15. මොඝරාජමාණවසුත‍්තනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

15. මොඝරාජ සූත්‍ර නිර්දේශ වර්ණනාව

පහළොස්වන මොඝරාජ සූත්‍රයයි. ද්වාහං දෙවරක්ම අජිතටද තිස්ස මෙත්තෙය්‍යටද කරුණු පැහැදිලි කිරීමෙන් පසු, මෝඝරාජ ද දෙවරක්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසීය. ඔහුගේ ඉඳුරන් දහම් අවබෝධයට සුදුසු වනතුරු එයට ඉඩ නොදුන්හ. එහෙයින් ‘මම දෙවරක්ම ඒ උතුමාගෙන් විමසීමි’යි කීය. යාව තතියඤ්ච දෙවිසි ව්‍යාකරොති මෙ සුතං අති පිරිසිදු දෙවියකු බවට පත්, ඉසිවර භගවත් සම්මා සම්බුදුන් වහන්සේගෙන්, සහදැමියෙකු තුන්වරක් දක්වා යම්කිසි කරුණක් අසන ලද විට, එය පැහැදිලි කර දෙතියි මා අසා ඇත. ගෝදාවරී නදී තෙරදී මා එසේ අසන ලදී. එහෙයින් ‘ව්‍යාකරොතීති මෙ සුතං’ යැයි කීය. මේ ගාථාවෙහි නිද්දෙසයෙහි කියා ඇති කරුණු යට සඳහන් පරිදිය.

අයං ලොකො මිනිස් ලොව, පරො ලොකො ඒ හැර ඉතිරි ලෝක, සදෙවකො බඹලොව හැර දෙවියන් ලෙස උපත ලැබූවන් සහ දෙවියන් යැයි සම්මතව හඳුන්වන්නන්ගෙන් යුතු, බ්‍රහ්මලොකො සදෙවකො මේ ආකාර වූ දෙවියන් සහිත ලෝකය යැයි ආදී තැන් ලෙස නිදසුන් පමණි. ඒ අනුව සඳහන් කර ඇති පරිදි ලෝකය දතයුතුය.

එවං අභික්කන්ත දස්සාවිං මෙසේ දෙවියන් සහිත සියළු ලෝවාසීගේ අදහස්, ගතිසොබා, සසර ඉපදීම් හා ඉන් මිදීමද දැකීමට හැකි, උසස් ලෙස දකින.

සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු උවමනාවන, පවතින (වැදගත්) සේ සලකනු ලබන දේවල් හිස්බවද ඒවා හේතු රැසක එකතුවක් ලෙසද යන දෙආකාරයෙන්ම ලෝකයෙහි හිස්බව නුවණින් විමසා බලව. අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච මමය-මගේය යන දැඩිව ගන්නා ලද දැකීම උදුරා ඉවත දමා.

ලුජ්ජති බිඳේ. චක්ඛති ඇස, එය පිරිවර දේවල් සහිතව (ඇස හා එහි ඇති කොටස්) සුදුපැහැ මඩුල්ලක් සේ (වේදිකාවක් සේ) වටව කන්මඬල මැද - ඉදිරියෙහි සිටින තැනැත්තන්ගේ සිරුරු, හැඩ ලකුණු, එයින් සැකසෙන දේ අනුව (පෙනෙන දේ) දැකීමේ, සුදුසු පරිදි හඳුනා ගැන්ම ඉටුකරමින් සිටී. රූපා පැහැය වෙනසට පත්වෙමින්, හදවතට දැනෙන බව සඳහන් වෙතියි තේරුමයි. ඇසෙන් පවත්නා (ගන්නා) හැඳිනීම, ඇසට හෝ ඇස ඇසුරු කොට හෝ හඳුනා ගැනීම චක්ඛු විඤ්ඤාණං ඇසෙන් පවත්නා පහස චක්ඛු සම්ඵස්සො, චක්ඛු සම්ඵස්ස පච්චයා ඇසෙන් හඳුනාගත් දෙයින් වන පහස හේතුවෙන්, වෙදයිතං විඳීම වේදනා යන අරුතයි. එහි සැප ගෙන දෙනුයේ සුඛං සුවයයි. එය යමෙකු කෙරෙහි ඇතිවේද, ඔහු සුවපත් කරතියි යන අර්ථය සුච නම් වේ. කාය චිත්ත ආබාධයන් කා දමති. මනාසේ සාරාදමතියි හෝ යන අර්ථයෙන් ද සුඛ නම් වේ. දුක්ඛං දුන් පමුණුවනු සපාකයි. ලබයි. යම් ඇතිවන්නා වූ (ලබන්නා වූ) දෙයක් දුක් සහගත බවට පත් කරයි යන අරුතයි. දුකත් නොවීද, සැපයකුත් නොවීද අදුක්ඛමසුඛං ‘ම’ අකුර වචන සන්‍ධි ලෙස කියන ලදී. ඒ ඇස හා පහස එක්ව යෙදුනු වින්දනයෙන් (වෙදනා) එක්ව සම්බන්ධවීමෙන් (සහජාත) එකිනෙකට ඇතිවීමට උපකාර වෙමින් (අඤ්ඤමඤ්ඤ) එකිනෙක ඇසුරු කරමින් (නිස්සය) පල ගෙන දෙමින් (විපාක) නොසිඳී පවතිමින්, (ආහාර) එකිනෙකට මුසුවෙමින්, (සම්පයුත්ත), (ඇතිවීම-පැවැත්ම-නැතිවීම යන) ගතිසොබා තිබීමෙන් (අත්‍ථි) එතෙක් නැති නොවූ බැවින්, (අවිගත) යන හේතු අටක් වෙයි. එහි පහස පිළිගන්නා බැවින්, අනන්තර, සමනන්තර, රූප, උපනිස්ස යන හේතු නැත. (ඇස හා පහස) ඉවත් නොවූ බැවින් තීරණය කිරීම් ආදී (සන්තීරණ) පස්ආකාර අනුව, අදාල සිතිවිලි ඇතිවීමට උපකාර ලෙස (උපනිස්සය) දක්වා ඇත.

සවන යොමු කරන අරුතින් සොතං කන, එයට අදාල අනෙක් කොටස් සමග) දේවල් සහිතව, එහි බිල තුල පිහිටි සියුම් තඹවන් ලෝම ඇති ඇඟිල්ලක වෙළුමක් පමණ (මුදුවක් පමණ) පෙදෙසෙහි සොත විඤ්ඤාණය සුදුසු පරිදි හඬ නමින් හඳුන්වන දෙය (සද්ද) ලබාගැනීමේ අරමුණ ඉටු කරමින් සිටී. හඬ ළගා කරයි. සද්දා හඬ පිටකරනු ලබයි යන තේරුමයි. ගඳසුවඳ දැනගනී යැයි ඝාණං, එය නාස් සිදුර තුල, එළුවකුගේ පා සටහන තරම් පෙදෙසක පිහිටි ඝාණ විඤ්ඤාණ නමින් ගඳ සුවඳ ලබාගැනීමේ අරමුණ ඉටුකරමින් සිටී. ඒ ගඳ සුවඳ හඳුනා ගනු ලැබීම ගන්‍ධො ජීවිතය කැඳවනු ලබතියි ජිව්හා රස දැනීම අරුතින් හෝ ජිව්හා දිව, ඒ හා අදාල අනෙක් කොටස් සමග - එහි අග-මුල හැරදමා, හරි මැද මතුපිට, මැදින් බිඳුණ උපුල් පතක අග බඳු සටහන් ඇති පෙදෙසෙහි ජිව්හා විඤ්ඤාණයට සුදුසු පරිදි රසය ලබාදීම ඉටුකරමින් සිටී. ඒවා ජීවීන්ට රසය දෙන බැවින් රසා රස විඳීම ලබාදෙතියි තේරුමයි.

පිළිකුල් සහගත පාපී දේවලට යොමුකරනු ලබන බැවින් කායො ආයො යනු (ඒවා) උපත ලබන, ඇතිවන තැනයි. මේ කයෙහි යම් පමණකින් එය හටගන්නා වූ පැවැත්මක් ඇත්ද බොහෝසෙයින් කය පහදනසුළුව, කාය විඤ්ඤාණයට සුදුසු පරිදි කටයුතු ඉටුකරමින් සිටී. පහස ලබන බැවින් පොට්ඨබ්බො, දැනගනී යනු මනො තමන්ගේ ගති ලකුණු දරා සිටිතියි ධම්මා, මනො මෙනෙහි කිරිම් සහිත ඉපදීමේදී ඇති වූ මුල් සිත (භවංග) ධම්මා නිවන හැරදැමූ සෙසු අරමුණු වන කරුණු, මනො විඤ්ඤාණං ජීවන (වේගවත්) මනසෙහි හැඳිනීම, මනො සම්ඵස්සො ඒ හා යෙදුණු පහස, එය වේදනාව සමග යෙදී, විපාක වැරදි හේතු සහිත වූයේ, අනෙක් හේතු හා අනතුරුව සම්බන්ධ වෙයි.

අවිසය පවත්ත සල්ලක්ඛණ වසෙන වා වසඟ නොවී පැවති සංඛාර විමසා බැලීම් ලෙසින් යන තේරුමයි. රූපෙ වසො න ලබ්භති රූපයෙහි වසඟතාවක් හෝ හිමිකමක් නොලබයි. වෙදනා ගැනද ඒ ආකාරයෙනි.

න තුම්හාකං තමා කෙරෙහි වූ හැඟීම් ඇතිවිටක, තමාට අයිති බවක් වෙයි. එසේ තමාටද අයිති නොවන බැවින් ‘ඔබලාගේද නොවේ’ යැයි කීහ. නා පි අඤ්ඤෙසං අනුන්ට අයිති බවක් ඇතිකල එය අනුන්ගේ වෙයි. එයද නොවන බැවින් ‘අනුන්ගේද නොවේ’ යැයි කීහ. පුරාණමිදං භික්ඛවෙ කම්මං මේ කය පෙර කරන ලද දෙයින්ම හටගත්තේ ද නොවේ. ඒ ඒ හේතු දැක්වීම එසේ වහරට පත්වීමයි. ‘අභිසංඛතං’ යනුවෙන් මුලදීම ‘කම්ම’ වහරට අනුව මුල් ආකාරයෙන් කියා ඇත. මේ එහි තේරුමයි. අභිසංඛතං හේතු නිසා කරන ලදැයි දතයුතුය. අභිචෙතසිකං සිතිවිල්ල පසුබිම් කොට, සිතිවිල්ල මුල්කොට යැයි දතයුතුය. වෙදනීයං වින්දනය පසුබිම් කොට දතයුතුය.

රූප සාරො න ලබ්භති රූපයෙහි තිරසාර බවක් නොලබයි. වින්දවලදීද ඒ ආකාරයෙනි. රූපං අසාරං නිස්සාරං තමන්ද නිසරු බවත්, හරවත් බවක් නැති, සාරාපගතං සාරවත් බව ඉවත් වූ නිච්චසාරසාරෙන වා බිඳී යාම ඉක්මවා පවත්නා කල්හී, සැමදා සාරවත් බව ඇතිවේ යැයි (සැළකුවද) කවර විටක හෝ ඒ සාරවත් බව නැතිවීමෙන් හරවත් බවක් නොමැත. සුඛසාරසාරෙනවා සතුට සුවය ඉක්මවා පවත්නා කිසියම් සාරවත් බවක් නොමැති, අත්තසාරසාරෙනවා තමා පිළිබඳ සාරවත් බවකින් හෝ, නිච්චෙන වා බිඳීයාම ඉක්මවා පවත්නා කිසියම් සාරවත් බවක් නොමැති, ධුවෙන වා දක්නට ලැබෙන කාලයෙහිද හේතු නිසා පැවතුණු එහි කිසිදු තිර බවක් නොවීමෙන්, සස්සතෙනවා හැමකල්හි මෙන් නොසිඳී-නොබිඳී තිබුණද, කිසියම් කලක කිසිදු තිරබවක් නොවීමෙන් සදාකල් පැවැත්මක් නැති, අවිපරිනාම ධම්මෙන වා ජරාවෙන් බිඳී යන ලෙසින් වෙනස්වන සුළුව, මුලදී පැවති අයුරින්ම නොතිබීමෙන් වෙනස්වී යන ගතියෙන් හෝ,

චක්ඛුසුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා කරන කෙනෙක් ඇත. විඳින කෙනෙක් ඇත. තමන් වාසය කරතියි යන දැඩි කල්පනාවෙන් තමන් හෝ තම ජීවිතය හෝ තමාට අයත් පිරිකර ආදියද යන සියල්ල හිස් දේවල්ය. ඇස් ආදී මෙලොවට අයත් හටගත්තා වූ සියළුම දේවල් තමාගේ යැයි ගැනීම සුදුසු නැත. තමා කෙරෙහිද පවතින්නේ නැත. එහෙයින් හිස්බවම වේ යැයි අරුත් කියනු ලැබේ. ලෝකයෙන් එහා දේවල්ද තම තමා කෙරෙහි ඇත්තේ හිස් බවමය. හිස් නොවූ දෙයක් නැතැයි කියන ලදී. එහෙයින් සියළුම දේවල් තමා කෙරෙහිලා (සළකන විටද) සාරයක් නොමැති බව කියන ලදී. ලෝකයද හිස්ය. ගෙය හිස්ය. කළයද හිස්යැයි කියන ලදී. ගෙයද කළයද නොමැති බව අදහස් නොවේ. එහි ගෙයිද, කළයෙහිද අන් දෙයක් නැති බව කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ‘මෙසේ යම් කිසිවක් එහි නොවේද, එයින් එය හිස් යයිද, එහි ඉතිරිව ඇති දෙයක් වේද, ඒ සඳහා මෙය ඇතැයිද, දැනගනිතැයිද මේ අදහසම කියන ලදී. එසේම න්‍යාය පොත්වලද වියරණ පොත්වලද මේ අරුතමය. මෙම සූත්‍රයෙහි තමාගේ යැයි නොගැනීම පිළිබඳවම කියා ඇත. අනිස්සරියතො තම අයිතියෙහි (වසඟයෙහි) නොපැවතීමෙන්, අකාමකාරියතො තමා නොකැමති පරිදි, එකග නොවන පරිදි, අපාපූණියතො ඒ ආකාරවම පිහිටා සිටීමට නොහැකි වීමෙන්, අවසවත්තනතො තම වසඟයෙහි නොපැවතීමෙන්, පරතො අනිස බවින්, හේතු සහගත පැවැත්මෙන්, විවිත්තතො නිසරු ලෙසින්.

සුද්ධං හුදෙක්ම ලාංකීය වූ කාල ගතිසොබාව හැර, හුදෙක්ම හේතු සහගත පැවැත්ම සුද්ධං නම් වේ. තමාට අයත්ය (යන අදහස) නැතිව, සුද්ධ ධම්ම කොටසකැයිද සුද්ධ ධම්ම ඇතිවීමද, සුද්ධං සංඛාර සන්තති එසේ බලන කෙනෙකුට, දැනගන්නා කෙනෙකුට, හේතු නිසා හටගත් සියළු එක්රැස් වන දෙයෙහි නොසිඳී යන පරම්පරාව (සංඛාර සමූහය) එසේම ඒ ගැන මැනවින් දකින්නෙකුට ඇතැම්විටක ආදරයෙන් දෙතුන්වරක් කියන ලදී. මෙසේ දකින්නෙකුට මරණය හමුවේ බියක් නැත. ගාමණී යනු ඇමතීමයි. තිණකට්ඨසමං ලොකං තණ්හා ආදියෙන් දැඩිව ගන්නා ලදැයි කියනු ලබන මෙම ලෝකය යම්කලක තණකොළ, දරකැබලි හා සමානව නුවණින් දකී. කැලයෙහි තණකොළ, දර කැබලි ආදිය ගැනීමේදී තමන්ට හෝ තමාට අයත් යැයි හෝ අදහස් නොවේ. ඒ ඒ තණකොළ, දර ආදිය, ඒවාම නැසෙනවිට - වැනසෙන විට, තමා නැසේය, තමාට අයත් දෙයක් නැසේ යයි නොහඟී. මෙසේ මේ කයද නැසෙන, වැනසෙන විට හෝ තමා හෝ තමාට අයත් දේ හෝ බිඳී යැයි නොදකිමින්, තණකොළ හා දර නුවණින් සමව දකී යැයි කියනු ලැබේ. න අඤ්ඤං පත්‍ථතෙ කිඤ්චි අඤ්ඤත්‍ර අප්පටිසන්‍ධියා නැවත පිළිසිඳ ගැනීමක් නොමැති වූ නිවන හැර, වෙනත් භවයක් හෝ ජීවිතයක් හෝ නොපතයි.

රූපං සමන්නෙසති රූපයෙහි හරයක් සොයයි. අහං ති වා (මම යන) දැඩි හැඟීම් ලෙසින්, මමං හි වා තණ්හා ලෙසින්, අස්මීතිවා මානය ලෙසින්, තම්පි තස්ස න හොති ඒ තුන් ආකාරයම ඒ තැනැත්තාට නොවේ.

ඉධ පෙදෙස දැක්වීමේ නිපාතයකි. එය ඇතැම් තැනක ලෝකය ගැන කියනු ලැබේ. ඒ අනුව මෙසේ දක්වා ඇත. ‘තථාගතයන් වහන්සේ මේ ලෝකයෙහි උපදිති.’ ‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති’ ඇතැම් තැනක සසුන අදහස් වේ. ‘මහණෙනි, පළමු පැවිදි සමණයාත්, දෙවන පැවිදි සමණයාත් මේ සසුනෙහිමය’ ‘ඉධෙව භික්ඛවෙ ඉධ දුතියො සමණො’, ඇතැම් තැනක අවසරය හෝ ඉඩ ලැබීමේ අරුතිනි. ‘උතුමාණනි, මෙසේ දැනගනු මැනවි, මෙතැනම දෙවියෙකුව සිටින මට සියවසක් ජීවත්වීමට නැවත ආයුසද ලැබීමි.’

ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස දෙවභූතස්ස මෙ සතො, පුනරායුච මෙ ලද්ධං එවං ජානාහි මාරිස

ඇතැම් තැනක වචනයක අඩු වූ බව පිරවීමට ‘මහණෙනි, මම වළඳා අවසන් කළෙමි. පවාරණය වීමි’ ‘ඉධාහං භික්ඛවෙ භුත්තාවී අස්සං, පවාරිතො’ මෙනි. මෙතැනදී ‘ලෝකය’ සළකා කියන ලදැයි දතයුතුය. අස්සුතවා පුථුජ්ජනො මෙහි නිසි අවබෝධය ලැබීමට නොහැකිව, (නොදත් දේ) දැනගැනීමට, ඇසීමට කටයුතු නොකරන, (රූපාදි) සමූහ, (පඨවි) ආදී ධාතු, (ඇස් ආදී) ආයතන පිළිබඳව හේතු සහිතව, සිහිය පිහිටුවා ගැනීම වැනි ඉගෙනීමට, විමසීමට නොයෙදී, ඒ පිළිබඳ නිවැරදි තීරණ ගැනීමක් නොමැති බැවින්, දැඩිව ගත් වැරදි හැඟීම් ඉවත්කර ගැනීමට හෝ පිළිවෙත් මගින් අවබෝධ කළයුතු. දහම් අවබෝධ නොකළ බැවින් නොඇසූ තැනැත්තකු ලෙස දැක්වේ. ‘බොහෝ කරුණුවලදී බොහෝ දෙනා (එකිනෙකාට) වෙනස්වන බැවින් එවැනි බොහෝ (අයහපත් දෙයට බැස (යොමුවී) ඇති බැවින්, මේ ජනතාව පුථුජ්ජන නම් වේ.

පුථූනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො, පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා පුථුවායං ජනො ඉති

ඒ බොහෝ දෙනා නොයෙක් ආකාර වූ කෙලෙස් ආදිය උපදවා ගනු ලබන බැවින්, ඇතිකර ගන්නා බැවින්, පුථුජ්ජන වේ. ‘පුටු කිලෙසෙ ජන්නෙතී ති පුථුජ්ජනා’ බොහෝ සෙයින් මම ය, මාගේ ය’ යන දැඩිව ගත් හැඟීම ඉවත නොහළ බැවින්, ‘පුථුජ්ජන’ වේ. බොහෝ දෙනා තම නායක (ආගමික මග පෙන්වන්නන්ගේ මුහුණ දෙසම බලා සිටිතියි පුථුජ්ජනා - බොහෝ වූ සියළුම උපදනා තැන්වලින් (ගති) ඉවත් නොවූ බැවින් පුථුජ්ජනා - බොහෝ නොයෙක් ආකාර වූ (කරන කියන කටයුතුවල) නිරතව එක්රැස් කිරීමෙහි (කුසල් අකුසල්) යෙදෙන බැවින් පුථුජ්ජනා - බොහෝ දෙනා නොයෙක් නොයෙක් (කෙලෙස්) සැඩපහරවලින් ගසාගෙන යතියි, තැවුලට පත්වෙතියි පුථුජ්ජනා, බොහෝ නොයෙක් (කාමාදී) දැවීම්වලින් දැවෙතියි, පුථුජ්ජනා, බොහෝ දෙනා පස්කම් සැපයෙහි ඇලී ගැලී, ගිලා බැස, එහිම ලැග, අවහිරතාවනට පත්ව ඇති බැවින් පුථුජ්ජනා, බොහෝ දෙනා නිවනට මග අවුරණ කාමච්ඡන්‍ද ආදී කරුණු පහෙන් වෙලී පැටලී, වැසී, සැඟවී යටිකුරුව සිටින බැවින් පුථුජ්ජනා, උතුම් (හරවත්) දහමෙහි පටහැනිව, අදැහැමි, පහත් හැසිරීමෙහි නියුතු, බොහෝ ගිණිය නොහැකි, අපමණ ජනයා අතරට ඇතුලත් වන බැවින් පුථුජ්ජනා, මේ බොහෝ දෙනා සිල්වත් යහගුණ පිළිනොපදින බැවින්, වෙන් වෙන්ව හඳුනාගන්නා බැවින් පුථුජ්ජනා මේ ආකාරයෙන් නොඇසූ බොහෝ ජනයා ගැන, මේ ගාථා පද දෙකින් ද දැක්වේ. (දහමෙන් ලොව එළිය කරන ලද) හිරු (මඬල) වන් බුදුරදුන් විසින් (මගපල නොලත්) බොහෝ දෙනා, එක් කොටසක් (නෙත්) අඳ පුථුජ්ජන හා යහපත් පුථුජ්ජන යැයි දෙ ආකාරව කියන ලදී.

දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා බුද්ධෙනාදිච්ච බන්‍ධුනා, අන්‍ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජණෙනා

ඔවුන් අතුරෙන් (මෙහි) අඳ පුථුජ්ජනයා ගැන කියන ලදැයි දතයුතුය.

අරියානං අදස්සාවී ‘අරියා’ යනු කෙලෙස්වලින් ඈත් වූ බැවින්, ඉරියව් පැවැත්වීමෙහි විපත්තිදායක නොවූ, ඉරියවු පැවැත්මෙහි සංවර වූ, දෙවියන් සහිත ලෝකයා අතර කලබලකාරී නොවූ බුදුවරුද, පසේ බුදුවරුද, බුදු සව්වෝද හඳුන්වනු ලබයි. මෙහි ‘අරියා’ ලෙස බුදුවරු ගැනෙති. එහෙයින්, ‘මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලොවෙහි තථාගතයන් ‘අරිය’ යැයි කියනු ලැබේ යැයි වදාළහ.

සප්පුරිසා මෙහි පසේ බුදුවරුද, තථාගත සව්වෝද සප්පුරිස හෙවත් යහපත් තැනැත්තන් දේ දතයුතුය. ලොවුතුරු ගුණ සමූහයෙන්ද බබළන තැනැත්තන් ලෙස උන්වහන්සේලා යහපත්ම වෙති. මේ සියල්ලෝම, බුදුවරුද, බුදුසව් වූ පසේ බුදුවරුද අරිය යහපත් තැනැත්තෝ ලෙස දෙ ආකාරව කියන ලදී.

යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො, කල්‍යාණ මිත්තො දළ්හභත්තී ච හොති, දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං, තථා විධං සප්පුරිසං වදන්ති

‘කළණ මිතුරෙකි. දැඩි විශ්වාසවන්ත වූවෙකි’, යන මෙපමණකින් බුදුසව්වන් ගැන කියන ලදී. කළගුණ දත් ආදීහූ ලෙස පසේ බුදුවරු වෙති. යම් කෙනෙකු මෙබඳු අරිය උතුමන් දැකීමට කැමති නො වෙත්ද, එය යහපත් කටයුත්තක් නොවේ යැයි (සළකයිද) අරියානං අදස්සාවී ලෙස දතයුතුය. ඇසින් නොදැකීම සහ නුවණින් නො දැකීම යනුවෙන් එය දෙ ආකාරය. නුවණින් නො දකින තැනැත්තා මෙහි අදහස් වේ. මසැසින් හෝ දිවැසින් හෝ ඒ උතුමන් දුටුවද නො දුටුවා සේ වෙයි. ඔවුන් ඇසින් පැහැය පමණක් සළකා ගනී. අරිය බවට පැමිණීමේ ගති ලකුණු නො සැළකේ. බලු, සිවල්ලු ද ඒ උතුමන් දකිති. එහෙත් ඒ සත්තු නිසිපරිදි ඒ උතුමන් නො දකිති.

මේ ඊට අදාල කතාවකි. සිතුල්පව්වෙහි වැසි එක් රහතන් වහන්සේ නමකට, මහළුව පැවිදිව උවටැන් කරන හිමිනමක් එක් දිනක් තෙරුන් වහන්සේ සමග පිඬු පිණිස හැසිර, තෙරුන් වහන්සේගේ පා සිවුරු ගෙන, පිටුපසින් එමින්, ‘හිමියනි, අරිය නම් වූවන් කෙබඳු වෙත්දැයි ඇසීය. ‘මෙහි ඇතැම් මහල්ලෙකු ‘අරිය නම් වූ තැනැත්තන්ගේ වත්පිළිවෙත් කොට, පා සිවුරු ගෙන එවන් කෙනෙකු හා සැරිසරන්නේ නමුදු අරිය තැනැත්තකු ගැන නොදනී. ඇවැත්නි, අරිය පුද්ගලයන් මෙසේ දැනගත නොහැකි යයි’ තෙරුන් වහන්සේ කීහ. මෙසේ පැවසුවද, ඒ (මහළු) හිමියන්ට දැනගැනීමට නොහැකි විය. එහෙයින් ඇසින් දැකීම නොදැකීමයි. නුවණින් දැකීමම දැකීමයි. ‘වක්කලී, ඔබට මේ කුණු සිරුර දැකීමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? වක්කලී, යම් කෙනෙකු දහම දකිත්ද, ඔහු මා දකී. ‘කින්තෙ වක්කලී ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො වක්කලී, ධම්මං පසසති, සො මං පස්සති’ එහෙයින් ඇසින් දකිතත්, නුවණින් අරිය උතුමන් දුටුවද, තිර පැවැත්මක් නැතැයි ආදී ලකුණු නොදක්නේ, අරිය උතුමන් අවබෝධ කරන ලද දහම අවබෝධ කර නොගෙන, අරිය බවට හේතුවන කරුණුද, අරිය බවද නොදුටු බැවින් අරියානං අදස්සාවී යැයි දතයුතුය.

අරිය ධම්මස්ස ච අකොවිදො සිහිය පිහිටුවා ගැනීම ආදී උසස් දහමෙහි නියැලීමට අසමත්ව, අරිය ධම්මෙ අවිනීතො මෙහි ලා;

දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකත්‍ථ පඤ්චධා, අභාවතො තස්ස අයං අවිනීතොති වුච්චති

සංවර විනය, පහාණ විනය යැයි දෙ ආකාරය. මෙම විනය කොටස් දෙක එක එකක් කොටස් පහකට බෙදේ. සංවර විනය - සීල, සති, ඤාණ, ඛන්ති, විරිය ලෙස ද, පහාණ විනය තදංග, වික්ඛම්භණ, සමුච්ඡෙද, පටිප්පස්සද්ධි, නිස්සරණ යනුවෙන් ද බෙදේ. ඒ අනුව ‘මෙම පාමොක් අනුව හික්මීමෙන් යුතු වෙතැයි;

‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛ සංවරෙන උපෙති, හොති සමුපෙතො’ සීල සංවරයයි. ‘ඇස නැමති ඉන්‍ද්‍රිය රැකගනී. ඇස ඉන්‍ද්‍රිය හික්මවා ගැනීමට කටයුතු කෙරේ. ‘රක්ඛති චක්ඛුන්‍ද්‍රියං, චක්ඛුන්‍ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති’ මේ සති සංවරයයි.

යානි සොතානි ලොකස්මිං (අජිතාති භගවා) සති තෙසං නිවාරණං, සොතානං සංවරං බ්‍රෑමි පඤ්ඤායතෙ පිථීයෙරෙ.

මේ ඤාණ සංවරයයි. ‘සීතල, උණුසුම ඉවසීම’ - ‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්ස’ මේ ඛන්ති සංවරයයි. ‘හටගත්තා වූ කාම දෙගිඩියා සිතිවිලි නො ඉවසයි.’ - ‘උප්පන්නානං කාම විතක්කං නාධිවාසෙති’ මේ විරිය සංවරයයි. මේ සියළුම හික්මීම් (විධි) තම තමාට හැකි පරිදි මැනවින් පවත්වාගත යුතුය. කය දුසිරිත් ආදියෙන් ආවරණය කොට, සංවර කරගැනීමත්, හික්මවා ගැනීමත් විනය යැයි කියනු ලැබේ.

එසේ, මෙම නාමරූප කොටස්වලදී ද විදසුන් ඤාණවලදී ද නො ගැලපෙන දෙය ඉවත්වන සේ, පහන් එළියෙන් අඳුර නස්නා සේ, ඒ ඒ විදසුන් නුවණින්, ඒ ඒ කොටස් ඉවත් වේ. ඒ කෙසේද? ‘නාමරූප හැඳිනීමෙන් මමය - මාගේය හැඟීම - හේතු කරුණු විමසීමෙන් අහේතු විසම හේතු හැඟීම්, එහිම පසු කොටසක් සේ සැක දුරුවීමෙන් සැක සහගත බවද (සිරුර) කොටස් නුවණින් විමසීමෙන් මම-මගේ යැයි අල්ලා ගැනීම, මග නොමග හැඳිනීමෙන් නොමග පිළිබඳ නිවැරදි. මග හැඳිනීම, හටගැනීම පිළිබඳව දැකීමෙන් - වැනසීමෙන් කෙළවර වෙතැයි යන උච්ඡේද හැඟීම නැතිවී යන ගතිය දැනීමෙන් සදාකාලික පවතී යයි යන හැඟීම (සස්සත දිට්ඨි, බිය දැකීමෙන් බියෙහිදී බය නැති බව හැඳිනීම, පලවිපාක දැකීමෙන් ආස්වාදයෙහි තතු හැඳිනීම, කලකිරීම බලමින් ඇලීමෙහි රුචිය හැඳිනීම, මිදෙනු කැමති නුවණින් නොමිදීමට ඇති කැමැත්ත හැඳිනීම, මැදිහත් නුවණින් මැදිහත් බව නොතිබීම හැඳිනීම, සුදුසු කරුණුවල පැවැත්මෙන් නිවනට නුසුදුසු වන සැටි හැඳිනීම ලෙසිනි. මග සිතට පළමු උපදනා සිත් මගින් සංඛාර නිමිති ගත් කෙනෙකුට එය නැතිවීම තදංග පහාණයි.

උපචාර - අප්පණා සමාධියට අනුව, ඒවායෙහි පැවැත්ම වැළැක්වීමෙන්, දිය මතුපිට පෙදපාදි කළය වැදීමෙන් ඉවත්වන්නා සේ, ඒ ඒ නීවරණ ආදිය නැතිවීම වික්ඛම්භණ පහාණයි. සිවු අරිය මග වඩනා ලදින් ඒ ඒ මග අනුව, තම තමන්ගේ සිත් පරම්පරාවෙහි ‘දැඩිව ගත් හැඟීම් නැති කරනු පිණිස’ ආදී ලෙසින් කියන ලද කෙලෙස් සමූහයෙහි හටගැනීමට හේතු දැක, නො පවතින ලෙස නැතිකිරීම සමුච්ඡේද පහාණයයි. පල ලැබීමෙහිදී කෙලෙස් සංසිඳුණු බව පටිප්පස්සද්ධි පහාණයයි. හේතු සහිතව ඇතිවන සියළු දෙයම, ඉවතහළ බැවින්, ඒ සියළුම දෑ ඉවත්වීමෙන් ලබන නිවන නිස්සරණ පහාණයයි. මේ සියළුම දේ නැතිකිරීම හැරදැමීමේ අරුතින්ද හික්මීම අරුතින් විනය යැයි ද ඒ අනුව පහාණ විනය යැයිද කියනු ලැබේ. ඒ ඒ දේ නැතිකිරීමෙන් හෝ, ඒ ඒ පරිදි හික්මෙන බවින්ද යුතු වූ බැවින් ද පහාණ විනය වේ. මෙසේ පහාණ විනයද පආකාරව බෙදී ඇතැයි දතයුතුය.

මෙසේ කෙටියෙන් දෙ ආකාරව දැක්වූ විනය කොටස් ලෙසින් දහයකි. සංවරය බිඳුණු බැවින්ද, අත්හළ යුතු දේ ඉවත නොහළ බැවින්ද ඒ දහම නොඇසූ බොහෝදෙනා එය පුරුදු නො කළේ වීද, එහෙයින් ‘අවිනීත වූවෙකැ’යි කියනු ලැබේ. ‘යහපත් තැනැත්තන් දකිනු නොරිසි, යහපත් දහම් දැනගැනීමට අසමත්, යහපත් දහම්හි හික්මීමක් නොමැති වූවන් ගැනද මේ ආකාරයෙනි. ඒ අරිය උතුමෝම යහපත් වෙති. එසේ යහපත් වූවෝ අරිය උතුමෝ වෙති. ඒ අරිය උතුමන්ගේ දහමය. ඒ අරිය විනය සප්පුරිස විනයයි. ඒ සප්පුරිස විනය අරිය විනයමය. අරිය හෝ සප්පුරිස හෝ, අරිය දහම හෝ සප්පුරිස දහම හෝ අරිය විනය හෝ සප්පුරිස විනය හෝ එකිනෙකට බැඳුණු, එකසමාන, එකම අරුත් ඇති දෙයකි.

රූපං අත්තතො සමනුපස්සති මේ ලෝකයෙහි ඇතමෙක් රූපය තමාගේ යැයි කල්පනා කරති. යම් රූපයක් වේද, ඒ මම වෙමි. ඒ මම වෙම් ද එය රූපයයි. රූපයද තමාද, එකක් සේ සළකයි. තෙල් පහනක් දැල්වෙන විට එහි දැල්ල හා පැහැයත්, ඒ පැහැය හා පහන් දැල්ලත් එකක්ම යැයි කල්පනා කරයි. එසේම මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් කෙනෙක් රූපය තමන්..... කල්පනා කරයි. මෙසේ රූපය තමාගේය යන හැඟීමෙන් බලයි. රූපවන්තං වා අත්තානං රූපය තමාගේ යැයි සළකා සෙවනැල්ල ඇති ගසක් මෙන් ඒ රූපවත් බව කල්පනා කරයි. අත්තනි වා රූපං අරූපයම තමාගේ යයි සළකා මලෙහි සුවඳ මෙන් තමා කෙරෙහි රූපය සළකා බලයි. රූපස්මිං වා අත්තානං අරූපයම තමාගේ යයි සළකා කරඬුවක මැණිකක් මෙන් එය තමාගේ රූපය යැයි ද කල්පනා කරයි. වින්දනය (වේදනා) ගැනද මේ ආකාරයෙනි.

රූපං අත්තතො සමනුපස්සති පැහැදිලිව රූපයම තමන් යැයි සළකා කියන ලදී. රූපත් බව තමාගේ හෝ තමන් කෙරෙහි හෝ රූපය රූපයෙහිම ලා හෝ තමාගේ යැයිද, වේදනා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ තමාට අයිති ලෙස කල්පනා කරන්නේ යැයි මේ තැන් හතෙහිදීම අරූපයම (රූපය යැයි ගත නොහැකි වූවත්) තමාගේ බව කියා ඇත. වේදනා බව තමාගේ හෝ තමා කෙරෙහි හෝ වේදනාව වේදනාවෙහි හෝ තමාගේ යැයි මේ සතර කොටසෙහි, තුන් ආකාරව, තුන් ආකාරව රූප අරූප මුසුව දොළොස් තැනක තමන් ගැන කියන ලදී. එහි රූපය මෙන්ම වේදනා, සඤ්ඤා සංඛාර විඤ්ඤාණ තමා මෙන් කල්පනා කරන්නේ යැයි, පස් තැනකදී උච්ඡේද හැඟීම ගැන කියන ලදී. ඉතිරි තැන්වලදී සස්සත දිට්ඨිය ගැන කියන ලදී. මෙසේ මෙහි භවය පිළිබඳව හැඟීම් - දැකීම් පහළොවක් ද, විභව දිට්ඨි පහක් වේ. ඒ සියල්ලම (නිවන්) මග අවුරයි. සුගතිය නොවේ. පළමු මගම වරදවා ගැනීම යයි දතයුතුය.

ආරඤ්ඤකො කැලයෙහි වෙසෙන, පවනෙ ඉතා විසල් වූ ඝන කැලෑවෙහි චරමානො ඒ ඒ තැන හැසිරෙන, විස්සත්‍ථො ගච්ඡති බිය නැතිව සැක නැතිව හැසිරෙයි. ආනාපාථගතො ලුද්දස්ස මුව වැද්දාට මුණ නොගැසෙන ලෙස ගියේ, අන්‍ධමකාසි මාරං කෙලෙස් මාරයා හෝ මාර දෙව්පුත් අඳ කළේය. අපදං වධිත්‍වා කෙලෙස් පියවර (තබන) පාද රහිත කොට, නසා, මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතො මාරයාට නොදක්නා පෙදෙසට පැමිණියේ, අනාපාථගතො මාරයාට මුණ නොගැසෙන ලෙස පැමිණ, ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

මෙම සූත්‍රයද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරහත් බව කුළුගන්වා දේශනා කළහ. පෙර කියා ඇති පරිදි දේශනය අවසානයෙහි බොහෝ පිරිසට දහම් අවබෝධ විය.

සද්ධම්ම පජ්ජොතිකා නම් ඛුද්දක නිකාය අටුවාවෙහි

මෝඝරාජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේ ය.