7. තිස‍්සමෙත‍්තෙය්‍යසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

7. තිස්‌සමෙත්‌තෙය්‍යසූත්‍රනිර්දේශ වර්ණනාව

සත්වන තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය සූත්‍රයේ මෙථුන මනුයුත්තස්ස යනු මෛථුන ධර්ම ක්‍රියාවෙහි නිරත වූවහුට ඉති මෙසේ කීය. ආයස්මා යනු ප්‍රිය වචනයකි. තිස්සො යනු ඒ තෙරුන්ගේ නාමයයි. තිස්ස යනු මාපියන් තැබූ නමයි. මෙත්තෙය්‍ය යනු ගෝත්‍රයයි. ගෝත්‍ර නාමයෙන්ම මොහු ප්‍රකට විය. එනිසා අර්ථොත්පත්තියෙහි (අට්ඨකථාවෙහි) ‘තිස්සමෙත්තෙය්‍ය නම් යහලුවෝ දෙදෙනෙකි යි කියන ලදී. විඝාතං යනු නැසීමයි. බ්‍රෑහි කියන්න. මාරිස ප්‍රියවචනයකි. මෙය, නිදුකාණෙනි’යි කියන ලද්දේ වෙයි. සුත්‍වාන තව සාසනං නුඹගේ වචනය අසා විවෙකෙ සික්ඛිස්සාමසෙ සහායකයා අරබයා ධර්ම දේශනාවට ආයාචනා කරමින් කියයි. ඔහු වනාහි හික්මුණු ශික්‍ෂා ඇත්තෙක්මය.

මෙථුන ධම්මොනාම මෙය විස්තර කළ යුතු ‘මෙථුන ධම්ම’ය පිළිබඳ උදෙසීමයි. (මාතෘකාවයි.) අසද්ධම්මො යනු අසත්පුරුෂ නීච ජනයාගේ ධර්මයයි. ගාම ධම්මො යනු ගම්වැසියන් ඇසුරුකරන ධර්මයයි. වසල ධම්මො යනු වසලයන්ගේ ධර්මයයි. කෙලෙස් වැසි වස්වන බැවින් හෝ වර්ෂාවම වසල ධර්මයක් වූයේනුයි වසල ධර්මය වේ. දුට්ඨුල්ලො කෙලෙසුන්ගෙන් දුෂ්ට වූ බැවින් දුට්ඨො වේ. අදක්‍ෂ භාවයෙන් ථුල්ල වූයේනුයි දුට්ඨුල්ලො වේ. යම්හෙයකින් ඒ මෛථුන ධර්මයෙන් පිරිවැරූ තැනැත්තා දැකීම, ග්‍රහණය, පිරිමැදීම, ස්පර්ශය, ගැටීම, දුට්ඨුල්ල හෙවත් කෙලෙසුන්ගෙන් දුෂ්ට වූයේ වේද, ඒ නිසාද ඒ මෛථුන ධර්මය දුට්ඨුල්ල නම් වේ. ඔදකන්තිකො යනු ඒ මෛථුන ධර්මය අවසානයේ ජලයෙන් පිරිසිදුවීම අවශ්‍ය වේනුයි උදකන්ත හෙවත් දියකිය අවසන්කොට ඇත්තේ වෙයි. එයම ඔදකන්තික නම් වේ. රහසින් සැඟවුණු තැනක සිට කළයුතු බැවින් රහස්සො වේ. විනයෙහි වනාහි ‘දුට්ඨුල්ලං ඔදකන්තිකං රහස්සං’ යන පාඨය යෙදේ. ඒ තුන් පදයෙහි දී ‘යො සො’ යන පදය පෙරළා ‘යං තං’ යනුවෙන් යෙදිය යුතුයි. ‘යං තං දුට්ඨුල්ලං සො මෙථුන ධම්මො, යන්තං ඔදකන්තිකං සො මෙථුනධම්මො’ යන්තං රහස්සං සො මෙථුනධම්මො’ යනුවෙනි. මෙහිදී වනාහි ‘යො සො අසද්ධම්මො -පෙ- යො සො රහස්සො මෙථුනධම්මො’ මෙසේ පද යෙදීම දතයුතුයි. දෙදෙනා දෙදෙනා විසින් යෙදිය යුතු බැවින් ද්වයං ද්වය සමාපත්තිය වේ. එහි පද යෙදුම මෙසේය. යමක් ද්වයං සමාපත්තිය යැයි කියයි ද එය මෙථුන ධර්මය නම් වේ. කිං කාරණා වුච්චති මෛථුන ධම්මො යනු කවර කරුණකින්, කවර පර්යායකින් මෛථුන ධර්මයැයි කියනු ලැබේ? ඒ කාරණය දක්වමින් ‘උභින්නං රත්තානං’ යනාදිය වදාළහ. එහි උභින්නං රත්තානං රාගයෙන් ඇලුණු ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනාගේ, සාරත්තානං විශේෂයෙන් මනාව ඇලුණා වූ අවස්සුතානං කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් වූ. පරියුට්ඨිතානං කුසල චාරය මැඩගෙන සිටි සිත් හැසිරීම, ‘සොරු මාර්ගයේ මැඩගෙන සිටිති’ ආදියෙහි මෙනි. පරියාදින්න චිත්තානං කුසල් සිත හාත්පසින්ම යටකරගෙන, ක්‍ෂය කර සිටි සිත්වලින් උභින්නං සදිසානං සමාන කෙලෙස් ඇති දෙදෙනාගේ, ධම්මො ස්වභාවය. තං කාරණා ඒ හේතුවෙන්, මෙකරුණ උපමාවකින් දැක්වීමට ‘උභො කලහකාරකා’ යනාදිය වදාළහ. එහි උභො කලහකාරකා මුලදී කලහ කරන දෙදෙනා මෙථුනකාති වුච්චන්ති සමාන යැයි කියති. භණ්ඩන කාරකා ඒ ඒ තැනට ගොස් ඩබර කරන භස්සකාරකා වදනින් කලහ කරමින් විවාද කාරකා විවිධ වචනවලින් විවාද කරන. අධිකරණ කාරකා විනිශ්චයට පැමිණෙන විශේෂ කරුණු ඇතිකරන වාදිනො වාද පථයන්ට පැමිණි සල්ලාපකා කථාකරන එවමෙව උපමා සන්සන්දනයයි.

යුත්තස්ස යුක්ත වූවහුට පයුත්තස්ස ආදරයෙන් යෙදුණහුට ආයුත්තස්ස විශේෂයෙන් යෙදුණහුට සමායුත්තස්ස එකට යෙදුණහුට තංචරිතස්ස එය කරන්නහුට තබ්බහුලස්ස එය බොහෝ කොට කරන්නාට තග්ගරුකස්ස එය ගරුකරන්නහුට තන්නින්නස්ස එහි නැමුණු සිත් ඇත්තාට තප්පොණස්ස එහි නැමුණු කය ඇත්තාට තප්පබ්භාරස්ස එහි අභිමුඛ වූ කය ඇත්තාට තදධිමුත්තස්ස එහි ඇලුණහුට තදධිපතෙය්‍යස්ස එය අධිපති කර, ජ්‍යෙෂ්ඨ කර පවතින්නාට

විඝාතං යනු නිර්දේශයේ උද්දේස වචනයයි. විඝාතං පෙළීම උපඝාතං සමීප කර හිංසා කිරීම. පීළනං ගැටීම, පෙළීම ඝට්ටනං ගැටීම, පෙලීම මේ සියලු පද ඔවුනොවුන්ට සමාන වේ. උපද්දවං උපද්‍රවය, හිංසාව උපසග්ගං ඒ ඒ තැනට පැමිණ සඟවන ස්වභාවය. බ්‍රෑහි කියන්න. ආචික්ඛ කියව. දෙසෙහි දෙසව, දක්වන්න. පඤ්ඤාපෙහි පනවන්න. පට්ඨපෙහි පිහිටුවන්න. විවර ප්‍රකට කරන්න. විභජාහි බෙදන්න. උත්තානී කරොහි පමුණුවන්න. පකාසෙහි ප්‍රකාශ කරන්න.

තුය්හං වචනං නුඹගේ වචන. ව්‍යප්පථං වදන් පෙළ දෙසනං දෙසුම අනුසාසනං අවවාද අනුසත්‍ථිං අනුශාසනාව සුත්‍වා කණින් අසා සුණිත්‍වා ඊට ම සමාන වචනයකි. උග්ගහෙත්‍වා මනාව ඉගෙන උපධාරයිත්‍වා විමසා බලා. උපලක්ඛයිත්‍වා සළකා බලා.

මුස්සතෙ වාති සාසනං පරියාප්ති, ප්‍රතිපත්ති යන දෙවැදෑරුම් ශාසනය ම නැසේ. ‘වා’ යනු පද පූරණ නිපාතයක් පමණි. තස්මිං අනරියං ඒ පුද්ගලයා කෙරෙහි මේ අනාර්ය වූ මිත්‍යා ප්‍රතිපදාව ගාරවාධි වචනං ගුණ විශිෂ්ඨ වූ, සත්ත්වයන් අතර උතුම් වූ ගෞරවණිය වූ ගරු බව ඇතිකරන වචනයකි. පොරාණයෝ එහෙයින් මෙසේ කීහ.

භගවාති වචනං සෙට්ඨං - භගවාති වචන මුත්තමං, ගරුගාරව යුත්තො සො - භගවා තෙන වුච්චති

නාමය සතරවැදෑරුම්ය. ආවත්‍ථිකය. ලිංගිකය. නේමිත්තිකය. අධිච්ච සමුප්පන වශයෙනි. අධිච්ච සමුප්පන්න යනු ලෞකික ව්‍යවහාරයෙන් යාදිච්ඡකය යැයි ද කියන ලද්දේ වෙයි. එහි ‘වච්ඡො ධම්මො බලිවද්දො’ යනාදිය ආවත්‍ථිකය. ‘දණ්ඩී, ඡත්තී, සිඛී, කරී’ යනාදිය ලිංගිකය. ‘තෙවිජ්ජො, ජළභිඤ්ඤො’ යනාදිය නේමිත්තිකය. ‘සිරිවඩ්ඪකො, ධනවඩ්ඪකො’ යනාදී වචනාර්ථ නොබලා පැවති නාම අධිච්ච සමුත්පන්නය. මෙහි භගවා යන නම නේමිත්තිකයකි. එය මහාමායාව විසින් හෝ සුදොවුන් මහරජු විසින් හෝ අසූදාහක් නෑයන් විසින් හෝ නොතබන ලද්දකි. ශක්‍ර සන්තුසිතාදී දේවතා විශේෂයන් විසිනුදු නොතබන ලද්දකි. එය දේශනා පාළියෙහි මෙසේ දැක්වේ. ‘භගවාති නෙතං නාම මාතර කතං -පෙ- පටිලාභා සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං භගවා’ යනුවෙනි.

භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො භගෙහි ච විභත්ත වා, භත්තවා වන්ත ගමනො භවෙසු භගවා තතො

එහි –

වණ්ණගමො වණ්ණ විපරියයොච, ද්වෙචාපරෙ වණ්ණවිකාර නාසා, ධාතූනමත්‍ථාතිසයෙන යොගො, තදදුච්චතෙ පඤ්ච විධං නිරුත්තං

මෙසේ පැවසූ නිරුක්ති ලක්‍ෂණ ගෙන පද සිද්ධිය දතයුතුයි. එහි ‘නක්ඛත්තරාජාරිව තාරකානං’ යන මෙහි ර කාරාගමය මෙන් නැති අක්‍ෂරයක පැමිණීම වර්ණාගමය නම් වේ. ‘හිංසනා හිංසො’ යැයි කිවයුත්තෙහි ‘සීහො’යි මෙන් විද්‍යමාන අක්‍ෂරයන්ගේ උඩ යට මාරු කිරීම් වශයෙන් පෙරළීම (වණ පෙරළිය) වර්ණ විපර්යාස යැයි ‘නවච්ඡෙදකෙ දානෙ දීයති’ යන මෙහි අකාරයට එකාරය පැමිණීම මෙන් (ආදේශය) අකුරකට තවත් අකුරක් පැමිණීම වර්ණවිකාර නම් වේ. ‘ජීවනස්ස මුතො ජීවනමුතො’ යයි කිවයුතු තැන්හි ‘ජීමුතො’ යයි වකාර නකාරයන්ගේ හැසිරීමෙන් විද්‍යමාන අක්‍ෂරයන්ගේ විනාශය වර්ණ විනාශය නම් වේ. ‘එරුසාහි වාචාහි පකුබ්බමානො ආසජ්ජ මං ත්‍වං වදසි කුමාරා’ යන මෙහි පකුබ්බමානො යන පදයට අනභිභවමාන යැයි අර්ථ ප්‍රතිපාදනය කරන්නාක් මෙන්, ඒ ඒ තැන සුදුසු පරිදි විශේෂාර්ථ යෝගය ‘ධාතූන්ගේ විශේෂාර්ථ යෝගය’ නම් වේ.

මෙසේ නිරුක්ති ලක්‍ෂණය ගෙන හෝ ශබ්ද ශාස්ත්‍ර නයින් හෝ ‘පෘෂොදරාදීනි යථොපදිෂ්ටම්’ යන පාණිනී සූත්‍රයෙන් කියූ පරිදි, පෘෂත්+උදර දෙක ව්‍යාකරණ නයින් පෘෂොදර වන්නාක් මෙන් යම්හෙයකින් ලෞකික ලෝකෝත්තර සැප නිපදවන දාන ශීලාදී පාරමිතා බවට පත් කුසල් නම් භාග්‍ය මොහුට ඇත්තේනුයි එනිසා භාග්‍යවා යයි කිවයුතු තන්හි නිරුක්ති ශබ්ද ශාස්ත්‍ර න්‍යායෙන් භගවා යැයි කියනු ලැබේයයි දතයුතුය.

ලෝභ, දෝස, මෝහ, විපරීත මනසිකාර, අහිරික, අනොත්තප්ප, ක්‍රෝධ, උපනාහ, මක්ඛ, පලාව, ඊර්ෂ්‍යා, මච්ඡරිය, මායා, සඨ, ථම්භ, සාරම්භ, මාන, අතිමාන, මද, පමාද, තණ්හා, අවිද්‍යා, ත්‍රිවිධ අකුශල මූල, දුශ්චරිත, කෙලෙස් මල, විසම සංඥා විතර්ක, ප්‍රපංච, චතුර්විධ විපර්යාස, ආශ්‍රව, ග්‍රන්ථ, ඔඝ, යෝග, අගති, තණ්හූපාදාන, පංචචෙතො ඛිල, විනිබද්ධ, නීවරණ, අභිනන්දන, ඡවිවාද, මූල, තණ්හා කාය, සප්ත අනුසය, අට වැදැරුම් මිත්‍යා දෘෂ්ටි, නව තණ්හා මූල, දස අකුශල කර්මපථ, දෙසැටක් දෘෂ්ටිගතයන්, අටසීයක් තෘෂ්ණා විචරිත ප්‍රභේද ඇති, සියලු දරථ, පරිඩාහ, කෙළෙස් දස දහසක්, සංක්‍ෂිප්තව හෝ පංච ක්ලේශ ස්කන්ධයන් අභිසංඛාර මෘත්‍යු දේවපුත්ත මාරයන් බිඳ දැම්මේය. එනිසා මේ පරිශ්‍රයන්, කෙළෙසුන් බිඳ දැමූ බැවින් භග්ගවා යැයි කිවයුත්තෙහි භගවා යැයි කියනු ලැබේ. මෙය කියනු ලැබේ – භරාගො භදෙසො

භග්ගරාගො භග්ගදොසො - භග්ගමොහො අනාසවො, භග්ගාස්ස පාපකා ධම්මා - භගවා තෙන පවුච්චතී

භාග්‍ය ඇති බැවින් භගවා යන්නෙන් ශතපුණ්‍යශ්‍රී ලක්‍ෂණධර වූ උන්වහන්සේගේ රූපකාය සම්පත්තිය දක්වන ලදී. භග්න ක්ලේශ ඇත්තේ භගවා යන්නෙන් ධර්මකාය සම්පත්තිය ද දක්වන ලදී. එසේම භාග්‍ය ඇත්තේ භගවා යන්නෙන් සාමාන්‍ය ලෞකික මහජනයා විසින් බුහුමන් කරනු ලබන බව ද ගිහි පැවිදි දෙපිරිසගේ අභිගමනීයතාවය ද (එළඹිය යුතු බව) එළඹි ගිහි පැවිදි දෙපිරිසගේ කාය චින්ත දුක් පීඩා දුරුකිරීමෙහි පොහොසත් බව ද ආමිෂ දාන ධර්ම දානාදියෙහි උපකාරී බව ද දක්වන ලදී. ලෞකික ලෝකෝත්තර සැප දීමෙහි සමර්ථ බව ද දක්වන ලදී.

ලෝකයෙහි ඓශ්වර්ය, ධර්ම, යස, ශ්‍රී, කාම, ප්‍රයත්න යන ෂට් ධර්මයන්හි ‘භග’ ශබ්දය පවතියි. උන්වහන්සේට තම සිතෙහි පරම ඊශ්වරත්වය, ලෞකික සම්මත අණිම ලඝිම ආදී ඓශ්වර්ය හෝ සර්වාකාරයෙන් පිරිපුන්ව ඇත. එසේම ලෝකෝත්තර ධර්මය ලෝකත්‍රයෙහි පැතිර ඇත. යශස් නම් විද්‍යමාන වූ ම ගුණය කරණ කොටගෙන ලැබුණු තුන් ලෝ පතළ ඉතා පිරිසිදු කීර්තියයි. ශ්‍රී නම් රූපකාය දර්ශනයෙහි ව්‍යාපෘත වූවන්ගේ මනනුවන් පිනවීමෙහි සමර්ථ වූ සර්වාකාර පරිපූර්ණ සියලු අංග ප්‍රත්‍යංග ගත් ශෝභාවයි. කාම නම් සිතූ පැතූ ආත්ම හිත හෝ පරහිත හෝ සියල්ල සිදුවන බැවින් එසේ අනිෂ්ට සිද්ධි සංඛ්‍යාත කාමයයි. ප්‍රසන්න නම් සියලු ලෝකයාගේ ගෞරවය ලැබීමට හේතු වූ සම්‍යක් ව්‍යායාම නම් වූ උත්සාහයයි. මෙකී භග ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් භග දහම් ඇත්තේනුයි තථාගතයන් වහන්සේ භගවා යයි කියනු ලැබේ.

සියලු ධර්මයන් කුශලාදී භේද සහිතව, ස්කන්ධ ආයතන, ධාතු - සත්‍ය - ඉන්‍ද්‍රිය - පටිච්ච සමුප්පාදාදී භේද වශයෙන් හෝ කුශලාදී ධර්ම පීඩන - සංඛත - සන්තාප - විපරිණාම අර්ථයෙන් දුක්ඛාර්ය සත්‍යය හෝ, සමුදයාර්ථ සත්‍යය ආයූහන - නිදාන - සංයෝග - පළිබෝධ අර්ථ වශයෙන් ද නිරෝධාර්ය සත්‍යය නිස්සරණ - විවේක - අසංඛත - අමත යන අර්ථ වශයෙන් ද මාර්ග සත්‍යය නීය්‍යාණික - විවේක - අසංඛත - අමත යන අර්ථ වශයෙන් ද මාර්ග සත්‍යය නීය්‍යාණික - හේතු - දස්සන - අධිපතෙය්‍ය යන අර්ථ වශයෙන් ද බෙදූ සේක්නුයි බෙදා, විවෘත කර, විවරණය කර, දෙසන ලදැයි කියන ලද හෙයින් විභත්තවා යැයි කිව යුත්තෙහි භගවා යැයි කියනු ලැබේ.

දිව්‍ය විහරණ, බ්‍රහ්ම විහරණ, ආර්ය විහරණ යන විහරණයන්ද කාය - චිත්ත - උපධි විවේකයන් ද සුඤ්ඤත - අප්පණිහිත - අනිමිත්ත යන ත්‍රිවිධ විමෝක්‍ෂයන් ද අන්‍ය වූ ලෞකික-ලෝකෝත්තර උත්තර මනුෂ්‍ය ධර්මයන් ද භජනය කළ, සේවනය කළ, බහුල කළ සේක්නුයි භත්තවායි කිවයුතු තැන භගවා යැයි කියනු ලැබේ.

භවත්‍රයෙහි වමාළ තෘෂ්ණා ගමන් ඇත්තේ නුයි ‘භවෙසු වන්තගමනො’යි කිවයුතු තැන ‘භව’ ශබ්දයෙන් භ යන්නත් ‘ගමන’ ශබ්දයෙන් ‘ග’ යන්නත් ‘වන්ත’ ශබ්දයෙන් ‘ව’ යන්නත් දීර්ඝ කර රැගෙන භගවා යි කියනු ලැබේ. ලෝකයේ ‘මොහනස්ස ඛස්ස මාලා’යි කිවයුතු තැන ‘මෙඛලා’ වූ සේ භගවා යන්න සෑදී ඇත.

නැවත වෙනත් පර්යායක් දක්වමින් අපිච භග්ගරාගොති භගවා යනාදිය කියන ලදී. එහි භග්න කළ රාග ඇත්තේනුයි භග්ගරාගො. මෙසේ භග්ගදොසා දියෙහි ද අර්ථ දතයුතුයි. කණ්ටකො යනු විනිවිද යන අරුතින් කෙලෙසුන්ම ය. භජී උද්දේස වශයෙන් විභාග කර භජනය කරන ලදී. විභජි පටිනිර්දේශ වශයෙන් විවිධාකාරව භජනය කරන ලදී. පටිභජි පටිනිර්දේශ වශයෙන් විවිධ ප්‍රකාරයෙන් බෙදන ලදී. උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් භජි, විපචිතඤඤූ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් විභජී නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් පටිභජී.

ධම්මරතනං යනු –

චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච අතුලං දුල්ලභදස්සනං, අනොම සත්ත පරිභොගං රතනන්තෙන පවුච්චතී

මෙසේ වර්ණනා කරන ලද ධර්ම රත්නය ත්‍රිවිධාකාරයෙන් බෙදන ලදී. භවානං අන්තකරො කාමභවාදී නව භවයන්ගේ පරිච්ඡේදය (වෙන් කිරීම, සීමාව, කෙළවර කරන්නා, භාවිතකායො වඩන ලද කය, භාවිත කය ඇති. ඉතිරි පද තුනෙහිද එසේය. භජී සේවනය කළේය. අරඤ්ඤෙ වනපත්‍ථානි ගමේ හෝ නගරයේ හෝ ඉන්‍ද්‍රඛීලයෙන් හෝ පිටත අරණ්‍යයයි. මනුෂ්‍ය වාසයෙන් තොර වූ වන පෙදෙස. පන්තානි මිනිස්සු නොසීසාන, නො වපුරන ඉතා දුර වූ වන සෙනසුන්, ඇතැම්හු ‘වන පන්තානි’ යයි කියති. (අභයගිරිකාදීහු) ව්‍යාඝ්‍රාදී දරුණු සත්තු යම් වනයක ඇත්ද ඒ වනය ඔවුහු පාලනය කරති. රකිති. එසේ ඔවුන් විසින් ආරක්‍ෂා කළ හෙයින් වනපන්තානි නම් වී යැයි කියති. සෙනාසන මෙහි සයන කරයි. හිඳගනියි. අරුතින් සෙනසුන් නම් වේ. අල්ප වූ වචන ශබ්ද ඇති බැවින් අප්පසද්දානි වේ. ගම් නගරාදියේ පවතින ඝෝෂාවෙන් මිදුණු හෙයින් අප්පනිග්ඝොසාති වේ. ඇතුලත හැසිරෙන ජනයාගේ ශරීර පිසගෙන එන වාතය රහිත වූ බැවින් විජනවාතානි වේද ඇතුලත වෙසෙන ජනයාගේ වාදවලින් තොරවූ යන අර්ථයෙන් ‘විජනවාදානි’ පාඨයද යෙදේ. ඇතුලත ජන සංචරණයෙන් තොර වූ අර්ථයෙන් ‘වීජනවානානි’ පාඨයද යෙදේ. මිනිසුන්ගේ රහසිගත කටයුතුවලට සුදුසු හෙයින් මනුස්ස රාහසෙය්‍යකාති වේ. විවේකයට සුදුසු වූ බැවින් පටිසල්ලාන සාරුප්පන්ති වේ. භාගී වා බුදුහු චීවරාදී සිවුපසයට හිමිකාරයා වූහ. ප්‍රතිලාභ වශයෙන් අර්ථ රසාදි භාගයන්ට ද ස්වාමි වන බැවින් භාගී නම් වන සේක. අත්‍ථරසස්ස හේතුඵල සම්පත්ති සංඛ්‍යාත අර්ථ රසයට. ධම්ම රසස්ස හේතු සම්පත්ති සංඛ්‍යාත ධර්ම රසයට මෙය කියන ලදී. ‘හේතුඵල ධර්මයෙහි ඤාණය අර්ථ ප්‍රතිසම්භිදාවයි. හේතුවෙහි ඤාණය ධර්ම ප්‍රතිසම්භිදාවයි. විමුත්තිරසස්සා ඵල සම්පත්ති සංඛ්‍යාත විමුක්ති රසයට, මෙය කියන ලදී. ‘කෘත්‍ය සම්පත්ති අර්ථයෙන් ‘රස’ නම් වේ.

චතුන්නං ඣානානං ප්‍රථම ධ්‍යානාදී සිවු ධ්‍යානයන්ගේ. චතුන්නං අප්පමඤ්ඤානං මෛත්‍රී ආදී අප්‍රමාණව පතුරන, සිවු බඹ විහරණයන්ගේ චතුන්නං අරූප සමාපත්තීනං ආකාසානඤ්චායතනාදී සතර අරූප ධ්‍යානයන්ගේ අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං ‘රූපී රූපානි පස්සති’ ආදී නයින් කියන ලද, ආරමණයන්ගෙන් මිදුණු අට විමෝක්‍ෂයන්ගේ. අභිභායතනානං මෙහි අභිභවිත ආයතන මොවුන්ට ධ්‍යාන වන්නේනුයි අභිභායතන ඣාන නම් වේ. ආයතනානි යනු නොසිටින අර්ථයෙන් ආයතන සංඛ්‍යාත කසිණාරම්මණ, ඤාණුත්තරික පුද්ගලයා විෂද ඤාණ ඇතිව, ‘කිම මේ අරමුණෙහි සමවැදිය යුත්තක් ඇද්ද, මා කෙරෙහි සිත එකඟ කරගැනීමෙහි අපහසුවක් නැතැයි ඒ කසිණාදී අරමුණු වැඩ සමවතට සමවදියි. එහිදී නිමිත්ත ඉපදීමත් සමගම අර්පණා උපදී යන අර්ථයයි. මෙසේ උපදවන ලද ධ්‍යානයන් ‘අභිභායතන’ යැයි කියනු ලැබෙත්. ඒ අටවැදෑරුම් අභිභායතනයන්හි නවන්නං අනුපුබ්බ විහාර සමාපත්තීනං මුලින් මුලින් අනුපිළිවෙළින් සමවැදිය යුතු හෙයින් අනුපූර්ව විහාර සමාපත්තීන්ට, අනුපිළිවෙළින් සමවැදිය යුතු යන අර්ථයයි. ඒ නව වැදෑරුම් අනුපූර්ව විහාර සමාපත්තීන්ට. දසන්තං සඤ්ඤාභාවනානං ගිරිමානන්ද සූත්‍රයේ විස්තර වූ අනිත්‍ය සංඥාදී දස වැදෑරුම් සංඥා භාවනාවන්ගේ. දසන්නං කසිණ සමාපත්තීනං සකලාර්ථයෙන් කසිණ සංඛ්‍යාත පඨවි කසිණ ධ්‍යානාදී දසවැදෑරුම් ධ්‍යානයන්ගේ. ආනාපානසති සමාපත්තියා ආනාපාන සතියෙන් යුක්ත සමාධියට අසුභසමාපත්තියා අසුභ ධ්‍යාන සමාපත්තියෙන්, දසන්නං තථාගත බලානං තථාගතයන්ගේ දසබලයට චතුන්නං වෙසාරජ්ජානං විශාරද භාවයන්ට, චතුර් වෛශාරද්‍යයන්ට චතුන්නං පටිසම්භිදානං සිවුපිළිසිඹියාපත් ඤාණයන්ට ඡන්නං අභිඤ්ඤාණානං ඍද්ධිවිධාදී ෂට් අභිඥාවන්ට ඡන්නං බුද්ධධම්මානං සියලු කාය කර්ම ඤාරණය අනුව පරිවර්තනය වේ ආදී නයින් මුලින් පැමිණි ෂට් බුද්ධ ධර්මයන්ට.

එහි චීවරාදී ප්‍රත්‍ය භාග්‍ය සම්පත් වශයෙන් කියන ලදී. අර්ථරස ත්‍රිකය ප්‍රතිවේධ වශයෙන් කියන ලදී. අධිසීල ත්‍රිකය ප්‍රතිපත්ති වශයෙන් ද ධ්‍යාන ත්‍රිකය රූපාරූප ධ්‍යාන වශයෙන් ද විමෝක්‍ෂ ත්‍රිකය සමාපත්ති වශයෙන් ද ප්‍රඥා චතුෂ්කය උපචාර අර්පණා වශයෙන් ද සතිපට්ඨානාදිය සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම වශයෙන් ද තථාගත බලාදිය ආවේණික ධර්ම වශයෙන් ද කියන ලදැයි දතයුතුයි.

ඉන් අනතුරුව ‘භගවාති නෙතං නාමං’ ආදිය අර්ථයට අනුව ගිය මෙය ප්‍රඥප්තිය යැයි දැන්වීමට කියන ලදී. එහි සමණා යනු පැවිදි බවට පත්වූවෝ. බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණයෝ සංසිඳ වූ පවු ඇත්තෝ හෝ බහා තැබූ පවු ඇත්තෝ. දෙවතා ශක්‍රාදී දෙවියෝ හෝ බ්‍රහ්මයෝ විමොක්ඛං යනු විමෝක්‍ෂ නම් අර්හත් මාර්ග යයි. විමොක්‍ෂ අන්තයේ වූ අර්හත් ඵලය වේ. ඒ විමෝක්‍ෂාන්තයේ වීම ‘විමොක්ඛන්තික’ නම් වේ. සර්වඥත්වය වනාහි අර්හත් මාර්ගයෙන් සිද්ධ වේ. අර්හත් ඵලාධිගමයේදී සිද්ධ වේ. එනිසා සර්වඥත්වය විමෝක්‍ෂාන්තයේ වීම වේ. ඒ නිමිති කරගැනීමද විමෝක්‍ෂාන්තයේ වීම නම් වේ. එනිසා ‘භාග්‍යවත් බුදුවරුන්ට මෙය විමෝක්‍ෂාන්තික යයි’යැයි කියන ලදී. බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුත ඤාණසස පටිලාභා මහාබෝධි වෘක්‍ෂ මූලයෙහි පෙර කී ක්‍ෂණයෙහි සර්වඥ ඤාණ ප්‍රතිලාභයත් සමග සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති අර්හත්ඵල සාක්‍ෂාත් කරණයෙන් හෝ සියලු ධර්ම සාක්‍ෂාත් කරණයෙන් උපන් ප්‍රඥප්තිය යදිදං භගවා ‘යම් මේ භගවත්’ යන ප්‍රඥප්තියක් වී නම්.

ද්වීහි කාරණෙහී දෙ කරුණෙකින්, පරියත්ති සාසනං ත්‍රිපිටක බුද්ධවචනය. පටිපත්ති මෙය පිළිපදියිනුයි පටිපත්ති නම් වේ. යං තස්ස පරියා පුතං ඒ පුද්ගලයා විසින් යමක් පුහුණු කරන ලද ද සජ්ඣායනා කරන ලද ද, කරණාර්ථයෙහි ඡට්ඨි විභක්ති වචනයකි. පරියාපුත්තං යන පාඨය ද යෙදේ. සුත්තං යනු උභතෝ විභංග, නිද්දේස, ඛන්‍ධක, පරිවාර, සුත්තනිපාතයෙහි මංගල සූත්‍ර, රතන සූත්‍ර, තුවටක සූත්‍රද අන්‍ය සූත්‍ර නම ඇති තථාගත දේශනාවන් ද ‘සූත්‍රයැ’යි දතයුතුයි. ගෙය්‍යං යනු සියලු ම ගාථා සහිත සූත්‍ර ගෙය්‍ය යැයි දතයුතුයි. විශේෂයෙන් සංයුක්ත නිකායේ සියලු සගාථක වර්ගයම මීට අයත් ය. වෙය්‍යාකරණං යනු සම්පූර්ණ අභිධර්ම පිටකය ද ගාථා රහිත සූත්‍රද අනික් අංග අටට අයත් නොවූ යම් බුද්ධ වචනයක් වේ නම් එයද වෙය්‍යාකරණ යැයි දතයුතුයි. ගාථා යනු ධම්මපද, ථෙර ගාථා, ථෙරිගාථා සූත්‍ර නිපාතයේ සූත්‍ර නාමය නැති ශුද්ධික ගාථා ද ගාථායයි දතයුතුය. උදානං යනු සොම්නස් සහිත ඤාණයෙන් දේශිත ගාථාවලින් යුතු අසූදෙකක් වූ සූත්‍ර උදාන යැයි දතයුතුයි. ඉතිවුත්තකං යනු ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ දේශනා කරන ලදී’ යයි ආදී වශයෙන් පැවති එකසිය දහයක් සූත්‍රාන්ත ඉතිවුත්තක යැයි දතයුතුයි. ජාතකං යනු අපණ්ණක ජාතක ආදී පන්සිය පනහක් ජාතක කථා ‘ජාතක’ යැයි දතයුතුයි. අබ්භූත ධම්මං යනු මහණෙනි, ආනන්ද හිමියන් පිළිබඳ මේ ආශ්චර්යාද්භූත ධර්ම සතරකි’ ආදී වශයෙන් සියලු අසිරිමත් අද්භූත ධර්ම ඇතුලත් සූත්‍රාන්ත අබ්භූත ධර්මයැයි දතයුතුයි. වෙදල්ලං යනු චූල වේදල්ල, මහා වේදල්ල, සම්මා දිට්ඨි, සක්ක පඤ්හ, සංඛාරභාජනීය, මහා පුණ්ණම සූත්‍රාදී සියලුම ඥානයද සතුටද ලද පරිදි විචාළ සූත්‍රාන්ත වේදල්ල යැයි දතයුතුයි. ඉදං පරියත්ති සාසනං මෙසේ කියන ලද ආකාර ඇති ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය පුහුණු කළ යුතුය යන අරුතින් ‘පරියත්ති’ නමින් ද අනුශාසනා කළ යුතුය යන අරුතින් ‘සාසන’ නමින් ද දක්වා පරියත්ති සාසන වේ. තම්පි මුස්සතී ඒ පර්යාප්ති ශාසනයද නැසෙයි. පමුස්සති මුලදී ම නැසේ. පරිබාහිරො හොති ඉවත හැරවූ මුහුණ ඇත්තෙක් වේ.

කතමං පටිපත්තිසාසනං ලෝකෝත්තර ධර්මයෙන් පූර්වභාගය ඒ අර්ථය සඳහා පිළිපදිනු ලබන්නේනුයි ප්‍රතිපත්ති නම් වේ. මෙය ජනයාට අනුශාසනා කරයි. පාලනය කරයිනුයි ‘සාසන’ නම් වේ. සම්මා පටිපදා මුලින් පැවසූ ක්‍රමයෙන්ම ය.

පාණම්පි හන්ති ජීවිතින්‍ද්‍රිය ද නසයි. අදින්නම්පි ආදියති අනුන් අයත් වස්තුව ද ගනියි. සන්‍ධිම්පි ඡින්‍දති ගෘහසන්ධි ද (ගෙවල්) බිඳියි. තිල්ලො පම්පි පාරති ගම් පැහැරගෙන, මහත් හානි පමුණුවයි. එකාගාරිකම්පි කරොති පනහක් පමණද හැටක් පමණද වටකොට ජීවග්‍රහයෙන් ගෙන ධනය ගෙන්වා ගනියි. පරිපන්‍ථෙපි තිට්ඨති මංපැහැරීම ද කරයි. පරදාරම්පි ගච්ඡති අන් අඹුවන් කෙරෙහි ලිංගික හැසිරීමට පැමිණේ. මුසාපි භන්ති අර්ථය නසන බොරු කියයි. අනරිය ධම්මො අනාර්ය බව.

එකො පුබ්බෙ චරිත්‍වාන පැවිදි සංඛ්‍යාතව හෝ ගණයාගෙන් වෙන්ව හුදකලාව වසන අර්ථයෙන් හෝ පෙර ලොව වැස යානං භන්තං ව තං ලොකෙ හීනමාහු පුථුජ්ජනං ඒ නොහික්මුණු පුද්ගලයා, විෂම වූ පාරක යන ඇත්, අස්, ආදී යානයක්, එහි නැති පුද්ගලයා ද නසා යානය ද නැසෙන්නාක් මෙන්. පපාතෙපි පපතී මෙසේ කාය දුශ්චරිතාදී විෂමයන්ට නැගීමෙන් නිරයාදියෙහි වැටේ. දෑ ගොත් කුල ද නසා තම යහපත ද බිඳ වැටේ. යානය බිඳී යන්නාක් මෙන් හීන බාල පුහුදුන් පුද්ගලයා ද නැසේ.

පබ්බජ්ජා සංඛාතෙන වා පැවිදි කොට්ඨාසයෙන් හෝ. පබ්බජිතො සමණො නො ගණයාට ආරෝපනය කිරීමෙන් හෝ. ගණවවස්සග්ගත්‍ථෙන වා ගණයා (සමූහයා) සමග එක්වීම හැරදමා හැසිරෙන අර්ථයෙන් හෝ.

එකො පතික්කමති හුදකලාව ගමෙන් පිටත්ව යයි. යො නිසෙවතී නිර්දේසයේ උදෙසන පදයයි. අපරෙන සමයෙන ඊට පසු මැත කාලයේ දී බුද්ධං සර්වඥ බුදුරදුන්. ධම්මං ස්වක්ඛාතාදී ගුණ පිරි ධර්මය. සංඝං සුපටිපන්නාදී ගුණ යුතු සංඝරත්නය. සික්ඛං අධිසීලාදී හික්මිය යුතු ශික්‍ෂා. පච්චක්ඛාය බුද්ධාදී තෙරුවන් ප්‍රතික්‍ෂේප කර. හීනාය හීන බවට, ගිහි බවට. ආවත්තිත්‍වා නැවතී, පෙරැළී. සෙවතී එකවරක් සේවනය කරයි. නිසෙවතී අනේකප්‍රකාරයෙන් සේවනය කරයි. සංසෙවති ඇලීගෙන සේවනය කරයි. පටිසෙවති නැවත නැවත සේවනය කරයි.

භන්තං නො දැමුණු. අදන්තං දමනයට, හික්මීමට නො පැමිණි අකාරිනං මනාව හික්මුණු ක්‍රියා නොකරන. අවිනීතං අවිනීත වූ, ආචාර සම්පත්තියෙන් අශික්‍ෂිත. උප්පථං ගණ්හතී කියූ ආකාර ඇති, අදාන්තයන් යෙදූ පාලනය කළ නොහැකි රථයක් විෂම මාර්ගයට පැමිණෙයි. විසමං ඛානුම්පි පාසානම්පි අභිරූහති විෂමව සිටි, කිහිරි කණු ආදියට ද එසේම පර්වත පාෂාණාදියට ද නැගේ. යානම්පි ආරොහණකම්පි භඤ්ජතී රියදුරා ආදී රථයේ නැගුණු පුද්ගලයන්ගේ ද අත් පා බිඳෙයි. කැඩෙයි. පපාතෙපි පපතී හුදකලාව සිඳින ලද බෑවුම් ප්‍රපාතයෙහි හෝ වැටෙයි. සො විබ්භන්තකො ඒ සිවුර හළ පුද්ගලයා භන්තයාන පටිභාගො නො දැමුණු රථයක් වැනි වූයේ උප්පථං ගණ්හතී කුශල කර්ම මාර්ගයෙන් වැලකී අපාගාමී මගෙහි, වැරදි මගට එළඹේ. විසමං කායකම්මං අභිරූහතී සම බවින් තොර වූ කාය දුශ්චරිතාදී, විෂම කාය කර්මයන්ට පැමිණේ. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයමැයි. නිරයෙ අත්තානං භඤ්ජතී නිරාශ්වාද (සතුටක් නැති) සංඛ්‍යාත නිරයෙහි ඉපිද තම ශරීරය සුණු විසුණු වූවක් බවට පත්කරයි. මනුස්සලොකෙ අත්තානං භඤ්ජතී විවිධාකාර ක්‍රියා කිරීම් වශයෙන් බිඳී යයි. දෙව ලොකෙ අත්තානං භඤ්ජතී ප්‍රිය විප්‍රයෝගාදී දුක් වශයෙන්. ජාතිපපාතම්පි පපතී ජාති ප්‍රපාතයෙහි ද වැටෙයි. ජරා ප්‍රපාතාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි. මනුස්සලොකෙ මෙහි අදහස් කරන ලද ලෝකයම දක්වයි.

පුථුජ්ජනා නිද්දේසයේ උදෙසන පදයයි. එහි පුථුජ්ජනා යනු –

පුථූනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජතො, පුථුජ්ජනන්තො ගධත්තා පුථුවායං ජනො

ඒ පුහුදුන් පුද්ගලයා බොහෝ වූ නානාප්‍රකාර කෙලෙස් උපදවන හේතුවෙන් පුථුජ්ජන නම් වේ. එය විභාග වශයෙන් දක්වනු සඳහා පුථූ කිලෙසෙ ජනෙන්ති යනාදිය කියන ලදී. එහි බොහෝ වූ නානාප්‍රකාර සත්කාය දෘෂ්ටි ආදී කෙලෙස් නොනැසූ බැවින් ඒවා උපදවති. නැතහොත් ඒවා කරණ කොටගෙන උපදින ලදීනුයි පුථුජ්ජන නම් වේ. නොනැසූ බවම ‘ජන’ ශබ්දයෙන් අදහස් වේ. බොහෝ ශාස්තෲන්ගේ මුහුණ බලන්නෝයි මෙහි බොහෝ නානාවිධ ශාස්තෲ ප්‍රතිඥා මොවුන්ට ඇත්තේනුයි පුථුජ්ජනා වේ යනු වචනාර්ථයයි. බොහෝ වූ සියලු ගතීන්ගෙන් නොවැසුණු බව හෙවත් නොයෙක් භවයන්හි ඉපදිය යුතු හෝ ජනයා මෙහි උපදිත්නුයි පුථුජ්ජන නම් වේ. ගතීහුය. මොවුන්ගේ බොහෝ ජනයෝ වෙත්නුයි පුථුජ්ජන වේ. මේවා කරණ කොටගෙන මෙයින් පසුව උපදිත්නුයි ‘ජනා’ වේ. අභිසංස්කාරාදියයි. ඒවා මොවුන්ට ඇත්තේනුයි පුථුජ්ජන නම් වේ. අභිසංස්කරණාදී (රැස්කරන) අර්ථයෙහිලා මෙහිදී ‘ජන’ ශබ්ද දතයුතුයි. නානා සන්තාපෙහි සන්තප්පන්තී රාගග්ගි ආදී සන්තාපයෝ වෙත්ද ඒවා හෝ ඒ සියලු කෙළෙස් පරිදාහයෝ පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු මේ ලෝකයෙහි ජනනය වන්නේනුයේ ‘ජන’ නම් වේ. රාගය, ගිජුබව යන මේ ආදී පුහුදුන් පුද්ගලයෝ මෙහි වෙත්නුයි ‘පුථුජ්ජනා’ නම් වේ. බොහෝ පංචකාමයන්හි ඇලුණා වූ යනුවෙන් රාගාදී අර්ථයෙහි ද ‘ජන’ ශබ්දය දතයුතුයි. පළිබුද්ධා පිළිපන්නෝ. ආවුතා එතුණාහු. නිවුතා නැවැත්තාහු, වැළකුණාහු ඔවුතාකුජ්ජිතා යටිකුරු කරන ලද්දාහු.

නැතහොත් බොහෝ වූ සංඛ්‍යාත්මකව ප්‍රකාශ කිරීමට අපහසු වූ, ආර්ය ධර්මයට විරුද්ධ වූ, නීච ධර්මය අනුව හැසිරෙන ජනයාගෙන් යුක්ත ආර්ය ජනයාගෙන් බැහැර වූ හෙයින් ‘පුථුජ්ජන’ නම් වූ.

ඒ මේ පුහුදුන් පුද්ගලයෝ –

දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා - බුද්ධෙනාදිච්චබන්‍ධුනා, අන්‍ධො පුථුජ්ජනො එකො - කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො

මෙහිදී අන්ධ පුථුජ්ජන පුද්ගලයාම අදහස් වූ බව දතයුතුයි.

යසො කිත්ති ච ලාභසත්කාර ප්‍රශංසාදියයි. පුබ්බෙ පෙර පැවිදිව සිටියදී හායතෙවාපි තස්ස සා ඒ සිවුරු හළ පුද්ගලයා සිටියදීම පෙර පැවති යසස කීර්තිය පිරිහී යයි. එතම්පි දිස්වා මෙසේ පෙර කිත් යසස් ලැබීමද පසුව එය පිරිහීමද දැක. සික්ඛෙථ මෙථුනං විප්පහාතවෙ යම් ශික්‍ෂාවක් නික්මෙන්නේද, කවර කරුණක් සඳහාද මෛථුනය දුරුකිරීම සඳහා, මෛථුනය ප්‍රහාණය සඳහා යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

කිත්තිවණ්ණභතො දැරූ කීර්ති ශබ්දය හා ගුණ ඇතිව, කීර්ති ශබ්දය මෙන්ම ගුණ සම්පත්තිය ද දරමින් හැසිරෙනුයේ යන අර්ථයයි. විචිත්‍ර වූ නානා ක්‍රමයෙන් පවසන කථනයක් මොහුට ඇත්තේනුයි චිත්තකථි කල්‍යාණ පටිභානො සුන්‍දර ප්‍රඥා ඇති,

හායති නිද්දේසයේ උදෙසන පදය. පරිහායති හාත්පසින් පිරිහේ. පරිධංසති ගිලිහෙයි. පරිපටති හාත්පසින් පහ වේ. අන්තරධායති නොපෙනීමට යයි. විප්පලුජ්ජතී වැනසේ.

ඛුද්දකො සීලක්ඛන්‍ධො ථුල්ලච්චයාදී කුඩා සිකපද. මහන්තො සීලක්ඛන්‍ධො පාරාජිකා සංඝාදිසේසාදිය.

මෙථුන ධම්මස්ස පහාණාය තදංගාදී ප්‍රහාණයෙන් දුරුකරනු සඳහා. වූපසමාය කෙළෙස් මලයන්ගේ සන්සිඳීමට. පටිනිස්සග්ගාය ඇතුලට වැඳීම, මෙවුන්‍දම දුරලීම සඳහා. පටිප්පස්සද්ධියා පටිප්පස්සද්ධි නම් ඵලය සඳහා.

යමෙක් මෛථුන ධර්මය අත්නොහරියි ද ඔහුගේ ගති ස්වභාව දැක්වීමට සංකප්පෙහි -පෙ- තථාවිධො යි කියන ලදී. එහි පරෙතො යුක්ත වූ. පරෙසං නිග්ඝොසං උපාධ්‍යායාදීන්ට නින්දා වචන කියයි. මංකු හොති දොම්නස් ඇතිවේ.

කාම සංකප්පෙන කාම ප්‍රතිසංයුක්ත විතර්කයෙන්, මතු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයමයි. ඵුට්ඨො විතර්කයන් විසින් ස්පර්ශ කරන ලද පරෙතො නොපිරිහුණු සමොහිතො මනාව බැසගත්, ඇතුලට පිවිසි. කපණො විය දුප්පත් දිළිඳු පුද්ගලයකු මෙන් මන්‍දො විය. අඥානයෙක් මෙන් මොමූහො විය මුලා වූවෙක් මෙන් ඣායතී සිතයි. පජ්ඣායති බොහෝකොට සිතයි. නිජ්ඣායතී අනේක ප්‍රකාරයෙන් සිතයි. අපජ්ඣායති ඉන් පහවී සිතයි. උලූකො බකමූණා රුක්ඛසාඛාය ගස මතුයෙහි වූ අත්තක හෝ බෙණයක. මූසිකං මගයමානො මීයෙකු සොයන්නා වූ, ‘මගයමානො’ යනුවෙන් ද ශබ්ද කරති. කොත්‍ථූ සිවලා විලාරො බළලා. සන්‍ධිසමල සංකටීරෙ ගෙවල් දෙකක් අතර ද දිය දමන තැන, මඩ වගුරුවල, කසළ දමන තැන ද පොළව උස් තැන ද. වහච්ඡින්නො කොඳුඇට සිඳුණු. ඉන්පසුව එන ගාථාවන් ප්‍රකට වූ සම්බන්ධය ඇත්තේමය.

එහි සත්‍ථානි යනු කාය දුශ්චරිතාදිය, ඒවා වනාහි තමාද අනුන්ද සිඳින, වනසන අර්ථයෙන් ආයුධයයි කියති. ඒ දුශ්චරිතාදියෙහි ද මේ මුසා කීම මුලසිටම සැතක් මෙන් හානි කරයි. (බොරුවෙන් වැසී පව් කරයි.) ඉමිනා කාරණෙ නාහං විබ්භන්තො යන කරුණු දක්වන්නේ, එනිසා කියන ලදී. එසඛ්වාස්ස මහාගෙධො මොසවජ්ජං පගාහතී එහි එසඛ්වාස්ස ඒ ඔහුගේ මහාගෙධො මහා බන්ධනය. කෙසේනම් එය මොසවච්ඡං පගාහතී ඒ ඔහුගේ මුසාවාදයට බැස ගැනීම මහා බන්ධනයකැයි දතයුතුයි.

තීණි සත්‍ථානී ශස්ත්‍ර තුන, කාය දුශ්චරිතය කාය ශස්ත්‍රයයි. වචී සත්‍ථා දියෙහි ද ඒ ක්‍රමයමැයි. එය විභාග වශයෙන් දැක්වීමට තිවිධං කාය දුච්චරිතං කායසත්‍ථං යි කියන ලදී. සම්පජාන මුසාභාසතී යනු දැන දැනම හිස්, බොරු වදන් කියයි. අනභිරතො අහං භන්තෙ අහොසිං පබ්බජ්ජාය ‘මම සසුන්පැවිද්දෙහි ඇලීම, ආශාව දුරු වූවෙක් වීමි’යි කියයි. මාතා මෙ පොසෙතබ්බා මවිසින් මව පෝෂණය කළ යුතුයි. තෙනම්හි විබ්භන්තො ති භණති එනිසා මම සිවුරු හැර, සසුන ප්‍රතික්‍ෂේප කර ආවෙමියි කියයි. පිතා මයා පොසෙතබ්බො යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි.

එසො තස්ස මහාගෙධො ඒ පුද්ගලයාට මෙය මහා බන්ධනයකි. මහාවනං යනු මහා වනය. ගහනං ඉක්මවීම අපහසු වනලැහැබකි. කනතාරො චෝර කාන්තාරයක් හා සමානය. විසමො කටුකොහොල් ආදියෙන් විෂමය. කුටිලො බිලීකටුවක් වැනිය. පංකො මඩ වලක් සමානය. පලිපො මඩ වගුරක් සමානය. පළිබොධො මහා දුර්ගයකි. මහාබන්‍ධනං මුදාගැනීම අපහසු විශාල බන්ධනයකි. යදිදං සම්පජාන මුසාවාදො ඒ මේ දැන දැන බොරු කීම,

සභග්ගතො වා සභාවෙහි සිටියේ හෝ. පරිසග්ග තො වා ගම් පිරිසෙහි සිටියේ හෝ ඤාතීමජ්ඣ ගතො වා නෑයන් මැද සිටියේ හෝ පූගමජ්ඣගතොවා සේනාව මැද සිටියේ හෝ රාජකුල මජ්ඣගතො වා රජපවුලේ මැද මහා විනිශ්චයෙහි සිටියේ හෝ අභිනීතො ප්‍රශ්න කිරීමට ගෙනෙන ලදුයේ සක්ඛිපුට්ඨො සාක්‍ෂිකර විචාරන ලදුයේ එහම්හො පුරිස මෙය ආමන්ත්‍රණයයි. අත්තහෙතු වා පරහෙතුවා තමාගේ හෝ අනුන්ගේ හෝ අත්පා නැසීම් නිසා හෝ ධනලාභ නිසා හෝ ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු වා යන මෙහි ආමිසං යනු ලාභය, ලැබීම් අදහස් කරන ලදී. කිඤ්චික්ඛං යම්කිසි අල්ප මාත්‍ර වූවක්. යටත් පිරිසෙන් තිත්වටුවකු, ගිතෙල් පිඬක්, වෙඬරු පිඬක් යනාදී අල්පමාත්‍ර ලාභයක් නිසාවෙන් සම්පජාන මුසා භාසතී දැන දැනම බොරු කියයි.

නැවත වෙනත් පර්යායක් දක්වනු සඳහා අපිච තීහාකාරෙහි මුසාවාදො හොති පුබ්බෙවස්ස හොතී ති යනාදි කියන ලදී. එහි නීහාකාරෙහි යනු සම්පජාන මුසාවාදයට අංග වූ තුන් කාරණයෙන් පුබ්බෙවස්ස හොතී ඉතා මුලදීම ඔහුට මේ සිත ඇතිවේ. මුසා භණිස්සං ‘බොරුවක් කියන්නෙමි’ යනුයි. භණන්තස්ස හොති දැන දැන බොරු කියන්නාට මේ සිත වේ. භණිතස්ස හොති දැන දැන බොරු කීවහුට මේ සිත වේ. යමක් කිවයුතුද එය කියන ලද කල්හි මේ සිත වේ යන අර්ථයයි. නැතහොත් භණිතස්ස කියා නිමවූ වචන ඇත්තාට මේ සිත වේ. මෙසේ ඔහු බොරුව කීමට පෙරද දනියි. බොරුව කියන විටද දනියි. පසුවද දනියි. ‘මවිසින් බොරු කියන ලදී’ යනුයි. ඔහු මෙසේ කියනුයේ මුසාවාද කර්මයෙන් බැඳෙයි යැයි මෙහිදී මේ අර්ථය දක්වන ලදී. මෙසේ අර්ථය දැක්වූවත් මෙහි ඇති විශේෂය නම්, විමසන ලදුයේ මම බොරු කියන්නෙමි යන පූර්වභාගය ඇත. මවිසින් බොරු කියන ලදැයි එන පසුභාගය නැත. කියූ පමණින් ම කිසිවකුට සිහි නැතිවේ. මතක නැති වේ නම් කිම ඔහුට මුසාවාදය වේද? නොවේද? එය මෙසේ අට්ඨකථාවන්හි විසඳන ලදී. පූර්වභාගයෙහි බොරු කියන්නෙමියි’ද බොරු කියමින් දැන් බොරු කියමි’යි ද දැන සිටි තැනැත්තාට පසු භාගයෙහි මවිසින් බොරුවක් කියන ලදැ’යි දැන නොගැනීමට නොහැකිය. එසේ දැන නොගනීද එහෙත් මුසාවාදය වේමය. මුලින් දැක්වූ අංග දෙක ප්‍රමාණික වේ. යමෙකුට මුලදී ‘බොරු කියන්නෙමි’ යන සිතුවිල්ලක් නැත්ද කියමින් දැන් මම මේ බොරු කියමි’යි දනියි ද කීකල්හිද මවිසින් බොරු කියන ලදැ’යි දනීද ඔහුට ද මුසාවාදය ඉදිරිපත් නොකළ යුතුයි. (චෝදනා නොකළ යුතුයි) පූර්වභාගයම ප්‍රමාණික වන හෙයිනි. එය මුසාවාදයක් නොවන කල්හි එම ප්‍රකාශය ක්‍රීඩාවට කියූවක් හෝ ශබ්ද ප්‍රවාහයක් පමණක් වේ.

මෙහිදී ද තඤ්ඤාණතාවය ද ඤාණසමෝධානයද වෙන්කර දතයුතුයි. ‘තඤ්ඤාණතාව වෙන්කර දතයුතුය’ යනු යම් සිතකින් බොරු කියන්නෙමි’යි දන්නේ ද ඒ සිතින් ම ‘බොරු කියමි’යි ද මවිසින් බොරු කීවෙමි’යි දනියිද, මෙසේ එක සිතකින්ම තුන් ක්‍ෂණයෙහි දනියිද මෙය තඤ්ඤාණතාව වෙන්කර දැනීමයි. ඒ සිතින් ම, ඒ සිත පිළිබඳව දැනගත නොහැක. කඩුවකින් එම කඩුවම සිඳීමට නොහැක්කක් මෙනි. මුලින් මුලින් ඇති වූ සිත් පසුව පසුව ඇතිවන සිත් සඳහා උත්පත්ති ප්‍රත්‍යය වී නිරුද්ධ වේ. එනිසා මෙය කියන ලදී.

පමාණං පුබ්බභාගොව තස්මිං සති න හෙස්සතී, සෙසද්වයන්ති තත්‍ථෙ තමිති වාචා තිවංගිකා

එහි ‘ඤාණ සමෝධානය හැරදැමිය යුතුය’ යනු මේ සිත් තුන ක්‍ෂණයෙහි උපදින ලදැයි පිළිනොගැනීමයි. මෙහි සිතනම්

අනිරුද්ධම්හි පඨමෙ න උප්පජ්ජති පච්ඡිමං, නිරන්තරුප්පජ්ජනතො එකං විය පකාසති

මින් අනතුරුව ඒ පුද්ගලයා ‘නොදන්නා ම දෙයක් දනිමියි’ ආදී ක්‍රමයෙන් දැන දැන බොරු කීම කරයි. එනිසා ඔහු මෙය අභූත වූවකැයි යන දෘෂ්ටි ඇත්තේ වේ. ඒ අර්ථයෙහි ම මේ ලබ්ධිය වේ. එසේම මෙය අභූතයැයි මෙසේ ඒ සිතට කැමති වේ. රුචි ද කරයි. මෙසේ මේ සිත අභූතය යන්න ස්වභාවයකි. යම්කලෙක බොරු කියනු කැමති වේද, එකල්හි ඒ දෘෂ්ටිය හෝ දෘෂ්ටිය සමග ඉවසීම හෝ දෘෂ්ටි ක්‍ෂාන්තිය සමග රුචිය හෝ දෘෂ්ටි ඛන්ති රුචිය සමග සංඥාව හෝ දෘෂ්ටි ඛන්ති රුචි සංඥාව සමග භාවය හෝ සඟවා තබා, වසා තබා, වහන් කර, අසත්‍ය වූවක් ඇත්ත ලෙස කියයි. එනිසා මේ ක්‍රමෝපායන්හි අංග වශයෙන් විවරණ කර දැක්වීම සඳහා අපිච චතුහාකාරෙහි යනාදිය කියන ලදී.

මෙහි විනිධාය දිට්ඨිං බලවත් ධර්ම සැගවීම් වශයෙන් කියන ලදී. විනිධාය සඤ්ඤා මෙහි දී වනාහි සියලු දුර්වල ධර්ම සඟවා තැබීම් වශයෙන්, සංඥා මාත්‍රයක්වත් නොසඟවා තැබේනම් ‘සම්පජාන මුසාවාදය’ සිදු නොවේ.

මන්‍දොව පරිකිස්සතී ප්‍රාණවධාදිය කරමින් ඉන් තද බල දුක් අනුභව කරමින්, භෝග සෙවීම්, ආරක්‍ෂා කිරීම් ආදියද කරමින් මුළා වූ මූඪයකු මෙන් වෙහෙසට පත්වේ.

තමෙනං රාජානො ගහෙත්‍වා විවිධා කම්ම කාරණා කාරෙන්ති රජවරු නොකරති. රජුගේ විධාන ලද රාජපුරුෂයෝ නානාප්‍රකාර වධබන්ධන පමුණුවති. කසාහිපි තාළෙන්ති කශයෙන්, දණ්ඩෙන් තර්ජනය කරති. වෙත්තෙහි වේවැලෙන් අද්ධදණ්ඩකෙහි මුගුරු ප්‍රහාරයෙන්, පහර දීමට රියන් හතරක දණ්ඩක දෙකට කඩා ගත් දඬුවලින් බිලංගථාලිකං කැඳහැලියේ බහා දෙන දඬුවම, එය කරන්නාහු ශීර්ෂ කපාලය ගලවා, රත්වූ යකඩ ගුලියක් අඬුවකින් ගෙන ඒ තුලට දමති. එය කරන්නාහු උඩුතොල, දෙකන්සිළු, බෙල්ලේ වල යන ස්ථානවලින් සම කා, සියලු කෙස්රොදක් සේ එක් කර ගැටයක් ගසා, දණ්ඩක ඔතා අදිති. එවිට කෙස් සමග සම ගැලවී එයි. ඉන්පසු හිස්කබල තද ගල්වලින් ගටා සෝදමින් හක්ගෙඩි පාට ඇත්තක් කරයි. රාහුමුඛං රාහු මුඛ නම් වධයයි. එය කරන්නාහු අඬුවෙන් මුව විවර කර, මුව තුල පහනක් දල්වති. කන්සිළුවෙහි සිට හෝ මුඛය නියනකින් සාරති. ලේ වැගිරී මුව පිරී යයි.

ජොතිමාලිකං යනු සියලු සිරුර තෙල් පෙඟූ කඩමාලුවලින් වෙළා ගිනි අවුලුවන දඬුවමයි. හත්‍ථපජ්ජොතිකං අතෙහි තෙල් පෙඟූ කඩමාලුවලින් වෙළා පහනක් මෙන් දල්වති. එරකවත්තිකං යනු ඒරකවත්ති නම් දඬුවමයි. එය කරන්නහු බෙල්ලෙන් යට සිට සම වටේට හාරා කපමින් ගොප්ඇටයෙහි හෙළති. ඉක්බිති දඬුවම ලත් පුරුෂයාව යොන්වලින් බැඳ අදිති. ඔහු තමන්ගේ සම වටා පැකිලි පැකිලී ඇදවැටෙයි. චීරකවාසිකං යනු චීරකවාසික නම් දඬුවමයි. එය කරන්නහු ඉහතින් කී ලෙසම සම වටේට සාරා කපමින් ඉඟටියේ තබති. ඉඟෙහි පටන් සාරාකපමින් ගොප් ඇටවල තබති. යටි සිරුර මත්තෙහි හණ වැහැරි ඇඳුමක් අදින ලද්දාක් මෙන් පෙනේ. එණෙය්‍යකං යනු එණෙය්‍යක නම් වධයයි. එය සිදු කරන්නහු දෙවැලමිටෙහි ද දෙදණෙහි ද යකඩින් සිදුරු කර, යකඩ හුල්වලින් අනිති. ඒ දඬුවම් ලැබූ පුරුෂයා එවිට යකඩ හුල් සතරකින් බිම පිහිටා සිටියි. ඉක්බිති යකඩ හුල්වලින් සිටගෙන සිටින්නා වටා ගිනි දල්වති. ‘එණෙය්‍යකො ජොති පරිග්ගහො යථා’යි පැමිණි තැන ද මෙයම අදහස් කරන ලදී. ඒ පුරුෂයා වරින් වර යකඩහුල් ඉවත් කර, ඇට කෙළවර සතරින්ම බිම තබති. මෙබඳු වූ දරුණු වධයක් නම් නැත.

බලිසමංසිකං යනු බලිසමංසික දඬුවමයි. එහිදී මුවතුඩු දෙකක් ඇති බිලී කොකුවලින් ශරීරයට පහර දී සම් මස් නහර උගුලුවා දමති. කහාපණකං යනු මුළු සිරුර ම තියුණු වෑවලින් (දැලිපිහිය වැනි කුඩා පිහිවලින්) කෙළවරෙහි පටන් කහවණුවක ප්‍රමාණයට ලියා දමමින් කොටති. ඛාරාපතච්ඡිකං යනු ශරීරයේ ඒ ඒ තැනට ආයුධවලින් පහර දී කොපුවලින් ක්‍ෂාර හෙවත් ලුණු ගති. එවිට සම්මස් නහර වැගිරී දිගට ගලා යයි. ශරීරය ඇටසැකිල්ලක් මෙන් තිබෙයි. පලිඝ පරිවත්තිකං එක් පසකින් වැදහොවා, කන් සිදුරෙහි යකඩ හුලක් ඇණ පොළවට ඒකාබද්ධ කරති. ඉක්බිති වධයට ලක් වූ පුරුෂයාගේ පයින් අල්ලාගෙන අදිති. පලාලපීඨකං යනු දක්‍ෂ වධකයෝ සිවි මස ඇද, ඇඹරුම් ගල්වලින් ඇට බිඳ, කෙස්වලින් ගෙන ඔසවති. වධයට පත් පුරුෂයා මස් ගොඩක්ම වෙයි. ඉක්බිති ඔහුව කෙස්වලින්ම වෙළා අල්ලා ගනිති. පිදුරු මිටියක් මෙන් කර යළි වෙළති. සුනඛෙ හිපි, දින කිහිපයක් කෑම නොදී බඩගින්නෙන් පෙළෙන බල්ලන් ලවා කවති. ඔවුහු මොහොතකින් ම වධයට පත් පුරුෂයාව ඇටසැකිල්ලක් කරති. එවම්පි කිස්සති මෙවැනි වධයන්ට පැමිණෙයි. පරිකිස්සති සියලු ආකාරයෙන් ම විනාශයට පැමිණෙයි. පරිකිලිස්සති තැවීමට, වෙහෙසට පැමිණෙයි.

නැවත අනික් කාරණයක් දක්වමින් අථ වා කාමතණ්හාය අභිභූතො යනාදිය කියන ලදී. එහි කාමතණ්හාය යනු පස්කම් සුවයෙහි ලොල් බවින්, අභිභූතො මඬනා ලද පරියාදින්න චිත්තො කුසල සිත් ක්‍ෂය කර, ඉවතලා ගන්නා ලද සිත භොගෙ පරියෙසන්තො ධනය සොයමින් නාවාය මහා සමුද්දං පක්ඛන්‍දති තරණී නම් වූ බැවින් මහත් ලුණු සයුරට පිවිසේ. සීතස්ස පුරක්ඛතො ශීතල පෙරටු කරගෙන උණ්හස්ස පුරක්ඛතො උණුසුම පෙරටු කරගෙන ඩංසා ඇටමැස්සෝ, ලබන්නේ. ඛුප්පිපාසාහි මීයමානො සාපිපාසා දෙකින් මැරෙනු ලබන්නේ. ගුම්බ ගච්ඡති යන්නේ සිට මූලපදං ගච්ඡති දක්වා වූ විසිහතරක් වූ පදයන් ඒ ඒ රටවල නම් වශයෙන් කියන ලදී. මරුකන්තාරං ගච්ඡති වැලි කතරට තරු සංඥාවෙන් යයි. ජණ්ණුපථං යනු දණවලින් යා යුතු පාරයි. අජපථං යනු එළුවන් විසින් යායුතු මගයි. මෙණ්ඩපථං යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි.

සංකුපථං යනු කණුවක ලණුවක් බැඳ යායුතු දුෂ්කර මාර්ගය, එහි යන්නෝ පර්වත පාදයේ සිට යකඩ කුරුසියක් වැනි දෙයක් යොතින් බැඳ උඩට විසිකර එය පර්වතයේ රඳවා, යොතින් ඊට නැග, දියමන්තියෙන් කළ අග ඇති ලෝහ දණ්ඩකින් පර්වතය විද කණුවක් සාදා ඒ ඒ තැනින් යකඩ කුරුසිය ඇද නැවත උඩට දමා රඳවා, එහි සිට සම් යොතක් එල්ලන එය රැගෙන බැස යටම කණුවේ බැඳ, වම් අතින් යොත තදින් ගෙන, දකුණු අතින් මුගුරක් ගෙන යොතට ගසා කුඩා කණුව (උල) ගලවා නැවත උඩට නගියි. උපක්‍රමයෙන් පර්වතය මුදුනට ම නැග ඉන් බසින විට ද මුලදී මෙන් පළමුව පර්වතය මත කුඩා කණුවක් සිටුවා හම් පසුම්බියක හම් යොත බැඳ කණුවෙහි ඒ යොත වෙළා බැඳ, තමා ඒ පසුම්බියේ හිඳ මකුළුවන්ගේ නූල් විසිකිරීමෙහි දී මෙන් යොත විහිදුවමින් පර්වතයෙන් බසියි. එනිසා ‘කණු සිටුවා ඒ මගින් යා යුතු මාර්ගයැ’යි කියන ලදී. ඡත්තපථං යනු සම් කුඩයකින් වායුව ගෙන කුරුල්ලකු මෙන් බැසිය යුතු මාර්ගය. වංසපථං උණපඳුරක් සිඳින සැතින් සිඳ, එහි උණගස් පොරවෙන් කපා පාරක් සාදමින්, හුණුගසින් හිනිමගක් බැඳ, උණපඳුරට නැගී උණගස් සිඳ, වෙනත් උණ පහුරක් මතට හෙළා මේ ක්‍රමයෙන් හුනු පඳුරු මතින්ම යායුතු මාර්ගය සඳහා ‘වංස පථය’ යැයි කියන ලදැයි දතයුතුයි.

ගවෙසන්තො න වින්‍දති අලාභමූලකම්පි දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති නොලැබීම මූලික කරගත් කායික චෛතසික දුක විඳියි.

ලද්ධා ලැබ. ආරක්ඛමූලයං රැකීම මූලික කරගත් කින්ති මෙ භොගෙ කවර උපායකින් මගේ භෝග සම්පත් රජු පැහැර නොගනියි ද -පෙ- අප්‍රිය උරුමක්කාරයෝ නොගෙන යත්ද ගොපයතො මංජුසාදියෙහි තබා රකින්නාට විප්පලුජ්ජන්ති නැසෙති.

එතමාදීනවඤ්ඤත්‍වා මුනි පුබ්බාපරෙ ඉධ මේ සසුනෙහි පැවිදි තෙම, පෙර මහණකමේ යශස් කීර්ති සම්පත්ති ගිහි වූ විට නැසෙන බව දැන. තස්සයො මෙතැන් පටන් කියන ලද පූර්ව හා අපර ඉධ මේ සසුනෙහි මුනිතෙම පූර්ව පැවිදි බවේ ආනිසංස හා පසු ගිහිවීමේ ආදීනව දැන,

දළ්හංකරෙය්‍ය නිර්දේශ පදයේ උදෙසීමයි. දැඩි කරන්නේය. ථීරං කරෙය්‍ය ලිහිල් නො කරන්නේ ය. දළ්හ සමාදානො අස්ස දැඩි ප්‍රතිඥා, පිහිටීම් ඇත්තේ වන්නේය. අවට්ඨිත සමාදානො සනිටුහන් කළ සමාදාන ඇත්තේය.

එතමරියානමුත්තමං බුද්ධාදී ආර්යයන්ගේ මේ උතුම් වූ විවේක වාසයෙහිම හික්මෙන්නේ යන අර්ථයයි. න තෙන සෙට්ඨො මඤ්ඤෙථ ඒ විවේකය හේතුකරගෙන තමා ‘මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි’යි නොසිතන්නේය. එයින් මානයෙන් තද වූවෙක් නොවන්නේ ය යන අර්ථයයි.

උන්නතී උසස් කර දැක්වීම, උන්නාමං උඩට නැංවීම මානං අහංකාරය, ථාමං බලහත්කාරය, ථම්භං දැඩි කිරීම, ථද්ධො තද කිරීම පත්‍ථද්ධො විශේෂයෙන් දැඩි කිරීම. පග්ගහිතසිරො ඔසවාගත් හිස ඇති සමන්තා ඈත නොවූ ආසන්නෙ ඉතා දුර නොවූ අවිදූරෙ සමීපයේ උපකට්ඨෙ අසළ.

රිත්තස්ස (කෙලෙසුන්ගෙන්) හිස් වූ, කාය දුශ්චරිතාදියෙන් වැළකුණු ඔඝතිණ්ණස්ස පිහයන්ති කාමෙසු ගථිතා පජා වතුකාමයන්හි ඇලුණු සත්ත්වයෝ, ඒ කාමයන්හි අපේක්‍ෂා රහිත සිවු ඕඝය තරණය කළ රහතන් වහන්සේ ප්‍රිය කරති. ණයගැතියෝ ණය නැති බව පතන්නාක් මෙනි. මෙසේ අර්හත්වයෙන් සූත්‍ර දේශනාව නිමාකළ සේක.

රිත්තස්ස සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් සිස් වූවහුට විවිත්තස්ස ශුන්‍ය වූවහුට පවිවිත්තස්ස හුදෙකලා වූවහුට, දැන් සිස් වූයේ, ශූන්‍ය වූයේ කුමකින්දැයි දක්වනු සඳහා කාය දුච්චරිතෙන රිත්තස්ස යනාදිය කියන ලදී. එහි සිස්වීම කෙලෙස් පටිපාටියෙන් හා මාර්ග පටිපාටියෙන් යන දෙපරිද්දෙන් දතයුතුයි. කෙලෙස් පටිපාටියෙන් වනාහි පළමුකොට රාගය, මෝහය, ථම්භය, සාරම්භය, මානය, මදය යන මේ කෙලෙස් ධර්ම සය අර්හත් මාර්ගයෙන් සිස් කරනු ලැබේ. ද්වේෂය, ක්‍රෝධය, උපනාහය, ප්‍රමාදය යන සිවු කෙලෙස් ධර්ම අනාගාමී මාර්ගයෙන් සිස් කරනු ලැබේ. අතිමානය, මක්ඛය, පලාසය, ඊර්ෂ්‍යාව, මච්ඡරිය, මායාව, කපටිකම යන කෙලෙස් ධර්ම සත සෝවාන් මාර්ගයෙන් සිස් කරනු ලැබේ.

මාර්ග පටිපාටියෙන් වනාහී සෝවාන් මාර්ගයෙන් අතිමානය, මක්ඛය, පලාසය, ඊර්ෂ්‍යාව, මසුරුකම, මායාව හා කපටිකම යන කෙලෙස් ධර්ම හත ශුන්‍ය වේ. අනාගාමී මාර්ගයෙන් ද්වේෂය, ක්‍රෝධය, උපනාහය, ප්‍රමාදය යන සිවු කෙලෙස් ධර්මයන් ද අර්හත් මාර්ගයෙන් රාගය, මෝහය, ථම්භය, සාරම්භය, මානය හා මදය යන කෙලෙස් ධර්ම හය ද ශුන්‍ය වේ. තීණි දුච්චරිතානි සබ්බකිලෙසෙහි ආදී ක්‍රමයෙන් අවශේෂ වූ ද දුශ්චරිත සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුයි.

වත්‍ථුකාමෙ පරිජානිත්‍වා ත්‍රෛභූමික වූ වස්තුකාමයෙහි ඤාණ, තීරණ පරිඤ්ඤාවන්ගෙන් යුක්ත වීම් වශයෙන් මනාව දැන. කිලෙසකාමෙ පහාය ඡන්දාදී කෙලෙස් කාමයන් ප්‍රහාණ පරිඥාවෙන් අත්හැර. බ්‍යන්තීකරිත්‍වා දුරුවූවක්, දුරු වූ කෙළවර ඇත්තක් කර,

කාමොඝතිණ්ණස්ස අනාගාමී මාර්ගයෙන් ආවර්තනය වන (පෙරැළෙන) කාමෝඝය තරණය කර සිටියහුට, භවොඝං අර්හත් මාර්ගයෙන්, දිට්ඨොසං සෝවාන් මාර්ගයෙන්, අවිජ්ජොඝං අර්හත් මාර්ගයෙන්, සබ්බසංඛාර පථං සියලු ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, පිළිවෙල සංඛ්‍යාත සංසාර පථය අර්හත් මාර්ගයෙන්ම තරණය කර සිටියහුට, සෝවාන් මාර්ගයෙන් එතෙර වූවහුට, සකෘදාගාමී මාර්ගයෙන් නිස්සරණය කළහුට අනාගාමී මාර්ගයෙන් කාමධාතුව ඉක්මවූවහුට, අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු භව උපත ඉක්මවූවහුට, ඵලසමවත් වශයෙන් ව්‍යතික්‍රමණය කළහුට පාර ගතස්ස යනාදිය නිර්වාණය ලැබීම් වශයෙන් කියන ලදී. යථා ඉණායිකා ආනණ්‍යා වැඩෙන ලද ණය නොදී හැසිරෙන්නාහු නයින් මිදීම පත්‍ථෙන්ති ප්‍රාර්ථනා කරති. ආබාධිකා ආරොග්‍යං පිත කිපීම ආදී රෝගයන්ගෙන් ආතුර වූවෝ බෙහෙත් කිරීමෙන්, ඒ රෝග දුරුකර නීරෝගී වන්නාක් මෙන්. යථා බන්‍ධනබද්ධා නැකැත් දිනයෙහි බන්ධනාගාරයේ බැඳුණු පුරුෂයෝ යථා දාසා භුජිස්ස දාසබවින් මිදුණු පුරුෂයෝ තමා කැමති පරිදි හැසිරෙති. කිසිවෙකු එම ක්‍රියා බලාත්කාරයෙන් නොනවත්වන හෙයින් දාසයෝ දාසභාවයෙන් මිදීම පතති. යථා කන්තාරද්ධාන පක්ඛන්තා බලවත් පුරුෂයෝ මාර්ගෝපකරණ රැගෙන ආයුධ සන්නද්ධව සපිරිවරින් කාන්තාර මගට පැමිණෙති. සොරු ඔවුන් ඉතා දුරදීම දැක පලා යති. ඒ වීර්යවන්තයෝ සුවසේ කාන්තාර මාර්ගය ඉක්මවා ක්‍ෂේම ස්ථානයට පැමිණ සතුටු වෙති. එනිසා කාන්තාර මගට පැමිණියෝ ක්‍ෂේම භූමියට පැමිණීම අපේක්‍ෂා කරති. මේ සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ දී තිස්ස සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා පැවිදි වී රහත් බව සාක්‍ෂාත් කරගත්තේය.

සද්ධම්මපජ්ජොතිකා නම් මහා නිද්දේසට්ඨකථාවේ

සත්වන තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.