14. පොසාලමාණවසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

14. පොසාල සූත්‍ර නිර්දේශ වර්ණනාව

දහ හතරවන පොසිල සූත්‍රයයි. යො අතීතං ආදිසති යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙනෙකු තමන්ගේ ද අනුන්ගේ ද ‘ඉපදී එක් වාරයක්’ ලෙසින් පෙර තතු දක්වත්ද?

එකම්පි ජාතිං එක් පිළිසිඳ ගැනීමකට හෙවත් උපතකට මුල් වූ චුති (සිත) අවසානයෙහි එක් භවයකට අයත් වූ (රූපාදී) සමූහය, ඉපදීම් දෙකක් ආදී ලෙසද මේ ආකාරයෙන් සැළකිය යුතුය. අනෙකෙපි සංවට්ට කප්පෙ මුල පටන් පිරිහී වැනසී යන කල්පය සංවට්ට කප්පයයි. එකල්හි සියළු බඹලෝද නැවතීමක් නැත. නැවත හටගැනීම විවට්ට කපයයි. එකල්හි බඹලොවින් ජීවීන්ගේ පැවැත්ම වේ. වැනසී යාම මූලික වන බැවින්, එසේ සළකන ලදී. ‘මහණෙනි, මේ අනුව අසංඛය වූ කප් සතරකි. ඒ සතර කවරේද? සංවට්ට - සංවට්ඨායී - විවට්ට - විවට්ඨායී ලෙසයි. එවිට මුළු කල්පයම ඇතුලත් වේ. (මෙහිදී) සංවට්ට කප්ප - විවට්ට කප්ප යැයි අඩක් ලෙස ගෙන කියන ලදී. සංවට්ට විවට්ට යැයි මුළු කල්පය සඳහාම කියන ලදී. ඒ ගැන කෙසේ සිහි කරන්නේද? ‘අසවල් තැන විසූයෙමි ආදී ලෙසිනි. අමුත්‍රාසිං ‘අසවල් වැනසෙන කල්පයෙහි මම අසවල් භවයෙහි හෝ අසවල් කෙනෙකු ලෙස හෝ අසවල් (මිනිස් ආදී) ගතියක හෝ, විඤ්ඤාණ පැවැත්මෙහි හෝ, සත්තාවාසයෙහි හෝ කිසියම් ජීවී සමූහයක සිටියෙමි. එවං නාමො තිස්ස හෝ ඵුස්ස හෝ (නමින්) එවං ගොත්තො කච්චායන හෝ කස්සප (ආදී ලෙසට) මෙය ඔහුගේ අතීත භවයෙහි (ජීවිතයෙහි) තමන්ගේ නම්ගොත් සිහිකිරීම් ලෙසින් කියන ලදී. ඒ කාලයෙහි තම පැහැපත් බව හෝ රළු හෝ සැපවත් ජීවිතය හෝ සැපදුක් බහුලතාව හෝ අඩු කලක් හෝ වැඩිකලක් ජීවත්ව සිටියේදැයි සිහිකරනු කැමති නම්, එයද සිහිකරයි. ‘මේ පැහැයෙන් යුතුවීමි. මෙසේ ආයුකාලය කෙළවර වී යැයි’ එහෙයින් කීය. එහි එවං වණ්ණෙ සුදු පැහැ හෝ තළෙළු හෝ එවමාහාරො ඇල් හාලේ බත් හා රසමසවුළු ආහාර හෝ (තමා අසලට) වැටුණු පලවැල හෝ එවං සුඛදුක්ඛ පටිසංවෙදී නොයෙක් ආකාර වූ කායික මානසික, වාසි අවාසිදායක දේවල් හෝ දුක් සැප විඳින ලද සැටි, එවමායුපරියන්තො මෙසේ අවුරුදු සියයක් තරම් හෝ, කල්ප අසූහාර දහසක කාලයක් (අතරතුර) ජීවත් වූ අයුරු.

සොතතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදි ඒ මම ඒ භවයෙන්, එබඳු කෙනෙකු ලෙස හෝ ඒ (මිනිස් ආදී) ගතියෙන් හෝ පැවති විඤ්ඤාණයෙන් හෝ සත්තාවාසයෙන්, සිටියා වූ යම් ජීවී සමූහයකින් බඳු යම් තැනකින් චුතව, නැවත මේ නමින් හැඳින්වෙන භවයෙක - යෝනියක - ගතියක - විඤ්ඤාණ පැවැත්මක - සත්තාවාසයක - යම් ජීව සමූහයක (උපත) ලැබීමි. තත්‍රාපාසිං ඉක්බිතිව එම භවයෙහි, යෝනියෙහි, ගතියෙහි, විඤ්ඤාණ පැවැත්මෙහි, සත්තාවාසයෙහි, ජීව සමූහයක හෝ නැවත සිටියෙමි. මෙබඳු වූ නමකින් ආදී කී පරිදිය.

තවද (ඉහත කී) ‘අමුත්‍රාසාං’ යනුවෙන් මෙය තවදුරටත් දැන් සිටින ජීවිතය දක්වා අනුපිළිවෙලින් සිහිකිරීමයි. ‘සො තතො චුතො’ යනු ආපසු නැවතී සිහිනුවණින් බැලීමයි. එහෙයින් ‘ඉධූපපන්නො’ යනු මෙසේ සිහිකරන (ඒ ඒ උපන් තැන් අතරතුර (ලද) නම්ගොත් සිහිකිරීම ගැන කියන ලදී. යො තතො චුතො ඉධූපපන්නො ඒ මම එබඳු නොයෙක් ලෙසින් උපත ලද තැන්වලින් චුතව, මෙහි (දැන්) අසවල් නමින් කැත්කුල පවුලක හෝ බමුණු පවුලක උපත ලදිමි.

ඉති මෙසේ, සාකාරං සඋද්දෙසං නම්ගොත් ලෙසින් සවිස්තරව, පැහැය ආදී ආකාරයට අනුවය. නම්ගොත් ලෙස තිස්ස, කස්සප යැයි දක්වනු ලැබේ. පැහැය ආදියෙන් තලෙළු, සුදු සේ වෙනසක් පෙනී යයි. එහෙයින් නම්ගොත් විස්තර කෙරේ. අනෙක් කරුණ නම් ඒ ඒ ආකාරයයි. පුබ්බෙනිවාසං පෙර භවවල උපත ලද අයුරු, එහි සොබාවය, එහි විසූ ආකාරය, ඊට යොමුව සිටි ආකාරය, විඳින ලද දේ, තම සිත් පරම්පරාව ඉපිද නැති වූ අයුරු, සුදුසු පරිදි වාසය කළ අයුරු තම වැටහීමෙන් දැන, වෙනත් තැනැත්තන්ගේ වැටහීම් පිළිබඳවද වෙන්ව දැන (සසර) මග නසන ලද බව සිහිකරන කල්හී ඔව්හු අවබෝධය ලබති. ඒ පෙර විසූ අයුරු ආදී ලෙසින් පහදයි. පවසයි. පරෙසං අතීතං අනෙක් තැනැත්තන්ගේ, පෙර විසූ තැන් ‘එක් උපතක්’ ආදී ලෙසින් පහදා දෙයි.

මහාපදානිය සුත්තං උසස් තැනැත්තන්ගේ හෙවත් බුදුවරුන්ගේ චරිතය දැක්වෙයි. මහා සුදස්සනීයං මහා සුදස්සන (රජුගේ) උසස් සම්පත් ගැන දැක්වෙයි. මහා ගොවින්‍දියං මහා ගෝවින්ද බමුණාගේ චරිතය ගැන සඳහන් වෙයි. මඝදෙවියං මඝදේව රජුගේ චරිතය දැක්වෙන මඝදේව සූත්‍රයයි. සතානුසාරී ඤාණං හොති පෙර විසූ තැන්, උපත ලද තැන් සිහිකරන නුවණයි.

යාවතකං ආකංඛති යම් පමණකට දැනගැනීමට කැමති වේද, එපමණටම දැනගන්නෙමි’යි නුවණ මෙහෙයවයි. එවිට දුබල (වියලුනු) පත්ගොටුවක තැබූ රත් වූ යකඩ නූලක් මෙන්, බාධාවකින් තොරව - නොගැටී - නොවැළකුනු නුවණ උන්වහන්සේට වෙයි. එවිට කැමති පමණට සිහිකරයි. බොධිජං බෝ මුලදීම හටගත්, ඤාණං උප්පජ්ජති සිවුමග නුවණ උපදී. අයමන්තිමාජාති ඒ නුවණින් (සසරෙහි) ඉපදෙන මුල් නැතිකරන ලදින් නැවත ‘මේ අවසන් උපතයි, දැන් නැවත භවයක (ඉපදීමක්) නැතැයි තවත් නුවණක් පහළවෙයි. ඉන්‍ද්‍රිය පරොපරියත්ති ඤාණං මෙහිදී ‘සත්තානං’ යන පදය මුලින් යොදා සත්තානං ඉන්‍ද්‍රිය පරෝපරියත්ති ඤාණං යැයි විය යුතුය. පරපරානි යැයි කිවයුතු කල්හී සන්‍ධි ලෙසින් ‘රො’ අකුර යොදා ‘පරොපරියං = එයට පරොපරියත්තං වෙයි. දහම් අවබෝධයට සුදුසු හික්මවිය හැකි තැනැත්තන්ගේ සැදැහැබව ආදී පස් ඉඳුරන්ගේ (එකිනෙකාගේ වෙනස්කම්) දැනගැනීමේ නුවණ ඉන්‍ද්‍රිය පරෝපරියත්ත ඤාණ වේ. එම ඉඳුරන්ගේ උසස් බව - පිරිපුන් නොවූ බව (සොබාවය) දන්නා නුවණ යන අරුතයි. ඉන්‍ද්‍රිය පරෝපරියත්තං ඤාණං යනුද පාඨයකි. පරානිච අපරියානිච - පරෝපරියානි, ඒ සොබාවයයි. පරො පරියත්තන්ති කියා හෝ යෙදිය යුතුය. නොපිරිහෙන - උතුම් යන අරුතයි. නැතහොත් පරානිච ඔපරානි ච පරොපරානි, එහි සොබාවද අනුව පරොපරියානි හෝ යෙදිය යුතුය. ඔපරානි අපරානි යැයි ලාමක යන අරුතින් කියන ලදී. අන් තැනැත්තන්ගේ ලාමක බව මැනවින් දැන, ‘පරො පරායස්ස සමෙච්ච සම්මා’ ආදී තැන්වල මෙනි. පරොපරියත්තෙ ඤාණං යැයි ආධාර විබත් පාඨයක්ද වේ.

තථාගතස්ස විපස්සී ආදී පෙර ඉසිවරුන් හෙවත් (සම්මා සම්බුදුවරුන්ගේ) මගෙහි පැමිණි, එසේ ඒ මග පැමිණියේ, තථාගත බලං වෙනත් කෙනෙකුට නොමැති වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ බලය, යම් සේ පින් මහිමයෙන් පෙර බුදුවරුන්ගේද බලය පැමිණි බව අරුතයි. තථාගතයන්ගේ බලය කාය හා නුවණ යැයි දෙකොටසකි. ඒ කාය බලය ඇතුන්ගේ බලය අනුසාරයෙන් දතයුතුය. පැරණි ඇදුරන් විසින්, කාලාවක, ගංගෙය්‍ය, පණ්ඩර, තඹ, පිංගල, ගන්‍ධ, මංගල, හේම, උපෝසථ හා ඡද්දන්ත යැයි කුල දහයක ඇතුන් ගැන කියන ලදී.

කාලාවකං ච ගංගෙය්‍ය පණ්ඩරං තම්බපිංගලං, ගන්‍ධමංගල හෙමංච උපොසථ ඡද්දන්තිමෙ දසා

අප දන්නා ඇතුන් හා සළකනවිට එබඳු ඇතුන් කෙළදහසක බලයක් තථාගතයන් වහන්සේට ඇත. මිනිසුන්ගේ ගණනින් බලනවිට දසකෝටි දහසක මිනිස් බල ඇත්තාහ. මේ තථාගත කාය බලයයි. ඤාණ බලය පිළිබඳව මහා සීහනාද සූත්‍රයේ දැක්වෙන පරිදි දසබල නුවණ, සිවු විසාරද නුවණ, අට පිරිස අතරෙහි කම්පා නොවන තැති නොගන්නා නුවණ, සිවුයෝනි කොටස් පිළිබඳ නුවණ, පස්ගති පිළිබඳව නුවණ ද වේ. සංයුත්තයෙහි සඳහන් ඤාණ හැත්තෑ තුනක්ද ඤාණ සැත්තෑහතක්ද ලෙසින් මෙසේ නොයෙක් ඤාණ දහස් ගණනකි. මෙය තථාගත නුවණෙහි බලයයි. මෙහිද ඤාණ බලයම අදහස් වේ.

සත්තානං ආසයානුසය ඤාණං මෙහි රූපාදී සමූහයෙහි දැඩි ආසාවෙන් - ඡන්‍ද රාගයෙන් ඇලුනු බැවින් සත්ත නම් වේ.

‘රාධ, රූපය පිළිබඳව යම් කැමැත්තක්, යම් ආසාවක්, යම් සතුටක්, යම් තණ්හාවක් ඇතිව එහි ඇලුනු, තදින් ඇලුනු බැවින් සත්තා යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. ‘රූපෙ ඛො රාධ, යො ඡන්‍දො, යො රොගො, යා නන්‍දී, යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො විසත්තො තස්මා සත්තොති වුච්චති’ ‘වින්දනයෙහි, හැඟීමෙහි, එක්රැස්වන දේ කෙරෙහි, හැඳිනීමෙහි යම් කැමැත්තක්, යම් ආසාවක්, යම් සතුටක්, යම් තණ්හාවක් ඇතිව එහි ඇලුණු, තදින් ඇලුනු බැවින් සත්තා යැයි කියනු ලබන බවද වදාරා ඇත. ‘වෙදනාය - සඤ්ඤාය - සංඛාරෙසූ - විඤ්ඤාණෙ යො ඡන්‍දො, යො රාගො, යා නන්‍දී. යා තණ්හා, තත්‍ර සත්තො විසත්තො තස්මා සත්තොති වුච්චති’.

අකුරු ගැන සිතන්නෝ (වියරණ ඇදුරෝ) අරුත නොසළකා නම පමණක් සැළකීමට කැමති වෙති. අරුත සළකන්නෝ ‘සත්ත’ යන වදනට කැමති වෙති. එබඳු සත්ත්වයන්ගේ අදහස් හා ඊට ඇසුරු වන දේවල් (ආසය නිස්සය) ආසය නම් වේ. වැරදි දැක්මෙන් හෝ නිවැරදි දැක්මෙන් හෝ, කාමයන්හි හෝ කාමයෙන් වෙන්වීමෙන් හෝ කටයුතු කරන සිත් ඇත්තෙකුට මෙය සමාන වචනයකි. සිත් පරම්පරාවෙහි අත්නොහැර පවත්නා වූ අදහසින් අනුසය වේ. බලවත් වූ කාමරාගාදියට එය සමාන වචනයකි. එසේ ‘ආසය’ද ‘අනුසය’ ද ආසයානුසය නම් වේ. (එහි) සොබාවය හා (වියරණය පරිදි) දවන්‍ද සමාසය ලෙසින් එකවචනයෙන් යෙදී ඇතැයි දතයුතුය. චරිතයට අනුකූල වූ (කරුණු ද) ආසයානුසයට ඇතුලත්ය. එබැවින් ඒ ඒ චරිත ගති අනුව මෙහෙයවන නුවණද ගෙන ආසයානුසය නුවණ යැයි කියන ලදී.

යමක පාටිහීරෙ ඤාණං එහිදී ගිනිකඳ දියදහරා වැනි පෙර නොවූ විරූ පුදුම දේ එකවරටම පැවැත්වීම යමක යනුයි. සැදැහැ නැත්තන්ගේ වැරදි හැඟීම් නැතිකරන අදහසින් පානා පෙළහර එකවර දෙයාකාරව දැක්වීම සේ යමකං ච තං පාටිහීරං - යමක පාටිහීරං වෙයි.

මහා කරුණා සමාපත්තියා ඤාණං අනුන්ගේ දුකෙහිදී යහපත් තැනැත්තන්ගේ කම්පාවක් වේද, එය කරුණ නම් වේ. මුදල් වැයකොට හෝ අනුන්ගේ දුකට හිංසා කොට ඒ දුක වැනසීම කරුණාවය. එබඳු දුකෙහිදී පැතිරී යන පරිදි (ඔවුනට දැනෙන පරිදි) කටයුතු කිරීම කරුණ වේ. එසේ පැතිරී යන ලෙසින් ද (එහිදී) කරන යහපත් දෙයෙහි මහත් ලෙසින් කරුණාව (පෙරදැරි වූයේ) මහා කරුණ, එයට සමවැදෙතියි සමාපත්ති, ඒ මහා කරුණාවද - සමවතද මහා කරුණා සමාපත්ති, ඒ මහා කරුණා සමවත හෝ ඒ හා යෙදුනු නුවණ.

සබ්බඤ්ඤුත ඤාණං, අනාවරණ ඤාණං මෙහි පස් ආකාරව දැනගත යුතු දේ, සියල්ලම මැනවින් දැනගත්තේ යැයි සබ්බඤ්ඤූ ඒ දැනගත් බව සබ්බඤ්ඤුතා, ඒ දන්නා නුවණ සබ්බඤ්ඤුතා ඤාණං යැයි කිවයුතු වුවත් සබ්බඤ්ඤුතා, ඒ දන්නා නුවණ සබ්බඤ්ඤුතා ඤාණං යැයි කිවයුතු වුවත් සබ්බඤ්ඤුත ඤාණ යැයි කියනු ලැබේ. එසේ පස් ආකාරව දැනගත යුතු දේ නම්, හේතු නිසා ඇති වූ බව - එසේ නොමැති බව, සියළු දෙයකම එක්රැස් කිරීම, වෙනස්වීම, ඒ ඒ සොබා ගති, නිවන පැනවීමයි (සංඛතා සංඛතාදි භේද, සබ්බධම්මාභි සංඛාර, විකාර, ලක්ඛණ නිබ්බාණ පඤ්ඤත්ති) ඒ ගැන මෙනෙහි කිරීම හා බැඳුණු බැවින්, (ආවජ්ජන පටිබද්ධ) ඊට වැළැක්වීමක් නොමැති බැවින් එයට අනාවරණ ඤාණය යැයි කියනු ලැබේ.

සබ්බත්‍ථ අසංගමප්පටිහත මනාවරණ ඤාණං මෙහිදී අතීත අනාගත වත්මනෙහි නොඇලීම හා ඇලීම රහිත බව, නොගැටෙන නොවෙනස්ව පවත්නා වූ නොවැළකුනු නුවණයි.

අනාගතම්පි ආදිසති සති යනු,

ඉමම්හි භද්දකෙ කප්පෙ තයො ආසිංසු නායකා, අහමෙතරහි සම්බුද්ධො මෙත්තෙය්‍යාචාපි හෙස්සති

‘මහණෙනි, මිනිසුන්ගේ ආයු කාලය වසර අසූදහසක් වන කල්හි මෙත්තෙය්‍ය නම් විජ්ජාචරණ ගුණින් යුතු, අරහත් වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව උපදින්නේය.

ඉක්බිති මහණෙනි, සංඛ නම් රජු මහාජනාද නම් රජු විසින් කරවන ලද යාග කණුව ඔසවවා, බොහෝ සතුටුව වාසයකොට, (සම්පත්) වැයකොට මහණ බමුණු දුගී මගී වෙළඳුන් හා යාචකයන්ට දන් දී භගවත් වූ අරහත් වූ මෙත්තෙය්‍ය සම්මා සම්බුදුවරයාණන් සමීපයෙහි කෙස් රවුල් බහා කහවත් හැඳ ගිහිගෙයින් නික්ම අනගාරිකව පැවිදි වන්නේය’ -

‘අනාගතයෙහි අට්ඨිස්සර නම් පසේ බුදුවරයා වන්නේය. සුමනිස්සර නම් පසේ බුදුවරයා වන්නේ යැයි ද (පවසන්නා සේ) දෙව්දත් ආදීන්ගේ අනාගතය ගැනද හෙළි කරති.

‘අථ ඛො භික්ඛවෙ සංඛො රාජා යො සො යූපො රඤ්ඤා මහාපනාදෙන කාරපිතො තං යූප උස්සාපෙත්‍වා අජ්ඣාවසිත්‍වා රමිත්‍වා - විස්සජ්ජිත්‍වා සමණ බ්‍රාහ්මණ කපණදධික වණිබ්බක යාචකානංදානං දත්‍වා මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො අරහතො සම්මා සම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්‍වා කාසායානි වත්‍ථානි අච්ඡාදෙත්‍වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සතී ච - අනාගතෙ අට්ඨිස්සරො නාම පච්චෙක සම්බුද්ධො භවිස්සතී ච - සුමනිස්සරො නාම පච්චෙක සම්බුද්ධො භවිස්සතී ති’ ච...... පච්චුප්පනම්පි ආදිසති මෙය පැහැදිලිය.

විභූතරූප සඤ්ඤිස්ස රූපය පිළිබඳ හැගීම් ඉක්මවා ඇති තැනැත්තාට, සබ්බකායප්පහායිනො තාවකාලිකව හා මැඩපැවැත්වීම් (තදංග වික්ඛමාන) ලෙසින් සියළු රූපකාය නැති කිරීමෙන්, රූප භවයෙහි උපත ලැබීම නැතිකරන ලදැයි අදහස් වේ. නත්‍ථි කිඤ්චීති පස්සතො විඤ්ඤාණය නැතිවීම නුවණින් අවබෝධ කිරීමෙන් ‘කිසිත් නැතැ’යි දකිමින්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ලාභියකු ගැන කියන ලදී. ඤාණං සක්කානුපුච්ඡාමී ‘සක්ක’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අමතමින්, ඒ තැනැත්තාගේ නුවණ විමසමි. කෙසේ කැමති විය යුතුදැ’යි කීය. කථං නෙය්‍යො කෙසේ ඒ තැනැත්තා (ඒ නුවණ කරා) ගෙන යා යුතුද? කෙසේ ඒ තැනැත්තාට ඊට වඩා උසස්-දියුණු නුවණ උපදවා ගත යුතුද?

කතමා රූපසඤ්ඤා මෙහි රූප සම්මා යැයි හඳුනාගැනීම මුල්කොට කියන ලදී. රූපාවචර දැහැනම එහි අරමුණයි. රූපාවචර දැහැනෙහි රූපය යයි කියනු ලැබේ. රූප ඇත්තා රූප දකී. ‘රූපී රූපානි පස්සති’ ආදී තැන් මෙනි. එහි අරමුණද ‘මනා පැහැ යුතු, පැහැපත් නොවූ බාහිර රූප දකී ආදී තැන්හි මෙනි. එහෙයින් මෙහි රූපයෙහි මුල්කොට රූපාවචර දැහැනටම සමාන වචනයකි. රූපයේ නමයැයි කියන ලදී. මෙසේ පඨවි, කසිණ ආදියෙහිදී එහි අරමුණටද එය සමාන වචනයකැයි දතයුතුය. මෙහි කුසල් විපාක කටයුතු ලෙසින් පහළොවකැයි කියන ලද රූප හැඟීමම අදහස් වේ. රූපාවචර සමාපත්ති සමාපන්නස්සච රූපාවචර කුසල් දැහැනට සමවැදුනු තැනැත්තාට, උප්පන්නස්සවා විපාක දැහැන් ලෙසින් ඒ භවයෙහි උපන් තැනැත්තාට, දිට්ඨධම්ම සුඛ විහාරිස්සවා මේ ජීවිතයෙහිම ක්‍රියාකාරීව දැහැනට සමවැද සුවසේ වසන්නාට, අරූප සමාපත්තියො ආකාසනඤ්චායතනාදිය, පටිලද්ධස්ස උපදවා සිටි තැනැත්තාට, රූප සඤ්ඤා විභූතා හොන්ති රූපය පිළිබඳ හැඟීම පළ නොවේ. විගතා නසන ලදී. විභාවිතා යයිද පාඨයකි. එය මැනවි.

තදංග සමතික්කමා තාවකාලිකව ඉක්ම වූ, තස්ස රූපකායො භාවනානුයෝගියා අරූප සමවත ලබන අරූප පුද්ගල රූපාවචර කය.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං මෙහි කිසිවක් නැතැයි අකිංචනං, යටත් පිරිසෙයින් ඉතා සුළු බිඳීම් පමණකුදු ඉතිරිව නැතැයි කියන ලදී. කිසිත් නැති බවයි. ආකාසානඤ්චායතන විඤ්ඤාණය ඉවත්වීමට සමාන වචනයකි. එසේ කිසිවක් නැතැයි අදිටන් කිරීමේ අරුතින් මේ සඤ්ඤාවෙහි රැඳේ යැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන වේ. අහසෙහි පවත්නා හැඟීම ඉවත්වන අරමුණ ගත් දැහැනට සමාන වචනයකි. විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තං සතො සමාපජ්ජිත්‍වා ඒ විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමවතට සිහි ඇතිව සමවැද, සතො වුට්ඨහිත්‍වා සිහි ඇතිව ඒ සමවතින් නැගිට, තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණං ඒ අහස පිළිබඳව පවත්නා ලද මහත්බවට ගිය හැඟීම, අභාවෙති වැනසෙයි. විභාවෙති ඉවත් කරයි. අන්තරධාපෙති නොදක්නා ලෙසට යයි.

කථං සො නෙතබ්බො ඒ තැනැත්තා කුමන ආකාරයෙන් දතයුතුද? විනෙතබ්බො නොයෙක් ආකාරයෙන් දතයුතුය. අනුනෙතබ්බො නැවත නැවත සිතින් කෙසේ පැමිණවිය යුතුද?

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු පුද්ගලයෙකු (මෙතෙක්) නුවණ නොලද බව පවසා ඒ නුවණ පැහැදිලි කිරිමට ගාථා වදාළහ. එහි විඤ්ඤාණට්ඨිතියො සබ්බ අභිජානං තථාගතො එක්රැස් කරගන්නා ලද දේ අනුව (කුසල් අකුසල්) සිවු ආකාර වූ පිළිසිඳ ගැනීම් කෙරෙහි සත්වග යොමුවන සියළු විඤ්ඤාණ පැවැත්ම තථාගතයන් වහන්සේ මැනවින් දත්හ. තිට්ඨන්තමෙනං ජානාති පෙර කළ කී දෑ අනුව මේ තැනැත්තා මෙබඳු ගතියක් (උපතක්) ලබන්නේ යැයි පුද්ගලයෙකු පිළිබඳව දනිති. අධිමුත්තං ආකිඤ්චඤ්ඤායතන ආදියෙහි ඇලුනු, තම්පරායණං විඤ්ඤාණය පිළිසිඳ ගන්නා තැන් ඒ විඤ්ඤාණය සහිත කොටස සමූහයමය.

සෙය්‍යථාපි කරුණු පෙන්වාදීම අනුව යෙදෙන නිපාතයකි. මනුස්සා අපමණ වූ සක්වල අපමණ මිනිසුන්ගේ පැහැ සළකුණු පෙනෙනා ආකාරයෙන් දෙදෙනෙකු එක හා සමාන නැත. (ඇතැම්විට) පැහැයෙන් හෝ පෙනුමෙන් හෝ සමාන වූවත්, ඔබ මොබ බැලීමේදී අසමාන වෙති. එහෙයින් ශාරිරිකව වෙනස් යැයි කියන ලදී. ඔවුන්ගේ පිළිසිඳ ගැනීම් හේතු තුනක් ද - හේතු දෙකක්ද, හේතු නොමැතිවද වෙයි. එහෙයින් නානත්ත සඤ්ඤිනො යැයි කියන ලදී. එකච්චෙ ච දෙවා කාමාවචර සයෙහි දෙවියෝ, ඒ දෙවියන්ගේ ඇතමෙකුගේ සිරුරු නිල්පැහැ වේ. ඇතමෙකුගේ කහ පැහැයයි. ඔවුන්ගේ හැඟීම් තිහේතකුද දුහේතුකද වේ. අහේතුකව නැත. එකච්චෙ ච විනිපාතිකාපි සතර අපායෙන් මිදුණු පුනබ්බසුමාතාව, පියංකර මාතා යකිනිය, ඵුස්සමිත්තාව, ධම්මගුත්ත ආදී දින කිහිපයක් දුකද, තවත් කලක් සැප ලබන වෙනත් පේතයන්, ඔවුගේ සිරුරු සුදු කළු රන් පැහැ සිවි ඇති, කළු පැහැ ආදී ලෙසද, සිහින්, මහත, මිටි, දිග (උස) ලෙසින්ද වෙනස් වේ. තිහේතුක, දුහේතුක, අහේතුක, සඤ්ඤා ද මිනිසුන්ගේ මෙනි. ඔව්හු දෙවියන් මෙන් මහ ඉසුරුමත් නොවෙති. දුගී මිනිසුන් මෙන්, පහත් ලෙස ආහාර - ඇඳුම් දුලබව දුකින් පෙලී කල්ගත කරති. ඇතමෙක් අවපසෙහි දුකට පත්ව, පුරපසෙහි සැප ලබති. එහෙයින් සැපලද සිරුරෙන් දුක් සහිත තැනකට පත් වූ බැවින් විනිපාතිකා යැයි කියන ලදී. පියංකර මව ආදී තිහේතුක වූවන්ට දහම් අවබෝධ වෙයි.

බ්‍රහ්මකායිකා බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ, බ්‍රහ්ම පුරෝහිත මහා බ්‍රහ්මයන්, පඨමාභිනිබ්බත්තා ඒ සියල්ලෝමද පළමු දැහැනෙන් (එහි) පහළ වූහ. ඔවුන්ගේ කය පැතිරෙන ආකාරය අනුව පාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයෝ කුඩා ලෙසින්ද පුරෝහිත බ්‍රහ්මයෝ මැද පමණ ලෙසටද වෙති. මහා බ්‍රහ්මයෝ උසස් වන අතර, ඔවුන්ගේ කය බොහෝ සෙයින් වඩාත් පැතිරී ඇත. මෙසේ ඒ බ්‍රහ්මයෝ කයෙන් වෙනස් වෙනස් ලෙස වුවත්, පළමු දැහැන් ලෙසින් සඤ්ඤාවෙන් එක් ආකාර වෙති. මේ නිසා නානත්තකායා ඒකත්තසඤ්ඤී යයි කියනු ලැබේ. නිරයවල උපත ලැබූවන්ගෙන් ඇතැමෙක් ගවුවක් පමණ ද ඇතැමෙක් අඩ යොදුනක්ද ඇතමෙක් ගවු තුනක් තරම් සිරුරු (අත්තභාව) ඇත්තෝ වෙති. සතර අපායෙහි ජීවීන් මෙබඳුය. දෙව්දත් යොදුන් සියයක්ව උපනි. තිරිසන් සතුන් අතරද ඇතැමෙක් කුඩා වෙති. ඇතැමෙක් විසාල වෙති. පේත ලොවෙහි ඇතැමෙක් රියන් හැටකි. ඇතැමෙක් අසූ රියනකි. ඇතැමෙක් මනා පැහැපත් වන අතර, ඇතැමෙක් පැහැපත් නොවෙති. කාලකඤ්ජක නම් අසුරයන්ද එසේමය. එහෙත් දිගු පිට ඇති පේතයෝ සැට යොදුනක් තරම් වෙති. මේ සියල්ලන්ගේම සඤ්ඤා වූ කලී අහේතුක අකුසල විපාක වේ. මෙසේ අපායෙහි සිටියද කයෙන් වෙනස්ව, සඤ්ඤාවෙන් එක්බඳු යැයි සැළකේ.

ආභස්සර දල්වන ලද ගිනිහුලක ගිනිදළුව මෙන් මොවුන්ගේ සිරුරෙන් ආලෝකය බිඳී බිඳී වැටෙන්නාක් මෙන් හැසිරෙයි. ඔබ මොබ සැරිසරයි. ආභස්සර නම් වෙති. ඔවුන් අතරින් පඤ්චක නයෙහි දෙවන තෙවන දැහැන් අඩුවෙන් වඩා, පහළ වූවෝ පරිත්තාභා නම් වෙති. අඩු වැඩි නොකොට මැද පමණට වඩා පහළ වූවෝ අප්පමානාභා නම් වෙති. වැඩි පමණට වඩා පහළ වූවෝ ආභස්සරා නම් වෙති. මෙහිදී ඒ සියල්ලන්ගේම උසස් බව හඟවනු පිණිස අවධාරාණාත්මක ගුණය ලෙසින් සලකන ලදී. හැමතැනකම ඔවුන්ගේ සිරුරු එක්පැහැර පැතිරෙයි. සඤ්ඤා වූ කලී අවිතක්ක විචාර පමණින් ද අවිතක්ක අවිචාර පමණින් ද වෙනස් වේ.

සුභකිණ්හා යහපත්ව බබළන, යහපත් වූ සිරුරේ පැහැයෙන් එකට කැටි වූ (එකඝන) තේරුමයි. ආභස්සර බ්‍රහ්මයන්ට මෙන් මොවුන්ට බිඳී බිඳී යන ආලෝකයක් නොවන්නේය. සිවුනය අනුව තුන්වන දැහැනටද, පස්නය අනුව සිවුවන දැහැනටද අඩු පමණින්, මැද පමණින්, උසස් ලෙසින් දැහැන් වැඩීමෙන් පරිත්තසුභ, අප්පමානසුභ, සුභකිණ්හ යන නම් ලබමින් (එසේ) පහළ වෙති. මෙසේ ඒ සියල්ලෝම එක්බඳු සිරුරු ඇති, සිවුවන දැහැන් සඤ්ඤාවෙන් ඒක සඤ්ඤී බවත් දතයුතුය. වෙහප්ඵලා බ්‍රහ්මයෝ සිවුවන විඤ්ඤාණ පැවැත්මෙහිම රැඳෙති. අසඤ්ඤතලයෙහි විඤ්ඤාණය (සිත) නොපැවැත්ම මෙහි ඇතුලත් නොවේ. සත්තාවාසවල එය අදාල වේ.

කල්පය හටගැනීමේදී සුද්ධාවාසයෙහි විසූ බ්‍රහ්මයෝ සදාකාලික නොවූවෝ, කල්ප සියදහසක්ද කල්ප අසංඛ්‍යයක් වුවද බුදුවරුන් නොමැති ලොවක නොඉපදෙති. කල්ප සොළොස් දහසක් ඇතුලත බුදුවරුන් උපන් කල්හිම උපදිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක දම්සක් පවත්වන විට කඳවුරක් බැන්දා සේ සිටිති. එහෙයින් සත්තාවාසයෙහි විඤ්ඤාණ පැවැත්මක් නොමැත්තේ නොවේ. ‘ඇවැත්නි, සාරිපුත්ත, මේ තරම් දිගු කාලයක් තුළ සුද්ධාවාස දෙවියන් හැර මා විසින් වාසය නොකරන ලද එහි වාසය පහසුවෙන් ලැබිය හැකි නොවේ’ යැයි මහාසීව තෙරුන් මේ සූත්‍ර පාඨයෙන් සුද්ධාවාසීන්ද, සිවුවන විඤ්ඤාණ පැවැත්මද සිවුවන සත්තාවාසයද ඇසුරු කරන බව කියයි. එය නොවළක්නා ලද බැවින් සූත්‍රයෙන් තහවුරු කර ඇත.

‘සබ්බසො රූප සඤ්ඤාණං සමතික්කමං’ මෙහි සබ්බසො සියළු ආකාරයෙන්, සියල්ලම හෝ ඉතිරි නොවූ දේ යන තේරුමයි. රූප සඤ්ඤානං සඤ්ඤාව මුල්කොට කියන ලද රූපාවචර දැහැන්හිද එහි අරමුණද, රූපාවචර දැහැනටද රූප යයි කියනු ලැබේ. ‘රූපී රූපානි පස්සති’ ආදී තැන්වල මෙනි. එහි අරමුණුවලටද ‘මනා පැහැපත්, පැහැපත් නොවූ බාහිර රූප දකී’. ‘බහිද්ධාරූපානි පස්සති සුවණ්ණ දුබ්බණ්ණානි’ ආදී තැන්වල මෙනි. එහෙයින් මෙහි රූපයෙහි සඤ්ඤා යැයි මෙසේ සඤ්ඤා මුල්කොට රූපාවචර දැහැනටම එය සමාන වචනයක් සේ දැක්වේ. මෙසේ පඨවි, කසිණ ආදී කොටස් අනුව ඒ අරමුණට එය සමාන වදනකැයිද දතයුතුය.

සමතික්කමා විරාග නිරෝධයයි. කුමක් නිසා කියන ලද ද? ඒ කුසල විපාක කටයුතු ලෙසින් දැහැන් පහළොවක් යැයි ගැනෙන රූප සඤ්ඤා ද, එම පඨවි කසිණ ආදී ලෙසින් අරමුණු නවයකැයි ගැනෙන රූප සඤ්ඤා ද ඉතිරි නැතිව හෝ විරාගය ද නිරෝධයද විරාග හේතුවද නිරෝධ හේතුවද වේ. ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති සියළුම රූපසඤ්ඤා ඉක්මවන්නේ නැතිව ආකාසානඤ්චායතනයට පැමිණ කල්ගත කිරිමට නොහැකිය. එහි යම් අරමුණක සිටින විට සඤ්ඤා ඉක්මවීමක් නොවේ. සඤ්ඤා ඉක්මවන කල්හිම, අරමුණද ඉක්මවූයේ වෙයි. එහෙයින් අරමුණ ඉක්මවීම නොකියා.

‘එහි රූප සඤ්ඤා කවරේද? රූපාවචර සමවතට සමවදින තැනැත්තාට හෝ, ඊට පැමිණි තැනැත්තාට හෝ එසේ අත්විඳින දෙයින් සුවයෙන් වෙසෙන්නාට හෝ සඤ්ඤා හැඳිනීම රූප සඤ්ඤා යැයි කියනු ලැබේ. රූප සඤ්ඤා ඉක්මවීම හෝ මැනවින් ඉක්මවීම හෝ සියළු ආකාරයෙන් ඉක්මවී යැයි ‘විභංගයෙහි සඳහන්ව ඇත.

යම්හෙයකින් අරමුණ ඉක්මවීමෙන් පැමිණිය යුතු ඒ සමාපත්ති එකම අරමුණෙහි පළමු දැහැන් ආදියෙහි මෙන් නොවේ. එහෙයින් මේ අරමුණ ඉක්මවීම ලෙසින්ද අරුත් විස්තර කරන ලදැයි දතයුතුය.

පටිඝසඤ්ඤානං අත්‍ථංගමා ඇස ආදියෙහි රූපාදී අරමුණ අනුව (ඒ පිළිබඳව) කෝපයෙන් උපන් හැගීම් පටිඝසඤ්ඤා වේ. රූපය පිළිබඳ වූ හැඟීම් ආදියට එය සමාන වචනයකි. ‘එහි පටිඝසඤ්ඤාව කවරේද? රූප සඤ්ඤා - සද්ද සඤ්ඤා - ගන්‍ධ සඤ්ඤා - රස සඤ්ඤා - පොට්ඨබ්බ සඤ්ඤා යන මේවා පටිඝ සඤ්ඤා වේ යැයි කීය. ඒවායෙහි පවත්නා කුසල විපාක පහක්ද, අකුසල විපාක පහක් ද යනුවෙන් වූ සියළු ආකාර පටිඝ සඤ්ඤා දහය වැනසීම - නැතිකිරිම, ඇතිකර නොගැනීමට, නොපවත්නා බවට පත්කිරීම කියන ලදී.

පළමු දැහැන් ආදියෙන් සමවතට පත් තැනැත්තාට කාමය නොපවතී. එකල්හී පංචද්වාර ලෙසින් සිත නොපවතී. මේ අනුව, අන් තැනක සැපදුක් නැතිකරන ලද සිවුවන දැහැන මෙන්, මම-මගේය යන දැඩිව ගත් හැඟීම් ආදිය තුන්වන මගෙහිදී මෙන්ද, මෙම දැහැන පිළිබඳව උනන්දුව ඇතිකරනු පිණිසත්, මෙම දැහැන අගය කිරීම ලෙසත් එයට මෙහි වචන යොදා ඇතැයි දතයුතුය. නැතහොත් ඒ රූපාවචර දැහැනට සමවැදුන තැනැත්තාට කිසිවක් නොමැති වුවත්, ඉක්බිති (ඒ හැගීම්) නැති නොකරන ලද්දේ නම්, (ඊළඟට එළඹිය යුතු තැනක් නොවේ. රූපාවචර භාවනා රූපයෙහි නොඇලීම පිණිස නො පවතී. එහෙයින් ඒවා මෙහිදී නැතිකරන ලද්දේ යැයි කීමට සුදුසුය. හුදෙක් කීම ඒකාන්තවම මෙසේ දරාගැනීමටද වටනේය. ඒවා මින් පෙර නොනසන ලද බැවින්ම පළමු දැහැනට පැමිණි තැනැත්තාට හඬ (සද්ද) කටුවක් මෙනැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. මෙහිදී අරූප සමාපත්තිද ඉවත් කරන ලදුව කම්පා නොවන්නා වූ සාන්ත වූ මිදීම යැයිද කියා ඇත. ‘ආළාර කාලාමද අරූප සමාපත්තියට සමවැද ගැල් පන්සියයක් (තමා වෙතින්) එකිනෙක පසුපස ඉදිරියට ගියත් - නොදුටු බවත්, හඬ නොඇසී’ යැයි ද දැක්වේ.

නානත්ත සඤ්ඤානං අමනසිකාරා ඒ ඒ ලෙස වෙනස් වූ හෝ හාත්පස පවත්නා වූ වෙනස් වූ හැඟීම් - සඤ්ඤාය.

‘එහි වෙනස් වූ හැඟීම් කවරේද? මනෝධාතුව සමග හෝ මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු සමග හෝ සමවතට සම නොවැදීමේදී (වන) සඤ්ඤා හැඳිනීම, හඳුනන බව නානත්ත සඤ්ඤා යැයි කියනු ලැබේ’ -

යැයි විභංගයෙහි බෙදා ඇති අයුරු මෙහිදී අදහස් වේ. සම නොවැදුණු තැනැත්තාට මනෝධාතු මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු ඇතුලත් වන සඤ්ඤා, රූප, හඬ ආදී හඳුනාගැනීම් බොහෝ දෙනා කෙරෙහි නොයෙක් ආකාරයෙන් පවතී. කාමාවචර කුසල සඤ්ඤා අට, අකුසල සඤ්ඤා දොළහ, කාමාවචර කුසල විපාක සඤ්ඤා එකොළහ, අකුසල විපාක සඤ්ඤා දෙක, කාමාවචර කිරිය සඤ්ඤා එකොළහ යැයි මේ ආකාරයෙන් සඤ්ඤා හතළිස්හතර එකිනෙකට වෙනස්ය. ගත වෙනස්ය. එකිනෙකට අසමානය. එහෙයින් නානත්තසඤ්ඤා යැයි කියන ලදී. සියළු ආකාරයෙන්ම ඒ සඤ්ඤා ගැන මෙනෙහි නොකොට සිතා නොබලා, පවත්නා නොගනිමින්, විමසා නොබැලීමෙන්, ඒවා ගැන සිතා නොබලයි. මෙනෙහි නොකරයි. විමසා නොබලයි යනුවෙන් එහෙයින් කියන ලදී.

මුලදී රූප සඤ්ඤාවද පටිඝසඤ්ඤාවද මේ දැහැන උපදවා ගත් කල ඒ භවයෙහිද ඇති නොවේ. කල් ඇතිවම ඒ භවයෙහි, මේ දැහැනට පැමිණ කල්ගත කරන කල්හී. ඒවා ඉක්මවීම - නැතිකිරීම යැයි දෙආකාරවම කියන ලදී. වෙනස් වෙනස් සඤ්ඤාවලදී කාමාවචර කුසල සඤ්ඤා අට, කිරිය සඤ්ඤා නවය, කුසල සඤ්ඤා දහය යන විසිහත මේ දැහැනින් පහළ වූ භවයෙහි ඇත. එහෙයින් ඒවා මෙනෙහි නොකරතියි කියා ඇති බව දතයුතුය. මෙහිදී ඒවා මෙනෙහි නොකොටම මේ දැහැනට පැමිණ වාසය කරයි. ඒවා මෙනෙහි කරමින් සමවතට නොපැමිණ සිටී යැයිද, කෙටියෙන් රූප සඤ්ඤා ඉක්මවීයැයි ද (දක්වා) සියළු රූපාවචර ධම්ම නැතිකිරිම කියන ලදී. ගැටීම් හා තරහ හැඟීම් නැති කිරීම, වෙනස් වෙනස් සඤ්ඤා මෙනෙහි නොකිරීම යන මෙයින් කාමාවචර සිත් සිතිවිලි සියල්ලම නැති කිරීම මෙනෙහි නොකෙරේ යැයි කියා ඇතැයි දතයුතුය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, රූප සඤ්ඤා පහළොව ඉක්මවීමෙන්, පටිඝසඤ්ඤා දහය නැතිකිරීමෙන් නානත්ත සඤ්ඤා හතළිස් හතර මෙනෙහි නොකිරීම යන පද තුනෙන් ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියෙහි ගුණ වදාළහ. ඊට කරුණු කවරේද? අසන්නන්ගේ උනන්දුව ඇතිකිරීම පිණිසත්, ඊට පොළඹවනු පිණිසත් ය. විටෙක කිසියම් අනුවණයෙකු. ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය උපදවා ගන්නැයි කියතැයිද, එය උපදවා ගැනීමේ පලක් වේද? ආනිසංස කුමක්දැයි කීවොත්, ඔවුනට එසේ කීමට සිදු නොවන පරිදි මේ ආකාරයෙන් සමාපත්තියෙහි ගුණ වදාළහ. ඔවුහු මෙය අසා, ‘මෙසේ වන්නේය. කරුණු මෙසේ නම් මේ සමාපත්තිය උසස්ය. උපදවා ගන්නෙමු’යි එය උපදවාගනු පිණිස උත්සාහ කරන්නාහ.

එයට පොළඹවන පිණිසද විස කටු වෙළෙන්දා මෙන් එහි ගුණ කීහ. විසකටු වෙළෙන්දා නම් උක්හකුරු වෙළෙන්දා යැයි කියනු ලැබේ. ඔහු උක්හකුරු, පැණිහකුරු ආදිය ගැලක පටවාගෙන පිටිසර ගමකට ගොස් ‘විසකටු ගනිවු, විසකටු ගනිවු’ යැයි හඬ නැගීය. ඒ ඇසූ ගම්වාසීහු ‘විසනම් ඉතා දරුණුය. යමකු කෑවේ නම් ඔහු මැරෙයි. කටුවෙන් විද (ඇණී) මැරෙයි. ඒ දෙකම දරුණුය. මෙහි කිනම් ලාභයක්දැ’යි නිවෙස්වල දොරවල් වැසූහ. දරුවන්ද ඉවතට යැවූහ. ඒ දුටු වෙළෙන්දා ‘මේ ගම්වාසීන්ට කතාබහ තේරුම් ගැනීමෙහි හැකියාවක් නැත. එහෙයින් උපායකින් (තමාට) යොමුකර ගැනීම මැනවැ’යි ‘ඉතා මිහිරි දේ ගනිමු. ඉතා හොඳ දේ ගනිවු, උක්පැණි හකුරු ඉතා අගනේය, හොර මසුරන්, හොර කහවණු ලබතැ’යි කෑ ගැසීය. ඒ ඇසූගැමියෝ තුටුපහටුව අවුත් බොහෝ මුදල් ගෙවා (ඒවා) ගත්හ.

එහි ‘විසකටු ගනුව’යි වෙළෙන්දාගේ කෑගැසීම, ‘ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය උපදවා ගනුව’යි යන වචන මෙනි. ‘දෙවිධියම දරුණුය. මෙහි ලාභය කුමක්දැ’යි ගැමියන් සිතූ අයුරු මෙන්, ‘ආකාසානඤ්චායතනය උපදවා ගනුව’යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කීහ. ‘මෙහි ආනිසංස කුමක්ද? එහි අගය නොදනිමියි අසන්නන් සිතීමත්, ඊළඟට ඉතා මිහිරිය, ගනුව’යි ඒ වෙළෙන්දාගේ වචන මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූප සඤ්ඤා ඉවතලීමේ ආනිසංස පවසති. ඒ වෙළෙන්දාගේ වචන අසා, බොහෝ මුදල් දී (උක්හකුරු පැණි ආදිය) මිලට ගත් ගැමියන් මෙන් ඒ ආනිසංස අනුව පොළඹවන ලද සිත් ඇත්තෝ බොහෝ උත්සාහ කොට මේ සමාපත්තිය උපදවා ගන්නාහ’යි පෙළඹවීම පිණිසම කීහ.

ආකාසනඤ්චායතනූපගා කෙළවරක් නැතැයි = අනන්තං, අහස කෙළවරක් නැත යනු ආකාසානන්තං, එයම ආකාසානඤ්චං, ඉටාගැනීමේ අරුතින්, අදාල වන කරුණු එක්රැස්වන තැනක් සේ වන දැහැනකට හෝ, දෙවියගේ දේවායතනයක් මෙන්, ආකාසානඤ්චායතනය (දැක්වේ.) ‘කසිණ විවර වූ හිස් තැනකට’ එය සමාන වචනයකි. එහි දැහැනක් උපදවා (භවයක) පහළවීම් ලෙසින් ආකාසානඤ්චායතන බවට එළඹුණු, මෙයින් පසු වෙසෙස් කරුණු පමණක්ම දක්වමි.

ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම පෙර කී පරිදි ඉටා ගැනීම යන අරුතින් අදාල වන කරුණු එක්රැස් වන තැනක් යැයි දැහැනට ආකාසනඤ්චායතන යැයි කී පරිද්දෙන්ම අරමුණද (වේ.) මෙසේ ඒ දැහැනද අරමුණද යන දෙකම නොපවත්නා ලෙසින් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්ද ඉක්මවීමෙන්ම යම් අයුරකින් මෙම විඤ්ඤාණඤ්චායතනයට පැමිණ අත්හළ යුතුය. එහෙයින් ඒ කරුණු දෙකම එක අදහසක් කොට, ආකාසානඤ්චායතනය ඉක්මවීයැයි මෙහි කියා ඇතැයි දතයුතුය.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා මෙහිදී කෙළවරක් නැතැයි මෙනෙහි කළ යුතු හෙයින්, කෙළවරක් නැතැයි අනන්ත වේ. අනන්තයම ආනඤ්චං, මෙහි විඤ්ඤානඤ්චානං යැයි නොකියා, විඤ්ඤාණඤ්චං යැයි කියා ඇත. මේ එහි ආරෝපණය කළ වචනයකි. ඒ විඤ්ඤාණයම අදිටන් අරුතින් එක්රැස්වන තැනක් යැයි විඤ්ඤාණඤ්චායතනයයි. එහි දැහැනක් උපදවා විඤ්ඤාණඤ්චායතන බවට එළඹීම විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා නම් වේ.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කමා මෙහිද පෙර කියන ලද පරිදිම ඉටාගැන්මේ අරමුණින්, අදාල වන කරුණු එක්රැස්වන තැනක් සේ දැහැනද විඤ්ඤාණඤ්චායතන යැයි කී පරිද්දෙන් අරමුණද (වේ.) මෙසේ ඒ දැහැනද අරමුණ ද යන දෙකම නොපවත්නා ලෙසින් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්ද, ඉක්මවීමෙන්ම යම් ආකාරයකින් මෙම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට පැමිණ අත්හළ යුතුය. එහෙයින් ඒ කරුණු දෙකම එක අදහසක් කොට විඤ්ඤාණඤ්චායතනය ඉක්මවීයැයි මෙහි කියා ඇතැයි දතයුතුය.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා ඉතා සුළු ලෙසින්වත් කිසිත් ඉතිරිව නැතැයි අකිඤ්චනං, කිසිවක් නැති බව ආකිඤ්චඤ්ඤං, ආකාසනඤ්චායතන විඤ්ඤාණය ඉවත්වීමම එය සමාන වදනයි. ඒ කිසිවක් නැති බව ඉටා ගැනීමෙන් ‘එක්වන තැන’ (හඳුන්වන තැන) ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයයි. එහි දැහැන උපදවා ‘ඒ බවට’ පැමිණීම ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා වේ. අයං සත්තමී විඤ්ඤාණඨිති මේ සත්වන පටිසන්ධි විඤ්ඤාණයේ තැන දැනගැනීමයි. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයද, සඤ්ඤාව යම් පරිදිද, මෙසේ විඤ්ඤාණයටද සියුම් බැවින් විඤ්ඤාණයක් ලෙස නොවන හෙයින් විඤ්ඤාණ තන්හිලා නොකියන ලදී.

අභූතං නියම ඇත්ත නොවූ, රූපය තමාගේ යැයි (අත්ත) ආදී වචන හෝ, ‘විකාර’ බවින් යුතු අතච්ඡං වැරදි හැඟීම්, මතවාදයෙන්, අනත්‍ථසංහිතං, නැතහොත් අභූතං යනු සොරකු සේ නොපෙනෙන නමුත්, ‘මෙය ඔබ සොරකම් කොට ගෙනෙන ලදී. මේ ඔබේ ගෙදර ධනය නොවේ’ ආදී වචන, අතච්ඡං නියම අයුරින් සිදු නොවූ, අන් ආකාරයකින් වූ, අනත්‍ථසංහිතං මෙලොව යහපතට හෝ පරලොව යහපත පිණිස හෝ හේතු නොවන, න තං තථාගතො ව්‍යාකරොති ඒ වැඩකට නැති කථා තථාගතයන් වහන්සේ නොකියති. භූතං තච්ඡං අනත්‍ථසංහිතං රාජකථා ආදී තිරිසන් (හරයක් නැති) කථා, භූතං තච්ඡං අත්‍ථසංහිතං නියම ඇත්ත ඇසුරුකොට ඇති, තත්‍ර කාලඤ්ඤු හොති (කිසියම් කරුණක්) තෙවන වරට හෙළි කිරීමේදී ඒ පැනයට අදාල හෙළිකිරීමට තථාගතයන් වහන්සේ සුදුසු කාලය දනිති. මහජනතාව පිළිගන්නා - අදහාගන්නා කාලය දැනගෙනම, හේතු සහිතව, කරුණු සහිතව, සුදුසු වූ - ගැලපෙන නියම කාලයේ පැහැදිළි කරති’යි යන තේරුමයි.

සුදුසු කල් පැමිණිවිට කියතියි කාලවාදී, සිදුවූ ලෙසම කියතියි භූතවාදී ඉතා උසස්ම යහපත වූ නිවන ගැන කියතියි අත්‍ථවාදී, මගපල දහම් කියතියි ධම්මවාදී හික්මීම සංවරය ගැන කරුණු දැක්වීමෙන් විනයවාදී, දිට්ඨං යනු අපමණ වූ ලෝධාතූන්හී අපමණ වූ ජීවීන්ගේ ඇස නැමති දොරටුවට හමුවන රූප අරමුණු තිබේද, ඒවා සියළු ආකාරවම දනිති. මෙසේ දැන ගැනීමෙන්ද, හඳුනා ගැනීමෙන්ද උන්වහන්සේ විසින් එය ඉටු, අනිටු ආදී ලෙසින් හෝ දැකීම-ඇසීම හා පහස ලබන දේවලට ගැනෙන පද ලෙසින් හෝ ‘ඒ රූප නම් වූ ආයතනය කවරේද? යම් රූපයක් සතර මහා භූත උපයෝගී කොටගෙන, නිල්, කහ වැනි පාට ගැටීමෙන් වන පැහැපත්ව බැබළීම ආදී ආකාරයෙන් නොයෙක් නම්වලින් වාර දහතුනකින්, දෙපණස් පිළිවෙලින් බෙදී යන අයුරින් ඇති තතු පරිදිම දන්නා ලදී. වැරදි ලෙස නොවේ. කන නැමති දොරටුවට හමුවන හඬ පිළිබඳවද මේ ආකාරමය. ඒවායෙහි යෙදෙන පිළිවෙල දැක්වීමට - දක්නා ලද, අසන ලද ආදී ලෙස කීහ. දිට්ඨං රූපායතනයයි. සුතං සද්දායතනයයි. මුතං පැමිණ (විඳ) ගැනීම ලෙසින් ගඳ-සුවඳ-රස-පහස (ලබන අදාල තැන්), විඤ්ඤාතං සැප දුක් ආදී පවත්නා ගති සොබා අරමුණු පත්තං සොයා හෝ පැමිණි, පරියෙසිතං පැමිණි හෝ නොපැමිණි හෝ සොයන ලද, අනුවිචරිතං මනසා සිතෙන් ඔබමොබ සැරිසරන ලද.

තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං මෙයින් මේ කරුණු දක්වනු ලබයි. පමණ කළ නොහැකි ලෝකවල දෙවියන් සහිත මේ ලෝකයාට නිල්, කහ ආදී රූප අරමුණු ඇස නැමති දොරටුව හමුවට පැමිණේ. මේ තැනැත්තා මේ මොහොතෙහි මෙබඳු නම් රූප අරමුණක් දැක සතුටට හෝ නොසතුටට හෝ එහි සතුටු-අසතුටු නොවීයැයි ඒ සියලු දේ ගැන තථාගතයන් වහන්සේට මනා අවබෝධය ඇත. එසේම පමණ කළ නොහැකි ලෝකවල දෙවියන් සහිත මේ ලෝකයාට බෙරහඬ, මිහිඟු බෙර හඬ වැනි අරමුණු කන නැමති දොරටුවෙහි හමුවට එයි. මුල් සුවඳ, පොතු සුවඳ ආදී අරමුණු නහය නැමති දොරටුව හමුවට එයි. මුල්වල රස, කඳ රස ආදී රස අරමුණු දිව නැමති දොරටුව හමුවට එයි. රළු, මුදු ආදී ලෙසින් තද ගතිය (පඨවි ධාතු), උණුසුම් ගතිය (තේජෝ ධාතු) වාතය (වායෝ ධාතු) පහස ලබන අරමුණු සේ කය නැමති දොරටුව හමුවට එයි. මේ තැනැත්තා මේ මොහොතෙහි මෙබඳු අරමුණුවල පහස ලබා සිත සතුටට හෝ අසතුටට හෝ මැදහත්ව හෝ සිටී යැයි තථාගතයන් වහන්සේට මැනවින් අවබෝධ වේ. මේ තැනැත්තා මේ මොහොතෙහි මෙබඳු නම් හැඟීම් සිත නැමති දොරටුව හමුවට එතැයි අපමණ වූ ලෝකවල දෙවියන් සහිත ලෝවාසීන්ගේ සිතැඟි දැන සතුටට හෝ අසතුටට හෝ මැදහත්ව සිටිතියි ඒ සියල්ලමද තථාගතයන් වහන්සේ අවබෝධ කොට ඇත.

‘චුන්‍ද, යම් අයුරකින් මේ සත්වග දක්නා ලද, අසන ලද, පහස ලද, විඳින ලද යම් දෙයක් වේද, එහිලා තථාගතයන් විසින් ඒවා නොදක්නා ලද හෝ නොඅසන ලද හෝ පහස නොලද බව හෝ නොවිඳිනා ලද හෝ නොදන්නේ නොවේ. (ඒ බව මැනවින් දත්හ.) මේ මහජනයා විසින් සොයාගෙන ලබාගත යුතු දේ වේද, නොසොයා ලබා නොගත් දෙයක් වේද, නොසොයා ලබාගත් දෙයක් වේද ඒ සියල්ලම තථාගතයන් වහන්සේගේ නුවණෙහි ලා අවබෝධ නොවූ, දැන නොගත්, නොපැමිණි බවක් නම් නැත. තස්මා තථාගතො වුච්චති ලෝකයෙන් නිසි පරිදි, සුදුසු ආකාරයෙන්ම ගමන් කරන ලද බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. පාළියෙහි (පෙළෙහි) මනා අවබෝධය ලබන ලදැයි අභිසම්බුද්ධං යැයි සඳහන් කරන ලදී. ‘ගත’ යන වචනයෙන් එහි එක් අරුතකි. මේ ආකාරයෙන් සියළු තැන්හිදීම ‘තථාගත’ යැයි තීරණය කිරිමේදී අරුත් දත යුතුය.

‘චුන්‍ද, යම් රැයක තථාගතයන් උතුම් සම්මා සම්බුදු බව අවබෝධ කළේද, යම් රැයක නැවත නූපදනා ලෙසින් පිරිනිවන් පෑවේද, ඒ අතරතුර කාලයෙහි කී දෙයක්, පැවසූ දෙයක්, පැහැදිලි කළ දෙයක් වූයේ නම් ඒ සියල්ලම එසේම වෙයි. වෙනසක් නොවේ. එහෙයින් තථාගත යැයි කියනු ලැබේ.

යම් රැයක බෝමැඩදී නොපැරදුණු පළගෙහි වැඩහිඳිමින් තුන් මරු (බල) මුදුන් පරදවා ලොවුතුරු සම්බුදු බව අවබෝධ කළේද, නැවත සසර නූපදනා ලෙසින් යම් රැයකදී සල්ගස් දෙක අතර පිරිනිවනට පත්වූයේද, ඒ අතරතුර වසර හතළිස්පහක් මුළුල්ලේ පළමු බෝධියෙහි සිට අවසන් බෝධිය තෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද සූත්‍ර, ගාථා........වෙදල්ල (වැනි අංග නවයක් වූ සම්බුදු දේසනා) මේ සියල්ල අරුත් ලෙසින්ද, අකුරු පද ලෙසින්ද කිසිදු දොසක් රහිතව, අඩුවැඩි නොකොට, සියළු ආකාරයෙන් පිරිපුන්, රාග මත ඉවතලන ලදුව, දෝස මෝහ මත ඉවතලන ලදුව, කෙස් අගක තරම්වත් වක් බවකින් තොරව, එකම මුදුවකින් තබන ලද සළකුණක් සේ, එකම නැලියකින් මැන්නා සේ, එකම තරාදියකින් කිරන ලද්දා සේ එකම ආකාර වෙයි. වෙනසක් නොවේ. චුන්‍ද තථාගතයන් යම් රැයක......ඒ සියල්ල එපරිදිම වෙයි. වෙනස් නොවේ. එහෙයින් තථාගත යැයි කියනු ලැබේ. එසේ හෙයින් කීහ. ‘යංච චුන්‍දරත්තිං තථාගතො -පෙ- සබ්බන්තං තථමෙව හොති, නො අඤ්ඤථා, තස්මා තථාගතොති වුච්චති’ ගද - මෙහි ගිය යන තේරුමයි. ගත ශබ්දයයි.

තවද ආගදනං ආගදො - ආගදනමාගදො - වචනය යන තේරුමයි. එහෙයින් මනා යහපත් වූ වචන ඇත්තේ යැයිද, එහි ‘ද’ අකුරට ‘ත’ යොදා තථාගතො යැයි මෙසේ එම පදය සකස්වන අයුරු දතයුතුය.

‘චුන්‍ද යම්සේ.... කියන...... කියනු ලැබේ’ ‘යථාවාදී චුන්‍ද -පෙ- වුච්චති’, මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වචනයට අනුව කයද හුරුකර ඇත්තාහ. එහෙයින් උන්වහන්සේ කියන දෙයට අනුව කටයුතු කරති. කරන දේ කියති. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇත්තම පවසන, කයද ඒ අනුව පවත්වා ගන්නා බැවින්ද තථාගත වන්නාහ. මේ අයුරුද එහි පද සැකැස්ම දත යුතුය.

අභිභූ අනභිභූතො උඩින් භව කෙළවර (අකනිටා බඹලොව) සිට යට අවීචිය (නිරය) කෙළවරකොට, ඒ හරහා වූ අපමණ ලෝකවල ජීවීන් සීලයෙන්ද සමාධියෙන්ද, තියුණු නුවණින්ද විමුක්තියෙන්ද අභිබවා යති. (මේ ගුණ මැනීමට) එහිලා තරාදියක් හෝ මෙතෙකැයි කිවහැකි මිනුමක් නැත. අසමානය, අපමණය, ඉතා උසස්ය. රජුන්ගේත් රජ වූ, දෙවියන්ගේත් දෙවි වූ, සක්දෙවිඳුටත් වඩා උසස් වූ, බ්‍රහ්මයන්ගෙනුත් බ්‍රහ්ම වෙති. අඤ්ඤදත්‍ථු ඒකාන්ත අරුත දෙන නිපාතයකි. දකී යන අරුතින් දසො තම වසඟයෙහි පවතී යැයි වසවත්තී.

මෙහිදී මෙම පදය සෑදෙන අයුරු දතයුතුය. බෙහෙත - බෙහෙත මෙනි. ඒ කවරේද? දේසනා විලාසයෙන් සහ පිනෙන් උසස් බවය. ඒ මහත් බලමහිමයෙන් වෙදැදුරකු දිව ඔසුවකින් සපුන් විස (නසන්නා සේ) දෙවියන් සහිත වූ සියළු ලෝකයෙහි වෙනත් සියළු මතවාදීන් අබිභවති. අගදො යන්නෙහි ‘ද’ අකුරට ‘ත’ අකුර යොදා තථාගත වූ බව දතයුතුය.

ඉධත්‍ථඤ්ඤෙව ජානාති කම්මාභිසංඛාරවසෙන අපුඤ්ඤාභිසංඛාර ලෙසින් මේ ලෝකයෙහි අදහස් දනිති. කායස්සභෙදා පරම්මරණා ඉපද ඇති (රූපාදී) සමූහ පහ (සිරුර) බිඳීමෙන් වූ මරණයෙන් පසු, අපායං මුලසිටම වැඩී (දියුණුව) යන සැපයේ සිසිලස ඉවත ගිය දුක ඇති බැවින් අපාය නම් වේ. දුක් සහිත බවම පිළිසරණ යැයි දුග්ගතිං, දුක් සහිත වූ තැන්වලට වැටෙති’යි (උපදිති). විනිපාතො කැමැත්තක් නැති අරුතින්, සතුටක් නොලබන අරුතින්, නිරයො, ඒ අපායට-නිරයට, උප්පජ්ජිස්සති නැවත භවයක උපදින්නේය. තිරච්ඡානයොනි හරහට (තිරස් ලෙස) යයි, හිඳියි, නවතියි, වසයි. ඒ අනුව තිරිසන් නමින්, එසේ උපත ලබන තැන - තිරිසන් භවය. පෙත්තිවිසයං මළවුන් උපදනා භවයක් වූ පේත ලෝකය, මනස උසස් වූ බැවින් මනුස්සා, ඒ මිනිසුන් අතර, මෙයින් පසු, කම්මාභිසංඛාරවසෙන මෙහි පින් එකතුවීම ලෙසින් අරුත වටහාගත යුතුය.

ආසවානං ඛයා කෙලෙස් විනාස කිරිමෙන්, අනාසවං චෙතො විමුත්තිං කෙලෙස් රහිත මගපලවලින් ලබන (සසර) මිදීම, නුවණින් ලද මිදීම, අරහත් පලයෙන් ලබන සිත එකඟතාව, රාගවිරාග චෙතො විමුත්ති අරහත් පල නුවණද, අවිජ්ජා විරාගා පඤ්ඤා විමුත්ති (මෙසේ) දතයුතුය. තණ්හා චරිත ඇති තැනැත්තා විසින් හෝ, අප්පණ දැහැන් බලයෙන් කෙලෙස් මැඩපවත්වා ලබන අරහත් පලය, රාග විරාග චේතො විමුත්ති විවිධ හැඟීම් වැරදි මතවාදවල සිටි චරිත ඇති තැනැත්තා උපචාර දැහැන් පමණක් උපදවා වෙසෙසින් නුවණින් විමසා බලා ලබන ලද අරහත් පලය අවිජ්ජා විරාගා පඤ්ඤා විමුත්ති වේ. අනාගාමි ඵලය හෝ කාමරාගය සඳහා රාග විරාග චෙතො විමුත්ති ය. සියළු ආකාරයෙන්ම වූ අරහත් පලය අවිජ්ජා විරාග පඤ්ඤා විමුත්ති ය.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ අධිමුත්ති විමොක්ඛෙන කිනම් අරුතින් මිදීම දතයුතුද? මුළුමනින්ම - මැනවින් නිදහස් වූ අරුතිනි. මේ මිදුනේ කවරෙක්ද? එයට සතුරුවන කරුණුවලින් (කෙලෙස්) මැනවින් මිදීමේ අදහසින්, අරමුණෙහි දැඩි ඇලීම ගැන සළකා මැනවින් මිදීමේ අරුතිනි. පියාගේ සිරුර මත අඟපසඟ විසුරුවා දරුවකු නිදාගන්නාක් මෙන් යටපත් කිරීමෙන්, සැක රහිතවම අරමුණෙහි පවතී යැයි කියන ලදී. මෙබඳු මිදීමකින් ‘මිදුණේ යැයි’ විඤ්ඤාණඤ්චායතනයෙන් මිදී, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි සැක රහිතව මිදීමට ඇති ඇලීමයි. තත්‍රාධිමුත්තං ඒ සමාධියෙහි ඇලීමයි. තදධිමුත්තං ඒ දැහැනෙහි තිරව පිහිටා, තදධිපතෙය්‍යං ඒ දැහැන මුල්කොට, රූපාධිමුත්තො මුලසිටම පස්කම්හි ගතිසොබා ලෙසින් කියන ලද, කුලාධිමුත්තො මුලසිටම කැත් කුල ආදී කුල තුනක් උසස් ලෙස කියන ලද, ලාභාධිමුත්තො මුලසිටම අටලෝ දහම ලෙසින් කියන ලද, චීවරාධිමුත්තො මුලසිටම සිවුපසය ලෙසින් කියන ලද. සුත්තන්තාධිමුත්තො මුලසිටම තුන් පිටකය ගැන කියන ලද, අරඤ්ඤකංගාධිමුත්තො මුලසිටම ධුතංග සමාදානය ගැන කියන ලද, පඨමජ්ඣානාධිමුත්තො මුලසිටම (දැහැන්) ලබාගැනීම ගැන කියන ලද.

කම්මපරායණං (කරන කියන දේ) එක්රැස් කරන ලෙසින්, විපාක පරායණං පවතින ලෙසින්. කම්මගරුකං සිතිවිලි බලවත්කොට, පටිසන්‍ධිගරුකං උපත සළකා.

ආකිඤ්චඤ්ඤා සම්භවං මේ අවහිර කුමක්දැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය උපදවා ගැනීමට හේතුවන එක්රැස්වන කරුණු, නන්‍දි සඤ්ඤොජනං ඉති (එයින් එහාට) අරූප රාගයයි කියන ලද ආසා බැඳුම - එයද සසර රඳවන බැම්මකැයි දැන, තතො තත්‍ථ විපස්සති එවිට එහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමවතින් නැගිට, ඒ සමවත තිර බවක් නැතැයි ආදී ලෙසින් විදසුන් වඩයි. එතං ඤාණං තථං තස්සා මෙසේ විදසුන් අනුව නුවණින් විමසනවිට කෙමෙන් කෙමෙන් ඒ තැනැත්තා ලබන අරහත් නුවණ, එය වෙනස් නොවේ. වුසීමතො මග බඹසර වැස, ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රයද අරහත් බව කුළුගන්වමින් දේශනා කළහ. දේශනාව අවසානයෙහි පෙර පරිදිම දහම් අවබෝධ විය.

සද්ධම්ම පජ්ජොතිකා නම් ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි

පොසාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.