය දැමීම, සැඩොලුන්ගේ ඝණ දෙවන කෙළියකි යි ද කියති. වංසං උණගස් ඔසවා කරණ ක්‍රීඩාවකි.

ධොවනං යනු ඇට දෙවීමයි. ඇතැම් පිටිසර ජනපදයන්හි කළුරිය කළ ඤාතීන්ගේ ශරීර නොදවා වළ දමා තබති. ඉක්බිති ශරීරය කුණුවී ගිය කාලය දැන පස් ඉවත් කර, ඇට සැකිල්ල ගෙන සෝදා සුවඳ ද්‍රව්‍ය ගල්වා තබති. ඔවුහු නැකැත් උත්සව සමයේ දී එක් තැනක ඇට තබා, තවත් තැනක සුරාදී රහමෙර තබාගෙන හඬමින් දුක්වෙමින් සුරාව බොති. මෙය කියන ලදී. “මහණෙනි, දකුණු දෙස ජනපදයන්හි ධෝවන නම් ක්‍රීඩාවක් ඇත. එහි බොහෝ ආහාරපාන, කෑ යුතු බුදිය යුතු ලෙවිය යුතු දේ රැස්කර විනෝද වේ. මහණෙනි ඒ ධෝවන ක්‍රීඩාවේ අර්ථයක් නම් නැත. “ඇතැමෙක් වනාහි ඉන්ද්‍රජාලිකව ඇට දෙවීම මෙනමින් හැඳින්වූ බව කියති. හත්‍ථි යුද්ධා දියෙහි භික්‍ෂුවට ඇත් ආදීන් සමඟ යුද්ධ කිරීමටද ඔවුන් යුධ කරවීමටද එම යුද්ධය දැකීමටත් නොවටියි. නුසුදුසුය. නිබ්බුද්ධං මල්ලව පොර උය්‍යොධිකං යම් තැනෙක පහරදීම් සිදුවේද ඒ යුධ පෙරමුණ. බලග්ගං බලසෙන් සමූහයා ගණින තැන. සෙනාබ්‍යුහං කඳවුරු, සේනාවන් වසන තැන, රිය පාබල පෙළපාලි ආදිය පවත්වන තැන අනීක දස්සනං තුන්පත් රැළ, පශ්චිම හත්‍ථානික ආදී වශයෙන් දැක්වූ බල ඇති දැකීම් ආදිය.

න නිමිත්තග්ගාහී හොති ඡන්‍දරාග වශයෙන් ඉහත දැක්වූ පරිදි නිමිති නොගනියි. මෙසේ සෙසු පදයන්හි ද කියු දෙයට විරුද්ධ ක්‍රමයෙන් අර්ථ දත යුතුයි. ඉහත පරිදි ජවන සිත් දුසිල් සහගතව උපන් කල්හි එය අසංවර වූ කල්හි ද්වාරයද භවාංගයද ආවර්ජනාදී වීථි සත්ද නොකරන්නා ලදී යැයි කියන ලදී. මෙසේ ඒ ශීලාදි ධර්මයන්හි යෙදුණු විට ද්වාරය ද භවංගය ද ආවර්ජනාදී වීථි චිත්තයන් ද ආරක්‍ෂිත වේ. රක්නා ලද්දේය. කුමක් වේ ද යත්? නගරත් ද්වාර සතර මනාව වසා දැමූ කල්හි ඇතුලු නුවර සියලු ම බඩු බාහිරාදිය මනාව ආරක්‍ෂා වේ. මනාව ගෝපනය වූයේ වේ. නගරද්වාර වසා ඇති කල්හි සොරුන් නොපිවිසෙන බැවිනි. මේ අයුරින්ම ජවනයෙහි ශීලාදී ධර්ම උපන් කල්හි ද්වාරය ද භවාංගයද ආවර්ජනාදී වීථි සිත්ද සංවර වූයේ වෙයි. ඒ නිසා ජවනක්‍ෂණයේ උපදින චක්ඛුන්‍ද්‍රියේ සංවරය යැයි කියන ලදී. මින් අනතුරුව ඉහතින්ද පසුවද කියූ කියැවෙන කරුණුවල විපර්යාසයෙන් අර්ථ දතයුතුයි.

විසූක දස්සනා විසුළු දසුන්. ගාමකථා ගම් වැසියන්ගේ කථා ද්වත්තිංසා දෙතිස් කථාව. නිවන නො එළවෙන, සගමොක් සුව වලකන තිරිසන් වූ කථා වූයේනුයි තිරච්ඡාන කථා නම් වේ. එහි රජවරුන් අරබයා ; මහා සම්මත, මහා මන්‍ධාතු, ධර්මාශෝක ආදීහු මහානුභාව සම්පන්නය ආදී වශයෙන් පවත්වන කථාව රාජකථා නම් වේ. චෝරකථාදියෙහිද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථ ගතයුතුයි. ඒ කථා අතුරින් “අසුවල් රජු ඉතා දැකුම්කළුය. දර්ශනීය විය.” ආදී වශයෙන් ගේහසිත වඩන කාමුක කථාව තිරිසන් කථා නම් වේ. ඔවුන් පිළිබඳව ද “මෙසේ මහානුභාව වූවත් ඔවුහු මිය ගියහ. විනාශ වූහ” යි පැවති කථාව කමටහනකි. එළවන සොරුන් අතුරින්ද මුලදේව මෙසේ මහානුභාව සොරෙකි. මෙසමාල මෙසේ මහානුභාව සොරෙකි” යනුවෙන් ඔවුන්ගේ ක්‍රියා පිළිබඳව පැවති, “අහෝ සුරයෙකි”යි ගේහසිත් වඩන කථාව තිරිසන් කථාවකි. යුධ පිළිබඳව ද “භාරත යුද්ධයේදී අසුවලා විසින් අසුවලා මරන ලදී, මෙසේ විද්දේය, මෙසේ මැරුවේය” ආදී වශයෙන් කාමාස්වාද වශයෙන් පැවති කථාව තිරිසන් කථාවකි. “ඔවුහු ද ක්‍ෂයවීමට, විනාශයට ගියෝය” ආදී වශයෙන් සෑම දෙයක්, කෙනෙක් පිළිබඳව කරන කථාව කමටහනක් ම වේ.

තවද ආහාරාදිය වර්ණවත්ය, සුවඳවය, රසවත්ය, ස්පර්ශවත්ය කෑවෙමු, වැළඳුවෙමු, බීවෙමු, පරිභෝග කළෙමු යනාදී ලෙස කාමාශ්වාද වශයෙන් කීම නුසුදුසු ය. අථවත්ව ගෙන “පෙර අපි මෙවැනි වර්ණයෙන් යුත් ආහාරපාන, වස්ත්‍ර, ඇඳ පුටු, මල් මාලා, ගද සුවඳ සිල්වතුන්ට දුන්නෙමු චෛත්‍ය පූජා කළෙමු” ආදී වශයෙන් කථා කිරිම සුදුසුය. ඤාති කථාදියෙහි ද “අපගේ ඥාතීහු ශුරයෝ ය. සමර්ථයෝය” යනුවෙන් ද “අපි පෙර මෙබඳු විසිතුරු යානාවලින් හැසිරුණෙමු” ආදී වශයෙන්ද ආශ්වාද වශයෙන් ද කරන කථාව නුසුදුසුය. එය අර්ථ සහිතව ගෙන “අපේ ඤාතීහු විනාශ වූහ. නැසී ගියහ. පෙර අපි මෙවැනි වටිනා පාවහන් ආදිය සංඝයාට දුනිමු.” ආදී වශයෙන් කථා කිරීම සුදුසුය. ග්‍රාම කථාවන්ද ජනාකීර්ණ ජනශූන්‍ය, දුර්භික්‍ෂ, සුභික්‍ෂ ආදී වශයෙන් “අසුවල් ගම්වැසියෝ ශුරයෝය. සමර්ථයෝය.” යනුවෙන් ආශ්වාද වශයෙන් කරණ කථාව නුසුදුසුය. අර්ථ සහිතව ගෙන “අසුවල් ගම්වැසියෝ ශ්‍රද්ධාවන්තයෝය. ප්‍රසන්නයෝය. ක්‍ෂය වීමට ව්‍යයවීමට ගියහ”යි ආදී වශයෙන් කථා කිරීම සුදුසුය.

නිගම, නගර, ජනපද කථාදියෙහිද මේ ක්‍රමයමයි. ඉත්‍ථි කථාවන් ද වර්ණ, ශරීරාවයව ආදිය පිළිබඳව ආශ්වාද වශයෙන් කරණ කථාව නුසුදුසු ය.”සැදැහැවත්ය. තුනුරුවන්හි ප්‍රසන්නය, ක්‍ෂයවීමට මරණයට පත් වූවාහ” යනුවෙන් ස්ත්‍රීන් පිළිබඳව කථා කිරීම සුදුසුය. සූර කථාවන්හි ද “නන්‍දිමිත්‍ර නම් යෝධයා ශූරයෙකි”යි ආශ්වාද වශයෙන් කරණ කථාව නුසුදුසුය. “ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්තය. විනාශයට ගියේයැයි” කථා කිරීම සුදුසුය. වීථි පිළිබඳ කථාවන්හි ද “අසුවල් වීථිය ජනාකීර්ණය, ජනශුන්‍යය” “අසුවල් වීථියේ වසන්නෝ ශුරයෝය. සමර්ථයෝය” ආදී වශයෙන් ආශ්වාද විඳිමින් කථාකිරීම නුසුදුසු ය. “ශ්‍රද්ධාවන්තයහ. ප්‍රසන්නයහ. විනාශයට ගියෝය” ආදී ලෙස කථා කිරීම සුදුසුය.

කුමභට්ඨාන කථා කල තබන තැන දිය කොට හෝ කල දාසීන් පිළිබද කරන කථාය. ඇයද ප්‍රසාද එලවයි. නැටීමට, ගැයීමට දක්‍ෂය” ආදී වශයෙන් ආශ්වාදමය කථාව නුසුදුසු ය. “ශ්‍රද්ධාවන්තය. පැහැදුනු අයයි” ආදී වශයෙන් කථා කිරීම සුදුසු ය. පූබ්බපෙත කථා මිය ගිය ඤාතීන් පිළිබඳ කථාවයි. එය වර්තමාන ඤාතීන් පිළිබඳව ඉහත දැක්වූ ඤාති කථා විනිශ්චයටම සමානය.

නානත්ත කථා පෙර පසු කථාවලින් මිදුණු ඉතිරි නානා ස්වභාව ඇති නිරර්ථක කථාවයි. ලොකක්ඛායිකා “මේ ලෝකය මැවූවේ කවුද? අසුවලා විසින් මවන ලදී. ඇට සුදු බැවින් කපුටා සුදු පාටය. ලේ රතු බැවින් කොකා රතුපාටය. මේ ආදී ලෝකායත විතණ්ඩ සල්ලාප කථාවයි.

සමුද්දක්ඛායිකා නම්, කුමක් නිසා සමුද්‍රයට “සාගර”යන නම වී ද? සාගර දෙවියා විසින් කණින ලද බැවින් සාගර නම් වේ. මා විසින් කණින ලදී යයි හස්ත මුද්‍රාවෙන් තමා දැන්වූ හෙයින් සමුද්‍ර නම් විය. මෙසේ සාගරය පිළිබඳව පවත්වන නිරර්ථක කථාවයි. භාවො යනු වෘද්ධියයි. අභවො යනු හානියයි. මෙසේ වෘද්ධිය වේ, හානිය වේ, යනුවෙන් ඒ ඒ දේ පිළිබඳව පැවැත්වූ නිරර්ථක කරුණු පිළිබඳ කථාව ඉතිභවාභව නම් වේ.

ආවරෙය්‍ය ආවරණය කරන්නේය. නිවාරෙය්‍ය අරමුණින් වලකන්නේය. සංවරෙය්‍ය මනාව, ඉතිරි නොකර වළකන්නේය. රක්ඛෙය්‍ය රක්‍ෂා කරන්නේ ය. ගොපෙය්‍ය මනාව ලෝපනය කරන්නේ ය. පිදහෙය්‍ය වසන්නේ ය. පච්ඡින්‍දෙය්‍ය ශ්‍රෝතස සිඳින්නේය.

තෙන තෙන න තුස්සන්ති, ඒ ඒ ඇඹුල් ආදී රසවලින් සන්තෝෂයට නො පැමිණෙති. අපරාපරං පරියෙසන්ති තව තවත් සොයමින් ඇවිදිති.

ඵස්සෙන රෝග ස්පර්ශයෙන්. භාවඤ්ච නාභිජප්පෙය්‍ය ඒ ස්පර්ශයේ දුරු කිරිම පිණිස කාමභවාදී භවයන්ද නොපතන්නේය. භෙරවෙසු ච න සම්පවෙධෙය්‍ය ඒ ස්පර්ශයට ප්‍රත්‍ය වූ සීහව්‍යාඝ්‍රා දී බියජනක සත්ත්වයන් පිළිබඳව කම්පා නොවන්නේ ය. සෙසු ඝාණෙන්‍ද්‍රිය, මනින්‍ද්‍රිය පිළිබඳ විෂයන්හි ද කම්පා නොවන්නේය. මෙසේ පරිපූර්ණව ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය පිළිබඳව කියන ලදී. මුල් ගාථාවෙන් ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය දක්වා මේ ගාථාවෙන් අරණ්‍යයෙහි වසන්නට බියජනක දේ දැක හෝ අසා හෝ කම්පා නොවිය යුතු බව දක්වයි.

එකෙනා කාරෙන එක් අයුරකින් භයංපි භෙරවාංපි තඤ්ඤෙ ව භයත් භෛරවයත් යන දෙක කුඩා වූවත් ඉතා මහත් වූ උත්‍රාස නිමිත්තමය. එම අර්ථය දැක්වීමට ම “වුත්තං හෙතං” යි කියන ලදී. භයං බියජනක ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් බිය. භයානාකං ආකාරය දැක්වීම යි. ජම්භිතත්තං භයවීම වශයෙන් ගත (ශරීරය) සෙලවී යාමයි. ලොමහංසො ලොමුඩැහැ ගැනීම, රෝම කෙළින් වීමයි. මේ පද දෙකින් කෘත්‍ය වශයෙන් භය දක්වා, නැවත සිතේ උද්වේගය, උත්‍රාසය යැයි ස්වභාවය දක්වයි. උබ්බෙගො යනු වහා උද්වේගයට පත්වීමයි. ජාති භයං යනු ජාති නිසා උපදින භයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයයි. රජුගෙන් උපදින භය රාජභයං නම් වේ. සෙසු පදයන් හි ද මෙසේ අර්ථ ගතයුතුයි. අත්තානුවාදභයං පව්කම් කරන්නාට තමාට තමාම බණින්නේ යැයි උපදින බිය පරානුවාද භයං අනුන්ගේ උපවාදයෙන් උපදින බිය.

දණ්ඩභයං ගිහිගේ වූවන්ට රජයෙන් පවත්වන දඬුවම් ද පැවිදි වූවන්ට විනය නීති අනුව පවත්වන දඬුවම් ද නිසා උපන් බිය. දුග්ගති භයං සතර අපාය නිසා උපදින බිය. ඌමිභයං මහ මුහුදේ දියට බසින්නාට වන බිය. මහ මුහුදේ වනාහි “මහින්ද වීචිය” නම් සැට යොදුනක් උඩට නගින්නකි. පනස් යොදුනක් උඩට නගිනුයේ. “ගංගා වීචි” යයි. රොහණවීචි නම් රළ සතලිස් යොදුනක් උඩට නඟයි. මෙවැනි මහා රළ පිළිබඳව බිය ඌමිභය නම් වේ. මත්ස්‍ය සමූහයාගෙන් වන බිය කුම්හීල භයං නම් වේ. දියසුළි ආදියෙන් පවතින බිය ආවට්ට භයං නම් වේ. සුසුකා යනු චණ්ඩ මත්ස්‍යයන්ය. ඔවුන්ගෙන් ඇතිවන බිය සුසුකාභයං ආජීවිකභයං යනු ජීවිත පැවතුම් හේතුවෙන් උපදින භයයි. අසිලොකභයං යනු ගර්හාවෙන් උපදින බියයි.

ලද්ධා න සන්නිධිං කයිරා මේ ආහාරපානාදියෙන් යම්කිසිවෙක් දැහැමිව ලැබ ආරණ්‍යයෙහි ද සෙනසුනෙහි ද වසන්නට දුර්ලභ යැයි සිතා රැස් කිරීම නො කරන්නේය.

ඔදනො හැල්, වී, යව, තිරිගු, තණහාල්, වරක, කුද්‍රෑසක යන ධාන්‍ය වර්ග හතද ධාන්‍ය සඳහා සුදුසු වෙනත් දෙයෙහි සහලින් උපන් බත කුම්මාසො යව ධාන්‍යයෙන් උපන් යව කොමු. සත්තු සහල් ආදියෙන් කළ අත්සුණු. මච්ඡො දියේ හටගත්, මාළු මංසං අර්ථ ප්‍රකටමය. අම්බපානං අමු හෝ ඉදුණු අඹවලින් සෑදු පානය ජම්බුපානං දඹ ඵලයෙන් සෑදු පානය චොචපානං ඇට කෙසෙල් ගෙඩියෙන් සෑදු පානය. මොචපානය ඇට නැති මස්, කෙසෙල් ගෙඩි වලින් සැදු පානය මධුපානං මිදි රසයෙන් කළ පානය. මිදිරසය ජලය හා මිශ්‍ර කළේ සුදුසුය. පිරිසිදු මිදි රසය පමණක් නුසුදුසුය. මුද්දිකං පානං යනු මිදි දියෙන් කවලම් කර මිරිකා අඹ පානයක් මෙන් සාදාගත් බීමයි. සාලුක පානං රතු උපුල්, නිල් උපුල් ආදියේ ඇට ගෙන මිරිකා සෑදු පානය. එරුසක පානං බොරලු දමන හෝ උගුරැස්ස ගෙඩි මිරිකා අඹ පානය සෑදු පානය. කොසම්බ පානං කෝසම්බ ඵලයෙන් සෑදු පානය. කෙල පානං කෝල (ඩෙබර) ඵලවලින් සෑදු පානය. බදර පානං මහා දෙබර ගෙඩි වලින් අඹ පානය මෙන් සෑදු පානය. මේ එකොළොස් පානයන් සීතල කර හෝ අව්වේ පැසවා හෝ පානය කිරීම සුදුසුයි.

ඝත පානං ගිතෙල් පානය තෙල පානං තල තෙල් ආදී පාන පයොපානං කිරි පානය යාගු පානං සීතලාදී කැඳ පානය. රස පානං ශාකාදි රස පානය. පීඨඛජ්ජකං ඉහත දැක්වූ ධාන්‍ය වර්ග ධාන්‍ය හා සමවූ අපරන්ත හෙවත් උඳු මුං ආදියෙන් කළ පිටි වලින්, පනස (කොස්) පිටි, ලබුජ(දෙල්) පිටි, අම්බාටක (ඇඹරල්ලා) පිටි, චීරවල්ලිය (කිරිවැල්) පිටි, මේ ආදී පිටිවලින් සෑදු පිටි කැවිලි. පුවඛජ්ජකම්පි ඉහත කී පිටි වලින් ම තැනු පුව ඛාදය. මූලඛජ්ජකං මුලක මුල් ඛාරක මුල්, චුච්චු (මුල් පලා) මුල්, ආදී මුල්වලින් කළ ආහාර තච ඛජ්ජකං උක් ආදී පොතුවලින් කළ. පත්තඛජ්ජකං නාබ්බ කොළ, කුටජ (කෙලිද) කොළ, පටොල (පතෝල) කොළ, සුලස කොළ, ආදියෙන් සෑදු ආහාරය. පුප්ඵ ඛජ්ජකං මුලක මල්, ඛරක මල්, සුදු වර්ණ, සිග්ගු, උපුල්, පියුම්, ආදී මලින් කළ ආහාර. ඵලඛජ්ජකං යනු පනස(කොස්), ලබුජ(දෙල්), නාලිකේර(පොල්), අම්බටක(ඇඹරුල්ල), තින්තිනික(සියඹලා), මාතුලුංග(නාරං), කපිට්ඨ, එල(දිවුල්), අලාබු (දියලබු), කුම්භණ්ඩ පුස්ස(කොමඩු) ඵල, තිම්බරූසක (තිඹිරි), තිල(තල්), ඵතිංගලන, ඛෙච(ඇටි කෙසෙල්), මොච(කෙසෙල්), මධුකා(මී) දී ගෙඩිවලින් සෑදු ආහාරය.

න කුහනාය විශ්මයට පත් කරවීමෙන් නොව. න ලපනාය සිවුපස ලාභය සදහා චාටු බස් නොකීමෙන් විහාරයට පිවිසි මිනිසුන් දැක “පින්වතුනි, කුමක් පිණිස පැමිණියේද? කිම භික්‍ෂූන්ට ආරාධනාවකට ද? ඉදින් එසේ නම් දැන් යන්න. මම පසුව එමි” ආදී වශයෙන් චාටු බස් නොකීමෙන්. නැතහොත් තමා දක්වමින් “මම තිස්සය. මා කෙරෙහි රජු පැහැදුණේ ය මා කෙරෙහි අසුවල් අසුවල් රාජමහාමාත්‍යවරු ප්‍රසන්නයහ.” මෙසේ චාටු බස් නොකීමෙන් න නෙමින්ති කතාය යම්කිසිවෙකුට අනුන්ට ප්‍රත්‍ය දාන සංඥා උපදවන යම්කිසි කාය වාග් කර්මයෙන් නිමිති කථා නොකර. න නිප්පෙසිකතාය යම් ඒ අනුන්ගේ අක්‍රෝශ පරිභව ආදී ක්‍රියාවකින්, උණ පෙතිවලින් එළිමහන වසන මෙන් අනුන්ගේ ගුණ වැසීම, වැලැක්වීම නොකරයි. සුවඳ ද්‍රව්‍ය සුණුකර සුවඳ සොයන්නාක් මෙන්, අනුන්ගේ ගුණ කුඩුකර, සුණුකර එමගින් ලාභ සෙවීම කරයි. එය නිප්පෙසිකා නම් වේ. මෙබදු නිප්පේසිකතාවයෙන් යුතු නොවේ. න ලාභෙන ලාභං නිජිගිංසනතාය මෙහි නජිගිංසනා යනු සෙවීමයි. අනිකකුට ලැබුණු දෙය අන් තැනකට ගෙන යෑම් වශයෙන් ලාභයෙන් ලාභ සෙවීම නම් වේ. මෙබඳු ලාභයෙන් ලාභ සෙවීමෙන් දුරුව.

න දාරදානෙ න සිවුපස ලැබීම පිණිස දැව ආදිය නොදීමෙන් විහාරයේ වැටුණු හෝ අනුන් විසින් ගෙනවුත් රක්‍ෂා කළ, ගෝපනය කළ, දැව ආදිය “මෙසේ මට ප්‍රත්‍ය දෙන්නේය”යි උපස්ථායකයන්ට දීමට නො සුදුසුය. මෙසේ ජීවිකාව ගෙන යෑම සාවද්‍ය වූ මිථ්‍යාජීවයෙන් ජීවත් වීම නම් වේ. මෙබඳු කටයුතු කරණ පැවිද්දා මෙලොවදී ගැරහුමට පැමිණෙයි. පරලොවදී ද අපාය පුරවන්නේ වේ. තමාගේ පුද්ගලික දැව කුල සංග්‍රහ පිණිස දෙන්නේ නම් කුලදුසක දුක්කටාපත්තියට පැමිණේ. අනුන් අයත් දර ආදියක් සොර සිතින් දෙන්නේ නම් භාණ්ඩයේ අගය අනුව පාරාජිකාවෙන් චෝදනා කළ යුතුයි. සාංඝික දෙයෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි. ඉදින් එය ප්‍රධාන බව පිණිස දේ නම් ගරු භාණ්ඩ විස්සර්ජනාපත්තියට පැමිණෙයි. කවර දැවයක් ගරුභාණ්ඩ වේ ද? කවර දැවයක් ගරු භාණ්ඩයක් නොවේද? සංඝයා විසින් සීමා වෙන්කර තැබූ අරමෙහි යමක් රෝපණය නොකර ස්වභාවයෙන් ම හටගනියි නම් ඒ ගරුභාණ්ඩ නම් වේ. ඉන් බැහැර වු දෙය ගරු භාණ්ඩ නොවේ. රෝපණය කළ යුතු තැන සියලු දෙය ගරු භාණ්ඩ වේ. ප්‍රමාණ වශයෙන් ඉඳිකටු දඬුවක ප්‍රමාණය ද ගරු භාණ්ඩයකි.

න වෙළුදානෙන ආදියෙහි ද න වෙළු දානෙන යනු ප්‍රත්‍ය ලැබීමට උණගස් දීම නොකර. ඉහත දැව පිළිබඳව පැවසූ ක්‍රමයෙන් මේ සියලු පදයන්හි අර්ථ දතයුතුය. උණගස්වල වනාහි තෙල් නැලියක් ප්‍රමාණය ගරු භාණ්ඩයකි. ඊට වඩා කුඩා දෙය ගරු භාණ්ඩ නොවේ. මිනිසුන් විහාරයට ගොස් උණගස් ඉල්ලති. භික්‍ෂූහු සාංඝික දේ දීමට කැමති නොවෙති. මිනිසුන් නැවත නැවත ඉල්ලති. තර්ජනය කරති. එවිට භික්‍ෂුන් විසින් දඩ ගැසීමක් කර, “ගනිවු”යැයි කිව යුතුය. “වේළුදාන” වරදට එවිට හසුනොවේ. ඉදින් ඒ ගැසූ දඩයට වෑ පොරෝ ආදියක් හෝ ඛාද්‍ය භෝද්‍යාදියක් දෙන්නේ නම් ඒවා ගැනීම නුසුදුසුයි.

විනයට්ඨ කථාවේ වනාහි “දාගිය උණ ආදිය මිනිස්සු ගෙන යානම් නො වැළැක්විය යුතුය” යි කියන ලදී. ඉදින් සංඝයාට අයත් උණ ලැහැබක එය විනාශ කරණ රෝගයක් ඇති වේ. එවිට ගොදුරුගමෙහි මිනිසුන්ට “උණ ලැහැබට රෝගයක් වැළදුණි” එය ඉවත් නොකළොත් උණපඳුර වැනසේ. කුමක් කළ යුතුද?” කිවයුතුයි. ඉදින් කොටා දැමීමට අකමැති නම් සම භාගය ලැබේ යැයි කිවයුතුයි. එසේත් නො කැමති නම් තුනින් දෙකොටසක් ලැබේ යැයි කිවයුතුයි. එසේත් අකමැතිනම් “නැසුණු උණපඳුරින් කාටවත් වැඩක් නැත. ඉදින් නුඹලා කැමති නම් කිසිවක් දී මුළු උණපඳුරම ගන්න” යි කිවයුතුයි. මෙය වේළුදාන නම් නොවේ. ඉදින් උණ ලැහැබෙහි ගිනි ඇවිලුනොත් දිය ඉස ගැනීමේ දී ද මේ ක්‍රමය යෙදිය යුතුයි.

පත්තදානෙන පාත්‍රය ගරුභාණ්ඩයක් බැවින් මේ එහි විනිශ්චයයි. විකුණන පාත්‍රය ද සුවඳ ද්‍රව්‍ය වෙළෙන්දෝ සුවඳ ද්‍රව්‍ය දැමීම පිණිස මිළට ගනිති. එබඳු දුර්ලභ අවස්ථාවක දීම පාත්‍රය ගරුභාණ්ඩයක් වේ. මේ දැක්වූයේ කිංසුක පාත්‍ර, පිලන්‍ධන තාල ප‍්‍රාදියෙහි විනිශ්චයයි. තල් කොළ පිළිබඳව ද මේ අවස්ථාවෙහි ම කිවයුතුයි. තල් කොළ ද හටගත් කල්හි තල් වනය සංඝයාට වෙන් කර පූජා කළ ස්ථානයේ සිට ම ගරු භාණ්ඩයකි. ඉන් එහා තල් කොළ ගරු භාණ්ඩ නොවේ. සාංඝික ඉඩමක වගාකළ (රෝපිත) තල්ගස්වල සියල්ලම ගරු භාණ්ඩ වේ. එහි ප්‍රමාණයට ම කෙළවරේ සිට අඟල් අටක් ප්‍රමාණ වූ ද හිස් පොත්තේ සිට ගතයුතුයි. තණ ද මේ විස්තරයෙහිම බහා කිවයුතුය. යම් තැනක තණ නැති එහි දී තලනාලි (තලකොළ), කේර කොළ (පොල් කොළ) ආදියෙන් ද වසති. එනිසා එම කොළ ද තණ වලටම ඇතුලත් කරන ලදී. මෙසේ මුඤ්ජ පළාලාදියෙහි ද මිටියක් පමණ තණ ද පොල් අතු ආදියෙහි එක් අත්තක් වූවද සංඝයාට දෙන ලදුව හෝ සඟ සතු ඉඩමක උපන්නේ හෝ ආරාමයෙන් පිටත සංඝයාගේ තෘණ වස්තුවෙහි උපන් තණ හෝ රක්‍ෂා කළ, ගෝපනය කළ, තණ හෝ ගරු භාණ්ඩ නම් වේ. ඒවා වනාහි සංඝ කර්මයෙහි දී ද චෛත්‍ය කර්මාන්තාදියෙහිද ප්‍රයෝජනයට ගෙන ඉතිරිය පුද්ගලික කර්මයන්හි ද දීම සුදුසුයි. ඉහතින් දැක්වූ දැව, උණ ආදියෙහිද මේ ක්‍රමයමය.

පුප්ඵ දානෙන පුෂ්ප දානයේ දී “මෙපමණ ගස්වල මල් විකුණා කැඳ බත් පිණිස දිය යුතුය. මෙපමණ ගස්වල මල් විකුණා සෙනසුන් පිළිසකර කිරීම් සදහා දිය යුතු.” මෙසේ නියම කළ ස්ථානවල ම මල් ගරු භාණ්ඩ වේ. ඉදින් සාමණේරවරු මල් කඩා රැස් කරත්ද අංග පසකින් යුක්ත වූ මල්ද බෙදා දෙන සංඝසම්මත භික්‍ෂුව සංඝයා ගණන් කර මල් කොටස් කරයි. උන්වහන්සේ තමා වෙත පැමිණි පිරිසට සංඝයා නොවිමසා ම මල් දීම සුදුසු වෙති. සංඝ සම්මතය නොලැබූ භික්‍ෂුවක් නම් සංඝයාගෙන් විමසාම දිය යුතුවේ. භික්‍ෂූන්ට වනාහි කාහට මල් දීමට සුදුසු වේ ද? කාහට නම් නොදිය යුතු වේ ද? මාපියාදීන්ට ගෙදරට ගෙනගොස් හෝ ගෙදරින් කැඳවා හෝ වස්තු පූජා කරවයි. දීමට සුදුසුය. සැරසීම් පිණිස දීම නුසුදුසුය. සෙසු ඤාතීන්ට වනාහි ගෙන ගොස් නොදිය යුතුයි. කැඳවා පූජා කිරිම පිණිස දිය යුතුයි. සෙසු ජනයාට පූජා ස්ථානයට පැමිණි කල්හි, අපේක්‍ෂාවකින් තොරව දිය යුතුය. එය පුෂ්පදාන සංඛ්‍යාවට නොගැනේ.

විහාරයේ බොහෝ මල් පිපෙත්ද භික්‍ෂූන් විසින් පිඬු පිණිස හැසිරෙන කල්හි මිනිසුන් දැක “විහාරයේ බොහෝ මල් ඇත. ඒවා ගෙන පූජා කරවු” කියයුතුය. වචන මාත්‍රයෙහි දෝෂයක් නැත “මිනිසුන් කැම බීම රැගෙන පැමිණෙත්වා”යි සිතින් නොකිව යුතුය. ඉදින් එසේ සිතා කීවේ නම් ගෙනෙන ලද කෑමබීම නොවැළඳිය යුතුය. මිනිසුන් තමන් සිතාම “විහාරයේ මල් ඇත්ද?” යි අසා “ඇතැයි” කී කල්හි, “අසුවල් දින විහාරයට එන්නෙමු. සාමණේරවරුන්ට මල් කැඩීමට නොපසන්න” යි කියති. භික්‍ෂුන්ට මේ බව සාමණේරවරුන්ට දැනුම් දීමට අමතක වේ. සාමණේරවරු මල් කඩා තබති. මිනිස්සු භික්‍ෂූන් වෙත අවුත්, අපි නුඹවහන්සේට “අසුවල් දින පන්සලේ සාමණේරවරුන්ට මල් කැඩීමට අවසර නොදෙන්න”යි කීවෙමු. කුමක් නිසා මල් කැඩීම නොවැළැක්වූවෙහිද? එවිට භික්‍ෂුව මෙසේ කිව යුතුය. “මගේ සිහිය මුළා විය. තවම මල් කැඩුවා පමණි. තවම පූජා කළේ නැත”යි කිව යුතුයි. “මේ කැදූ මල් ගෙන පූජා කරවු”යි නොකිව යුතුයි. ඉදින් එසේ කීවේ නම් මිනිස්සු ගෙන ආමිෂ පූජා පරිභෝග නොකළ යුතුයි. තවත් භික්‍ෂුවක් සාමණේරවරුන්ට කියයි. “අසුවල් ගම්වැසියෝ මල් නොකඩන්න යැයි පැවසූහ.” ගම්වැසියෝ ද ආමිෂ ද්‍රව්‍ය ගෙනවුත් දන් දී “අපගේ මිනිස්සු බහුල නොවෙති. අපත් සමඟ මල් නෙලීමට එන්න යැයි සාමණේරවරුන්ට අණ කරන්න”යි කියති. එවිට භික්‍ෂුව “උපාසකවරුනි, සාමණේරවරු පිඬු පිණිස යති. යමෙක් පිඬු පිණිස නොයන්නේ නම් ඔවුහු කළයුතු දේ තමන්ම දනිති”යි කිවයුතුයි. මෙපණකින් අවස්ථාව ලැබ සාමණේරයන් පුතුන් හෝ සොයුරන් මෙන් සිතා මල් කඩවා ගැනීමෙහි දෝෂයක් නැත. එසේ මල් කඩා දීම “පූෂ්පදානයක්” ද නොවේ.

ඵල දානයේදී මල් මෙන් ම ඵලයද නියම කළේ නම් ගරුභාණ්ඩයක් වේ. විහාරයේ බොහෝ ඵලාඵල ඇති කල්හි දිළිඳු මිනිස්සු පැමිණ ඒවා ඉල්ලති. භික්‍ෂුහු මේවා සාංඝික” යැයි දීමට මැලිවෙති. මිනිස්සු විපිළිසරව අක්‍රෝශ කරති, පරිහාස කරති. එවිට කුමක් කළයුතුද? “ගෙඩිවලින් හෝ ගස්වලින් වෙන්කර කතිකාවතක් කළයුතුයි. අසුවල් අසුවල් ගස්වලින් මෙපමණ ගෙඩි ගන්නෝ හෝ මෙපමණ ගස්වලින් ගෙඩි කඩාගන්නෝ හෝ මෙපමණ ගස්වලින් ගෙඩි කඩාගන්නෝ නොවැළැක්විය යුත්තාහ යනුවෙනි. සොරු හෝ ප්‍රධානියෝ හෝ බලහත්කාරයෙන් එම ගෙඩි කඩාගැනීම නොවැළැක්විය යුතුය. කිපුණු ඔවුහු සියලු විහාරයම නසන්නාහ.” ආදීනව කිවයුතුය.

නහනු දීමේදී කොටන ලද නහනු කුඩු ගරුභාණ්ඩයක් නොවේ. නොසුනු කර ගසේ තිබියදී ගස් පොතු ගරුභාණ්ඩ වේ. සුණු මැටි වනාහි ගිලන් නොවූවන්ගේ ඇඟ ගැල්වීමට සුදුසුය. ගිලන් වූවන්ට යම්කිසි චුර්ණයක්ම සුදුසුම ය.

න චුණ්ණදානෙන ඉහත කී පරිදිම මහරි ගස් චුර්ණාදිය දීමෙන් මැටි දානයේදී මැටි ආදිය දුර්ලභ ප්‍රදේශයකදීම ඒවා ගරුභාණ්ඩ වේ. එය ද යටත් පිරිසෙන් පලන් තිහක ගුලි පිඬු ප්‍රමාණයකි. ඊට වඩා කුඩා ගුලියක් ගරු භාණ්ඩයක් නො වේ.

දැහැටිදඬු දීමෙහි දැහැටි දඩු නොකැපූවේ ම ගරුභාණ්ඩයකි. යම් සාමණේරවරුන්ට සංඝයාගෙන් දැහැටිදඬු වාරය පැමිණේ ද ඔවුහු තම ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන්ට වෙන වෙන ම දීමට නො ලබති. යම් කෙනෙකුන් විසින් මෙපමණ දැහැටිදඬු එළවිය යුතුයයි වෙන්කර වාරය ගන්නා ලද්දේ ද, ඔවුන්ගේ ඉතිරිය ආචාර්ය උපධ්‍යායවරුන්ට යැයි පවසමින් එක් භික්‍ෂුවක විසින් දැහැටිදඬු මාලකයෙන් බොහෝ දැහැටිද නොගත යුතුයි. දිනපතා එක එකක්ම ගතයුතුයි. වෙන වෙනම වසන්නා විසින්ද භික්‍ෂු සංඝයාට දී, යම් පමණ තමාට ඉතිරිවේද එපමණ ගෙන එළවිය යුතුයි. ආගන්තුකයන් අතරෙහි හෝ දිසාවලින් පැමිණියවුන් අතරින් පිටත්ව යන්නන් විසින් ගෙනවුත් ගත් තැනම තැබිය යුතුයි. න මුඛොදක දානෙන මුව සෝදන දිය නොදීමෙන්.

න චාටුකම්‍යතාය යනාදියෙහි චාටුකම්‍යතා යනු තමා දාසයකු මෙන් පහත් තැන් තබා, අනුන්ගේ දෝෂ වචනය ද පිළිගෙන ප්‍රිය කැමතිව චාටු බස් කීමයි. මුග්ග සුප්‍යතාය මුංඇට හොද්දට සමාන බැවින්. මුග්ගසුප්‍යතා යනු ඇත්ත, බොරු, දෙකින්ම යුතු දිවිපැවැත්ම පිණිස කරණ කථාවෙන් යුතු බවයි. යම් සේ මුංඇට ව්‍යඤ්ජනය පැසෙන කල්හි බොහෝ මුංඇට මනාව පැසෙයිද ස්වල්පයක් නොපැසෙයිද එමෙන් බොරු මිශ්‍ර සත්‍ය කථාවෙන් ජීවිතය ගෙන යන්නා බොහෝ බොරු කියයි. අප සත්‍ය කියයි. නැතහොත් මුංඇට හොද්දට නොපිවිසෙන තැනක් නැත්තේ යම් සේ ද එමෙන්ම සත්‍ය අසත්‍ය මිශ්‍ර කථා කරන්නාට නොපිහිටීමක් නම් නැත. කතිරයකින් මෙන් කැමති කැමති ධාරාවේ හෝ සිවුමංසන්‍ධියක මෙන් කැමති කැමති පාරේ පිහිටයි. එහෙයින් ඔහුගේ ඒ මුසාවාද ඇති බැව් මුග්ගසුප්‍යතා යයි කියන ලදී. න පාරිභට්ටතාය පරිහට කර්මයෙන් තොරව පරිභට්ටයාගේ ක්‍රියාව පරිභට්ට යැයි. ඔහුගේ ස්වභාවය පරිභට්ටතා නම් වේ. අලංකාර කිරිම ආදියෙන් දරුවන් නැලවීමට මේ තවත් වචනයකි. න පිට්ඨිමංසිකතාය වහා ගෙවල් තුළට පිවිස පුටුවල හිඳගන්නා ස්වභාවයෙන් දුරු වූ.

න වත්‍ථුවිජ්ජාය ආදියෙහි වාස්තු විද්‍යාව නම් ගම්, නියම්ගම්, නගර ආදියේ ජනාකීර්ණ හා ජනශුන්‍ය බව දැනගන්නා ශාස්ත්‍රයකි. තිරච්ඡාන විජ්ජා නම් නෛර්යානික නොවූ සඟමොක් මග වළකන හෙයින් තිරිසන් වූ අංග ශාස්ත්‍ර නිමිති ආදී වශයෙන් විද්‍යාවයි. අංගවිජ්ජා නම් ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ සුභග, දුභග ලක්‍ෂණ දැනගන්නා ශාස්ත්‍රයයි. නක්ඛත්ත විජ්ජා නම් නැකැත්වල යෝග දැනගන්නා ශාස්ත්‍රයයි.

න දූතගමනෙන දූතයකු මෙන් ගමන් කිරීමෙන්. පහිණගමනෙන ගිහියන්ගේ හසුන් ගෙන, ගෙන් ගෙට යෑමෙන්. න ජංඝපෙසනියෙන ග්‍රාමාන්ත, දේශාන්තරාදියෙහි ඒ ඒ ගිහියන්ගේ හසුන්, පිළිතුරු හසුන් ගෙන යෑමෙන් මෙහිදී ජංඝපෙසනික වූවත් තමන්ගේ මාපියන්ගේ, යමෙකු තම මාපියන්ට උපස්ථාන කරත්ද ඔවුන්ගේ පණිවිඩාදියකට එසේ යෑමෙන් සුදුසුය. චෛත්‍ය කර්මාන්තාදියක දී හෝ සංඝයාගේ හෝ තමාගේ අවශ්‍යතාවයේදී වඩු ආදීන්ට හසුන්පත් ගෙනයෑම්, ගෙන ඒම් සුදුසුය. මිනිසුන්ද “දන් දෙන්නෙමු. පූජා කරන්නෙමු. ඒ බව භික්‍ෂු සංඝයාට කියන්න” යි කියති. “අසවල් තෙරුන්ට මේ සිවුරු හෝ පිණ්ඩපාතය හෝ බෙහෙත් දෙන්න” යි කියා දෙති. “විහාරයට පූජා කරන්න.” යි මල් ගඳ විලවුන් හෝ ඔප්පතාක හෝ පවරා දෙති. ඒවා පිළිගෙන ගෙනයෑම සුදුසුය. එය ජංඝපෙසනිය නම් නොවේ. සෙසු පණිවිඩ පමණක් ගෙනයන්නාට පියවරක් පියවරක් පාසා දොස් ඇතිවේ.

න වෙජ්ජ කම්මෙන වෙදෙකු වී කායික පිළියම් ආදියෙන් බෙහෙත් කිරීමෙන් බෙහෙත් කිරීම වනාහි පස්වැදෑරුම් සහ ධාර්මිකයන්ට කළ යුතුයි. භික්‍ෂුවට, භික්‍ෂුණියට, ශික්‍ෂාමානාවට, සාමණේරයාට හා සාමණේරියට යන පස්දෙනාටයි. සම වූ ශීල, ශ්‍රද්ධා, ප්‍රඥාවන්තයන්ට, මේ ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන්හි යෙදුනවුන්ට බෙහෙත් නොකිරීමට නො ලැබේ. දෙමාපියන්ට, ඔවුන්ට උපස්ථාන කරන්නට, තමාගේ වතාවත් කරන්නාට, පණ්ඩු පලාසයාට යන පස්දෙනාට ද බෙහෙත් කිරිම සුදුසුය. අයියා, මල්ලී, අක්කා, නංගි, පුංචි අම්මා, ලොකු අම්මා, බාප්පා, ලොකු තාත්තා, මාමා, නැන්දා මේ දස දෙනාට බෙහෙත් කරන්නා විසින් ඔවුන්ට අයත් දෙයින් බෙහෙත් ගෙන ගොස් කවලම් කර දියයුතුයි. ඉදින් නොපොහොනේ නම් තමා අයත් දෙයින් තාවකාලිකව බෙහෙත් දිය යුතුය. මොවුන්ගේ දරු පරපුරේ සත්ත්වන කුල පරපුර දක්වාම සිවුපසය එළවන්නාට, නොකළ විඤ්ඤත්ති (හැඟවීම්) ඇත්තහුට හෝ බෙහෙත් කරන්නාට වෛද්‍ය කර්මය හෝ කුලදුසකාපත්තියට හෝ නොවේ.

න පිණ්ඩපටිපිණ්ඩ කෙන මෙහි පිණ්ඩපාතය කාහට නම් දිය යුතු ද? කවරෙකුට නොදිය යුතු ද? මාපිය දෙදෙනාට, ඔවුන්ට උපස්ථාන කරන්නට, වතාවක් කරන්නාට, පණ්ඩු පලාසයාට, සපැමිණි දාමරිකයාට, ප්‍රසිද්ධියාට ද දිය යුතුයි. මොවුන් දීමෙන් පසුව ලැබෙන පිණ්ඩපාතය “පිණ්ඩ පිටිපිණ්ඩ” නම් නොවේ. න දානානුප්පදිනෙන තමාට දුන්නවුන්ට නැවත කිසිවක් නොදීමෙන්. ධම්මෙන දැහැමි උපන් සමෙන කාය සුචරිතාදියෙන් ලද්ධා කයින් ලැබූ. ලභිත්‍වා සිතින් පැමිණ. අධිගනත්‍වා සපැමිණි, අවබෝධ කර වින්‍දිත්‍වා ඤාණයෙන් වින්දනය කර පටිලභිත්‍වා නැවත නැවත ලැබ, ප්‍රතිලාභ කර.

අන්නසන්නධිං මෙහි ආහාර කථාව දෙවැදෑරුම් ය. විනය වශයෙන් හා සල්ලේඛ වශයෙනි. විනය වශයෙන් නම්, යම්කිසි ආහාරයක් අද පිළිගත්තේ ද එය පසුදින (හෙට) සන්නිධිකාරයක් වේ. එය පරිභෝග කිරීම පචිති ඇවතකි. තමාට ලැබුණු ආහාර සාමණේරවරුන්ට දී, ඔවුන් ලවා අරන් තියවා දෙවන දින වැළදීම සුදුසුය. සල්ලේඛ නම් නොවේ.

පාන සන්නිධියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි. මෙහි පාන යනු අඹ පානාදී අෂ්ටපාන වර්ගයන් හා ඊට අනුලෝම වූ පාන වර්ගයි.

වත්‍ථ සන්නිධිං ආදියෙහි අධිෂ්ඨාන නොකළ විලප්පනය නොකළ වස්ත්‍රය සන්නිධියක් වේ. සල්ලේඛය විනාශ කරයි. මේ නිෂ්පර්යාය කථාවයි. පර්යාය වශයෙන් වනාහි තුන් සිවුරින් සතුටුවිය යුතුයි. සිවුවන සිවුරක් ලැබුණේ නම් අනිකකුට දිය යුතුය. ඉදින් කිසිවකුට දීමට නොහැකි වේ නම්, යම් අයකුට දෙනු කැමති ද ඔහු උදෙසීම සදහා හෝ විමසනු සදහා පැමිණියේ, පැමිණි වේලෙහි ම දියයුතුයි. නොදී සිටීම නොවටියි. තුන් සිවුරු වනාහි ප්‍රමාණවත් නොවන කල්හි, පසුව ගැනීමට අනුමත කළ කාලයක් තබාගත හැකිය. ඉදිකටු, නූල්, සිවුරු මසන්නන් නොලැබෙන කල්හි ඊට වඩා කාලයක් වූවද විනය කර්ම කර තැබීමට සුදුසුවේ. මේ දිරූ කල්හි නැවත කොතැනින් ලබන්නේ නම් ද? අරන් තැබීම නුසුදුසුය. එය සන්නිධියක් ද වේ. සල්ලේඛයක් ද විනාශ කරයි.

යානසන්නිධිම්හි යාන යනු ගෙනයන රථයයි. කරත්තයයි. රැගෙන යන දෝනාවයි. පාටංගියයි. මේවා පැවිද්දන්ගේ යානා නොවේ. පාවහන් පැවිද්දන්ගේ යානාවයි. එක් භික්‍ෂුවට කැළයේ ඇවිදීමට එකක් හා පා සෝදා ගැනීමට එකක් වශයෙන් උපරිමව පාවහන් යුගල දෙකක් සුදුසු වේ. තෙවැනි පාවහන් යුවලක් ලැබුණු කල්හි අනිකකුට දිය යුතුයි. “මෙය දිරූ කල්හි අනිකක් කොතනින් ලැබේද? මෙය අරන් තබමි”යි තැබීම නුසුදුසුය. එය සන්නිධිකාරකයක් වේ. සල්ලේඛයද විනාශ කරයි.

සයන සන්නිධි යන මෙහි සයන යනු ඇඳයි. එක් භික්‍ෂුවකට ගැබෙහි එක් ඇඳක් හා දවල් වසන තැන එක් ඇඳක් වශයෙන් උපරිමව ඇඳ දෙකක්ම සුදුසුය. ඊට වඩා ඇඳක් ලැබුණහොත් එය අනු භික්‍ෂුවකට හෝ සමූහයාට දිය යුතුයි. නොදී සිටීම නොවටියි. එය සන්නිධියක්ද වේ. සල්ලේඛයද විනාශ වේ.

ගන්‍ධ සන්නිධියෙහි භික්‍ෂුවගේ කණ්ඩු, කච්ඡු, ඡවි දෝෂාදී ආබාධයකදී ගන්‍ධය සුදුසුය. ඒ ගන්‍ධයෙන් අදාළ රෝගය සුව වූ කල්හි, වෙනත් එම රෝගය ඇති අයකුට ගන්‍ධය දියයුතුයි. ද්වාරයේ පසැඟිලි දීමට, ඝරධූපනාදියට හෝ දිය යුතුයි. නැවත රෝගය ඇති වූ විට ගැනීම සදහා තැබීම නුසුදුසුය. එවිට ගන්‍ධ සන්නිධියද වේ. සල්ලේඛයද විනාශ වේ.

ආමිසං ආදියෙහි කියා ඉතිරි අර්ථ දතයුතුයි. ඒ කෙසේද? මේ සසුනෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක්, “ආහාර අඩු වූ කාලයෙහි ගනිමි”යි තල, සහල්, මු, කව්පි, නාලිකෙර, ලුණුමාළු, වියලි මස්, ගිතෙල්, තෙල් ආදිය වළං ආදී බඳුන් පුරවා ගෙනවුත් තබයි. ඒ භික්‍ෂුව වැසි කාලයේ දී වේලාසනින්ම නැගිට සාමණේරවරුන් ලවා කැඳ පිසවා, එය වළදා “සාමණේරය, මේ දිය සහිත මඩෙහි ගමට පිවිසීම දුෂ්කරය. එනිසා අසුවල් පවුල වෙත ගොස් මා විහාරයේ සිටින බව දන්වන්න. අසුවල් පවුලෙන් මිදුණු කිරි ආදී ආහාර රැගෙන එන්න”යි සාමණේර නමක් යවයි. වෙහෙර වසන භික්‍ෂූන්ද පැමිණ “ස්වාමීනි, කිම ගමට පිඬු පිණිස නොවඩින්නේද?” යි ඇසූ කල්හි “ඇවැත්නි, දැන් ගමට පිවිසීම මා හට ඉතා දුෂ්කරය”යි පවසයි. ඒ භික්‍ෂුහු එවිට “එසේ වේවා, ස්වාමීනි, නුඹවහන්සේ මෙහිම සිටින්න. අපි පිණ්ඩපාතය කරගෙන ඔබවහන්සේටත් සමඟ ආහාර ගෙනෙන්නෙමු”යි පවසා ගමට වඩිති. ඉන්පසු යැවූ සාමණේරයන් වහන්සේ මිදුණු කිරි ගෙනවුත් බත් ද ව්‍යඤ්ජන ද සම්පාදනය කර ඉහත කී තෙරුන් වහන්සේට දෙයි. එය වළඳනවිට පණිවිඩ යැවූ උපස්ථායක පවුලෙන්ද බත් ආදිය ගෙන එයි. ඉන්‍ද කැමති ප්‍රියමනාප ආහාර වළඳයි. ඉන්පසු පිණ්ඩපාතයේ ගිය භික්‍ෂුහුද පිණ්ඩපාත හැරගෙන පැමිණෙති. එයින්ද ප්‍රියමනාප ආහාර බෙල්ල දක්වාම වළඳන්නේමය. මෙසේ වස් සාරමස ම ගතකරයි. මෙය “මුණ්ඩ කුටුම්බික ජීවිකාව” නම් වේ. එය ශ්‍රමණ ජීවිතයක් නොවේ. මෙසේ ආමිෂය සඳහාම ජීවත්වීම ආමිස සන්නිධි නම් වේ.

භික්‍ෂුවට වනාහි තමා වසන තැන එක් සහල් නැළියක්ද එක් උක් සකුරු පිඬක්ද ගිතෙල් කළයක් ද යන මේ ද්‍රව්‍ය පමණක් ආරක්‍ෂිතව ගබඩා කර තැබීම සුදුසුය. ඒ නොකල්හි එන සොරුන් සඳහාය. ඔවුහු මෙපමණ වූ හෝ ආමිෂයෙන් සංග්‍රහ කිරීමක්වත් නොමැති කල්හි භික්‍ෂූන් මරා දමන්නාහ. එනිසා මෙපමණක්වත් විහාරයේ නැතිනම් ගෙනවුත් තැබීමට තරම් සුදුසුය. අපහසු කාලයේදී යමක් කැපනම් ඒවා තමන්ම ගෙන වැළඳීම සුදුසුය. කප්පිය කුටියේ බොහෝ ආහාර ද්‍රව්‍ය තබාගෙන සිටියත් එය සන්නිධියක් නම් නොවේ.

ඣායී න පාදලොලස්ස ධ්‍යාන වැඩීමේ ආශාවෙන් ධ්‍යාන වඩයි. ඔහුට පාද ලෝලීත්වයක් නැත. විරමෙ කුක්කුච්චං නප්පමජ්ජෙය්‍ය අත් කුකුස් ආදී කුකුස් ආදී දුරුකරන්නේය. සකසා කටයුතු කිරීම් ආදියෙන් නොපමා වන්නේය.

එකත්තමනුයුත්තො ඒකීභාවයෙහි යෙදුණේ. සදත්‍ථගරුකෙ උත්තමාර්ථයේ ගරුක වූයේ. සකත්‍ථගරුක පාඨයද සුදුසුය.

පටිසල්ලානාරාමො සිත ඇලවීම ආරාමයයි. ඒ ඒ ආරම්මණයෙන් සිත බැහැර කරවා ඒකීයභාවයේ, තනිව විවේකීව විසීමේ කැමැත්ත යමෙකුට වේ නම් ඔහු පටිසල්ලානාරම නම් වේ. අස්ස වන්නේ නමි. තස්මිං රතො විවේක වාසයෙහි ඇලී. මේ ප්‍රකාශයෙන් සීලයෙහි පිරිපුන් බව දක්වයි. ඊට හේතු කවරේද? සීල විපත්තියට පත් වූ ඔහුගේ සිත එකඟ බවට නොපැමිණෙන හෙයිනි. අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො තමාගේ අභ්‍යන්තරික චිත්ත සමාධියේ නියලුණේ. මෙහි අජ්ඣත්ත හෝ අත්තනො යන්නෙහි එකම අර්ථයක් වේ. ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් ම දෙකක් වේ. මෙය සත්තමී අර්ථයේ දුතියා විභක්තියෙන් යෙදූ වචනයකි. අනු යනු උපසර්ගය යොදා පදසිද්ධිය කරන ලදී.

අනිරාකතජ්ඣානො නො ඇසූ ධ්‍යාන ඇති, විනාශ නොකළ ධ්‍යාන ඇති, පිටපත් ගෙනයෑම විනාශ කිරීම මෙහිදී නිරාකරණ නම් වේ. “එම්භං නිරාකත්‍වා නිවාතවුත්තී” ආදීයෙහිද මේ ප්‍රයෝගය දතයුතුයි. විපස්සනාය සමන්නාගතො සත්වැදෑරුම් අනුපස්සනාවෙන් යුතු වූයේ. අනුපස්සනා සතකි - අනිච්චානුපස්සනා, දුක්ඛානුපස්සනා, අනත්තානු පස්සනා, නිබ්බානපස්සනා, විරාගානුපස්සනා, නිරෝධානුපස්සනා, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා යනුයි. එම සත විශුද්ධි මාර්ගයේ විස්තර කරණ ලදී. බ්‍රෑහෙතා සුඤ්ඤාගාරනං ශුන්‍යාගාරයන්හි සිත වඩන ලදී. මෙහිද සමථ විදර්ශනා වශයෙන් කමටහන් ගෙන රෑ දවල් ශුන්‍යගාරයකට පිවිස හිඳින සිත් වඩන භික්‍ෂුව බ්‍රෑහෙතා සුඤ්ඤාගාර නම් වන බව දතයුතුයි. එක් මහල් ආදී ප්‍රභේද ප්‍රසාදයෙහි භාවනා කරන්නා ශූන්‍යාගාරයෙහි ධ්‍යාන වඩන්නෙක් නොවේ.

සක්කච්චකාරී ආදියෙහි දානාදී දහම් වැඩීමෙන් පුද්ගලයාට හෝ දෙය්‍ය ධර්මයට හෝ කළයුතු දේ කළ බැවින් සක්කච්චකාරී නම් වේ. අස්ස වන්නේ නම්, සත්ත බව සාතච්ච නම් වේ. නිරන්තරව කරන ලද බැවින් අට්ඨිතකාරී යම්සේ කටුස්සා මඳ දුරක් ගොස් මඳ වේලාවක් නැවතී සිටියි ද නිරතුරුවම නොයයි ද එලෙසින්ම යම් පුද්ගලයෙක් එක්දිනක් දන් දී හෝ පූජාවක් කර හෝ ධර්මයක් හෝ අසා නැතිනම් සුළු කාලයක් ශ්‍රමණ ධර්මයක් හෝ පුරා බොහෝ කාලයක් නොකරයිද නිරතුරුව නොපවත්වයිද ඔහු ඨිතකාරී නම් වේ. යමෙක් මෙසේ නොවී නිරතුරුව කුසල් වඩයිද ඔහු අට්ඨිතකාරී නම් වේ. අනොලීනචුත්තිකො නිරතුරුව පැතිරවීම් සංඛ්‍යාත නොහැකුළුණු පැවතුම් ඇති බැවින් ඔලීන ව්‍රත්තික නොවූයේ අනික්ඛිත්තජන්‍දො කුසල ක්‍රියාවේ වීර්ය ඡන්‍දයෙන් යුතු බහා නොතැබූ වීර්ය ඇති බව. අනික්ඛිත්තධූරො වීර්ය ධූරය රෝපණය කළේ. වීර්යයෙහි ඔසවා තැබූ සිත් ඇති යන අර්ථයයි.

අප්පටිවානී නොනැවතීම. අධිට්ඨානං කුසල් කිරිමෙහි පිහිටි බව. අනුයොගො අනුව යෙදීම. අප්පමාදො නොනැවතීම. සිහියෙන් නොවෙන්ව විසීම.

තන්‍දිං මායං හස්සං ඛිඩ්ඩං අලසබව ද හාස්‍යය ද කායික වාචික ක්‍රීඩාවන් ද සවිභුසං සැරසීම් සහිත වූ,

රත්තින්‍දිවං ඡ කොට්ඨාසං කරිත්‍වා පෙරයාමය, මධ්‍යම යාමය, පශ්චිම යාමය, වශයෙන් රාත්‍රිය තෙ කොටසකට ද දවාලත් එසේ තුන් කොටසකට දැයි රෑ දවාල කොටස් හයකට බෙදා. පඤ්ච කොට්ඨාසං ජහෙය්‍ය රාත්‍රී මධ්‍යම යාමය හැර සෙසු කොටස් පහෙහි නො නිදාගන්නේය. එකං කොට්ඨාසං නිපජ්ජෙය්‍ය එකම මධ්‍යම යාම කොටසේදී සිහි ඇතිව, සිහි කල්පනාවෙන් නින්දට බැසගත්තේ ය.

ඉධ භික්ඛු දිවාසං පෙරවරු, මැදියම, සවස යන දවාල කොටස් තුන ගන්නා ලදී. චංකමෙන නිසජ්ජාය මුලු දවල් කාලයම මේ ඉරියව් දෙකෙන් වාසය කරමින් සිතේ කෙලෙස් දුරුකිරීමෙන්. ආවරණියෙහි ධම්මෙහි පංච නීවරණ වූ සියලු අකුසල ධර්මයන් ගෙන්. චිත්තං පරිසොධෙය්‍ය ඒ අකුසල ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කරන්නේය. විශේෂයෙන් දුරු කරන්නේය. මෙහි ස්ථානාදියක් නොගන්නා ලදී. සක්මන, හිඳීම, ආශ්‍රය කරගෙනම අර්ථ ගතයුතුය. පඨමං යාමං සියලු ප්‍රථම යාමයෙහි.

සෙය්‍යං මෙහි කාමභෝගි සෙය්‍යාව, ප්‍රේත සෙය්‍යාව, සීහ සෙය්‍යාව හා තථාගත සෙය්‍යාව යැයි සෙය්‍ය සතරකි. එහි “මහණෙනි, බොහෝමයක් කාමභෝගීහු වම් ඇලයෙන් නිදති”යි වදාළේ කාමභෝගී සෙය්‍යාවයි. බොහෝ වශයෙන් ම ඔවුන්ගේ නම් දකුණු ඇලයෙන් නිදීමක් නම් නැත. “මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් ම ප්‍රේතයෝ උඩුකුරුව සයනය කරති” මේ ප්‍රේත සෙය්‍යාවයි. අල්ප මස් ලේ ඇති බැවින්, ඇට සැකිල්ල බැවින්, ඇට සැකිල්ල ගැටෙන නිසා එක් ඇලයකින් නිදීමට අසමත් ප්‍රේතයෝ උඩුකුරුව නිදති. “මහණෙනි මංගරාජ වූ සිංහයා දකුණු ඇලයෙන් නිදයි. -පෙ- සතුටු සිත් ඇතිවේ”යි වදාළේ සීහ සෙය්‍යාවයි. තේජස් බහුල වූ බැවින් මෘගරාජ වූ සිංහයා පෙර පා දෙක අතර තබා, පෙර පසු සිවුපාද වලිගය පිහිටි තැන් සලකා, පෙර පා දෙක මත හිස තබාගෙන නිදයි. දවසක් ඌ නිදා පිබිදෙනුයේ බිය නොවී අවදි වෙයි. හිස ඔසවා පෙර පා, වලිගාදිය පිහිටි තැන සළකා බලයි. ඉදින් ශරීරාවය එකක් හෝ සිටින තැනින් බැහැර වී සිටියේ නම් “මෙය නුඹගේ ජාතියෙන් ශූර භාවයට සුදුසු නොවේ”යි නොසතුටු සිතැතිව නැවත එහි ම නිදයි. ගොදුරු පිණිස නොයයි. අවයව බැහැර නොවී සිටියේ නම් එය නුඹගේ ජාතියටත් ශූරභාවයටත් මෙය ඉතාම සුදුසු යැයි තුටු පහටුව නැගිට, සීහ කිළිපෙලීමෙන් කිළිපොලා, කෙසරු බර විදහා තෙවරක් සිංහනාද කර ගොදුරු පිණිස යයි. චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් නිදීම තථාගත සෙය්‍යාව නම් වේ. එම සෙය්‍යා අතරින් මෙහි සීහ සෙය්‍යාවේ පැමිණි අයුරින් ම දත යුතුයි. එය වනාහී තේජස් බහුල ඉරියවු ඇති බැවින් උතුම් සෙය්‍යාව නම් වේ.

පාදෙ පාදං පයෙහි වම් පස. අච්චාධාය “අති ආධාය -අච්චාධාය” මදක් ඉක්මවා තබා ගොපමසින් ගොපමස හා දණමඩලින් දණමඬල ගැටෙන විට නිතර වේදනා උපදියි. සිත එකඟ නොවේ. සයනය කිරීම අපහසු වේ. නොගැටෙන සේ මෙසේ මදක් ඉක්මවා තබාගත් කල්හි මෙවැනි වේදනා ඇති නොවේ. සිත එකඟ වේ. සයනය කිරීම පහසු වේ. එනිසා “දකුණු පයෙහි වම් පය මදක් ඈත් කර තබා”යි කියන ලදී. සතො සම්පජානො සිහියෙන් ද සම්පජඤ්ඤ ප්‍රඥාවෙන්ද යුක්ත ව, මෙයින් මනාව පරිග්‍රහිත සම්පජඤ්ඤය කියන ලදී. උට්ඨාන සඤ්ඤං මනසිකරිත්‍වා “අසුවල් වේලාවෙහි මම නැගිටින්නෙමි” යි මෙසේ නැගිටින වේලාව පිරිසිඳ උට්ඨාන සංඥාව සිතේ තබා, මෙසේ කර හොත්තා වූ උන්වහන්සේ නියම කළ කාලයෙහි ම නැගී සිටිති.

විරියින්‍ද්‍රිය නිද්දේසයේ - චෙතසිකො මෙය වීර්යයේ නියම වශයෙන් චෛතසික බව දීපනය කිරිම සදහා කියන ලදී. මේ වීර්ය යනු “මහණෙනි, යම් ඒ කායික වීර්යයක් වේද එයම විරිය සම්බොජ්ඣංගයයි. යම් චෛතසික වීර්යයක් වේද එය ද විරිය සම්බොජ්ඣංගයයි. මෙසේ උද්දේසයට පැමිණේ.” මේ ආදී සූත්‍රයන්හි සක්මන් ආදිය කරන්නට උපදින්නාට කායික යැයි කිවයුතු වූ ද කාය විඤ්ඤාණය මෙන් කායික වූවක් නම් නැත. චෛතසිකය ම මෙහිදී දැක්වීමට “චෛතසික” යැයි කියන ලදී. විරියාරම්භෙ යනු වීර්ය සංඛ්‍යාත ආරම්භයයි. මේ ආරම්භ ශබ්දය කම්ම, ආපත්ති, කිරිය, විරිය, හිංසාය, විකෝපන යනාදී අනේකවිධ අර්ථයන් හි යෙදේ.

යං කිඤ්චි දුක්ඛං සම්භොති සබ්බං ආරබ්හ පච්චයා, ආරම්භනං නිරොධෙන නත්‍ථි දුක්ඛස්ස සම්භාවො

කිසියම් දුකක් වේ නම් ඒ සියලු දුක් ආරම්භ ප්‍රත්‍යයෙන් හටගනියි. ආරම්භයන්ගේ නිරෝධයෙන් දුකෙහි හටගැනීමක් නැත. මෙහිදී කර්මය ආරම්භ යැයි දැක්විනි. “ආරම්භති විප්පටිසාරී ච හොති” මෙහි ආරම්භ යනු ආපත්තියයි. “මහායඤ්ඤා මහරම්භ නතෙ හොන්ති මහප්ඵලා” මෙහි ආරම්භ යන්න යූප එසවීම් ආදී ක්‍රියා (කිරිය) අර්ථයේ යෙදී ඇත. “ආරභථ නික්ඛමථ යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ” මෙහි විරියාර්ථයේ යෙදී ඇත. “සමණං ගොත්තං උද්දිස්ස පාණං ආරභන්ති” යන මෙහි හිංසාර්ථයේ යෙදී ඇත. “බීජගාම භූතගාමසමාරම්භ පටිවිරතො හොති”යන මෙහි ජේදන භඤ්ජනාදී විකෝපනාර්ථයේ යෙදී ඇත. මෙම සූත්‍රයේ දී ආරම්භ පදයෙන් වීර්යම අදහස් කරන ලදී. එනිසා කියන ලදී. “විරියාරම්භ යනු වීර්ය සංඛ්‍යාත ආරම්භයයි. වීර්ය වනාහි ආරම්භක වශයෙන් ආරම්භ යැයි කියයි. මෙය මෙහි භාව පදයයි. කුසීතකමින් බැහැරවීම - නික්මයෑම නික්ඛමො. උතුම් උතුම් ස්ථානයට පත් වීමට උත්සාහ කිරීම පරක්කමො. නැගී උද්‍යෝගීව ගමන් කිරිම් වශයෙන් උය්‍යාමො. වෑයම් කිරීම් වශයෙන් වායාමො. උත්සාහය කිරීම් වශයෙන් උස්සාහො. අධික මාත්‍රව ඉවසීම් වශයෙන් උස්සොළ්හී, ස්ථිරභාවයෙන් ථාමො. චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ දැරීම් වශයෙන් නොසැදී පැවතීම් වශයෙන් හෝ කුසල සන්තානය ධරන්නේනුයි ධිති.

මේ තවත් අර්ථ දක්වන ක්‍රමයකි. මෙතෙම කාමයන්ගේ දුරුකිරීම පිණිස නික්මෙයි. බන්ධන සිඳීම පිණිස මෙතෙම පරාක්‍රම කරයි. චතුරෝඝ තරණයට මෙතෙම උද්‍යෝගී වේ. පරතෙරට යෑම පිණිස මෙතෙම වෑයම් කරයි. පූර්වාගමාර්ථයෙන් මෙතෙම උත්සහ වඩයි. අධිමාත්‍රාර්ථයෙන් මෙතෙම උත්සාහවත් වේ. මෙතෙම පලිඝයන් උපුටා දැමීම පිණිස ස්ථිරව යොමුවේ. නොසිටි බව ඇතිකිරීම පිණිස ධෛර්ය ඇති වේ.

“ඒකාන්තයෙන් සම ද නහර ද ඇට ද ඉතිරිවේවා” යි මෙසේ පැවති කාලයේ නොලිහිල් පරාක්‍රම වශයෙන් අසිථිල පරක්කමතා, ස්ථිර පරාක්‍රම ඇති, දැඩි පරාක්‍රම ඇති යන අර්ථයයි. යම්හෙයකින් මේ වීර්යය කුසල කර්ම කිරීමට ඡන්දය බහා නොතබයිද ධුරය බහා නොතබයිද නොබැස ගනියිද අත්හරියිද නොපසුබස්නා බව එළවයිද එහෙයින් අනික්ඛත්ත ජන්‍දතා, අනික්ඛිත්ත ධුරතා යි කියන ලදී. යම්සේ නදී ආදී ජල පහර ඇති තැනකදී බර උසුලන ගොනා “ගනිවු” යැයි කියත්ද ඒ ගොනා දණින් බිම මැඬගෙන වූවත් බර උසුලයි. උසුලන බර බිම වැටීමට ඉඩ නොදෙයි. මෙලෙසින්ම වීර්යය කුසල කර්ම කිරීමේ දී ධුරය බහා නොතබයි. දැඩි කොට ගනියි. එනිසා ධුර සම්පග්ගාහො යි කියන ලදී. ගැනීම් ලක්‍ෂණයේ ප්‍රධාන බව කරන්නේනුයි විරියින්‍ද්‍රියං. කුසීත බවෙහි අකම්පිත වේනුයි විරිය බලං. සත්‍ය වූ නෛර්යාණික වූ කුසලය සඳහා වෑයම් කරන හෙයින් සම්මා වායාමො.

අලස බව තන්‍දි. තන්‍දියනා අලස ආකාරය. තන්‍දිමනකතා අලසභාවයෙන් මැඩලූ සිත් ඇති බව. අලස බව ආලසීයං. අලස, මැලිවන ආකාරය ආලසයනා. අලස බවින් මැඬුණු බව ආලස්සායිතත්තං. මෙසේ සියලුම මේ පදයන්ගෙන් කෙලෙස් වශයෙන් කායික අලස බව කියන ලදී.

වඤ්චනකචාරියා වංචනික ක්‍රියාව. මා මං ජඤ්ඤාති වාචං භාසති. දන්නේ ම ප්‍රඥප්තිය ඉක්මවා ගියේ, “භික්‍ෂුව බැරෑරුම් වූවක් කරයි. අපගේ වනාහි ඉක්මවා ගිය ස්ථානයක් නම් නැත”යි උපශාන්ත වූවන් මෙන් කියයි. කායෙන පරක්කමති මවිසින් කරණ ලද මේ පාප කර්මය කිසිවකු දැන නොගනිත්වායි කායික වැරදි සඟවා විද්‍යමාන දෝෂයන් වැසීමෙන් ඇස මුළාකරන මායාවක් මෙන් වූයේ මායා. මායා වියාගේ ස්වභාවය මායාවිතා. පවු කර නැවත වසා දැමීමෙන් ඉතා වැඩියෙන් ඉක්මවා යයි, එයින් යුක්ත වූයේ අච්චසරා. වාචික ක්‍රියාවලින් අන් අයුරකින් දැකීමෙන් රවටනුයි වංචනා. මෙයින් සත්ත්වයෝ රැවටෙත්නුයි නිකති, වැරදි කරති යන අර්ථයයි. “මම මෙසේ නො කරමි”යි පාපයන්ගේ බහා තැබීමෙන් නිකිරණා. මම මෙසේ නො කරමි යි වර්ජනය කිරීමෙන් පරිහරණා. කායාදියෙන් වැසීමෙන් ගුහනා. සියලු ආකාරයෙන් ම වැසීම පරිච්ඡාදනා. උඩුකුරු කර, මතුකර නොදක්වයි. අනුත්තානීකම්මං ප්‍රකට කර නොදක්වන්නේනුයි අනාවිකම්මං මනාව වැසීම වොච්ඡාදනා කරන ලද පවු වසා දැමීම් වශයෙන් නැවතත් පවු කිරීමෙන් පාපකිරියා අයං වුචවතී මේ කළ දේ වසාදමන ලක්‍ෂණය මායා නම් වන බව කියනු ලැබේ. මේ මායාවෙන් යුක්ත වු පුද්ගලයා මනාව හාත්පසින් වැසුණු ගිනිඅඟුරක් මෙන් ද දියෙන් වැසී ගිය හුලක් මෙන්‍ද රෙදි කඩ වලින් ඔතා තැබූ ආයුධයක් මෙන්ද අතිශය භයානක වේ. අතිවෙලං දන්තවිදං සකං හසති. පමණ ඉක්මවා දත් විවෘත කරමින් අනුන්ට දක්වා සිනාසීම, සොම්නස් උපදවා සිනාසෙයි.

කායිකාච ඛිඩ්ඩා කයින් කරන ක්‍රීඩාදියයි. වාචසිකා දියෙහි ද නයින් අර්ථ ගත යුතුයි. හත්‍ථිහිපි කීළන්ති ඇතුන් සමග කරන සෙල්ලම්, ඉදිරියෙන් දිවීම්, පසුපස දිවීම් හා ඇතුපිට යෑම් ආදී ක්‍රීඩාවන් සිදුකරති. අසුන්, රිය ආදියෙහි ද මෙම නයින් අර්ථ ගතයුතුයි. අට්ඨපදෙපි කීළන්ති එක් එක් පේළියට කැට අට බැගින් ගෙන ක්‍රීඩා කරනුයේ අට්ඨපදයයි. ඒ කට්ටිය අටක් ඇති දාන් ලෑල්ලෙන් සෙල්ලම් කරති. දසපදයෙහි ද ඒ අනුසාරයෙන් අරුත් දතයුතු ආකාසෙ යනු අටපද, දසපද ආදියෙහි මෙන් අහසෙහිම ක්‍රීඩා කරති. පරිහාර පථෙපි භූමියෙහි නානා මාර්ග ඇති මණ්ඩලයක් කර, එහි රැකගතයුතු දේ රැකගනිමින් ක්‍රීඩා කරති. සත්තිකායපි කීළන්ති සත්තික ක්‍රීඩාවෙන් කෙළිති. (පෙළෙහි “සන්තික” යැයි යෙදේ.) එක් තැනක සිටි හැල් වී හෝ ගල් කැට නොසොලා නියපිටින් ම ගෙනයෑම ද ගෙන ඒමද කරයි. ඉදින් කිසිවකු නියෙන් එය ගිලිහේද ඔහුට පරාජය වේ.

කලිකාය සුදු ඵලකයෙහි පස ඇටින් ක්‍රීඩා කරති. ඝටිකාය ඝටිකා යනු දිග දණ්ඩකින් කෙටි දණ්ඩකට ගසන (කල්ලි ගැසීම) ක්‍රීඩාවයි. එයින් ක්‍රීඩා කරති. සලාකහත්‍ථෙන ලාකඩවල හෝ මදටිය දියේ හෝ පිටි වතුරක හෝ සලාක අත (උණ ලී ඇති) බහා තෙමාගෙන, “කුමක් වේ ද?” යි අසමින් බිම හෝ බිත්තියකට හෝ ඉන් ගසා ඇත් - අස් ආදී රූප දක්වමින් කරන ක්‍රීඩාවකි. අක්ඛෙන පන්‍දු කෙලියෙන් පංගචීරයෙන් පංගවීර යනු පන්නළයයි. එය පිඹිමින් ක්‍රීඩා කරති. වංකෙන ගැමි දරුවන්ගේ ක්‍රීඩා කිරීම් සඳහා වූ කුඩා නගුලෙන් මොක්ඛ චිකාය මනාව පරිවර්ත ක්‍රීඩාවෙන්, අහසෙහි දණ්ඩක් ගෙන හෝ බිම හිස තබා හෝ උඩට යටට ආදී වශයෙන් පෙරළෙමින් ක්‍රීඩා කරත් යැයි කියන ලදී. චිංගුලකෙන නම් තල් කොළ ආදියෙන් සැදු සුළං පහරින් කැරකෙන සක. රෝදයකි. ඉන් ක්‍රීඩා කරති. පත්තාළ්හනෙක පත්තාළ්හක නම් පන් නැළියයි. ඉන් වැල ආදී ද්‍රව්‍ය මනිමින් ක්‍රීඩා කරති. රථකෙන කුඩා රථ වලින් ධනුකෙන කුඩා දුණු වලින්. අක්ඛරිකාය අක්ඛරික යනු අහසෙහි හෝ පිටෙහි හෝ අකුරු අදින ක්‍රීඩාවයි. ඉන් ක්‍රීඩා කරති. මනෙසිකාය මනේසිකා නම් සිතින් සිතූ දෙය දැන ගන්නා (එය පවසන) ක්‍රීඩාවයි. ඉන් ක්‍රීඩා කරති. යථාවඡ්ඡෙන යථාවජ්ජ නම් කණ අත් කොර, පාකොර ආදීන්ගේ යම් යම් අඩුපාඩු වේද ඒවා ප්‍රදර්ශනය කරමින් කරන ක්‍රීඩාවකි. එම ක්‍රීඩාව කරති. මුඛභෙරියං මුවින් බෙරයක් මෙන් ශබ්ද පවත්වන ක්‍රීඩාව මුඛාලම්බරං යනු මුවින් පනාබෙරයේ හඬ පැවැත්වීම. මුඛදෙණ්ඩිමකං මුවින් පටහ බෙර හඬ අනුකරණය කිරීමයි. මුඛචලිමකං තොල් මසෙහි දිව තබා ශබ්ද කිරීමයි. මුඛචලිමකං යන පාඨයද යෙදේ. මුඛය පෙරලා පිඹීම හෙවත් සීරුසන් (සිවුරුහන්) බෑමයි. මුඛභෙරිලං (මුඛභෙරුලකං) අභිනය දක්වමින් අදහස් පැවසීමයි. නාටකං යන පාඨයද යෙදේ. ලාසං ඔල්වර හඬ, මහත් ඝෝෂා කිරීමයි. ගීතං ගායනය. දව කම්මං සිනා කෙළිය කිරීම. අයං වාචසිකා ඛිඩ්ඩා මේ ක්‍රීඩාව වචනවලින්, වාග් ද්වාරයෙන් කරන, මුවින් කරන ක්‍රීඩා වේ.

කෙසා ච මස්සුච ආදියෙහි ඉතිරි නොකර කතුරින් කෙස් කැපීමද දළි තබා රැවුළ බෑම ද එකතු කළ නැටි මාල ද මුල් සුවඳ ආදී සුවඳ ද්‍රව්‍යද සමේ ගල්වන ආලේපනාදිය ද බෙල්ලෙහි පළඳන ආභරණ ද හිසේ වේළන බඳ පටි, හිස් වෙළුම් ආදිය ද ශරීරය වසන විසිතුරු වස්ත්‍ර ද මනාව වෙලා බඳින වටිනා වස්ත්‍ර ද රසනං යන පාඨය ද යෙදේ. හිස් වෙළුම් පට සංඛ්‍යාත රසන්දම් ද.

උච්ඡාදනා දියෙහි - මවු කුසින් බිහි වූ දරුවන්ගේ ශරීරයේ ඇති ගඳ වයස අවුරුදු දොළහක් වන විට නැසේ. ඔවුන්ගේ ශරීරයේ ගඳ නැසීමට සුවඳ සුනු ආදිය අතුල්ලති. මෙබදු ඇඟ ඉලීම් නැහැවීම් නුසුදුසුය. පින්වත් දරුවන් කලවයස්හි හොවා, තෙලින් සම්බාහනය කරමින් අත් පා, කලවා නැබ ආදී ශරීරාවයව මනාව සිටින සේ පිරිමැඳීම් ආදිය කිරීම පිරිමද්දන නම් වේ. මෙබඳු පිරිමැදීම් නොහොබියි.

නහාපනං ඒ දරුවන්ගේම සුවඳ ද්‍රව්‍යාදියෙන් නෑවීමයි. සම්බාහනං මහා මල්ලවපොර කරුවන්ගේ මෙන් අත් පාවලට මුගුරු ආදියෙන් පහර දී බාහු වර්ධනය කිරීම. ආදාසං කිසියම් ආකාරයක හෝ කැටපත් ආදියක් පරිහරණය කිරීම නුසුදුසුයි. අඤ්ජනං යනු අඳුන් ආදියෙන් අලංකාරය ඇති කිරීමයි. මාලා යනු ගෙතූ මල්මාලා හෝ නොගෙතූ මල් මාලා විලෙපනං කිසියම් සමේ ආලේපාදිය කිරීමක්. මුඛචණ්ණකං මුඛාලෙපං මුවෙහි කළු පිළිකාදිය ඉවත් කිරීමට මැටි කල්ක ආදිය තවරති. ඉන් ලේ සැලුණු විට අබ කල්කය දෙති. ඉන් දෝෂය නැසුණු කල්හි තල කල්කය දෙති. එයින් ලේ සංසිඳුණු කල්හි අමුකහ අල කල්කය දෙති. එයින් ඡවිවර්ණය වැඩුණු විට ගත් මුඛ චූර්ණයකින් මුව ආලේප කරති.

හත්‍ථබන්‍ධනා දියෙහි - අතෙහි විසිතුරු හක්ගෙඩි, කටු වර්ග ආදිය බැඳගෙන ඇවිදිති. මේවා හෝ වෙනත් හෝ සියළුම ආකාරයේ හස්ථාභරණ නුසුදුසුය. ඇතමෙක් සිළු බැඳ හැසිරෙති. එය රන්වන් පොතුවලින් කළ නූල්, මුතුවැල් ආදියෙන් වෙළති. මේ සියලු සැරසීම් නුසුදුසුය. ඇතැමෙක් රියන් සතරක් දිග දණ්ඩක් හෝ වෙනත් අලංකාර කළ බෙහෙත් නළයක්, මනාව සරසාගෙන වම් පසින් එල්ලා ගනිති. ඇතැමෙක් නානාවිධ විසිතුරු කර්මාන්ත ඇති කොපුවක් සහිත ඉතා තියුණු කඩුවක් පළඳිති. පස් වර්ණයන්ගෙන් යුතු නූල් වලින් මැසූ මෝර දත් කැටයමින් අලංකාර කළ කුඩ ගෙනයති. ඇතමෙක් රන් රිදී ආදියෙන් අලංකාර කළ, මොණර පිල්වලින් වටකර සෑදු පාවහන් පළඳිති. ඇතැමෙක් රියනක් පමණ දික් වූ, අඟල් සතරක් පමණ පළල් වූ, කේශ කළාපයේ කෙළවර දක්වමින් වැසි වළාවේ විදුලියක් මෙන් නළලෙහි නළල් පට බැඳ, සිළුමිණක් දරති. සෙමෙර වල්විදුනා ද දරති. මේ සියලු සැරසීම් නුසුදුසුය.

ඉමස්ස පූතිකායස්ස මේ සිවු මහාභූතයන්ගෙන් සැදුණු කුණු ශරීරයේ, කෙළායනා (කෙළනා) ක්‍රීඩා කරවීම, පරිකෙළායනා (පරිකෙළන) සර්ව ප්‍රකාරයෙන්ම ක්‍රීඩා කරවීම, ගධිත්තා ඉතා කැමති බව ගධිතත්තං ගිජුබව, ඉතා ආශා සහිත බව (පෙළෙහි “ගෙධිත්තා,” “ගෙධිතත්තං”) චපලතා අලංකාර කිරීම, චාපල්‍යං චපල බව.

සවිභූසං ආදියෙහි “අලංකාර බව (සැරසීම්) සහිත” අර්ථය සවිභූත නම් වේ. සම අලංකාර කිරීම නම් වූ පිරිවර සහිත සපරිවාරං පිරිබඩ සහිත සපරිභණ්ඩං පිරිකර සහිත සපරික්ඛාරං.

ආථබ්බණං අනුන් නසන අර්ථ වන මන්ත්‍ර ප්‍රයෝග සුපිනං සිහින ශාස්ත්‍රය. ලක්ඛණං මණි ලක්‍ෂණාදී ලක්‍ෂණ ශාස්ත්‍රය. නො විදහෙ නොකරන්නේය. විරුතඤ්ච මුව ආදීන්ගේ හඬ අනුව දක්වන ශාස්ත්‍රය.

ආථබ්බනිකා අනුන් නසන මන්ත්‍ර සාදන්නෝ ආතබ්බණං පයොජෙන්ති ආථබ්බණිකයෝ (සූනියම් කරන්නෝ) සත්දිනක් ලුණු රහිත ආහාර වළදා, කුසතණ අතුරා පොළවෙහි නිදමින් තපස් රැක, සත්ත්වන දින සුසාන භූමිය සරසවා, සත්වන පදයෙහි (පිරිවරෙහි) සිට අත කරකවමින් මුවින් මන්ත්‍ර පිරුවහති. ඔවුන්ගේ අභිලාෂ සමෘද්ධිමත් වේ. මෙබඳු ස්වරූපයෙන් කරණ සූනියම් ආදියට “ආථබ්බණ කරති” යි කියන ලදී. එහි පයොජෙන්ත යනු කරති. සිදුකරති. නගරෙවා රුන්‍ධෙ නගරය හාත්පසින් අවුරා ආරක්‍ෂාව සලසා ගත් කල්හි සංගාමෙ වා පච්වුපට්ඨිතෙ යුද්ධයක් හෝ පැමිණ සිටි කල්හි පච්චත්‍ථිකෙසු පච්චමිත්තෙසු සතුරු සේනාවෙහි සතුරන් කෙරෙහි ඊතිං උප්පාදෙනෙති ශරීරබල චලනය, කම්පනය, උවදුරු උපදවති. උපද්දවං කය පෙළීම කරති. රොගං ව්‍යාධිය, රෝගය. පජ්ජරකං ජ්වරය (උණ) සූළං උද්ධුමාතකය (ඉදිමුම්). විසූචිකං විදීම (පාචන) පක්ඛන්‍දිකං ලෝහිත පක්ඛන්‍දිකාව කරොන්ති උපදවති.

සුපිනපාඨකා සිහින අර්ථ පවසන්නෝ ආදිසන්ති සිහින අර්ථ විවරණය කරති. යො පුබ්බඛණ්හ සමයං සූපිනං පස්සති ආදියෙහි අත්‍යන්ත වූ සංයෝගයේ දූතියා විභක්ති වචනයකි. පෙරවරු සමයෙහි යන අරුතයි. ඒවං විපාකො හොති ඉටු’නිටු වශයෙන් මෙබඳු විපාක ඇති වේ. අවකුජ්ජ නිපන්නො යටිකුරු වී හොන්තහු දකියි. මෙසේ සුපින පාඨකයෝ ද ඔහු දකිති. දකිමින් ද අර්ථ පවසති.

ඒ සිහින දකින්නා සතර කරුණකින් සිහින දකියි. ධාතු කැපීමෙන් (ධාතුක්‍ෂෝභයෙන්) හෝ අනුභූත පූර්වයෙන් පෙර විදි දේ වශයෙන් හෝ දෙවියන්ගේ ගෙනහැර දැක්වීමෙන් හෝ පූර්ව නිදිති වශයෙන් හෝ යන සිවු අයුරින් සිහින කැදවයි. එහි පිත් සෙම් ආදී ධාතු කිපීම, (තුන් දොස්) කැළඹීම හේතුවෙන් කැළඹුණු ධාතු ඇති තැනැත්තා ධාතු ක්‍ෂෝභනයෙන් සිහින දකියි. දකින්නේ ද නානාප්‍රකාර විවිධ රූප - සිහින දකියි. පෙර, අත්දුටු, ඇසු දුටු දෙයක් හේතුවෙන් සිහින දකින්නා පෙර ඇසු දුටු අරමුණක් දකී. දෙවියන්ගේ ගෙනහැර දැක්වීමෙන් සිහින දකින්නා, දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් අරමුණු දකියි. පූර්ව නිමිති වශයෙන් දකින්නා පින් පවු වශයෙන් උපදින කැමැති අර්ථයට හෝ අනර්ථයට පූර්ව නිමිති වූ සිහින දකී. මේ සිවු සිහින අතුරින් ධාතු කිපීමෙන් ද අනුභූත පූර්වයෙන් යම් සිහිනයකින් දකියි ද එය සත්‍ය සිහිනයක් නොවේ. දෙවියන් ගෙනහැර දක්වන සිහින විටෙක සත්‍ය වේ. විටෙක බොරු වේ. කිපුණු දෙවිවරු උපායෙන් පුද්ගලයා විනාශ කිරීමට විපරිත වූ සිහින දක්වති. යම් සිහිනයක් පූර්ව නිමිති වශයෙන් දකී ද එය ඒකාන්තයෙන් සත්‍ය වූම සිහිනය වේ. ඉහත දැක්වූ සතර මූලකාරණයන්ගේ සංසර්ග භේද වශයෙන් ද සිහින භේද වන්නේමය. එහිදී මේ සිවු වැදෑරුම් සිහින සේඛ, පුහුදුන් පුද්ගලයෝ දකිති. ඒ ප්‍රහීන නොකළ විපර්යාස ඇති බැවින් සිහින නොදකිති.

මෙය සිහින දැකීමේ කිම නිදාසිටිය දී දකී ද? නැතිනම් අවදි වී සිටිය දී දකී ද? නැතහොත් නිදිගත් තැනැත්තා නොදකීද? පිබිදි තැනැත්තා නොදකීද? මෙහිදී ඉදින් නිදා සිටියදී සිහින දකී නම් එය අභිධර්මයට අනුව විරුද්ධ කියමනකි. භවංග සිතින් නිදා සිටිය දී රූපාදී නිමිති අරමුණු වශයෙන් නොගනියි. රාග සම්ප්‍රයුක්ත වීම හෝ නොවේ. සිහින දකින්නාට රපාදී අරමුණු ද රාගාදී සිත් ද ඇතිවේ. ඉදින් අවදිව සිටියදී සිහින දකී නම් එය විනය විරෝධී වූවකි. ඉදින් අවදිව සිටියදී සිහින දකී නම් එය සම්බෝහාරික සිතින් දකියි. සබ්බෝහාරික සිතින් කළ කල්හි ශික්‍ෂාපද කැඩීමේ දී අනාපත්තියක් නම් නැත. සිහින දකින්නා විසින් ශික්‍ෂාපද කැඩීම කළ කල්හි ඒකාන්තයෙන් ආනාපත්තියක් ම වේ. එසේ නම් නිදා නොගත් අවදියෙන් ද නොසිටින්නා සිහින දකියි ද? කිසිවෙක් නම් නොදකියි. මෙසේ ඇති කල්හි සිහිනයේ අභාවයක්ම පැමිණේ. අභාවයක් නැත. කුමක් නිසා ද? වඳුරු නින්ද වැනි අවස්ථාවේ සිහින දකියි. එය කියන ලද්දේමය. “කපිමිද්ධ පරෙතො ඛො මහාරාජ සුපීනං පස්සත” (මහරජ, වඳුරු නින්දෙන් යුත් තැනැත්තා සිහින දකී) යනුයි.

කපිමිද්ධ පරතො යනු වඳුරු නින්දෙන් යුක්ත වීමයි. යම්සේ වඳුරාගේ නින්ද ඉක්මණින් වෙනස් වේද එමෙන්ම යම් නින්දකදී නැවත නැවත කුසලාදී සිත් පැතිරුණු බැවින් වහ වහා පෙරළේ ද යම් පැවැත්මක නැවත නැවත භවංගයෙන් නැගී සිටීමක් වේද මෙබඳු අවස්ථාවෙන් යුතු නින්දේදී සිහින දකියි. එනිසා මේ සිහින කුසල ද අකුසල ද අව්‍යක්ත ද වේ. එහිදී සිහිනෙන් සෑ වැඳුම්, බණ ඇසීම්, දහම් දෙසීම් කරයි ද එය කුසල වේ. ප්‍රාණඝාතාදිය සිහිනෙන් කිරීම අකුසලයකි. මේ අංග දෙකින් මිදී ආවර්ජන තදාරම්මණ ක්‍ෂණයේ දී අව්‍යක්ත වේ යැයි දතයුතුයි. ඒ සිත ඉතා දුර්වල වූවක් බැවින් ප්‍රතිසන්‍ධිය ඇදගැනීමට අසමත්ය. පවතින කල්හි අන්‍ය කුසලාකුසලයන්ගෙන් උපස්ථම්භන ලැබ විපාක දෙයි.

මණිඅක්ඛණ ආදියෙහි මෙබඳු වූ මැණික ප්‍රශස්තය. මෙබඳු මැණික මිල අඩුය. හිමියාගේ ආරෝග්‍ය, ඓශ්චර්ය ආදී ලාභයන්ට හේතු වේ. එබඳු ලාභයන්ට හේතු නොවේ. මෙසේ වර්ණ, පිහිටීම් ආදී වශයෙන් මැණික් ආදියේ ලක්‍ෂණ දක්වන්නේය යන අර්ථයයි. එහි ආවුධ ලක්ඛණං අපි (කඩු) ආදීහු ආයුධ හැර අනෙකුත් සියලු ආයුධ වර්ග ඉත්‍ථි ලක්ඛණං ආදියෙහි යම් කුලයක පුරුෂ ආදීහු වෙසෙත් ද ඒ කුලවල වෘද්ධි, හානි මෙසේ වේ යැයි පැවසීමයි. අජලක්ඛණං ආදියෙහි මෙබඳු වූ එළුවන්ගේ මස් කෑ යුතුයි. මෙවැනි එළුවන්ගේ මස් නොකෑ යුතුයි යනුවෙන් විශේෂ අර්ථ දතයුතුයි.

තවද මෙහි දී ගොධා ලක්ඛණං යන්නෙහි විසිතුරු කර්ම, පළඳනාවල මෙවැනි ගොයකු වේ නම් ඔහුට මේ දේ වේයැයි විශේෂ අර්ථ දතයුතුයි. කණ්ණිකා ලක්ඛණං පිලන්‍ධන (ආභරණ, පළදනා) කඩුක්කන් ද ගෘහ කර්ණිකාව හෙවත් ගෙයක මුදුන් කොත ද වශයෙන් අර්ථ දතයුතුයි. කච්ඡප ලක්ඛණං යන්න ගොයාගේ ලක්‍ෂණ මෙන් දතයුතුයි. මිග ලක්ඛණං යන්නෙහි මෘග යන්නට සියලු සිවුපා සතුන් සංග්‍රහ කර දක්වන ලදී. එවං ලක්ඛණ පාඨකා ලක්ඛණං ආදී සන්ති මෙසේ ලක්‍ෂණ ශාස්ත්‍ර පවසන්නෝ ඒ ඒ ලක්‍ෂණ පවසති. දක්වති.

නක්ඛත්තානි කැති ආදී නැකත් විසි අටයි. මේ නැකතෙන් ඝරපවෙසොකාතබ්බො යනු ගෘහප්‍රවේශය මංගල්‍යය කළ යුතුයි. මකුටං බන්‍ධිතබ්බං යනු ආභරණ පළදින (මුහුළු බඳින) මංගල්‍යය කළ යුතුයි. වාරෙය්‍ය, මේ දරුවාට අසුවල් කුලයෙන් අසුවල් නැකතින් දැරියක ගෙනෙවු” යි කියා ආවාහ කිරීමද,” මේ දැරිය අසුවල් දරුවාට අසුවල් නැකතේ දී පවරා දෙමු. මෙසේ ඔවුන්ට අභිවෘද්ධියක් ම වේවා” යි විවාහ කිරීමද යනුවෙන් වාරෙය්‍ය සංඛ්‍යාත ආවාහ විවාහ මංගල්‍යයක් කළ යුතු යැයි පවසති. බීජනීහාරො බිජු වැපිරීමට පිටතට ගැනීම, “නීහාරෝ” යැයි ද පෙළෙහි යෙදේ. මිගපක්ඛං මෙයද සියල්ල සංග්‍රහ කළ වදනකි. සියලු පක්‍ෂීන් හා සිවුපාවුන්ගේ නාද කිරීම් දැනගැනීම් වශයෙන්ම කියන ලදී. මිගපක්ඛපාඨකා සිවුපා, පක්‍ෂීන් ආදීන්ගේ ශබ්ද පිළිබඳ පවසන්නෝ මිගපක්ඛං ආදී සන්ති ඔවුන්ගේ ශබ්ද අසා විවරණය කරති. රුතං යනු ශබ්දයයි. “රුදං යන පාඨයද යෙදේ. වස්සිතං නාදය, හඬ ගබ්භ කරණීයා විනාශ වන ගැබ, නැවත විනාශ නොවීමට ඖෂධ තැවරීම් ආදියෙන් ගැබ පිහිටුවීම් කිරීමයි. ගැබ වාතයෙන් හෝ පණුවන් විසින් කෑමෙන් හෝ කර්මයෙන් යන කරුණු තුනින් විනාශ වේ. එහි වාතයෙන් නැසෙන කල්හි වාතය නැසීමට සීතල බෙහෙතක් දෙයි. පණුවන් විසින් ගැබ නසන කල්හි පණුවන්ට පිළියමක් කරයි. කර්මයෙන් ගැබ නැසේනම් බුදුවරුන්ටද එය වැලකිය නොහැක. එහෙයින් මෙහිදී එය නොගන්නා ලදී. සාලාකියං සලාකයෙන් කරන වෙදකමයි. සල්ලකත්තියං සැත්කම් කරන වෙදකම කායතිකිච්ඡා මුල් බෙහෙත් ආදිය යොදා කරණ කාය චිකිත්සා වෙදකමයි. භූතියං භූතයන් පිළිබඳ වෙදකමයි. කොමාරකභච්චං කෝමාරක (ළදරු පෝෂණය පිළිබඳ) වෙදකමයි. කුහා කුහක වූ ථද්ධා දරකඬක් මෙන් තද වූ සිරුර ඇති, ලපා ප්‍රත්‍ය පිළිබඳ කථාවෙන් යුතු සිංගී ස්වභාවයෙන් ම සරසන උන්නළා නැගුණු මාන නළ ඇති අසමාහිතා උපචාර, අර්පණා සමාධි රහිත වූ.

න ගණ්හෙය්‍ය ආදියෙහි උද්දේස ග්‍රහණ වශයෙන් නොගන්නේය. සජ්ඣායනා කිරීම් වශයෙන් න උග්ගණ්හෙය්‍ය සිතෙහි තබාගැනීම් වශයෙන් න ධාරෙය්‍ය. සමීපයට කර තබා ගැනීම් වශයෙන් න උපධාරෙය්‍ය. පරීක්‍ෂා කර, විමසා බැලීම් වශයෙන් න උපලක්ඛෙය්‍ය අන්‍යයන්ගේ කීම් වශයෙන් නප්පයොජෙය්‍ය. (නොයොදන්නේය).

පෙසුනෙය්‍යං පිසුණු බස්කීම කේලාම් කීමයි. සෙසු නිද්දේස පදයන්ගේ අර්ථ සුගමය.

කය වික්කයෙ පස් සහ ධාර්මිකයන් සමග වංචා කිරීම් වශයෙන් හෝ වැඩියක් පතමින් හෝ නොසිටින්නේය. උපවාදං භික්ඛු න කරෙය්‍ය උපවාද කරන, කෙලෙස් නූපදවමින් තමා කෙරෙහි හෝ අන්‍ය ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් උපවාද නො කරන්නේය. ගාමෙවා නාභිසජ්ඡෙය්‍ය ගමෙහිද ගිහි සංසාර්ගාදියෙන් නො ඇළෙන්නේය. ලාභකම්ම්‍යා ජනං න ලපෙය්‍ය ලාභ කැමති බැවින් ජනයාට කථා නොකරන්නේය.

යෙ කයවික්කයා විනයෙ පටික්ඛිත්තා යම් දීම් පිළිගැනීම් වශයෙන් ගණුදෙනු කිරීම නුසුදුසු යැයි කය වික්කය ශික්‍ෂා පදයෙහි ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදී. මෙහිදී අදහස් කළ ගණුදෙනු කිරීම දැක්වීමට “පඤ්චන්නං සද්ධිං පත්තංවා චීවරං වා” යනාදිය කියන ලදී. එහි පඤ්චන්නං සද්ධිං යනු පස් සහ දැහැමියන් සමග. පස් සහ දැහැමියෝ නම් භික්‍ෂුව, භික්‍ෂුණිය, ශික්‍ෂාමානාව, සාමණේර, සාමණේරිය යන පස්දෙනයි. වඤ්චනියං වා ප්‍රතිරූප දෙයක් දක්වා වංචා කිරිමයි. උද්දයං වා පත්‍ථයන්තො අභිවෘද්ධියක් පතමින් හෝ. පරිවර්තනය කරයිනූයි. පරිවත්තෙති.

ඉද්ධිමන්තො යනු ඍද්ධිය ප්‍රභාවය ඇති දිබ්බ චක්ඛුකා දෙවියන්ට බඳු ඤාණ ඇස් ඇති. නැතහොත් දිව්‍ය විහාර ආශ්‍රයෙන් උපදවාගත් නුවණැසින් (දිවැස් ඇති). පරචිත්ත විදුනො තමාගේ සිතින් අනුන්ගේ සිත් දැනගන්නෝ. තෙ දුරතොපි පස්සනත්ති, එක් යොදුනක් දුරින් ද යොදුන් සියයකින් ද සක්වල දෙක, තුන, සතර, පහ, දස, විසි, සතලිස, දහසකිනුත් එහා අනන්තාපරිමාණ සක්වලින් ද එහා සිටින්නන් දකිති. බලති. අසන්තාපි න දිස්සන්ති සමීපයේ සිටියනුත්, හුන් අයත් නොපෙනෙති. චෙතසාපි චිත්තං පජානන්ති තම සිතිනුත් අනුන්ගේ සිත් දැනගනිති. දෙවතාපි ඛො සන්ති ඉද්ධිමන්තිනියො දෙවියෝ ද මෙසේ සෘද්ධිමත් ප්‍රභාව මහිම ඇතිව සිටිති. පරචිත්තවිදුනියො අනුන්ගේ සිත් දැනගන්නා දෙවියෝ ද සිටිති. ඔලාරිකෙහි වා කිලෙසෙහි කාය දුශ්චරිතාදී තැවීම් වලින්. මජ්ඣිමකෙහි වා කාම විතර්කාදියෙන් හෝ. සුඛූමකෙහි වා ඤාති විතර්කාදීයෙන් හෝ. කාය දුශ්චරිතාදිය කර්මපථ වශයෙන් ද කාම විතර්කාදිය සසරට මුල වූ කෙලෙස් වශයෙන් ද දතයුතුය.

ඤාති විතර්කාදියෙහි මගේ නෑයෝ සුවසේ ජීවත් වෙති. සම්පත් විඳිති. මෙසේ පංචකාම සම්පත් නෑයන්ට ඇතැයි ඤාතීන් අරභයා උපන් විතර්කය ඤාති විතක්කො නම් වේ. “මගේ නෑයෝ මැරුණි. වැනසුණි. ශ්‍රද්ධාවන්තයෝ ය. ප්‍රසන්නයෝය.” මෙසේ සිතීම ඤාති විතර්කයක් නොවේ.

අපගේ ජනපදය සුභික්‍ෂය. ධනධාන්‍යයෙන් යුක්තයයි සතුටු සිත් ඇති තැනැත්තාට ගෙහසිත වශයෙන් උපන් විතර්කය ජනපද විතර්ක නම් වේ. අපගේ ජනපදයේ මිනිස්සු සැදැහැවය, ප්‍රසන්නය, ක්‍ෂයවීමට ගියහ. වැයවීමට ගියහ (මැරුණහ) ආදී වශයෙන් මෙසේ පැවති විතර්ක ජනපද විතර්ක නම් නොවේ.

නොමැරී සිටීම සඳහා වූ විතර්කය හෝ ආඳකුබඳ විතර්කය අමරවිතක්කො නම් වේ. එහි උක්කුටිකයෙන් සිටීම ආදී දුක් සහිත, ජීර්ණ වූ; “පරලොව සුවපත් ආත්මභාවය වේ. අමරවේවා යි දුෂ්කර ක්‍රියා කරන්නාගේ ඒ දුෂ්කර ක්‍රියාව හා ප්‍රතිසංයුක්ත විතර්කය අමර බව (නොමැරී සිටීම) සඳහා වූ විතර්කයයි. දෘෂ්ටිගතියෙක් “ශාශ්වත යැයි කියන්නෙහි ද?”යි ඇසූවිට “මෙසේ යැයි මගේ අදහසක් නැත. එසේ යැයි මගේ අදහසක් නැත. අන් අයුරකින් යැයි ද මගේ අදහසක් නැත. නැතැයි ද මගේ අදහසක් නැත. නැත්තේ නැතැයි ද මගේ අදහසක් නැත” යනුවෙන් වික්‍ෂේපයට පැමිණේ. ඔහුට ඒ දෘෂ්ටියෙන් යුක්ත විතර්කය වේ. යම් සේ ආඳා නම් මත්ස්‍යයා දියෙහි දී අල්ලාගෙන මැරීම අසීරු වේ ද ඔබනොබ පනිනුයේ අල්ලා ගැනීමට අසමත් වේ ද එලෙසින් ම ස්ථිරව එක් පක්‍ෂයක, එක් එක් පිළිතුරක සිටීමට අසමත් වූයේනුයි ද “නමරති” නොමැරේනුයි අමර නම් වේ. ඒ දෙවිදියම එක්කොට “අමර විතර්කය” යැයි කියන ලදී.

පරානුද්දයතා පටිසංයුත්තො කරුණාවට ප්‍රතිරූපක වූ ගෙහාශ්‍රිතව ප්‍රේමයෙන් යුක්ත වූ. උපස්ථායකයන් අඬන කල්හි, වැළපෙන කල්හි ඔවුන් සමඟ දෙගුණව ශෝක කරයි. ඔවුන් සුඛිතව සුවපත් වූ විට තමාද සතුටු වේ. දුකක් ඔවුන්ට පැමිණි විට දෙගුණයක් ව දුක් වේ. කළයුතු කිසි කටයුත්තක් එළඹි කල්හි තමා උත්සාහවත් බවට පැමිණේ. ඒ ඒ ගිහියන්ගේ කටයුතු කර දෙමින් ශික්‍ෂා ප්‍රඥප්ති ඉක්මවයි. කෙළෙස් ලිහා දැමීම කඩකරයි. කෝපකරයි. යමෙක් ඒ තමා සම්බන්ධ වූ විහාරයෙහි හෝ වියෝගාදී කටයුත්තකදී හෝ ගේහසිතින් ඇඳී බැඳී කටයුතු කරයි ද මෙය පරානුද්දයතා ප්‍රතිසංයුක්ත විතර්කය නම් වේ.

ලාභ සක්කාර සිලොක පටිසංයුත්තො සිවුරු ආදී ලාභයකින් මෙන් ම සත්කාරයකින් ද කීර්ති ශබ්දයකින් ද යුතු එබඳු දෙයක් අරමුණු කරගෙන පවත්නා විතර්කයයි. අනවඤ්ඤත්ති පටිසංයුත්තො යනු “අහෝ මට ඒකාන්තයෙන්ම අන්‍යයෝ අවමන් නොකරන්නෝ නම් මැනවි. අන්‍යයෝ මා හට හෙළා පෙළා කථා නොකරන්නේ නම් මැනවි” මෙසේ අවඥා නොකරත්වා යි පතමින් උපදින විතර්කයයි. යමෙක් ඒ අන්‍යයෝ මා හට අවමන් නොකෙරෙත්වා”යි උපන් විතර්කයෙහි, පංචකාම ගුණ සංඛ්‍යාත ගේහ නිශ්‍රිතව උපන් විතර්කය අනවඤ්ඤත්ති ප්‍රතිසංයුක්ත විතර්කය නම් වේ.

තත්‍ථ තත්‍ථ සජ්ජති ඒ ඒ අරමුණෙහි ඇලෙයි. තත්‍ථ තත්‍ථ ගණ්හාති කියූ ආකාර ඇති අරමුණට පිවිසෙයි. අල්ලා ගනියි. බජ්ඣති ඒ ඒ අරමුණු සමග බැඳේ. ඒකීය වේ. අනයව්‍යසනං නොවැඩීමට - විනාශයට යයි. ආපජ්ජති පැමිණෙයි.

ආමිස චක්ඛුකස්ස චීවරාදී ආමිෂයන්ට ලොල් වූවහුට. ලොකධම්ම ගරුකස්ස ලෝකෝත්තර ධර්මය අතහැර රූපාදී ලෞකික ධර්මයන් ගුරුතන්හි තබාගෙන හැසිරෙන්නාට ආලපනා විහාරයට පැමිණි මිනිසුන් දැක; “පින්වත්හු, කුමක් පිණිස පැමිණියාහුද? කිම භික්‍ෂූන්ට ආරාධනා කිරීමකටද? එසේ නම් ඉදින් මෙසේ යවු. මම පසුව ගෙන එන්නෙමි” යි මෙසේ මුලදීම කථා කිරීමයි. නැතහොත් තමා දායකයන් ඉදිරියට ගොස් “මම තිස්ස වෙමි. රජු මා කෙරෙහි ප්‍රසන්නය. අසුවල් අසුවල් ඇමතිවරු ද, මන්ත්‍රීවරු ද මා කෙරෙහි පැහැදුණෝය.” මෙසේ තමා හුවා දක්වා කථා කිරීම “ආලපනා” නම් වේ. ලපනා යනු පන්සලට පැමිණි දායකයන් විමසූ කල්හි ඉහත සදහන් අයුරින් පැවසීමයි.

සල්ලපනා යනු ගහපතියන්ගේ කළ කිරීමේ දී බිය වී, ඔහුට අවසර දෙමින් මඳින් මඳ මනාව කථා කිරීමය. උල්ලපනා යනු මහා කෙළඹිය! මහා නැවිය! මහා දානපතිය. මෙසේ දායකයා හුවා දක්වමින් කථා කිරීමයි. සමුල්ලපනා යනු සර්වප්‍රකාරයෙන්ම හුවා දක්වමින් කථා කිරීමයි. උන්නහතා උපාසකවරුණි, පෙර මෙබඳු කාලයෙහි දන් දුන්නෙහුය. කිම දැන් දන් නොදෙන්නහුද? යි විමසූවිට; “ස්වාමීනි දැනුත් දන් දෙනු කැමැත්තෙමු. නමුත් ඊට ඉඩක් නොලබමු.” යි දායකයෝ කියති. මෙසේ දිගින් දිගට ආගිය තොරතුරු කථා කිරීමයි. නැතිනම් උක්ගස් අතෙහි ඇති බව දැක “මේ උක් කොතනින් ගෙන ඒ ද?”යි උපාසකවරුන්ගෙන් විමසයි. “ස්වාමීනි, උක් කෙතෙනි”යි කී විට “කිම උපාසකවරුනි එහි උක් රසද?”යි අසයි. එවිට උපාසකවරු “ස්වාමීනි, වළදාම එය දැනගනු මැනවි”යි කියති. එසේ පැවසූ විට “උපාසකවරුනි, භික්‍ෂුවට උක් දෙවු”යි කීමට නුසුදුසුය. ආදී වශයෙන් නිරවුල් කරත්දීත් අවුල් සහගතව කරන කථාව උන්නහනා නම් වේ. සර්ව ප්‍රකාරයෙන්ම ගෙන, නැවත නැවත කථා කිරීම සමුන්නහනා. උක්කාචනා “මේ පවුල මා ගැන පමණක්ම දනියි, ඉදින් මේ පවුල වෙත දිය යුතු වස්තුවක් උපදී නම් එය මා හටම දෙයිය”යි. මෙසේ හුවා දක්වමින් කරන කථාව උක්කාචනාවයි. උද්දීපනය යැයි කියන ලදී. සර්ව ප්‍රකාරයෙන්ම නැවත නැවත කරන බොරු උසස් කර දක්වන කථාව සමුක්කාචනා නම් වේ. අනුප්පියභානිතා ප්‍රත්‍ය පිණිස නැවත නැවත ප්‍රිය වචන කථා කිරීම. සණ්හවාචතා මෘදු වදන් ඇති බව, සඛිල වාචතා මද පමණින් යුතු කථාව හෝ සිනිඳු වචන ඇති බව. ලිත්තවචනතා ඇලෙන වචන ඇති බව. අඵරුස වචනතා මිහිරි වචන ඇති බව.

පොරානං මතා පෙත්තිකං පෙර උපන් මාපියන් සතු අන්තර හිතං වැසුණු නොපෙනී ගිය. ඤායාමි යනු ප්‍රකට වෙමි. අසුකස්ස කුලුපගො අහුවල් ඇමතියාගේ පවුල ඇසුරු කරන්නා අසුකාය අසුවල් උපාසිකාවගේ. මං උජ්ඣිත්‍වා මා අත්හැර.

සංයුත්තං චීවරාදියෙන් යුක්ත වූ. නැතහොත් ඒ සදහා යොදන ලද මේ ගාථාවේ සියලු නිද්දේසට ඉහත කී පරිදිමය.

මොසවජ්ජෙ න නිය්‍යෙථ බොරු කීමෙහි නෙයෙදෙවු. ජීවිතෙන ජීවත් වීම සදහා,

සඨො තමා තුළ නැති ගුණ දැක්වීම් වශයෙන් මනාව නොකියන ලදී. සර්ව ප්‍රකාරයෙන්ම ඇති කපටිකම පරිසඨො. යං තත්‍ව ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි යම් සඨං නැති ගුණ දක්වන කපටිකම. සඨතා කපටි ආකාරය. සඨෙය්‍යං කපටි බව කක්ඛරතා නෙළුම් දණ්ඩ මෙන් ස්පර්ශ කිරීමට අපහසු, ඵරුෂ බව. කක්ඛරියං යනු ඒ කර්කශ බවටම යෙදුණු සමාන වචනයකි. පරික්ඛත්තා පරික්ඛත්තියං යන දෙපදයෙන් ම සාරා තැබුවාක් වැනි දැඩි කෛරාටික බව අදහස් කරණ ලදී ඇතැමෙක් (අභයගිරිකාදී) “කක්කරිතා යනු සමභාවනය කොට කීමයි. කක්කරියං සම්භාවනය කර කියන බවයි. පරික්ඛත්තා අලංකාර කරන ආකාරයයි. පරික්ඛත්තියං අලංකාර කරන බව” යැයි අර්ථ වර්ණනා කරති. ඉදංවුච්චති යනු මේ අයුරින් තමා තුළ නැති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමේ ලක්‍ෂණය කපටිකම යයි කියනු ලැබේ. ඒ සාඨෙය්‍ය නම් කපටිකමින් යුතු පුද්ගලයා කුසින් හෝ පිටින් දැන ගැනීමට නොහැක.

වාමෙන සුකරො හොති දක්ඛිණෙන අජාමිගො, සරෙන ඵලකොහොති විසාණෙන ජරග්ගවො’ති

මෙසේ කියන ලද ලක්‍ෂණ ඇති යක්‍ෂ ඌරෙක් හා සමාන වේ. අතිමඤ්ඤති අනුන් ඉක්මවා සිතයි.

කිංපතායං බහුලාජිවො මේ බහුලාජීවක පුද්ගලයා නම් කවරේ ද? සබ්බං සංභක්ඛෙති ලද ලද සියල්ල කයි. අප්ප පුඤ්ඤො මඳ පිං ඇති අප්පෙසක්කො පරිවාර සම්පත්තිය රහිතව පඤ්ඤා සම්පන්නො ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත පිරිපුන් ප්‍රඥා ඇති. පඤ්හං විස්සජ්ජෙති, ප්‍රශ්න විසඳති. විවරණය කරති.

සුත්‍වා දූසිතො බහුං වාචං සමණානං වා පුථූවචනානං යනු අන්‍ය වූ බාහිර ශ්‍රමණයන්ගේ ක්‍ෂත්‍රියාදීන්ගේ හෝ අනෙකුත් බොහෝ පුහුදුන් පුද්ගලයන්ගේ අනිෂ්ට වචන අසා, දූෂිත වූයේ, ගටන ලදුයේ. න පතිවජ්ජා පෙරළා පිළිවදන් නොකියන්නේය. කුමක් නිසාද? නහී සන්තො පටිසෙනිං කරොන්ති. රාගාදී කෙලෙස් දහම් සංසිදුණු පුද්ගලයාගේ විරුද්ධ බවක් (කිපීමක්) නොමැති හෙයිනි.

කක්ඛලෙන දරුණු වූ සන්තො ශාන්ත වූ, නිවුණු කෙලෙස් ඇති බව පටිසෙනිං යනු ප්‍රතිවිරුද්ධ බව පටිමල්ලං පතිමල්ලව බව. පටිකණ්ටං ප්‍රති වෛර ඇති බව (මහා නිද්දේස පාලි- බු.ජ.ත්‍රි.”පටිභණ්ඩනං” යන වදන ඇත.) පටිපක්ඛං කෙලෙසුන්ගේ ප්‍රතිපක්‍ෂ බව. කෙලෙස් වශයෙන් එක්වීමක් නොකරති යන අර්ථයයි.

එතඤ්ච ධම්ම මඤ්ඤාය මේ සියලු ධර්ම කරුණු ඉහත කියූ පරිදි දැන. විචිනං විමසමින් සන්තිං නිවේ. ඤත්‍වා රාගාදී කෙලෙස් සංසිදීම නිවන යැයි දැන.

සමංච කාය සුචරිතාදිය විසමංච කාය දුශ්චරිතාදිය පථඤ්ච දශ කුසල කර්මපථය. විපථඤ්ච දශ අකුසල කර්මපථය. සාවජ්ජඤ්ච අකුසලයද අනවජ්ජඤ්ච කුසලයද හීන පණීත කණ්හ සුක්ක විඤ්ඤුගරහිත පසත්‍ථං මෙහි දී කුසලා කුසල කර්මයන්ම අදහස් කරන ලදි. එහි කාය සුචරිතාදියෙන් කෙලෙස් සන්සිඳවීම සමං. කාය දුශ්චරිතාදීයෙන් කෙලෙස් විෂම කිරීම විසමං. කුසල කර්මපථය, සුගති තමන් පථය වන බැවින් සුපථං නම් වේ. අකුශල කර්මපථය සුගති ගමනට විරුද්ධ බැවින් අපායට යන මාර්ගයක් බැවින් විපථං. අකුසලය දොස් සහිත බැවින් සාවජ්ජං කුසලය නිර්දෝෂ වන බැවින් අනවජ්ජං. එසේම මෝහයෙන් හෝ ද්වේෂ මෝහයෙන් හෝ ලෝභ මෝහයෙන් හෝ යුක්ත බව හීනං නම් වේ. අලෝභ අදෝස හා අමෝහයන්ගෙන් යුක්ත බව පණීතං නම් වේ. කලු, විනාශ දායක විපාක ගෙනදෙන බැවින් කණ්හං නම් වේ. සුදු, සුභදායී විපාක ගෙන දෙන බැවින් සුක්කං නම් වේ. බුද්ධාදී නුවණැත්තන් විසින් ගරහන ලද බැවින් විඤ්ඤූගරහිතං. ඔවුන් විසින්ම ස්තුති කළ ගුණ කියන බැවින් විඤ්ඤූප්පසත්‍ථං යැයි දතයුතුයි.

කුමක් නිසාද? ඉදින් නොපමා වන්නේ කෙසේදැයි දැක්වීමට “අභිභූසො” යන ගාථාව දැක්විනි. එහි අභිභූ යනු රූපාදී අරමුණු අභිභවනය කළා වූ අනභිභූතො ඒ කෙලෙසුන්ගෙන් නොමැඩුණේ සක්ඛිධම්මං අනීතිගමදස්සි ප්‍රත්‍යක්‍ෂයෙන්ම අනීතිකව (තමන්ට ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරගෙන) ධර්මය දුටු සේක. සදානමස්සමනුසික්ඛෙ සැමදා ඒ බුදුරදුන්ට නමස්කාර කරමින් ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන්හි හික්මෙන්නේය.

කෙහිචි කිලෙසෙහි කිසි රාගාදී තැවීම් ඇති කරන කෙලෙස්වලින් අධිභොසි නෙ ඒ කෙලෙසුන් අභිභවනය කළ සේක.

සෙසු පදයන්ගේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය. හුදෙක් මෙහිදී චක්ඛුහි නෙව ලොලො යනාදියෙහි ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය අදහස් විය. අන්නානමථො පනානං යනාදියෙහි රැස්කිරීම් ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම් සහිත තේමාවෙන් ප්‍රත්‍යය ප්‍රතිසේවන ශීලය (අදහස් වේ). මෞනධර්ම, මුසාවාද, කේලාම් කීම ආදියෙන් ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවර ශීලය අදහස් වේ. ආථබ්බනං පිසුණං ලක්ඛණං ආදියෙන් ආජීව පාරිශුද්ධ ශීලයයි. ඣායී න පාදලොලස්ස යන්නෙන් සමාධිය අදහස් විය. විචිනං භික්ඛු යන මෙයින් ප්‍රඥාව අදහස් විය. සදා සතො සික්ඛෙ යන මෙයින් සංක්‍ෂිප්ත වශයෙන් ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන් අදහස් විය. අථාසනෙසූ සයනෙසු අප්පසද්දෙසු භික්ඛු විහරෙය්‍ය නිද්දං න බහුලී කරෙය්‍ය යනාදියෙහි සීල සමාධි ප්‍රඥාදීන්ගේ උපකාර, සංගණ්හනය හා විනොදනය කියන ලදී යයි මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, නිර්මිත බුදුරුවට පිරිපුන් ප්‍රතිපදාව දේශනා කොට අර්හත්වය කුළුගන්වමින් දේශනාව නිමා කළ සේක. සූත්‍ර දේශනාවසානයේදී පුරාභේද සූත්‍රයේ දැක් වූ ආකාරයෙන්ම සත්ත්වයන්ට ධර්මාවබෝධය විය.

සද්ධම්මපජ්ජොතිකා නම් මහා නිද්දේසට්ඨකථාවේ

දාහතරවන තුවටක සුත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමියේ ය.