8. පසූරසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

8. පසූරසූත්‍රනිර්දේශ වර්ණනාව

අටවන පසූර සූත්‍ර නිර්දේශයේ පළමු ගාථාවේ සංක්‍ෂිප්ත අර්ථය මේ දෘෂ්ටිගතිකයෝ තමා පිළිගත් දෘෂ්ටිය නිසා ‘මෙහිම ශුද්ධිය වේ’ යැයි කියති. ‘අන්‍ය ධර්මයන්හි විශුද්ධියක් නැතැ’යි කියති. යමෙක් මෙසේ තම ශාස්තෲන් ඇසුරු කරමින්, ඒ සසුනෙහිම මේ ‘සුභවාදියෙකි’යි, තම දෘෂ්ටියෙහි සුභවාදී වෙති. මෙසේ ලෝකයේ බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ‘ලෝකය ශාස්වතය’ ආදී එක් එක් සත්‍යයන්හි වෙන වෙනම බැසගත්හ.

සබ්බෙ පරවාදෙ ඛිපන්ති සියලු අන්‍ය ලබ්ධි අත්හරිති. උක්ඛිපන්ති දුරින්ම දුරු කරති. පරික්ඛිපන්ති හාත්පසින්ම බැහැර කරති. සුභවාදා යනු නිද්දේසයේ උදෙසන පදයයි. සොභනවාදා යනු මෙසේ සුන්දර යැයි කියමින්. පණ්ඩිතවාදා ‘අපි පඩිවරු වෙමු’ මෙසේ කියමින් ථීරවාදා, ‘නිදොස් වාදයක් දරමු’යි කියමින්. ඤායවාදා ‘යුතු වූ න්‍යාය වාදයක් දරමු’යි කියමින්. හේතුවාදා කරුණු සහිත වූවක් කියමු යි පවසමින් ලක්ඛණවාදා ‘සැලකිය යුත්තක් කියමු’යි පවසමින්. කාරණවාදා උදාහරණයෙන් යුතු වාදයක් කියමු’යි පවසමින්. ඨානවාදා ඉවත්ව යෑමට අසමත් වාදයක් කියමු’යි පවසමින්.

නිවිට්ඨා ඇතුලට පිවිස. පතිට්ඨිතා එහිම සිට මෙසේ නැවතී.

තෙ වාද කාමා යනු දෙවන ගාථාවයි. එහි බාලං දහන්ති මිථු අඤ්ඤමඤ්ඤං ‘මොහු බාලයෙකි’, ‘මොහු බාලයෙකි’යි මෙසේ වාදාභිමුඛ දෙදෙනාම ඔවුනොවුන් මෝඩයන් සේ දකිති. කියති. තෙ අඤ්ඤසිතා කථොජ්ජං ඔවුහු ඔවුනොවුන් ඇසුරු කළ ශාස්තෲවරුන්ගේ වචන ගෙන කලහ කරති. පසංසකාමා කුසලාවදානා පැසසීම කැමතිවන ඒ දෙදෙනාම ‘අපි වාදයට දක්‍ෂයෙමු’යි ‘අපි පඬිවරු වෙමු’යි යන සිතුවිල්ලෙන් යුතුව.

වාදත්‍ථිකා වාදයෙන් ප්‍රයෝජන ඇතිව. වාදාධිප්පායා වාද අදහස් ඇතිව, වාද පූරෙක්ඛාරා වාදය ම පෙරටු කරගෙන හැසිරෙමින් වාද පරියෙසනං චරන්තා වාදයම සොයමින් හැසිරෙනුයේ. විගය්හ පිවිසි ඔගය්හ බැස අජ්ඣො ගහෙත්‍වා කිමිදී පවිසිත්‍වා ඇතුලට පිවිස.

අනොජවං ඕජ නැති, තේජස් නැති යන අර්ථයයි. සා කථා ඒ වචනය. කථොජ්ජං වදන්ති තේජස් නැතිව කියති. මෙසේ වාදයෙහි, ප්‍රතිවාදයෙහි එකම නියමයක් වේ.

යුත්තො කථායං යන ගාථාවෙහි යුත්තො කථායං යනු වාද කථාවේ උත්සාහවත් වූ. පසංසමිච්ඡං විනිඝාති හොති තමාට ප්‍රශංසාව කැමතිව, ‘කෙසේ නම් නිග්‍රහ කරන්නෙම්ද?’යි ආදී ක්‍රමයෙන් වාදයට මුලදීම සැක සංකා ඇතිව ගැටෙයි. අපාහතස්මිං ප්‍රශ්න විමසන්නන් විසින් අර්ථයට පරිබාහිරව කියන ලද්දේය. බ්‍යඤ්ජනයට පරිබාහිරව කියන ලද්දේය ආදී ක්‍රමයෙන් බැහැර කරන ලද වාදයෙහි. නින්‍දාය සො කුප්පතී මෙසේ තම වාදය බැහැරලූ විට උපන් නින්දාවෙන් ඔහු කිපෙයි. රන්‍ධමෙසි යමකුගේ සිදුරුම සොයමින්.

ථොමනං කීර්තිය, ප්‍රශංසාව. කිත්තිං හොඳ නම ප්‍රකට කිරීම. වණ්ණහාරියං ගුණ වැඩීම. පුබ්බෙව සල්ලාපා වාදයට මුලදීම, පෙරාතුවම. ‘මෙය කෙසේද?’ ‘මෙය කෙසේදැ’යි සැක සංකා මොහුට ඇත්තේනුයි කථංකථි වේ. ජයො නුඛො මෙ, මට ජය වේද? කථං නිග්ගහං කවරාකාරයකින් නිග්‍රහ කරන්නේද? පටිකම්මං කරිස්සාමි මගේ පිළිගැනීම, ලබ්ධිය පිරිසිදු කරගන්නෙමි. විසෙසං විශේෂයෙන් පටිවිසෙසං නැවත නැවත විශේෂයෙන් ආවෙඨියං කරිස්සාමී වෙළීම කරන්නෙමි. නිබ්බෙධියං කෙසේ මගේ වෙළුම් හරින්නෙම්ද? ඡෙදනං වාද සිඳීම. මණ්ඩලං වාද මණ්ඩල කිරීම පාරිසජ්ජා පිරිවර වූවෝ පාසාදනියා කාරුණික වූවෝ. අපසාදන්ති වළක්වති. බැහැර කරති.

අත්‍ථාපගතතං අර්ථයෙන් ඉවත් වූවත් ‘අථයක් නැත’යිද ‘අර්ථයෙන් බැහැර කරති. අර්ථයෙන් වළක්වත්. අත්‍ථො තෙ දුන්නීතො නුඹලා අර්ථය මනාව නොඑළවන ලදී. බ්‍යඤ්ජනන්තෙ දූරොපිතං නුඹලා බ්‍යඤ්ජනය වරදවා තබන ලදී. නිග්ගහො තෙ අකතො නුඹ විසින් නිග්‍රහ නොකරන ලදී. පටිකම්මන්තෙ දුක්කතං නුඹ විසින් තමාගේ ලබ්ධිය පිහිටුවීම මනාව නොකරන ලදී. විසමං කථිතං සමානව නොකියන ලදී. දුබ්භණිතං කියන්නේ ද වරදවා කියන ලදී. දුල්ලපිතං මනාව විසඳීම නොකරන ලදී. දුරුත්තං අන් අයුරකින් කියන ලදී. දුබ්භාසිතං විරූපව කියන ලදී.

නින්‍දාය ගැරහීමෙන් ගරහාය දොස් කීමෙන් අතින්තියා අගුණ, නුගුණ කීමෙන් අවණ්ණහාරිකාය අගුණ වැඩීමෙන්.

කුප්පති ප්‍රකෘති ස්වභාවය හැරදමා හැසිරේ. ව්‍යාපජ්ජති දෝස වශයෙන් කුණුවීමට යයි. පතිත්‍ථියතී ක්‍රෝධ වශයෙන් තද බවට යයි. කොපඤ්ච කුපිත බව. දොසඤ්ව තරහව අප්පච්චයඤ්ච අසතුටු ආකාරය පාතුකරොති ප්‍රකට කරයි. රන්‍ධමෙසි අතුරු සොයයි. විරන්‍ධමෙසි සිදුරු සොයයි. අපරද්ධමෙසි ගුණ ඉවතලා දෝෂයම සොයයි. ඛලිතමෙසි පැකිලීම සොයයි. ගලිත මෙසී ගිලිහීම, වැටීම සොයයි. ‘ඝට්ටිතමෙසි’ යන පාඨය ද යෙදේ. ‘ඔහුගේ පෙළීම සොයයි’ යන අරුතයි. වීවරමෙසි දෝෂ විවර සොයයි.

හුදෙක් කිපීම පමණක් නොව ශෝකාදිය කරන බව යමස්ස වාදං යන ගාථාවෙන් කියන ලදී. එහි පරිහීනමාහු අපාහතං අර්ථ බ්‍යඤ්ජනාදියෙන් පහ වූයේ පිරිහුන්නේ යැයි කියති. පරිදෙවති ඒ නිමිති කරගෙන ඔහු ‘අනික් දෙයක් මවිසින් සිහිකරන ලද’යි ආදී වශයෙන් වැලපෙයි. සොචති ඔහුට ජය වීය ආදී ලෙස ශෝක කරයි. උපච්චගාමන්ති අනත්‍ථුනාති ඔහු මා වාදයෙන් වාදය ඉක්මවා පරදවන ලදැයි ආදී වශයෙන් දැඩිසේ වැලපේ.

පරිහාපිතං නොවැඩෙන ලදී. අඤ්ඤං මයා ආවජ්ජිතං අන් කරුණක් මවිසින් සිතන ලදී’ චින්නිතං විමසන ලදී. මහා පක්ඛො මහත් වූ ඤාති පිරිස් මොහුට ඇත්තේනුයි මහා පක්‍ෂ ඇති. මහා පරිසො මහත් වූ පිරිස් මොහුට ඇත. සමහා පරිවාරො දැසි දස් ආදී මහත් පිරිවර ඇත. පරිසාචයං වග්ගා මෙ පිරිසද බෙදී ඇත. එකතුවී නැත. පුන භුඤ්ජිස්සාමි නැවත බිඳින්නෙමි.

එතෙ විවාදා සමණෙසු මෙහි ශ්‍රමණයෝ නම් අන් සසුන්හි පිරිවැජියෝ ය. එතෙසු උග්ඝාති නිග්ඝාති හොති ඒ වාදයන්හි ජය පැරදුම ආදී වශයෙන් සිත අනුග්‍රහයට නිග්‍රහයට පැමිණෙයි. අනුග්‍රහය ද නිග්‍රහය ද කරයි. විරමෙ කථොජ්ජං කලහය දුරු කරන්නේය. න හඤ්ඤදත්‍ථත්‍ථි පසංසලාභා ප්‍රශංසා ලාභයෙන් අන්‍ය වූ අර්ථයක් මෙහි නැත. උත්තානො වා ගැඹුරු නොවේ යන අර්ථයයි. පස්කම් සැපත ආදියෙහි මෙනි.

ගම්භීරො පිවිසීම අපහසු, නොපිහිටිය හැකි වේ. ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදය මෙනි. ගූළ්හො සැගවී සිටියේ. ‘අභිරමනන්‍ද අහං තෙ පාටිභොගො’ ආදියෙහි මෙනි. පටිච්ඡන්නො අප්‍රකටව, ‘මාතරං පිතරං හනත්‍වා’ ආදී ප්‍රහේලිකා මෙන්. නෙය්‍යො වා බැහැරින් ගෙන කිවයුතුයි. ‘අස්සද්ධො අකතඤ්ඤාච’ යනාදියෙහි මෙනි. නීතොවා පෙළෙහි සිටි නියාමයෙන් කිවයුතු. ‘චත්තාරො මේ භික්ඛවෙ අරියවංසා’ යනාදියෙහි මෙනි. අවජ්ජො වා නිර්දෝෂ අර්ථ ඇති. ‘කුසලා ධම්මා’ යනාදියෙහි මෙනි. නික්කිලෙසො වා කෙලෙස් විරහිතව, විදර්ශනාව මෙනි. වොදානො වා පාරිශුද්ධත්වය, ලෝකෝත්තර බව මෙනි. පරමත්‍ථො වා උත්තමාර්ථය, උතුම් වූ අර්ථය, ස්කන්ධ - ධාතු - ආයතන - නිර්වාණය මෙනි.

සයවන ගාථාවේ අර්ථය - යම්හෙයකින් ‘මේ වාදයෙහි ප්‍රශංසා ලැබීම හැර අන් ලාභයක් නැති බැවින් ‘පරම වූ ලාභය හෙවත් වාදයෙන් දිනුම ලබා ‘මෙය යහපත්ය’යි ඒ තම ලබ්ධියට ප්‍රශංසා කරයි. ඒ වාදය පිරිස් මැද දී ප්‍රකාශ කොට ජය ලබා, ඒ ජයගැනීමේ සතුටින් දත් විදහා සිනහසෙයි. මානය ද (අහංකාරය) උපදවයි. ඔහු ජයගත් බැවින් උපන් සතුටින් අනුන් හෙළා දැක මාන උපදවන හෙයිනි.

ථම්භයිත්‍වා පුරවා. බ්‍රෑහයිත්‍වා වඩා. මේ ගාථාවේ නිද්දේසයේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.

මෙසේ උඩඟු වූයේ ද යා උන්නති ගාථාවෙන් එය විස්තර වේ. මානාතිමානං වදතෙ පනෙසො ඒ මේ උඩඟු බවක් වේද එය ඔහුට උපද්‍රව භූමි වෙයි. නොකිපෙමින් මානයද අතිමානය ද ඇතිකර ගනියි. මෙසේ මෙම ගාථාවේ නිද්දේසය ද අර්ථ ප්‍රකට වේ. මෙසේ වාදයෙහි දොස් දක්වා

දැන් ඔහුගේ වාදය නොපිළිගන්නේ සූරො යන ගාථාව කියන ලදී. එහි රාජඛාදාය රාජ භෝජනයට සුදුසු ඉතා රසවත්, පෝෂ්‍යජනක ආහාරාදියෙන් යයි කියන ලද්දේ වෙමි. අභිගජ්ජමෙති පටිසූරමිච්ඡං යම්සේ ශුරයා ප්‍රතිමල්ලවයකු කැමැතිව ගර්ජනා කරන්නේ ද එමෙන් දෘෂ්ටි ගතිකයාද දෘෂ්ටිගතිකයා වෙත වාදාභිලාෂයෙන් එයි. යෙනෙව සො තෙන පලෙහි ශුරය, ඒ නුඹගේ ප්‍රතිමල්ලවයා සිටින තැනට යව. පුබ්බෙව නත්‍ථි යදිදං යුද්ධාය යුද්ධය, වාදය නිසා යම්කිසි වෙහෙසක් ඇතිවේද එබඳු වෙහෙසක් පළමුවෙන් ද මා හට නොවීය. බෝමැඩ මුලදී එය ප්‍රහීණ කළ බව දක්වයි.

සූරො යනු නිද්දේසයේ උදෙසන පදයයි. ‘සුට්ඨු උරො සූරො’, දක්‍ෂ, විශිෂ්ට, දෙන ලද උර ඇත්තේනුයි ‘සුර’ නම් වේ. වීරො පරාක්‍රම වූයේ වික්කන්තො සංග්‍රාමයට පිවිසෙමින්, අභිරූ ආදියේ අර්ථ ද පැවසූ පරිදි දතයුතුයි. පුට්ඨො නිද්දේසයේ උදෙසන පදය. පොසිතො පෝෂණය කරන ලදී. ආපාදිතො සමීපයට පැමිණ පාලනය කළ වඩ්ඪිතො ඒ ඒ ආහාර පානාදියෙන් වඩන ලදී.

ගජ්ජන්තො අව්‍යක්ත, අශීල වදනින් ගර්ජනා කරමින්, උග්ගජ්ජන්තො දැඩිව ගර්ජනා කරමින් අභිගජ්ජන්තො සිංහනාද කරමින් එති එයි. උපෙති ඉන් සමීපයට යයි. උග්ගච්ඡති ඉන් සමීපයට ගොස් නවතියි. පටිසූරං භය නැතිව, පටිපුරිසං සතුරු පුරුෂයා පටිසඤ්ඤී සතුරකුව අභිමුවෙහි සිටි. පටිමල්ලං ප්‍රතිමල්ලවයකුව යුද කරනුයේ ඉච්ඡන්තො කැමැත්තෙන්.

පලෙහී යව! වජ නොසිටුව (මෙහි), ගච්ඡ සමීපයට එළඹෙව. අභික්කම එහි ගොස් උත්සාහ කරව.

බොධියාමූලෙ මහාබෝධි වෘක්‍ෂ මූලයේ දී පටිසෙනිකරා යෙ කිලෙසා ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ විරුද්ධ වූ යම් කෙලෙස් ධර්මයක් වේ නම්. පටිලොමකරා හානිකර වූ පටිකණ්ටකරා විනිවිද යන සුලු වූ. පටිපක්ඛකරා සතුරෙකු වූ.

මින්පසුව එන ගාථා ප්‍රකටව ම මේ කරුණ හා සම්බන්ධ වේ. එහි විවාදයන්ති විවාද කරති. පටිසෙනිකත්තා ප්‍රතිලෝම, විරුද්ධ බව ඇති කරන්නා වූ. ‘නුඹ මේ දහම් විනය නොදන්නෙහියැ’යි ආදී ක්‍රමයෙන් විරුද්ධ වචනවලින් විවාද කරන.

සහිතම්මෙ මගේ වචන අර්ථ සහිතය. අසහිතං තෙ නුඹේ වචන අනර්ථකරය. ආචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං නුඹ යමක් ඉතා දිගුකලක් ප්‍රගුණ කළේ ද එය මාගේ වාදයට පැමිණීමෙන් නැවතුණි. වැනසුණි. ආරොපිතො තෙ වාදා නුඹ මත්තෙහි මගේ දොස් ආරෝපණය කරන ලදී. චර වාදප්පමොක්ඛාය බත් මුලක් ගෙන, ඒ ඒ තැනට ගොස් වාදයෙන් මිදෙනු සඳහා උත්තර සොයමින් හැසිරෙව. වෙහෙසව. නැතහොත් මවිසින් නගන ලද දෝෂයන්ගෙන් තමා මුදවා ගනුව. පහොසි ඉදින් හැක්කේ නම් (සමත් වේනම්).

ආවෙඨියාය ආවෙඨිතං වෙළා වැලැක්වීම. නිබ්බෙඨියාය නිබ්බෙඨිතං දොසින් මිදීමෙන් නිදහස් වීම. ඡෙදනෙන ඡෙදනං මේ ආදී වචනයන්ගේ අර්ථ ඉහත කී ක්‍රමයෙන් ගෙන සුදුසු පරිදි යෙදිය යුතුයි.

විසෙනි කත්‍වා කෙලෙස් වශයෙන් විනාශ කර, කිං ලභෙථ ප්‍රතිමල්ලවයා කුමක් ලබන්නේද? පසූර යනුවෙන් ඒ පරිබ්‍රාජකයාට අමතයි. යෙසීධ නත්‍ථි මේ ගාථාවෙහි නිද්දේසයේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටමය.

පවිතක්කං ‘මට ජය ඇතිවන්නේ ද?’ ආදී වශයෙන් විතර්ක කරනුයේ ධොනෙන යුගං සමාගමා නැතිකළ කෙලෙස් ඇති බුදුරදුන් සමග යුද්ධයට වාදයට පැමිණියෙහිය. නහිත්‍වං සක්ඛසි සම්පයාතවෙ සිංහයන් සමග යුද්ධයට ආ සිවලෙකු මෙන් නුඹ වාදාරෝපණය කිරීමට තබා මාගේ සමීපයටවත් ඒමට නොහැකි වන්නෙහිය.

මනො යනු නිද්දේස පදයේ උදෙසීමයි. යං චිත්තං චිත්‍ර විචිත්‍ර බැවින් ‘චිත්ත’ නම් වේ. අරමුණ මනිනු ලබන්නේ, අරමුණ දන්නේනුයි ‘මාන’ නම් වේ. මානසං මනසමය. ‘අන්තළික්ඛ චරොපාසො ය්වායං චරති මානසො’ යන මෙහි මන සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මය ‘මනස’ නම් වේ.

කථංහි භගවා තුය්හං සාවකො සාසනෙ රතො, අප්පත්තමානසො සෙක්ඛො කාලං කයිරා ජනෙසුතා

යන මෙහි ‘මානස’ යනුවෙන් අර්හත්වය අදහස් කරන ලදී. මෙම සූත්‍රයේ ‘මන’ යන්නම ‘ස’ ව්‍යඤ්ජනය යොදා වැඩිකිරීම් වශයෙන් ‘මානසං’ යනුවෙන් යොදන ලදී.

හදයං යනු සිතයි. ‘චිත්තං වා තෙ ඛිපිස්සාමි හදයං වා තෙ ඵාලෙස්සාමි’ යන මෙහි පපුව ‘හදයං’ යන්නෙන් අදහස් විය. ‘හදයා හදයං මඤ්ඤෙ අඤ්ඤාය තච්ඡතී’ යන මෙහි හදයං යනු සිතයි. ‘වක්කං හදයං’ යන මෙහි හෘදය වස්තුව අදහස් වේ. මෙහිදී සිතම අභ්‍යන්තර අර්ථයෙන් හදයං යැයි කී යන ලදී. එයම පාරිශුද්ධාර්ථයෙන් පණ්ඩරං වේ. භවංග සිත සඳහා මෙය කියන ලදී. එනිසා කියන ලදී. ‘මහණෙනි, මේ සිත ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රභාස්වරය. එය ආගන්තුක කෙළෙසුන්ගෙන් කිළිටි වේ’ යනුයි. ඒ අකුසලයන්ගෙන් නික්මුණු බැවින් ගංගා නම් ගඟෙන් නික්මෙන අතු නදී ‘ගංගා’ නම් වන මෙන් ද ගෝධාවරී ගඟින් නික්මෙන ගංගා ‘ගෝධාවරී’ නම් වන මෙන්ද ‘පණ්ඩර’ යැයි කියන ලදී.

මනො මනායතනං මෙහි දී මනෝ ග්‍රහණය මනස් ආයතනය බව දක්වයි. එහෙයින් මෙය දක්වයි. මෙහිදී දේවායතනය මෙන් මනසේ ආයතනය මනායතන වූයේ යැයි නොගත යුතුයි. එහෙයින් මනසම ආයතන වූයේනුයි මනායතන නම් වේ. මෙහි දී නිවාසනර්ථයෙන්, ආකාරාර්ථයෙන්, සමෝසරණාර්ථයෙන්, සංජාතිදේශාර්ථයෙන් හා කාරණාර්ථයෙන් මනස ආයතනයකැයි දතයුතුයි. ඒ එසේමැයි. ලෝකයේ ‘ඉස්සරායතන වාසු දේවායතන’ ආදියෙහි නිවාස අර්ථයෙන් ආයතන යැයි කියනු ලැබේ. ‘සුවණ්ණායතනං රතනායතනං’ ආදියෙහි ආකාරාර්ථයෙන් යෙදී ඇත. සාසනයෙහි වනාහි ‘මනොරමෙ ආයතනෙ සෙවන්ති නං විභංගමා’ ආදියෙහි සමොසරණාර්ථයෙන් ද ‘දක්ඛිණාපථො ගුන්නං ආයතනං’ යනාදියෙහි සඤ්ජාති දේශාර්ථයෙන් ද ‘තත්‍ර තත්‍රෙව ගුන්නං ආයතනං’ යනාදියෙහි සඤ්ජාති දේශාර්ථයෙන් ද කරණාර්ථයෙන් ද ආයතන යන්න යෙදී ඇත. මේ සූත්‍රයේ දී සඤ්ජාති දේශාර්ථයෙන් ද සමෝසරණාර්ථයෙන් ද කාරණාර්ථයෙන් ද යන අර්ථ තුනෙහි ‘ආයතන’ යන්න යෙදීම සුදුසුය.

ස්පර්ශාදී ධර්මයෝ මෙහි හටගනිත්නුයි සඤ්ජාති දේශාර්ථයෙන් මෙය ආයතන නම් වේ. බාහිර රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශාදී අරමුණු ස්වභාවයෙන් ම මෙහි බැසගනුයේය යන අරුතින් සමෝසරණාර්ථයෙන් ද ආයතනයක් වේ. ස්පර්ශාදීන්ගේ සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යාර්ථයෙන් ඊට කාරණ වූ බැවින් කාරණාර්ථයේද ආයතනයකැයි දතයුතුයි. මනින්‍ද්‍රියං යන්නෙහි අර්ථය ඉහත කී පරිදිමය.

දැනගන්නේනුයි විඤ්ඤාණ නම් වේ. විඤ්ඤාණයම ස්කන්ධ වූයේනුයි විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධො වේ. එහි රාශි ආදී වශයෙන් අර්ථය දතයුතුයි. ‘මහා උදකක්ඛන්‍ධොත්‍ථෙව සංඛං ගච්ඡති’ මෙහි දී රාශි අර්ථයෙන් ඛන්‍ධ යැයි කියන ලදී. ‘සීලක්ඛන්‍ධ සමාධික්ඛන්‍ධ’ ආදියෙහි ගුණ අර්ථයෙන් ද ‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්‍ධ’ යන මෙහි ප්‍රඥප්ති මාත්‍ර අර්ථයෙන් ද ඛන්‍ධ යන්න යෙදී ඇත. මෙහිදී වනාහි රදළ්හාර්ථයෙන් ඛන්‍ධ යැයි කියන ලදී. රාශි අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයේ විඤ්ඤාණය එක් කොටසකි. යම්සේ රුකෙහි එක් කොටසක් සිඳින විටද ‘ගස කපයි’ යනුවෙන් වහරන්නාක් මෙන් විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයේ එක් කොටසක් වූ එකම විඤ්ඤාණය ආරෝපිත අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය යැයි කියන ලදී.

තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතු ඒ ඵස්සාදී ධර්මයන්ට යෝග්‍ය වූ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුවයි. මේ පදයේ දී එකම සිත මැනීම් අර්ථයෙන් ‘මන’ යනුවෙන් ද විජානන අර්ථයෙන් ‘විඤ්ඤාණ’ යනුවෙන් ද ස්වභාවාර්ථයෙන් හෝ නිස්සත්ත අර්ථයෙන් ‘ධාතූ’ යැයි නම් තුනකින් කියන ලදී.

යුගසමාගමං එක් ප්‍රහාරයෙන් ම සමාගනත්‍වා පැමිණ යුගග්ගාහං ගණ්හිත්‍වා තරගයට ඒම, වාදයට ඒම ගෙන. සාකච්ඡං සමාපජ්ජිතුං එක්ව, සමග කථාවට අදක්‍ෂ බවට හේතු කාරණා දැක්වීම සඳහා තං කිස්ස හෙතු පසූරො පරිබ්බාජකො හීනො යනාදිය කියන ලදී. සොහි භගවා අග්ගොච අසමසයන්ට අග්‍ර වූ බැවින්, අසමාන ප්‍රඥා ඇති බැවින් අග්‍ර වෙති. සෙට්ඨො ච සියලු ගුණයන්හි සමානයකු නැති අර්ථයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. මොක්ඛො ච සවාසනා සකල ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් මෝක්‍ෂයටද පත්වූහ. උත්තමො ච තමාට උතුම් වූවකු නැති හෙයින් උතුම් වෙති. පවරො ච සියලු ලෝකයා විසින් ප්‍රාර්ථනා කළයුතු බැවින් ප්‍රවර වෙති. මත්තෙන මාතංගෙන ත්‍රිමදගලිත හස්තියකු විසින්.

කොත්‍ථුකො කණ සිවලා සීහෙන මිගරඤ්ඤා සද්ධිං කේශර සිංහ මෘගරාජයකු සමග තරුණකො පැටවෙක් ධෙනුපකො කිරිබොන උසභෙන මංගල සම්මත (මොල්ලිය ඇති) වෘෂභයෙකු සමග. චලක්කුනා සද්ධිං සෙලවෙන මොල්ලිය සමග ධංකො කපුටා. ගරුළෙන වෙනතෙය්‍යෙන සද්ධිං මෙහි ගුරුළු නම් ජාති නාමයයි. වෙනතෙය්‍ය නම් ගෝත්‍ර නාමයයි. චණ්ඩාලො යනු අධම සැඩොලා. චක්කවත්තිනා සිවු දිවයිනටම අධිපති සක්විති රජු සමග පංසු පිසාචකො කැලිකසළ ගොඩවල උපන් යක්‍ෂයා ඉන්‍දෙන දෙවරඤ්ඤා සද්ධිං ශක්‍ර දිව්‍ය රාජයා සමග. සො හි භගවා මහා පඤ්ඤො ආදී පද හය ද ඉහත විස්තර කරන ලදී. එහි පඤ්ඤා පභෙදකුසලො තමාගේ අනන්ත විකල්ප ඇති ප්‍රඥා ප්‍රභේදයෙහි දක්‍ෂ වූ. පභින්න ඤාණො අනන්ත ප්‍රභේදයට පත් ඤාණය. මේ ප්‍රඥා ප්‍රභේදයෙහි දක්‍ෂභාවය ඇති කල්හි, ඒ ප්‍රඥාවන්ගේ අනන්ත වූ ප්‍රභේද දැක්වීය. අධිගත පටිසම්භිදො ලබන ලද අග්‍ර වූ පිළිසිඹියාපත් ඤාණ ඇති වතුවෙසාරජ්ජපත්තො සතර විශාරද ස්වභාව සංඛ්‍යාත ඤාණයන්ට පැමිණි. එය මෙසේ කියන ලදී,

‘සම්මා සම්බුද්ධ යැයි ප්‍රතිඥා කරන්නා වූ නුඹ විසින් මෙනම් ධර්ම අවබෝධ නොකරන ලද්දෙහි යැයි මෙහිලා ඒකාන්තයෙන් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් හෝ ලෝකයෙහි කිසිවෙක් හෝ කරුණු සහිතව මා හට ප්‍රතිචෝදනා නගන්නේය යන මේ කාරණය, මහණෙනි, මම නො දකිමි. මහණෙනි, මම මේ කාරණය නොදක්නෙම්,

ක්‍ෂේමයට පැමිණියෙම්, නිර්භය බවට පැමිණියෙම්, විශාරද බවට පැමිණියෙම් වාසය කරමි. ක්‍ෂීණාශ්‍රව වූයේ යැයි ප්‍රතිඥා කරන නුඹ විසින් මේ ආශ්‍රව ක්‍ෂය නොකරන ලද්දෙහි යැයි -පෙ- මාර්ගඵලයට අන්තරායකර යම් ධර්මයක් නුඹ විසින් දෙසන ලද ද, ඒ ධර්ම සේවනය කරන්නාට අන්තරායක් නොවන්නේය -පෙ- තොප විසින් යම් අර්ථයක් පිණිස ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේනම් ඒ ධර්මය, ඊට අනුව පිළිපදින්නාගේ මනාව දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස හේතු නොවන්නේ ය යන මෙකරුණෙහිලා ඒකාන්තයෙන් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් හෝ දෙවියෙක් හෝ මාරයෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් හෝ ලෝකයෙහි වෙනත් කිසිවෙක හෝ කරුණු සහිතව මා හට ප්‍රතිචෝදනා නගන්නේය යන මේ කාරණය මහණෙනි, මම නොදනිමි. මහණෙනි, මම මේ කාරණය නොදක්නෙම්, ක්‍ෂේමයට පැමිණියෙම්, නිර්භය බවට පැමිණියෙම්, විශාරද බවට පැමිණියෙම් වාසය කරමි.’

දසබලධාරී දසබලයක් ඇත්තේනුයි තථාගතයෝ දසබල නම් වෙති. දසබලයන්ගේ බලය ‘දසබල බල’ නම් වේ. ඒ දසබල බලයන් දරන්නේනුයි දශබලධාරී’, ‘දශබල ඤාණ බලධාරී’ නම් වේ යන අරුතයි. මේ වචනත්‍රයේ අනන්ත ප්‍රභේද ඇති ඤාණයන්ගේ ප්‍රභේද මුඛ මාත්‍රය ම දක්වන ලදී. එයම ප්‍රඥා යෝග වශයෙන් අභිමංගල සම්මත අර්ථයෙන් පුරිසාසභො වේ. සන්ත්‍රාස නොවන අරුතින් පුරිසසීහො වේ. මහත් වූ අර්ථයෙන් පුරිසනාගො වේ. දැනගන්නා වූ අර්ථයෙන් පුරිසාජඤ්ඤො වේ. ලෝකයේ කටයුතු නම් ගැල උසුලන අර්ථයෙන් පුරිසධොරය්හො වේ.

ඉන් අනතුරුව තේජාදී අනන්ත ඤාණයෙන් ලැබූ ගුණ විශේෂ දක්වනු කැමතිව, ඒ තේජාදී ධර්ම අතරින් අනන්ත වූ ඤාණයේ මූලික බව දක්වමින් අනන්ත ඤාණ ඇත්තේ යැයි පවසා ‘අනන්ත තේජො’ යනාදිය කියන ලදී. එහි අනන්ත ඤාණො ගුණ වශයෙන් ද ප්‍රභා වශයෙන්ද කෙළවරක් නැති ඤාණය. අනන්ත තෙජො හික්මවිය යුතු ජන සන්තානයේ මොහඳුර දුරු කිරීමෙන් අනන්ත ඤාණ තේජස් ඇති. අනන්ත යසො ප්‍රඥා ගුණයෙන් ම ලෝකත්‍රයෙහි පතළ අනන්ත වූ කීර්ති ඝෝෂාව. අඩ්ඪො ප්‍රඥා ධන සමෘද්ධියෙන් සමෘද්ධිමත් වූ. මහද්ධනො ප්‍රඥා ධනවන්තයා විසිනුදු මහත් වූ ප්‍රභාවෙන් මහත්ව පැවතියා වූ ප්‍රඥා ධනය මොහුට ඇත්තේනුයි මහද්ධනො ‘මහාධනො’ යන පාඨයද යෙදේ. ධනවා පැසසිය යුතු ප්‍රඥා ධන ඇති හෙයින්, නිත්‍ය යුක්ත ප්‍රඥා ධන ඇති හෙයින්, අතිශය ස්වභාවයෙන් ප්‍රඥා ධන ඇති හෙයින් ධනවත්හ. මේ ත්‍රිවිධ අර්ථයෙහි මේ වචනය ශබ්ද විද්‍යාව දන්නෝ කැමති වෙති.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආත්මාර්ථ සාධනය ප්‍රඥා ගුණයෙන් දක්වා නැවත ඒ ප්‍රඥා ගුණයෙන්ම ලෝකාර්ථ සුභසිද්ධිය දක්වනුයේ, නෙතා යනාදිය කියන ලදී. එහි හික්මවීමෙන් සසර නම් වූ භයංකර ස්ථානයෙන් ජනයා මුදවා නිවන නම් ක්‍ෂේම ස්ථානයට පමුණුවන හෙයින් නෙතා වේ. එහි දර්ශන කාලයෙහි ම සංවර විනය, ප්‍රහාණ විනය වශයෙන් හික්මවිය යුත්තන් විනෙතා (හික්මවන්නේය) ධර්මදේශනා කරන කාලයෙහි මෙසේ සැකසංකා සිඳින බැවින් අනුනෙතා වේ. සැක සංකා සිඳ දමා පැණවිය යුතු අර්ථ පණවන හෙයින් පඤ්ඤාපෙතා වේ. එසේ පැනවූ අර්ථ නිශ්චය කරන හෙයින් නිජ්ඣාපෙතා වේ. එසේ නැවත නැවත සිතා බැලූ අර්ථයේ පිළිවෙත් යෙදීම් වශයෙන් පෙක්ඛතා එසේම පිළිපන් ප්‍රතිපත්ති ඵලයෙන් පසාදෙතා වේ. සො හි භගවා යන මෙහි හි කාරය අනතුරුව කියනු ලබන අර්ථයේ හේතු - කාරණා දක්වන නිපාතයකි.

අනුප්පන්නස්ස මග්ගසස උප්පාදෙතා ස්ව සන්තානයේ පෙර නූපන් විරූ අසාධාරණ හේතු වූ, ආර්යමාර්ගය බෝමැඩ මුලදී ලෝක හිතවැඩ සඳහා සිය සන්තානයේ උපදවන ලදහ. අසඤ්ජාතස්ස මග්ගස්ස සඤ්ජන්තො විනේය ජන සන්තානයේ පෙර නොහටගත් ශ්‍රාවක පාරමී ඤාණයට හේතු වූ අග්‍ර මාර්ගය දම්සක් පැවතුම් දෙසුමේ සිට අද දින දක්වාම විනේයජන සන්තානයේ උපදවන ලදහ. ශ්‍රාවක වෙනේය ජනයාගේ සන්තානයේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාළ වචනයෙන්ම ආර්ය මාර්ගය ඉපදවීම නිසාත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සඤ්ජන්තො නම් වන සේක. අනක්ඛාතස්ස මග්ගස්ස අක්ඛාතා අෂ්ට ධර්ම සමන්නාගත වූවන්ගේ අවබෝධය සඳහා, විවරණ දී පෙර නොකී විරූ පාරමිතා මාර්ගයේ ‘බුද්ධ වන්නේය’යි යන විවරණ දීම් පමණකින්ම හෝ බෝධි මූලයේ ඉපිදවිය යුතු වූ ආර්ය මාර්ගය දක්වන ලදහ. මේ න්‍යාය තනි තනිව නිවන් දකිනු රිසි බෝසත්වරුන්ගේ විවරණ දීමෙහි ද ලැබෙන්නේමය. මග්ගඤ්ඤූ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණා වශයෙන් තමා විසින් උපදවන ලද ආර්ය මාර්ගය දන්නා වූ. මග්ගවිදූ විනේය ජන සන්තානයේ ඉපිදවිය යුතු ආර්ය මාර්ගයේ දක්‍ෂ වූ. මග්ග කොවිදො බෝසත්වරුන්ට කිවයුතු මාර්ගයේ විචක්‍ෂණයහ. නැතහොත් අභිසම්බෝධි ප්‍රතිපත්තියේ නිරත හෙයින් මග්ගඤ්ඤූ වේ. පසේ බුදු ප්‍රතිපත්තිය මග්ගවිදූ වේ. ශ්‍රාවක බෝධි ප්‍රතිපත්තිය මග්ගකොවිදො වේ. නැතහොත්,

‘මේ ආර්යමාර්ගය කරණ කොටගෙන (සතර) ඕඝ පෙර තරණය කළහ. (අනාගතයෙහි) තරණය කරන්නාහ. (වර්තමානයෙහි) තරණය කරති’

යන වචනය අනුව යෝග්‍ය පරිදි, අතීත-අනාගත-වර්තමාන බුදු, පසේබුදු, මහරහත් උතුමන්ට මාර්ග වශයෙන් ද ශූන්‍යතා නිමිත්ත අප්‍රණිහිත මාර්ග වශයෙන් ද, උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපචිතඤ්ඤූ නෙය්‍ය පුද්ගලයන්ට මාර්ග වශයෙන් ද යථා ක්‍රමයෙන් මෙහි අර්ථ යෝජනාව කරති. මග්ගානුච පනස්ස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිය මගම යමින් මෙහි ච ශබ්දය හේතු අර්ථයේ නිපාතයකි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මාර්ග උපදවන ගුණයන්ගේ අවබෝධයට හේතුව කියන ලද්දේ වෙයි. පන ශබ්දය කරන ලද අර්ථයේ නිපාතයකි. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද ආර්ය මාර්ග කාරණය කියන ලදී. පච්ඡා සමන්නාගතා පළමුව ශීලාදී ගුණයන් අනුව ගිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පසුපස ශීලාදි ගුණයෙන් යුක්ත වූ මෙසේ (සැරියුත් මහ) තෙරුන් වහන්සේ නූපන් ආර්ය මාර්ගය උපදවන්නේය’ යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ශීලාදී ගුණ අර්හත් මාර්ගය නිසාම පැමිණි බැවින් අර්හත් මාර්ගයම ඇසුරු කරගෙන ගුණ කථනය කරන ලදී.

ජානං ජානාති දැනගත යුත්ත දැනගනියි. පඤ්චනෙය්‍ය පථයන්හි යමක් සර්වඥතා ඥානයෙන් දතයුතුද එය ප්‍රඥාවෙන් දැනගනී යන අර්ථයයි. පස්සං පස්සති සියල්ල දක්නා හෙයින් දැකිය යුත්ත දකියි. ඒ ඤාණපථයම ඇසින් දුටුවාක් මෙන් ප්‍රඥා ඇසින් දකියි යන අරුතයි. නැතහොත් ඇතැමෙක් විපරීත වූ දෙයක් ගනුයේ ඒ පිළිබඳව නොදනියි. දකිනුයේ ද එය යථාර්ථවත්ව නොදකියි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ නොවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි යථා ස්වභාවය අවබෝධ කරගනුයේ දැනගත යුතු දහම් දැනගන්නේමය. දැකිය යුතු දහම් දකින්නේමය. උන්වහන්සේ දර්ශනයට පරිණායකයකු වූ බැවින් චක්ඛුභූතො ය. දැනගන්නා ලදී අරුතින් ඤාණභූතො ය. විපරීත නොවූ ස්වභාවාර්ථයෙන් පර්යාප්ති ධර්මය පවත්වන හෙයින් හදවතින් සිතා වදනින් නික්මුණු ධර්මය වූ හෙයින් ධම්මභූතො ය. ශ්‍රේෂ්ඨාර්ථයෙන් බ්‍රහ්මභූතො ය. නැතහොත් ඇසක් මෙන් වූයේනුයි ධම්මභූතො ය. බ්‍රහ්මයකු මෙන් වූයේනුයි බ්‍රහ්මභූතො ය. ඒ තථාගතයෝ ධර්මය දෙසූ හෙයින් හෝ පැවැත්වූ බැවින් (ධර්මයේ නිර්මාපකයා) වත්තා වේ. නානාප්‍රකාරයෙන් දෙසූ හෙයින් ද වූ බැවින් ද පවත්තා වේ. අර්ථය ගෙනහැර දක්වන හෙයින් නින්නෙතා වේ. අමාමහ නිවන අවබෝධ කරවනු සඳහා ප්‍රතිපත්ති දේශනා කරන හෙයින් හෝ නිවන ප්‍රකාශවන ධර්ම දේශනාවෙන් අමාමහ නිවනට සත්ත්වයන් පමුණුවන හෙයින් අමතස්සදාතා වේ. ලෝකෝත්තර ධමය උපදවන ලද බැවින්, හික්මවිය යුත්තන්ට ගැලපෙන අයුරින් සුවසේ ලෝක්කෝත්තර දහම් දීමෙන් ද ධර්මයෙහි ඉසුරු බව, ප්‍රධානත්වය පවත්වන්නේ නුයි ධම්මස්සාමි වේ. තථාගත පදය ඉහතින් විස්තර කර ඇත.

දැන් ජානං ජානාති ආදී වශයෙන් කියන ලද ගුණ, සර්වඥතා ඥානයෙන් විශේෂ කර දක්වනු කැමතිව සර්වඥත්වය ප්‍රකට කරවමින් නත්‍ථි යනාදිය කියන ලදී. මෙසේ වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට, පාරමිතාවගේ පින් ඵල බලමහිමයෙන් නිපන් අර්හත් මාර්ග ඤාණයෙන් සියලු ධර්මයන්හි වාසනා ගුණ සහිත මෝහය නැසූ බැවින් මුලා නොවී සියලු දහම් දැනගත් බැවින් අඤ්ඤාතං නොදන්නා දෙයක් නම් නැත. එසේම සියලු දහම් මසැසින් මෙන් නැණ ඇසින් (නුවණැසින්) දක්නා ලද බැවින් අදිට්ඨං නොදුටුවක් නම් නැත. ඤාණයෙන් සම්බුද්ධත්වයට පැමිණි හෙයින් අවිදිතං නොදත් දෙයක් නම් නැත. නොමුළාව සාක්‍ෂාත් කරගැනීමෙන් සාක්‍ෂාත් කරගත් බැවින් අසච්ජිකතං (සාක්‍ෂාත් කරනොගත් දෙයක්) නම් නැත. නොමුළා ප්‍රඥාවෙන් ස්පර්ශ කරන ලද බැවින් ප්‍රඥාවෙන් අඵස්සිතං නම් නැත. (ස්පර්ශ නොකළ දෙයක්) නම් නැත. ප්‍රත්‍යුත්පන්න (වර්තමාන) කාලය හෝ ධර්මය හෝ,

පච්චුපන්නං යනු වේ. උපාදාය රැගෙන, ඇතුළත් කර යන අරුතයි. උපාදාය වචනයෙන් ම කාල විනිර්මුක්ත නිවණ ද ගන්නා ලද්දේමය. අතීතාදී වචන ද නත්‍ථි ආදී වචනයෙන් හෝ ‘සබ්බෙ’ යනාදී වචනවලින් හෝ ගටා අර්ථ ගතයුතුයි. සබ්බෙ ධම්මා සියලු සංඛත අසංඛත ධර්ම එකතුව. සබ්බාකාරෙන සියලු ධර්මයන් අතර එක් එක් ධර්මයෙක්හි අනිත්‍යාකාරය සියලු ආකාරයක් එක්කර ගැනීම යි. ඤාණමුඛෙ ඤාණයට අභිමුඛයේ (ඉදිරියේ). ආපාථං ආගච්ඡන්ති රැස්වීමට පැමිණෙති. ‘ජානිතබ්බ’ යන පදය ‘ඤෙය්‍ය’ යන පදයේ අර්ථ විවරණය සඳහා කියන ලදී.

අත්තත්‍ථො වා යනාදියෙහි ‘වා’ ශබ්දය සමුච්චයාර්ථයේ යෙදේ. අත්තත්‍ථො යනු ආත්මාර්ථයයි. තමාගේ යහපතයි. පරත්‍ථො යනු සෙසු තුන් ලෝකයාගේම යහපත. උභයත්‍ථො තමාගේ ද අනුන්ගේ ද යනුවෙන් එක්වරම මේ දෙපිරිසේම යහපත සැලසීම. දිට්ඨධම්මිකො දුටු දහමෙහි නියුක්ත, මෙලොව ප්‍රයෝජන දෙන අර්ථය. පරලොව නියුක්ත, පරලොව ප්‍රයෝජන ඇති සම්පරායිකො වේ. උත්තාතො යනාදියෙහි ව්‍යවහාර වශයෙන් කිවයුතුය. සුවසේ වැටහෙන හෙයින් උත්තානො වේ. ව්‍යවහාරය ඉක්මවා පැවතිය යුතු, ශූන්‍යතා ප්‍රතිසංයුක්ත දුකසේ අවබෝධ කරගත යුතු හෙයින් ගම්භීරො ලොකුත්තරො වේ. අතිශයින් ආර්ය මාර්ගයේම පවතින හෙයින් ගූළ්හො වේ. අනිත්‍යාදී මෝහ ඝනාන්ධකාරයෙන් වැසුණු හෙයින් පටිච්ඡන්නො වේ. අල්ප වූ ව්‍යවහාරයෙන් කැමති පරිදි නොගෙන අදහසට පැමිණවිය යුතු හෙයින් නෙය්‍යාර්ථයෙන් නෙය්‍යො වේ. බහුල ව්‍යවහාරයෙන් කිවයුතු වචන මාත්‍රයෙන්ම අදහසට පැමිණ වූ හෙයින් නීත වේ. ඉතා පිරිසිදු සීල සමාධි විදර්ශනා අර්ථ ඇති, තදංග විෂ්කම්භන අර්ථයෙන් වරදින් මිදුණු හෙයින් අනවජ්ජො වේ. කෙලෙස් සහමුලින් සිඳ දැමීමෙන් ආර්ය මාර්ගාර්ථයෙන් නික්කලෙසො වේ. කෙලෙසුන්ගෙන් පිරිසිදු කරන බැවින් ආර්ය ඵල අර්ථයෙන් වොදානො වේ. සංඛත, අසංඛත ධර්මයන්හි අග්‍ර ධර්ම වන බැවින් නිර්වාණය පරමාර්ථයයි. පරිවත්තති යනු බුද්ධ ඤාණයට විෂය වන හෙයින් බාහිර නොවූ හෙයින්, බුද්ධ ඤාණය තුල පැතිරී හෝ හාත්පස හෝ අලංකාර කර හෝ විශේෂයෙන් පවතීනුයි පරිවත්තතියි.

සබ්බං කාය කම්මං ආදියෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඤාණ විෂයතාව දක්වයි. ඤාණානු පරිවත්තති ඤාණය අනුව පවතියි. ඤාණ විරහිතව නොපවතියි යන අර්ථයයි. අප්පතිහතං නිරාවරණතාව දක්වයි. නැවත සර්වඥත්වය උපමාවකින් දක්වනු කැමතිව යාවතකං යනාදිය කියන ලදී. එහි දතයුතුයැයි ඤෙය්‍යං, දතයුතු දෙය අවසානයට ම, කෙළවරටම දත් බැවින් ඤෙය්‍ය පරිවන්තිකං. අසර්වඥයන්ට වනාහි ඤෙය්‍යාවසානයක් නම් නැත. ඤාණ පරියන්තිකං යනාදියෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි. පළමු යුගලයෙහි පැවසූ අර්ථයම මේ යුගලයෙන් විශේෂ කර දැක්විණි. තෙවැනි යුගලයෙන් ප්‍රතිශේෂ වශයෙන් වලක්වා දැක්වීය. මෙහි ද ඤෙය්‍ය ඤාණයට පථ වන බැවින් ඤෙය්‍ය පථො. අඤ්ඤමඤ්ඤ පරියන්තට්ඨායිනො ඤෙය්‍ය ද ඤාණය ද ඔවුනොවුන් මැඩපවත්වා සිටීමෙන්, ඔවුනොවුන්ගේ කෙළවරෙහි සිටින ස්වභාවයෙන්.

ආවජ්ජන පටිබද්ධා. මනෝද්වාරාවර්ජනයට අයත් සිත ආවර්ජිතයට අනතුරුව ම (වහාම) දැනගනියි යන අර්ථයයි. ආකංඛන පටිබද්ධා රුචියට අයත්ය. ආවර්ජනයට අනතුරුව ජවන ඤාණයෙන් දැනගනියි යන අර්ථයයි. සෙසු නිද්දේස පද මේ දෙපදයේ සුදුසු පරිදි අර්ථ ප්‍රකාශනයට කියන ලදී. ආසයං ජානාති මෙහි ආසය යනු සිතේ පවත්නා ආකාරයයි. කාමාදියෙන් හෝ නෙක්ඛම්මාදියෙන් හෝ වඩන ලද මිච්ඡාදිට්ඨි හෝ සම්මාදිට්ඨි සන්තානයට මේ තවත් වචනයකි. ඒ සන්තානයේ රහසිගතව, අප්‍රකටව පවතීනුයි අනුසයා බලවත් වූ කාමරාගාදියට මේ තවත් නමකි. අනුසයං ජානාති අනුසය කථාව ඉහත කියන ලද පරිදිමය.

චරිතං යනු පෙර කරන ලද කුසලයන්ගේ කුසල කර්ම. අධිමුත්තිං කුසලයේ හෝ අකුසලයේ හෝ පවතින සිත අත්හැරීම. අප්පරජක්ඛෙ යනු ප්‍රඥාමය වූ ඇසෙහි අල්ප වූ රාගාදී රජස් මොවුන්ට ඇත්තේනුයි අප්පරජක්ඛ නම් වේ. නැතහොත් අල්ප වූ රාගාදී රජස් මොවුන්ට ඇත්තේනුයි අපරජක්ඛ නම් වේ. මහාරජක්ඛෙ යනු ඤාණමය ඇසෙහි මහත් වූ රාගාදී රජස් ඇත්තේනුයි මහාරජක්ඛ නම් වේ. නැතහොත් මහත් වූ රාගාදී රජස් මොවුන්ට ඇත්තේනුයි හෝ මහා රජක්ඛ නම් වේ. තික්ඛින්‍ද්‍රියෙ මුදින්‍ද්‍රියෙ තියණු වූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රිය මොවුන්ට ඇත්තේනුයි තික්ඛින්‍ද්‍රිය නම් වේ. මෘදු වූ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රිය මොවුන්ට ඇත්තේනුයි මුදින්‍ද්‍රිය නම් වේ. ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ සුන්දර වූ ශ්‍රද්ධාදී ආකාර කොට්ඨාස මොවුන්ට ඇත්තේනුයි ‘ස්වාකාර’ නම් වේ. නින්දිත, ගරහිත, අශ්‍රද්ධාදී ආකාර කොට්ඨාසයෝ මොවුන්ට ඇත්තේනුයි ‘ද්වාකාර’ නම් වේ. සුවිඤ්ඤා පයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ යමෙක් කියූ කාරණය සළකා බලත් ද සුවසේ අවබෝධ කරගැනීමට හැකිවෙත් ද ඔවුහු ‘සුවිඤ්ඤාපය’ නම් වේ. ඊට විරුද්ධ වූයේ ‘දුවිඤ්ඤාපය’ නම් වේ. භබ්බාභබ්බෙ භබ්බයන්ද අභබ්බයන්ද, ආර්ය ජාතියේ වෙති. උපදිත්නුයි ‘භබ්බ’ නම් වේ. සමීපයේ පවතින හෙයින් වර්තමාන වචනයකි. වන්නෝය. උපදින්නෝය යන අරුතින් ද භබ්බ නම් වේ. ‘බඳුන් වූ’ යන අරුතයි. යමෙක් ආර්ය මාර්ගාවබෝධය ලැබීමට යෝග්‍ය වූ උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත ද ඔවුහු ‘භබ්බ’ නම් වෙති. මෙකී ක්‍රමයට විරුද්ධ වූවෝ ‘අභබ්බ’ නම් වෙති.

සත්තෙ පජානාති යනු රූපාදී අරමුණු එළඹි කල්හි ලග්න වූ (ඇලුණු) සත්ත්වයන් දැනගනියි. සදෙවකො ලොකො, දෙවියන් සහිත වූයේ සදේවක නමි. මාරයා සමග සමාරකො, බ්‍රහ්මයන් සමග සබ්‍රහ්මකො ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සමග සස්සමණ බ්‍රාහ්මණී ප්‍රජාව වූ බැවින් පජා දෙව් මිනිසුන් සමග සදෙවමනුස්සා ‘පජා’ යනු සත්ත්ව ලෝකයාට යෙදුණු තවත් නමකි. මෙහි සදේවක වචනයෙන් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක (මුල්) පහේ දේව සමූහයා අදහස් විය. සමාරක වචනයෙන් සයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයේ දේව සමූහයා අදහස් විය. සබ්‍රහ්ම යන වචනයෙන් බ්‍රහ්ම කායිකාදී ක්‍රම සමූහයා අදහස් විය. සස්සමණ බ්‍රාහ්මණ වචනයෙන් සසුනට සතුරු වූ පසමිතුරු වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ සමූහයා ද සන්සිඳ වූ පවු ඇති, බහා තැබූ පාප ධර්ම ඇති ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණ සමූහයාද අදහස් විය. පජා වචනයෙන් සත්ත්ව ලෝකයාම අදහස් විය. සදෙවමනුස්ස වචනයෙන් සම්මුති දෙවියන් ද අවශේෂ මනුෂ්‍ය සමූහයා ද අදහස් විය. මෙසේ මෙතැනදී යෙදු මුල් පද තුනින් අවකාශ ලෝකයා ද ප්‍රජා වශයෙන් පද දෙකකින් සත්ත්ව ලෝකයාද ගන්නා ලදැයි දතයුතුයි.

මේ තවත් ක්‍රමයකි. ‘සදේවක’ වචනයෙන් අරූපාවචර ලෝක අදහස් වේ. ‘සමාර’ වචනයෙන් කාමාවචර දිව්‍යලෝක අදහස් වේ. ‘සබ්‍රහ්ම’ වචනයෙන් රූපාවචර බ්‍රහ්මලෝක අදහස් වේ. සස්සමණ බ්‍රාහ්මණ ග්‍රහණයෙන් සිවුපිරිස වශයෙන් සම්මුති දෙවියන් සහිතව මනුෂ්‍ය ලෝකයා හෝ අවශේෂ සත්ත්ව ලෝකයා හෝ අදහස් වේ. තවද මෙහිදී සදේවක’ වචනයෙන් උත්කෘෂ්ට පරිච්ඡේදයෙන් සියලුම ලෝකය බුද්ධ ඤාණයෙහි ඇතුලත්ව පරිවර්තනය වන බව දක්වයි. ඉක්බිති මේ වසවත් මාරයා මහානුභාව සම්පන්නය. සදෙව් ලොවෙහි ම ඉසුරුමත් බව (ප්‍රධානත්වය) දරයි. ඔහුත් මේ බුද්ධ ඤාණයෙහි ඇතුලත් වේද, යන විමතිය දුරුකරනු සඳහා ‘සමාරකො’ යැයි කියන ලදී. මේ මහා බ්‍රහ්මයාද මහානුභාව සම්පන්නය. ඔහු එක ඇඟිල්ලෙන් සක්වළ එක් දහසක් ආලෝකමත් කිරීමට සමර්ථ වේ. ඇඟිලි දෙකකින් සක්වළ දෙදහසක් -පෙ- දසැඟිල්ලෙන් සක්වල දස දහසක් ආලෝකය පතුරුවයි. අනුත්තර වූ ධ්‍යාන සමවත් සුවයද විඳියි. කිම මේ මහා බ්‍රහ්මයාත් බුද්ධ ඤාණයට ඇතුලත් වන්නේද? යන විමතිය දුරුකරනු සඳහා ‘සබ්‍රහ්මකො’ යන වදන කියන ලදී. ඉක්බිති මේ බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ, බුදුසසුනට විරුද්ධ වූවෝ වෙත් ද ඔවුහු ද බුද්ධඤාණයේ ඇතුලත් වේද, යන විමතිය දුරුකරනු සඳහා ‘සස්සමණ බ්‍රාහ්මණී පජා’ යැයි කියන ලදී.

මෙසේ උත්කෘෂ්ටයන්ගේ බුද්ධඤාණයෙහි ඇතුලත් වන බව පවසා, අනතුරුව සම්මුති දෙවියන්ද අවශේෂ මනුෂ්‍යයන් ද ගෙන, ඉතා උසස් (උත්කෘෂ්ට) වෙන්කිරීම් වශයෙන් සෙසු සත්ත්ව ලෝකයා ද බුද්ධඤාණයෙහි ඇතුලත්ව පෙරළෙන බව ප්‍රකාශ කරමින් සදේවමනුස්සා යන්න කියන ලදී. මේ දැක්වූයේ මෙහි අනුසන්ධි ක්‍රමයයි. පොරාණාචාර්යවරු මෙසේ කියති. සදෙවකො යනු දෙවියන් සමග අවශේෂ ලෝකයායි. සමාරකො යනු මාරයා සහිත අවශේෂ ලෝකයායි. සබ්‍රහ්මකො බ්‍රහ්මයන් සමග අවශේෂ ලෝකයායි. මෙසේ සියලුම ත්‍රිවිධ ලෝකයට අයත් සත්ත්වයන් තුන් ආකාරයකින්, ත්‍රිවිධ පදයන්හි බහා නැවත දෙපරිද්දෙකින් සංග්‍රහ කරමින් සස්සමණබ්‍රාහ්මණී පජා සදෙව මනුස්සා යි කියන ලදී. මෙසේ මේ පද පහෙන් ඒ ඒ ආකාරයෙන් ත්‍රෛධාතුක බවම හාත්පසින් ගන්නා ලද්දේ වේ.

අන්තමසො උපරිම භාවයෙන් තිමිතිමිංගල යන මෙහි තිමි යනු එක්තරා මත්ස්‍ය වර්ගයකි. තිමියකු ගිලීමට සමර්ථ වූ ඉතා මහත් ශරීර ඇති තිමිංගල නම් මත්ස්‍ය වර්ගයක් ද ඇත. මේ තිමිංගලයකු ද ගිලීමට සමර්ථ වූ යොදුන් පන්සීයක් පමණ වූ ශරීරයක් ඇති නිමිතිමිංගල නම් මත්ස්‍ය වර්ගයක් ද ඇත. මෙහි ජාති ග්‍රහණය නිසා ඒකවචනයෙන් තැබූ බව දතයුතුයි. ගරුළං වෙනතෙය්‍යං යන මෙහි ‘ගරුළො’ යනු ජාති වශයෙන් තැබූ නමයි. ‘වෙනතෙය්‍ය’ යනු ගෝත්‍ර නාමයයි. වෛනතේය ගුරුළු රජහු. පදෙසෙ එක් පෙදෙසක. සාරිපුත්ත සමා සියලු බුදුවරුන්ගේ ධර්ම සේනාපති තෙරුන් වහන්සේ අදහස් කරමින් මෙය කී බව දතයුතුයි. සෙසු ශ්‍රාවකයන් අතර දම් සෙනෙවි තෙරුන්ට සමානයෙක් නම් නැත. එනිසා කියන ලදී. ‘මහණෙනි, මගේ මහා ප්‍රඥා සම්පන්න භික්‍ෂු ශ්‍රාවකයන් අතරින් සාරිපුත්ත අග්‍ර වේ’ යනුයි. අට්ඨකථාවෙහි ද කියන ලදී.

ලොකනාථො ඨපෙත්‍වාන යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පාණිනො, පඤ්ඤාය සාරිපුත්තස්ස කලං නාග්ඝන්ති සොලසිං

ඵරිත්‍වා යනු බුද්ධ ඤාණය සියලු දෙව් මිනිසුන්ගේ ප්‍රඥාවට පැමිණ සිටීම් වශයෙන් ඔවුන් කෙරෙහි ප්‍රඥාව පතුරුවා සිටියි. අභිභවිත්‍වා සියලු දෙව් මිනිසුන්ගේ ද ප්‍රඥාව ඉක්මවා ඒවාට විෂය වූ සියල්ල අභිභවනය කර සිටියි යන අර්ථයයි.

පටිසම්භිදාප්පකරණයෙහි ‘අතිඝංසිත්‍වා’ යි පාඨයක් එයි. හප්පවා, පතුරුවා යන අර්ථයයි. යෙපිතෙ යනාදියෙන් මෙසේ බුද්ධඤාණය පතුරුවා අභිබවා සිටීමට ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කාරණා දක්වයි. එහි පණ්ඩිතා යනු පාණ්ඩිත්‍යයෙන් යුක්ත වූ. නිපුණ සියුම්, තියුණු බුද්ධියකින්, සියුම් අර්ථාන්තරයන්හි විනිවිද යෑමට සමත් වූ. කත පරප්පවාදා අනුන්ගේ වාදයන් දැනීම මෙන්ම අනුන් සමග කරන ලද වාදයන්හි පළපුරුදු බව ඇති. වාලවෙධිරූපා වල්විදුනා දුනුවායන් සමවූ. වොහින්‍දන්තා මඤ්ඤෙචරන්ති පඤ්ඤාගතෙන දිට්ඨිගතානි ‘ඉතා සියුම් කෙස් රොදට විදින්නාක් මෙන් අනුන්ගේ දෘෂ්ටි ගමනයත් තමාගේ ප්‍රඥා ගමනයෙන් බිඳින්නාක් මෙන් හැසිරෙති’ යන අර්ථයයි. නැතහොත් ‘ගූථගතං මුත්තගතං’ යනාදියෙහි මෙන් ප්‍රඥාව වූයේ ම පඤ්ඤාගතං වේ. දෘෂ්ඨිය වූයේ දිට්ඨගතානි. පඤ්හෙ අභිසංඛරිත්‍වා අභිසංඛරිත්‍වා ප්‍රශ්න දෙපදයක්, තුන්පදයක්, සිවුපදයක් ලෙස සකසාගෙන, ඒ ප්‍රශ්නයන්ගේ ඉතා බහුල භාවයෙන් සියල්ල සංග්‍රහ කරනු සඳහා දෙවරක් කියන ලදී. ගූළ්හානි ච පටිච්ඡන්නානි ච අත්‍ථජාතානි ච යනු සෙසු පාඨයයි. ඔවුන්ගේ හික්මීම දැක, ‘තමා විසින් සකසාගෙන ආ පන විචාරත්වා’යි බුදුහු අවසර දෙන සේක. ඒ අවසරයෙන් ඔවුහු ප්‍රශ්න විමසති. සෙස්සන්ට තම ප්‍රශ්න ඇසීමට අවසරයක්වත් නොදී, බුදුහු ඔවුන් පැමිණිවිටම ධර්මය දේශනා කරන සේක. එනිසා කියන ලදී –

‘අපි ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් වෙත ගොස් මේ ප්‍රශ්නය විමසන්නෙමු. එසේ ඇසුවා වූ අපගේ ප්‍රශ්නය ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයෝ මෙසේ විසඳති. එවිට අපි ඔහුට මෙසේ වාද ආරෝපණය කරන්නෙමු. ඉදින් මෙසේ පිළිතුරු දුනහොත් ඔහුට විරුද්ධව මේ ආකාරයෙන් අපි වාදාරෝපණය කරන්නෙමු’ යනුවෙන් අන්‍යාගමිකයෝ මුලදීම ප්‍රශ්න හා පිළිතුරු සකස් කරගනිති. මෙසේ සකසාගත් ප්‍රශ්න රැගෙන ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් වෙත යන ඔවුන් පිළිගන්නා බුදුපියාණෝ, දැහැමි කථාවෙන් ඔවුන්ට කරුණු දක්වති. සමාදන් කරවති. උත්තේජනයක් ඇතිකරති. සතුටට පත්කරති. මෙසේ ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් විසින් කරුණු දක්වන ලද, සමාදන් කරවන ලද, උත්තේජනයට පත්කරන ලද, සතුටට පත්කරන ලද ඔවුහු සකසාගෙන ආ එකදු ප්‍රශ්නයක්වත් ගෞතමයන්ගෙන් නො අසති. එහෙයින් වාදාරෝපණය කිරීමක් කෙසේ සිදුවේද? ඔවුහු ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවක බවට පැමිණෙති.’ එනිසා ඇතැම්හු ප්‍රශ්න නො අසති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස් මැද සිට ධර්මදේශනා කරන සේක්, එම පිරිසේ අදහස් බලන සේක. ඉදින් එවිට ‘මේ පඬිවරු සැඟවුණු රහසිගත ප්‍රශ්නයක් ඔඩොක්කුවේ තබාගෙන පැමිණියහ’යි දකින්නේ නම්, ඔවුන් මුවින් නොවිචාරණ ලද්දේම, ප්‍රශ්න විචාරීමේ දෝෂ මෙපමණකි. විසඳීමේ මෙපමණකි. අර්ථපද අක්‍ෂර මෙපමණකි. මේ ප්‍රශ්නය විචාරමින් මෙසේ විමසන්නේ නම් යෙහෙකි. විසඳනුයේ මෙසේ විසඳන්නේය යනුවෙන් ඔඩොක්කුවේ වූවක් මෙන් සකස්කර පැමිණි ප්‍රශ්නය දැහැමි දහම් කථාව අතුරටම බහා ඒ ප්‍රශ්නයට බුදුහු පිළිතුරු දෙති. ඒ පඬිවරු දෙසුම අවසානයේදී ‘අපි සකසාගෙන පැමිණි ප්‍රශ්න නොවිමසී ඉතා උතුම්ය. ඉදින් අපි ඒ ප්‍රශ්න විමසුවේ නම් ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයෝ අපව කිසිදු පිහිටක් නැති අසරණයන් කර දමති’යි සතුටට පත් වෙති.

තවද බුදුවරු ධර්මදේශනා කරනවිට පිරිසට මෙත් සිත පතුරුවති. මෙත් සිත පතුරුවා සිටින දසබලයන් වහන්සේ කෙරෙහි මහජනයාගේ සිත පහදියි. බුදුවරු නම් රූපශ්‍රීයෙන් අගතැන්පත් වූවෝ වෙති. දර්ශන සම්පන්නයහ. මධුර ස්වර ඇත. මෘදු වූ දිවක් ඇත. මැනවින් ස්පර්ශ වූ දන්තාවරණ ඇත. අමෘතයෙන් හදවත තෙමන්නාක් මෙන් දහම් දෙසති. මෙසේ මෙත්සිත් පැතිරවීමෙන් ප්‍රසන්න වූ සිත් ඇති ඔවුන්ට මෙසේ සිත් වෙයි. මෙබඳු වූ දෙයාකාරයක් නැති, හිස් නොවූ, නිවනටම යොමු වූ කථා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග එරෙහි වීමට, ඊට විරුද්ධ කථාවක් කීමට හෝ අසමත් වේ’ යනුයි උන්වහන්සේ පිළිබඳ ඇති වූ ප්‍රසන්න භාවයෙන්ම තමා සකසාගෙන ආ ප්‍රශ්න නො අසති.

කථිතා විස්සජ්ජිතා වා ‘මෙසේ නුඹලා විචාරවු’යි නොවිමසූ ප්‍රශ්නයන්ගේ උච්චාරණයෙන්ම ඒ ප්‍රශ්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කියන ලද්දේම වේ. එය විසඳිය යුතු පරිදිම විසඳු හෙයින් විසඳන ලද්දේම වේ. නිද්දිට්ඨකාරණා මේ කාරණයෙන්, මේ හේතුවෙන් මෙසේ වෙතියි මෙසේ සහේතුකව විසඳීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ප්‍රශ්න නිර්දිෂ්ඨ කරන ලද්දේම වේ. උපක්ඛිත්තකාව තෙ භගවතො සමපජ්ජන්ති ත්‍රික්‍ෂය පඬිවරු ආදීහු ඒ ප්‍රශ්න බුදුරදුන් විසින් විසඳූ පමණින් ම, උන්වහන්සේගේ සමීපයෙහි තම මත ඉවත දමා බහා තබා බුද්ධශ්‍රාවක බවට හෝ පැමිණෙති. උපාසක භාවයට හෝ පැමිණෙති යන අර්ථයයි. ශ්‍රාවක සම්පත්තියට හෝ උපාසක සම්පත්තියට පැමිණෙතියි කියන ලදී. අථ අනතුරුව යන අර්ථයයි. ඔවුන්ගේ බුදුදහම පිළිගැනීමෙන් ශ්‍රාවක බවට පත්වීමෙන් අනතුරුව යන අර්ථයි. තත්‍ථ ඒ ස්ථානයෙහි, මෙකරුණෙහි ලා. අතිරොචති අතිශයින් බබළන සේක. ප්‍රකාශයට පත්වන සේක. යදිදං පඤ්ඤාය යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා ප්‍රඥාවක් වේද එය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා ප්‍රඥාවම, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම අතිශයින් බබළයි යන අරුතයි. ඉති ශබ්දය කාරණාර්ථයේ නිපාතයකි. මෙකරුණෙන් යන අර්ථයයි. සෙසු පදයන්ගේ අර්ථ ඉතා ප්‍රකටය.

සද්ධම්මපජ්ජොතිකා නම් මහා නිද්දේසට්ඨකථාවේ

අටවන පසුර සූත්‍ර නිද්දේස වර්ණනාව නිමියේ ය.