1. අජිතමාණවසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

1. අජිත සූත්‍ර නිර්දේශ වර්ණනාව

පාරායන වග්ගයෙහි මුලින්ම සඳහන් වන අජිත සූත්‍රයෙහි

‘කෙනස්සු නිවුතො ලොකො, (ඉච්චායස්මා අජිතො) කෙනස්සු නප්පකාසති කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රෑසි, කිංසු තස්ස මහබ්භයන්ති

අජිත තරුණයා විචාළ මුල් පැනයෙහි පටන් ඉතිරි පැන පිළිබඳව නිද්දේසයෙහි සඳහන් වූ පැහැදිළි කිරීම් හැර, එහි වැදගත් යැයි (හැඟෙන තැන්) දක්වමු.

එහි නිවුතො යනු වසන ලද (හෙවත්) අවුරන ලද්දේ, කිස්සාභිලෙපනං බ්‍රෑසි ඒ ලෝකයට ඇලෙන්නේ කුමකින්දැයි කියනු මැනව.

ආවටො අවුරන ලද්දේ, නිවුතො වසන ලද්දේ, ඔවුතො යටින් වසන ලද්දේ, පිහිතො මතුපිටින් ආවරණය කරන ලද්දේ, පටිච්ඡන්නො සඟවන ලද්දේ, පටිකුජ්ජිතො යටිකුරු කොට වසන ලද්දේ,

නප්පකාසති නොපෙනෙන්නේ (හෙළිදරව් නොවන්නේ) වේ. නප්පභාසති නුවණ නැමති ආලෝකය නැත. න තපති නුවණ නැමති බලය නොපෙන්වයි. න විරොචති නුවණින් බැබලීමක් නොකරයි. න ඤායති නොදනී, න පඤ්ඤායති (එයින්) පසිඳුවන්නේ නැත.

කෙනලිත්තො කුමකින් තවරන ලදද සංලිත්තො උපලිත්තො (සං, උප වැනි) උපසග්ග පදවලින් වචන අරුත වඩාත් තහවුරු කරන ලදී. ආචික්ඛසි යනු (කරුණු) පහදා දෙන අයුරින් දෙසෙසි දේසනා කරන අයුරින්, පඤ්ඤාපෙසි ඒ ඒ ආකාරයෙන්, තේරුම අවබෝධ වන අයුරින් පට්ඨපෙසි, ඒ ඒ කරුණු දක්වමින් විචරසි පද අකුරු විභාගයෙන් (ගැලපෙන අරුතින්) විභජසි, යටිකුරු කරන ලද බව, ගැඹුරු බව ඉවතලා අසන්නන්ගේ නුවණ පිහිටන අයුරු දනවමින්, උත්තානීකරොසි මේ සියළු ආකාරයෙන් අසන්නන්ගේ අනුවණ අඳුර දුරුකරමින් පකාසෙසි යැයි මෙසේ අරුත් දතයුතුය.

වෙවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති මසුරුබව හේතුකොටද (යහපත් දෙයකට) පමාවීම හේතුකොටද නොපෙනේ. මසුරු තැනැත්තා දානය ආදී (යහපත්) ගුණ නොදකී. සිල් රැකීම් ආදියෙහි පමාවෙයි. ජප්පාභිලෙපනං වඳුරා (ආසාවෙන්) ආලේපයට ඇලෙන්නා සේ, ලෝකයා තණ්හාවෙහි ඇලෙයි. දුක්ඛං ඉපදීම ආදී කොට ඇති දුක්,

යෙසං ධම්මානං ඒ රූප ආදියෙහි සොබාවය. ආදිතො සමුදාගමනං පඤ්ඤායති මුලින්ම හටගැන්ම (පැහැදිලිව) පෙනේ. අත්‍ථංගමතො නිරොධො (රූපාදී අරමුණක් නොගන්නා විට) නැතිවීම පෙනේ. කම්මසන්නිස්සිතො විපාකො යහපත් අයහපත් කටයුතුවල පලදීම නොසිඳී පැවතීමෙන්, එම කටයුතු අනුව ලබන විපාක යැයි කියනු ලැබේ. විපාක සන්නිස්සිතං කම්මං යහපත් අයහපත් කටයුතුවල විපාකයට ඉඩ ලබාදී ඇති බැවින් පලය ඇසුරුකොට ඇති කටයුතු හෙවත් කම්ම යැයි කියනු ලබයි. නාමසන්නිස්සිතං රූපං කොටස් පහකින් සැදි රූපය නොසිඳී පැවැත්මෙන් නාමය ඇසුරුකොට පවත්නා රූපය යැයි කියනු ලබයි. රූප සන්නිස්සිතං නාමං කොටස් පහකින් වූ නාමරූපය නොමිදී පැවැත්මෙන් රූපය ඇසුරුකොට ඇති නාමයැයි කියනු ලැබේ.

සවන්ති සබ්බධී සොතා රූප ආදී සියළු තන්හි තණ්හාව මුල් වූ දියදහරා ගලයි. කිං නිවාරණං ඒවා වැළැක්වීම කවරේද? රැකවරණය කුමක්ද? සංවරං බ්‍රෑහි ඒවා වැළැක්වීමට අදාළවන හික්මීම ගැන පැවසුව මැනවි. එයින් ඉතිරි සියළු දෙයෙහිම නැතිකිරීම විමසයි. කෙන සොතා පිථියරෙ කිනම් ආකාරයකින් ඒ දියදහරා (නොගලන ලෙස) අවුරා වසනු ලබයිද, සිඳ දමනු ලබයි. එයින් මුළුමනින්ම (ඉතිරි නොකොට) නැතිකරන අයුරු විමසයි.

සවන්ති උපදිති. ආසවන්ති යටිගම් බලා ගලති. සන්‍දන්ති ගලාබසිමින් පවතී. නැවත නැවතත් පවතී.

සති තෙසං නිවාරණං මනා අවබෝධයෙන් යුතුව, (විදසුන් ලෙසින්) යහපත් අයහපත් දෙයෙහි සොබාවය විමසා බලන සිහිය ඒ දියපහරවල වැළැක්වීම වේ. සොතානං සංවරං බ්‍රෑමී. එහෙයින් මම සිහිය, ඒ දියපහරවල වැළැක්වීම යයි කියමි යන අදහසයි. පඤ්ඤායතෙ පිථියරෙ රූප ආදියෙහි සදා පැවැත්මක් නැතැයි වැටහීමෙන් පැතිර යන මගපල නුවණින් ඒ දියපහරවල් හැම අයුරින්ම (ගලායාම) වළකනු ලබති.

පච්ඡිජ්ජන්ති මැනවින් සිඳ දමනු ලබති. සමදුයංච හටගැනීමට හේතුවද, අත්‍ථංගමංච හටගත් දෙයෙහි විනාසයට පත්වීම හෙවත් නැතිවීමද (නැතහොත්) හටනොගත් දෙයෙහි හටනොගැනීම හෝ (නූපන් දෙයෙහි නූපන් බව) අස්සාදංච ඇතිවන පලවිපාක ද, ආදීනවංච (එහි ඇති) දෝස හෙවත් වැරදි ද නිස්සරණං ච (එයින්) නිදහස් වීමද,

පඤ්ඤාචෙවා පැන ඇසූ ගාථාවෙන් ඔබ විසින් (බුදුරදුන් විසින්) කී පරිදි යම් නුවණක් ද සිහියද ඉතිරිව ඇති නාමරූපද යන මේ සියල්ල කෙසේ නැතිවේදැයි (අජිත නම් වූ) මා විසින් විමසන ලද පැනයට පිළිතුරු) දෙනු මැනවැයි කෙටියෙන් මෙසේ අරුත් දතයුතුය.

කත්‍ථෙතං නිරුජ්ඣති ඒ නාමරූපය නැත්තේ කොතැන්හි ද? වූපසම්මති නිවේ, අත්‍ථංගච්ඡති අභාවයට යයි. පටිප්පස්සම්භති සංසිඳේ.

පිළිතුරු ගාථාවෙහි යම් ආකාරයකින් පඤ්ඤාසති හෙවත් සිහිනුවණ නමින්ම සඳහන් වන හෙයින් ඒ ගැන වෙනම නොකියන ලදී. මේ එහි කෙටි අරුතයි. ‘අජිත, ඔබ නාමයද රූපයද මුළුමනින්ම නැතිවන්නේ කොතැනදී දැයි, යම් පැනයක් මගෙන් ඇසුවෙහිද? ඒ ගැන ඔබට කියමි. ඒ ඒ තැන්හි විඤ්ඤාණය නැති කිරීම සමගම (ඉන් එහාට) නොපවතී. එත්‍ථෙතං උපරුජ්ඣති එහි සිත නැතිකිරීමෙන් ඒ පැවතියා වූ සොබාවයද නැතිවේ.

එය අභිසංඛාර විඤ්ඤාණස්ස නිරෝධෙන සෝවාන් මගපල නුවණ හා එක්ව යෙදුණු කුසල අකුසල සිතිවිලිවලින් යුතු සිතෙහි (නැවත) හටගැනීමක් නොවන පරිදි නැති කිරීමෙන්, එහි තමාගේ යයි සිතා නොගත් (අනුපාදින්නක) හා තමාගේ යැයි සිතාගත් (උපාදින්නක) යනුවෙන් ඒ නැතිකිරීම දෙආකාරය. සෝවාන් මගින් සිවුවැදෑරුම් දැකීම් යුතු සැකය සහිත වූ සිත් පහ නැතිවේ. ඒවා රූප උපදවති. එය තමාගේ යැයි සිතා නොගත් රූප සමූහයයි. ඉදින් (තණ්හාදී) දිය පහරට පත් (තැනැත්තා) සෝවාන් මග නොවඩනා ලද්දේ නම්, ඒ සිත් පහ අරමුණු හයෙහි මතුව නැගී සිටින්නේ ය. සෝවාන් මග වූ කලී එබඳු සිත් මතුව නැගී සිටීම වළකාලමින්, සහමුලින් ඉවත් කරමින්, හට නොගන්නා බවට පත් කරන්නේ අනුපාදින්නක නිරෝධ නම් වේ. සකදාගාමි මගින් දැකීම් හතරකින් යුතු, සොම්නස් සහගත ලෙස දෙයාකාර වූ දළ ගතියෙන් යුතු කාමයෙහි ඇලීම හෙවත් කාමරාගය, නපුරු තරහ සිත් හෙවත් ව්‍යාපාද ලෙසින් වූ සිත් හය නැති වේ. අනාගාමි මගෙන් ඉතා මඳව හෝ ඉතිරිව ඇති කාමරාග ව්‍යාපාද ලෙස වූ ඒ සිත් හය නැති වේ. අරහත් මගෙන් දැකීම් හැර දැමූ, උඩඟු බව සහිත අකුසල් සිත් පහ නැතිවේ. එහි ඒ උතුමන් එම (සෝවාන් ආදී) මග නොවඩනා ලද නම්, ඒ සිත් අරමුණු හයෙහි මතුව නැගී සිටීමට පත්වන්නේය. ඒවා ඒ මග මතුව නැගී සිටීම වළකාලමින්, සහමුලින් ඉවත් කරමින්, හටනොගන්නා බවට පත් කරන්නේ අනුපාදින්නක නිරෝධ නම් වේ. මෙසේ අනුපාදින්නක නිරෝධය දතයුතුය. සෝතාපන්නව (එහෙත්) සෝවාන් මග නොවඩනා ලද විට, භවයෙහි ඉපදීම් (වාර) සතක් කෙළවර නොදක්නා සසර පැවැත්මෙහි උපදනා හේතු (තවදුරටත්) පවත්නේය. කවරහෙයින්ද? සසර බැඳීම් තුනක්, දැඩිව ගත් හැඟීම්, සැකය වැනි මේ කෙලෙස් පහ ඒ මග පල උපදවා ගැනීමෙන් ඉවතලනු ලැබේ.

දැන් සෝවාන් තැනැත්තාට ඉපදීම් හතක් කෙළවරක් නොදක්නා සසර පැවැත්මෙහි උපදනා හේතු පවත්නේ කොතැනද? මෙසේ සෝවාන් මගපලය, ඒ උපදනා හේතු පැවැත්ම නොපවත්නා බවට පත්කිරිම - එහි නැතිකිරීම හෙවත් උපාදින්නක නිරෝධය නම් වේ. ඉදින් සකදාගාමි මග යන්නාට, සකදාගාමි මග නොවඩනා ලද්දේ නම්, ඉපදීම් (වාර) දෙකක් හැර, පස් වාරයක් උපදනා හේතු පවත්නේය. කවර හෙයින්ද? එහි පැවැත්මට කරුණු ඇති බැවිනි. දළ ගතියෙන් යුතු කාමරාගය, දළ වූ දැඩි ගැටුම් සහිත කෝපය යන සසර බැඳීම් හා දැඩි වූ කාමරාග - කෝප සහගත දැඩි ඇලීම් යන මේ සිවු කෙලෙස් ඒ මගපල උපදවා ගැනීමේදීම ඉවතලනු ලැබේ.

දැන් කොතැනින්, සකදාගාමී තැනැත්තාට ඉපදීම් වාර දෙක හැර පස්වාරයක් උපදනා හේතු පවත්නේද මෙසේ සකදාගාමී මගපලය, ඒ උපදනා හේතු - පැවැත්ම නොපවත්නා බවට පත්කිරීම - එහි නැතිකිරීම හෙවත් උපාදින්නක නිරෝධ නම් වේ. ඉදින්, අනාගාමී තැනැත්තාට, අනාගාමී මග නොවඩනා ලද්දේ නම්, එක්වරක් හැර, දෙවන වර උපදනා හේතු පවත්නේය. කවර හෙයින්ද? එහි පැවැත්මට කරුණු ඇති බැවිනි. ඉතා මඳ වූද, කාමරාගය හා ඉතා මඳ වූද ගැටුම් සහගත කෝපය යන සසර බැඳීම් හා ඉතා මඳ වුවත් ඇතිවන කාමරාග කෝප සහගත ඇලීම යන මේ සිවුකෙලෙස් ඒ මගපලය උපදවා ගැනීමේදීම ඉවතලනු ලැබේ.

දැන් අනාගාමී තැනැත්තාට එක් ඉපදීම් වාරයක් හැර, දෙවන වර උපතක් ඇතිවීමට හේතු පවත්නේ කොතැනින්ද? මෙසේ අනාගාමී මගපලය, ඒ උපදනා හේතු පැවැත්ම නොපවත්නා බවට පත්කිරීම උපාදින්නක නිරෝධ නම් වේ. ඉදින් අර්හත් මග යමින්, අර්හත් මග නොවඩනා ලද්දේ නම්, රූප අරූප ලෝකවල උපදනා හේතු පවත්නේය. කවර හෙයින්ද? එහි පැවැත්මට කරුණු ඇති බැවිනි. රූප අරූප ලෝකවල ඇල්ම, මානය, උඩඟු නොසන්සුන් බව නොදැනීම හා මානයෙහි ඇලීම, භව ගමනෙහි ඇලීම, නොදැනීමෙහි ඇලීම යන කෙලෙස් අට ඒ මගපලය උපදවා ගැනීමේදීම ඉවතලනු ලැබේ.

දැන් කෙලෙසුන් නැතිකළ උතුමාට) නැවත ඉපදීමක් ලැබීමට හේතු පවත්නේ කොතැනද? මෙසේ අර්හත් මගපලය (මතු) ඉපදීමට හේතු නොපවත්නා බවට පත්කිරීම - එහි නැති කිරීම උපාදින්නක නිරෝධ නම් වේ.

මෙහිදී සෝවාන් මගපලය. අපායවල උපත ලැබීම වළකයි. සකදාගාමී මගපලය සුගතිකාම භවයක එක් කොටසක උපත ලැබීම වළකයි. අනාගාමී මගපලය කාමභවවල උපත ලැබීම වළකයි. අර්හත් මගපලය රූප ලෝක, අරූප ලෝක හා සියළුම තන්හි වළකිනු ලබතියි කියති. මෙසේ උපාදින්නක නිරෝධය දතයුතුය.

එහිදී ‘අභිසංඛාර විඤ්ඤාණස්ස නිරෝධෙන’ (කායික, වාචසික, මානසික ලෙසින්) ‘කම්ම රැස්කිරීමේ සිතක් ඇති නොවීමෙන්’ යනුවෙන් ඉපදීමට හේතුවන කරුණු නැතිකිරීම හෙවත් අනුපාදින්නක නිරෝධය දක්වනු ලැබේ. ‘යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමං ච රූපං ච එත්‍ථෙතෙ නිරුජ්ඣනිති’ යම් නාමයක්ද රූපයක්ද හටගන්නේ නම්, එය එතැනදීම නැතිවේ’ යන්නෙන් උපාදින්නක නිරෝධය දැක්වේ.

එහි සත්තභවෙ ඨපෙත්‍වා කාමභවයෙන් කාමභවයට සැරිසරන උපදනා වාර සත හැර, අනමතග්ගෙ සංසාරෙ

ඛන්‍ධානං පටිපාටි ධාතු ආයතනානිච, අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානං සංසාරොති පවුච්චතී

මෙසේ හඳුන්වනු ලැබූ සසර නම් වූ වටරවුම තුළ යම් කෙනෙකු ඉපදෙන්නේ නම්, නාමංච රූපං ච ඛන්‍ධ හෙවත් සමූහ හතරකින්ද නමකින් හැඳින්වීමද - පඨවි ආදී කොටස්වලින් යුතු වෙනස්වන ගතිසොබා ඇතැයි කියන ලද රූපයද උපදිනු ලබන්නේය. එත්‍ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති ඒ සෝවාන් මගපලෙහි ඒ නාමරූප සකස්වීම ඉපදීමට නොහැකි ලෙසින් නැතිව යන ආකාරයට පත්වෙති. සකදාගාමි මග්ග ඤාණෙන එහි උපත ලබන අයුරින් එක්වරක් මේ ලොවට එතියි යන අදහසින් සකදාගාමි වේ. එම මග සකදාගාමි මග්ග නම් වේ. ඒ මග පිළිබඳ වූ නුවණින් යුතු, ද්වෙ භවෙ ඨපෙත්‍වා කාමලෝකවල උපදනා වාර දෙකක් හැරදමා, පඤ්චසු භවෙසු ඉතිරිව ඇති උපදනා වාර පසෙහි එත්‍ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති මෙහිදී සකදාගාමි පලයට පත්ව, ඒ උපදනා අයුරු (පෙර) කියා ඇති පරිදි නැති කරනු ලබති. එකං භවෙ ඨපෙත්‍වා ඉතා උසස් රූපී ලෝකවල හෝ අරූපී ලෝකවල එක් වරක් උපත ලැබීම හැර, රූප ධාතුයා වා නාරං ච රූපංච රූප ලෝකයෙහි නාමරූප ඇති බවද අරූප ලෝකයෙහි නාම (පමණක්ම) බවද, එත්‍ථතෙ නිරුජ්න්‍ධන්ති මෙහි අනාගාමි බවට පත්වීමෙන් එම නාමරූප කියා ඇති පරිදි නැතිකරනු ලබති.

අරහතො කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් ‘අරහා’ යනුවෙන් නම් ලද කෙලෙස් දුරුකරන ලද (උතුමාට) අනුපාදිසෙසාය එහි මම, මගේ යැයි (හැඟීම) දැඩි ලෙස අල්ලා ගනු ලබන බැවින් උපාදි සිරුර ඉතිරිව ඇති බැවින් උපාදිසෙසො, සිරුර සමග - සිරුර සහිතව පවත්නා බැවින් සඋපාදිසෙසො, ඒ සිරුර නොමැති බැවින් අනුපාදිසෙස නම් වේ. මේ වනාහී අනුපාදිසෙස පිරිනිවනයි. නිබ්බායන්තස්සා ගින්න ඇවිලීමට දර ආදි ඉන්ධන නොමැතිව නිවී යන්නා සේ (තවදුරටත්) නොපවතින සේ, චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන මෙහි හුස්ම ගැනීම, හුස්ම හෙළීම නැවතීමේදී සසර හැසිරීම, දැහැන්හි හැසිරීම හා මරණය (චුති) යන කරුණු තුනම අවසන් වේ. කාමලෝකවල (උපත ලද විට) හුස්ම ගැනීම හා පහත හෙළීම පැවතියද, රූප අරූප භවයන්හි නොපවතී. එහෙයින් ඒ භවචරිම නම් වේ. දැහැන්වලදී පළමුවන දැහැනෙහිම පවතී. සිවුවන දැහැනෙහි නො පවතී. එහෙයින් එය ඣානචරිම නම් වේ. යම් කෙනෙක් වනාහී චුති සිතට පෙරටුව දහසය වන සිත ඉපදීමත් සමගම වූවෝද, ඔවුහු චුතිසිත සමගම නිරුද්ධ වෙති. මේ චුතිචරිම නම් වේ. මේ මෙහිදී අවසන් (ඉපදීම) බව අදහස් වේ. කිසියම් බුදුවරු හෝ පසේ බුදුවරු හෝ මගපල ලත් උතුම් සාවකයෝ හෝ යටත් පිරිසෙයින් කුරාකුහුඹුවකු පිළිබඳව භවංග සිතින්ම දුකෙහි ඇත්ත හෙළිදරව් නොකොට කළුරිය කරති. එහෙයින් ඒ අවසන් හුස්ම (විඤ්ඤාණය) නැති කිරීමෙනි. චුති සිතෙහි අවසානය යන අරුතයි.

පඤ්ඤාච සතීච නාමංච මෙයින් අරූප සමූහ සතර පිළිබඳ වටහාගත යුතුය. රූපංච මෙයින් සතර මහා භූත කොටස් ද උපාදා රූප විසිහතරද වටහාගත යුතුය. මීළඟට එහි නැතිවන ආකාරය දක්වමින් ‘විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන එත්‍ථෙතං උපරුජ්ඣති” යනුවෙන් විඤ්ඤාණය නැතිවීමෙන් එය එහිම වනසනු ලැබේ යැයි වදාළහ. එහි විඤ්ඤාණං චරිම, අභිසංඛාර යැයි දැක්වේ. කම්ම රැස්කිරිමේ හෙවත් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නැතිකිරීමෙන් එය එහිම වැළකේ. (නිවෙන) පහන් දැල්ලක් සේ (කොතැනට ගියේදැයි) කතා කළ නොහැකිය. අවසන් හුස්මෙහි නැවත හටගැනීමට හේතු නොමැති බැවින් - නැවත නූපදනා ලෙසට වැළකීමෙන්, නැවත නූපදනා ලෙසම සංසිඳේ.

මෙපමණකින්ම ‘දුක මහත් බයක් වේ’ යැයි ‘දුක්ඛමස්ස මහබ්භයං’ දුකෙහි නිබොරු බව පහදන ලදී. ‘යම් (තණ්හාදී) දියපහරවල් - ‘යානි සොතානි’ යන්නෙන් දුක ඇතිවන හේතුවෙහි නිබොරු බවත්, ‘පඤ්ඤායෙතෙ පිථියරෙ - ‘තියුණු නුවණින් වසනු ලැබේ’ මෙයින් දුක නැතිකිරිමේ මගෙහි නිබොරු බවත්, ‘අසෙසං උපරුජ්ඣති’ මුළුමනින්ම වළකනු ලැබේ’ මෙයින් දුක නැතිකිරීමේ නිබොරු බවත් යන සිවුසස් පිළිබඳව ඇසුවත්, උතුම් රහත්බව අවබෝධ නොකොට, යළිත් රහත්මගට පවූ හා ඒ පිළිවෙත පිළිපදින්නන් ගැන විමසමින් ‘යෙච සංඛාත ධම්මාසෙ’ යන ගාථාව කීය. එහි සංඛතධම්මා කිසිවක් තිර නැතැයි සළකා (අනිච්ච) මැනවින් විමසිය යුතු කරුණකි. රහත් උතුමන්ට එය සමාන වදනකි. සෙක්ඛා සිල් ආදිය රැකීමෙන් සංවරයට පත්වන ඉතිරි අරිය පුද්ගලයන්ය. පුථූ (ඒ ඒ දේවලට) ඇලී ඇති බොහෝ ජනයා, තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං පුට්ඨො පබ්‍රෑහි. එම රහත් මගට පත් හා ඒ මග පිළිපදින්නන්ගේ පිළිවෙත, වියත් වූ මැනවින් කරුණු දන්නා හෙවත් පණ්ඩිත වූ ඔබගෙන් විචාරන ලදින් පැවසුව මැනවි.

තෙසං ඛන්‍ධා සංඛාතා ඒ උතුමන්ගේ රූපාදී සමූහ (නැවත) පිළිසිඳ ගැනීමකින් තොර බවත්, හෝ කෙටිකොට ඇති බවත් දෙසන ලදී. ධාතු කොටස් පිළිබඳවද එසේය. ඉරියං යෙදෙන අයුරු, චරියං කටයුතු කිරිමයි. වුත්තිං පවත්නා අයුරුයි. ආචාරං මනා හැසිරිමයි. ගොචරං සිවුපසය, විහාරං ඉරියවු පැවැත්ම, පටිපදං විදසුන් ලෙසින් නුවණින් විමසා බැලීමයි.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මගපලයෙහි හික්මෙනු කැමැත්තෙකු විසින් කාමයෙහි දැඩි ඇල්ම වැනි කෙලෙස් දුරුකළ යුතු බව අජිතට පහදමින්, ‘කාමෙසු’ ගාථා අඩකින් එම හික්මිය යුතු පිළිවෙත වදාළහ. එහි අරුත නම්, ඒ ඒ දේවලට ඇළුම් කිරීමේදී කෙලෙස් ලෙසින් එහි දැඩිව ගෙන නො ඇලෙන්නේ ය. කයෙන් වන දුසිරිත් ආදියෙන්ද, මනස කළඹන අපිරිසිදු දේවල් ඉවත හැරීම මනසා නා විලොසියා යනුයි. රහත්බවට පත් උතුමා සියල්ල තිරව නොපවත්නා ලෙස (අනිච්ච) හේතු නිසා එක්වී සකස්වන - ඇතිවන සියළු දෙයෙහිම (සංඛාර) පලවිපාක සසඳා බලන ලදින් ඒ සියළු කරුණු පිළිබඳව ඇති සැටියෙන් වටහාගැනීමේ හැකියාවෙන් (කුසලො) කයෙහි පැවතුම්, ගතිසොබා හා සිහි පැවතුම් ආදියෙහිද මැනවින් යුතුව, ‘මමය-මගේය’ යන හැඟීම් ආදිය බිඳින ලද බැවින් ‘භික්ඛු’ බවට පත්ව, සියළු ඉරියවු කෙරෙහිම මනාව පවතියි. එහෙයින් ‘කුසලො’ යන අඩ ගාථාවෙන් රහත්මග පිළිවෙත දැක්වෙයි.

න ගිජ්ඣෙය්‍ය ගිජු බවට පත් නො වන්නේ ය. න පළිගිජ්ඣෙය්‍ය ආසා කරන්නෙකු බවට පත් නො වන්නේ ය. න පළිබුජ්ඣෙය්‍ය ආසාවෙන් නො ඇලෙන්නේ ය.

ආවිලකරෙ කිලෙසෙ පජහෙය්‍ය සිත කළඹවමින්, මුසපත් කරවන, සිත තැවුලට පත්කරන කෙලෙස් දුරු කරන්නේ ය.

සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා නිවන ඇතුළත් කොට කියන ලදී. යං කිංචි සමුදය ධම්මං යම් දෙයක හටගැනීමට පාදක වන කිසියම් හේතු සහිත බව.

සහගාථා පරියොසානා ගාථාව අවසන් වීමත් සමග, යෙතෙ බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං එකච්ඡන්‍දා ඒ අජිත බමුණු සමග එකම ආකාර වූ යහපත් සමාන අදහස් ඇති යම් තැනැත්තන් (පිරිස). එකප්පයොගා කය සිත වචන හැසිරවීමෙහි එකම ආකාරව, එකාධිප්පායා සමාන අදහස් දරණ, එකම ආකාරයට කැමති යන තේරුමයි. එකවාසනවාසිතා පෙර බුදු සසුනෙහි ඔහු සමග බවුන් වඩනා ලද, අනෙකෙසං පාණසහස්සානං නොයෙක් දහස් ගණන් දෙව් මිනිස් සත්වගට, විරජං වීතමලං රාගාදී (කෙලෙස්) දූවිලි රහිත, රාගාදී (කෙලෙස්) කිලිටි රහිත,

ධම්මචක්ඛුං මෙහි සෝවාන් මගපල අදහස් වේ. අන් තැනකදී (ඊට) පසුව ලබන මගපල තුනට (පත්වේ) එයට සුදුසු කරුණු දක්වනු පිණිස ‘යම්කිසි දෙයක් හේතු සහිතව හටගනීද, ඒ සියළුම දේ නැතිවී යන සොබාවය ඇතැයි ‘යං කිංචි සමුදයධම්මං සබ්බන්තං නිරොධ ධම්මං’ කීය. එය නිවන අරමුණුකොට (ඊට අදාල) කටයුතු ලෙස, හේතු නිසා හටගත් මේ සියළුම දේ පිළිබඳ අවබෝධය ලබයි. තස්ස ච පන බ්‍රාහ්මණස්ස අනුපාදාය චිත්තං විමුච්චති ඒ අජිත බමුණාටද දහස් වූ අතවැසි පිරිසට ද තණ්හා කාමාදී කෙලෙස් අරමුණු නොගෙන (සෝවාන්) මගෙන් සිත (ඒවායින්) මිදෙන අතර, සුදුසු කල්හි (සෝවාන්) පල ලැබ (ඒවායින්) මිදුණේය. සහ අරහත්තප්පත්තා අරහත් පලයට පැමිණීමත් සමගම, ගරු අජිත උතුමන් සහ අතවැසි දහසකගේ අඳුන් දිවිසම්, ජටා (හැඳ සිටි) කෙඳි - පට්ටාවලින් වියන ලද ඇඳුම්, දියබඳුන තබන පාද තුනකින් තට්ටු ආදිය අතුරුදහන් වූහ. සියල්ලෝම ඉදුබලයෙන් පාසිවුරු දරා, දෑඟුල් පමණ කෙස් ඇතිව, ‘එව මහණ’ යැයි (වදාළ බුදුවදනින්) පැවිදි බවට පත්ව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇඳිලි බැඳ නමදිමින් සිටියහ. පෙළෙහි අජිත තෙරුන් යැයි සඳහන් වේ. එහි අන්‍වත්‍ථ පටිපත්තියා යනු තමන් බලාපොරොත්තුව ලද පිළිවෙතින් නිවන ලද බව තේරුමයි. ඉතිරි සියළු කරුණු පැහැදිලිය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් බව කුළුගන්වමින් දේශනය නිම කළහ.

සද්ධම්ම පජ්ජොතිකා නම් ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි

අජිතසුත්ත නිද්දේස වර්ණනාව නිමියේ ය.