පඨමවග‍්ගවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

ප්‍රථම වර්‍ගය

මෙයින් පසු ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර විස්තර සඳහා ඉඩ ලැබී ඇත. එහි ‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං’ යන (ගාථාවෙහි) අතිරේක වචන පමණක්ම විස්තර කරන්නෙමි. සබ්බෙසු වෙන්කර දැක්වීමක් නැතිව, භූතෙසු හැම ජීවීන් කෙරෙහි, මෙහි භූතෙසු යන වචනයෙහි (යෙදෙන අයුරු) කිසියම් දෙයක් සිදුවූ විට, ඇති වූ විට, මෙසේ වූ විට, පචිති ඇවැත් වේ ‘භූතස්මිං පාචිත්තියං’ (විනයෙහි) යෙදී ඇත. ‘සාරිපුත්ත, මෙය ඇති තතු පරිද්දෙන් සළකා බලව’ ‘භූතමිදන්ති සාරිපුත්ත, සමනුපස්සී’ යනුවෙන් ඛන්‍ධ පංචකය හෙවත් සිරුර පිළිබඳවද, ‘මහණ, සතරාකාර වූ මහාභූත හේතුකොට ගෙන, ‘චත්තාරො ඛො භික්ඛු මහාභූතා හෙතු’ මේ තැන්වල පඨවි ආදී සතරාකාර ධාතු කොටස් සඳහාද, යමෙක් (ජීවිත) කාලය නසා ඇත්ද ‘යො ච කාලඝසො භූතො’ මෙබඳු තැන කෙලෙස් නසන ලද අරුතින්ද, ‘ලොව හටගත් සියල්ලම හැර දමති’ ‘සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති භුතා ලොකෙ සමුස්සයං’ යන තැන සියළු සතුන් (ජීවීන්) අරුතෙහිද ‘භූතගාම පාතව්‍යතාය’ යන තැන ගස් ආදියටද, හටගත් ජීවීන් ඒ ඒ පරිදි හඳුනාගනිති’ ‘භූතං භූතතො පජානාති’ මේ ආදී තන්හි චාතුම්මහාරාජික දෙව්ලොවෙන් පහළ සජිවීන්, සජීවී සිරුරු ඇත්තවුන් දැක්වීමට යෙදේ. පොදුවේ මෙහි පොළව, ගිරිකුළු ආදියෙහි වෙසෙන - හටගත් ජීවීන් භූත යන්නෙන් දතයුතුය. ඒ ජීවීන් අතර, නිධාය බැහැර කොට.

දණ්ඩං කය, වචන, සිතින් කරන වැරදි දේ, කයෙහි දුසිරිත් ආදියට සමාන වචනයකි. කයෙහි ආදී දුසිරිත් නිසා ලබන දුක්ගැහැටවලින් වන විපාක දඬුවමක් මෙන් සළකා, දණ්ඩ යැයි දැක්වේ. වචනයෙන් හා සිතෙන් දුසිරිතට යොමුවීමද මෙසේම දතයුතුය. පහරදීමද මෙහිලා ගැනේ. එයද බැහැර කිරීම ගැනද කියන ලදී. අවිහෙඨයං හිංසා නොකරන බවයි. අඤ්ඤතරංපි කිසියම් තැනැත්තෙක්, තෙසං ඒ සියළු දෙනාට න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය තමන්ට දාව උපන් පුතු, කැත් කුල කතකගෙන් උපන් පුතු, හදාවඩා ගත් පුතකු, අතවැසි යන සිවුආකාර වූ පුතුන් අතර, කිසිම පුතකුට කැමති නොවන්නේය. කුතො සහායං (එසේ නම්) තවත් කෙනෙක් සහායකයෙකු ලෙස කෙසේ කැමති වෙත්ද?

එකො එකම දෙය පැවිදිවීම යයි කියන ලද පරිදි, තවත් කෙනෙකු - දෙවැන්නෙකු නොමැති වීමෙන්, තනිවම තණ්හාව නැති කිරිමෙන් තනිවම පසේ බුදු බවට අවබෝධය ලැබීමෙන්, පැවිදි වූවන් දහසක් මැද වුවද පවන්නා වූ ගිහියන් හා ගිහි ජීවිතයට අදාල බැඳීම් සිඳ බිඳ දමන ලද බැවින්ද එකො යැයි අදහස් වේ. එයින් පැවිදිව තනිවම සිටින බව දැක්වේ. තනිවම යයි. තනිවම හිඳී. තනිවම නිදාගනී. තනිවම ඉරියව් පවත්වයි. මේ අනුව දෙවැන්නෙකු නොමැති බැවින් එකො යනුවෙන් දැක්වේ.

තණ්හා දුතියො පුරිසො දීඝමද්ධාන සංසරං, ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථාභාවං සංසාරං නාති වත්තති

එතමාදීනවං ඤත්‍වා තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං, වීතතණ්හො අනාදානො සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ

මෙසේ තණ්හාව දුරුකරන අරුතින් එකො නම් වේ. මුලින්ම කපා දමන ලද තල්ගසක් නැවත හටනොගන්නාක් මෙන් සියළු කෙලෙස් සිඳ දමන ලදැයි ‘සබ්බකිලෙසස්ස පහීනා, උච්ඡින්නමූලා, තාලාවත්‍ථූකතා, ආයතිං අනුප්පාද ධම්මා’ මෙසේ නිසැකවම කෙලෙසුන් දුරුකළ බැවින් ‘එකො’ වේ. ගුරුවරයකු නොමැතිව, තමාම තම දැනුම මෙහෙයා නුවණින් පසේබුදු බව අවබෝධ කරන ලද බැවින්ද ‘එකො’ යනුවෙන් ගැනේ.

චරෙ මෙම අටවැදෑරුම් හැසිරීමයි. ඒ කෙසේද? කෙලෙස් දුරුකොට, බලාපොරොත්තු අරමුණ ඉටුකර ගැනීමේ සිවුආකාර වූ ඉරියවු පැවැත්වීම නම් වූ ඉරියාපථ චරියාව, තම ඉඳුරන් නැමති දොරටු වසා සංවර කරගැනීම නම් වූ ආයතන චරියාව, හැමවිටම, නොපමාව, කය පිළිබඳව මෙනෙහි කිරීම ආදී සිවු වැදෑරුම්ව සිහිය පිහිටුවා ගැනීම නම් වූ සති චරියාව, පවත්නා සිත අබිබවා යන සිවුදැහැන් ලබා එකඟ බවට පත්කරන සමාධි චරියාව, බුද්ධි සම්පන්න වූ සිවුසස් පිළිබඳ වූ ඤාණ චරියාව, උතුම් සිවුමගෙහි මනාව පිළිපන් පරිදි වූ මග්ගචරියාව, මහණකමෙහි පල ලැබීම වන සිවුමග පලවලට පත්වීම නම් වූ පත්ති චරියාව, තුන් බුදුවරුන්, සියළු සත්වග කෙරෙහි හිතසුව සැලසීම නම් වූ ලොකත්‍ථ චරියාවයි. එහි කොටස් ලෙසින් පසේබුදු සව්වනටද අදාල වේ. ඒ අනුව ‘අට වැදෑරුම් හැසිරීම ගැන කියන ලදී. එය ඉරියාපථ චරියා - ඉරියව් හැසිරවීම ආදී ලෙස විස්තර වෙයි. ‘එබඳු හැසිරීම්වලින් යුතු වන්නේය යන අදහසයි. නැතහොත් ඒවා මැනවින් සිත දරා හැසිරෙයි. දැඩි උත්සාහවත්ව හැසිරෙයි. එළඹ සිටි සිහියෙන් යුතුව හැසිරෙයි. නොසැලෙන එකඟතාවෙන් සිත පිහිටුවා හැසිරෙයි. එය මනාව දැන තියුණු නුවණින් හැසිරෙයි. මෙසේ, අනුගමනය කරමින්, ඉඳුරන් මනා සංවර කරගනිමින්, ‘ආයතන චරියාවේ’ හැසිරෙයි. මෙසේ පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තාගේ සිත උසස් බවත්, වෙසෙස් බවක් ලැබ ගනී. මෙසේ ‘විසෙස චරියාවේ හැසිරෙයි. වෙනත් ලෙසකින්ද හැසිරීම් අට ගැන කියන ලදී. ඒවායින් යුතු වන්නේ යැයි තේරුමයි. ඛග්ගවිසාණකප්පො යනු කඩුවක් බඳු දිග අඟක් නළලේ ඇති සතෙකි. (කඟවේණාය)

‘කප්ප’ යන වචනය අභිසද්දහන, වොහාර, කාලපඤ්ඤත්ති, ඡෙදන, විකප්ප, ලෙස, සමන්තභාව, සදිස ආදී නොයෙක් තේරුම් ඇත. පින්වත් ගෞතමයන්ගේ අරහත් සම්මා සම්බුදු බව විශ්වාස කටයුතුය. ‘ඔකප්පතියමෙතං භොතො ගොතමස්ස යථා තං අරහතො සම්මා සම්බුද්ධස්ස’ - මෙහි විශ්වාසය, තහවුරු කරගැනීම යන අරුතින් ‘කප්ප’ යෙදී ඇත. ‘මහණෙනි, පස් ආකාරයකින් සමණ දිවියට කැප වූ ගෙඩි අනුභවය අනුදනිමි’ - අනුජානාමි භික්ඛවෙ පඤ්චහි සමණ කප්පෙහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං’ මෙහි පාවිච්චිය, පරිහරණය අරුතිනි. ‘නිරතුරුවම කාලයක් යනක වසමි’ ‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි’ මෙහි කාලය දැනවීමටයි. ‘ගරු කටයුතු කප්ප හිමි මෙසේ කීය. ‘ඉච්චායස්මා කප්පො’ මේ ආදී තැන (නමින්) පැනවීමක් අදහසයි. කෙස් රැවුල් කපා, අලංකාරවත් කරන ලදී ‘අලංකතො කප්පිත කේසමස්සූ’ මෙහි කැපීම අදහසිනි. ‘දෑඟුලක් තරමට සුදුසුය’ - ‘කප්පති ද්වංගුල කප්පො’ මෙහි කල්පනා අරුතිනි. ‘වැතිර සිටීමට තරම් ඉඩක් ඇත’ ‘කප්පො නිපජ්ජිතුං’ මෙහි ඉතා මදක් (යම්තමින්) යන අරුතිනි. ‘හාත්පස වේළුවන වටපිටාව බබුළුවා’ ‘කෙවලකප්පං ජෙතවනං ඔභාසෙත්‍වා’ මෙහි අදාල වටපිටාව අරුතිනි. ‘පින්වත, බුදුරදුන් හෝ සව්වකු සමග සාකච්ඡා කළද සමබවක් නොදනිමු’ ‘සත්‍ථූ කප්පෙන කිර භො සාවකෙන සද්ධිං මන්තයමානා නජානිම්භ’ මෙහි සමාන බවක් යන අරුතිනි. මෙම සූත්‍රයෙහි යෙදුනේ සමාන අරුතින් බව දතයුතුය. කඟවේනකු සමාන යැයි කියන ලදී. මේ එහි වචනයේ අරුත පමණි.

එයින් අදහස් වන කරුණු මෙසේ දතයුතුය. මෙහි කියන ලද ආකාරයට දුසිරිතෙහි යෙදීම හැමදෙනා කෙරෙහිම අහිත පිණිස පවතීද, ඔවුන් එසේ පැවතුනත් (තමන්) එසේ නොකොට, එයට වෙනස් වන පරිදි මෙත් සිතිවිලි පැතිරවීමෙන්ද දඬුමුගුරු නොගෙන (තමන්) සිටියද, ඔවුන් දඬුවලින් හෝ ආයුධයකින් හෝ ගල්කට කැබලිති ආදියෙන් හෝ හිංසා කරත්ද, එසේ හිංසාවෙන් තොරව, ඔවුන් කෙරෙහි මෙම මෙත් සහගත කමටහන වඩා, එහි වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤඤාණ ලෙස සළකා ඒ අනුසාරයෙන් ඒ වෙනත් දේවල්ද සංඛාර බවට (හේතු නිසා හටගත් දේ තිර නැති බව) විදසුන් වඩා පසේ බුදුබව මම අවබෝධ කළෙමි’ යයි මේ එහි අදහසයි.

මීළඟට මෙය අනෙක් කරුණු හා ගැළපීමයි. මෙසේ කීවිට ඒ ඇමතිවරු ‘හිමියනි, දැන් කොහි යන්නෙහිදැ’යි ඇසූහ. එවිට ‘පසේ බුදුවරුන් පෙර කොතැන වැඩසිටියාහුදැ’යි මෙනෙහිකොට, ගන්‍ධමාදන පව්වෙහි යැයි දැන, ඒ බව වදාළ විට, ‘හිමියනි, අප අත්හැර දැමීමට කැමති නොවනු මැනවැ’යි නැවත කීහ. එවිට පසේබුදුන් වහන්සේ, ‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය...’ කී සියල්ල මෙහි මෙසේ අදහස් වේ. මම දැන් මගේම පුතුන් ආදීන් මෙන්ම, පුතකු සේ සැළකෙන කිසිදු දෙයකට (කිසියම් දෙයක හිමිකමකට) කැමති නොවෙමි. එසේනම්, ඔබලා වැනි සහායකයන් ගැන කුමක් කියන්නද? එහෙයින් මා සමග යාමට හෝ මා වාගේ සිටීමට ඔබලා අතුරෙන් යම් කෙනෙකු කැමති වෙත්නම්, ඔහු තනිව හැසිරෙන කඟවේණකු මෙන් විය යුතුය. එසේ නැතහොත්, ඔවුන් විසින් ‘හිමියනි, අප අත්හැර දැමීමට කැමති නොවනු මැනවැ’යි කී විට, ඒ පසේබුදුන් වහන්සේ, පුතුන්ද කැමති නොවෙමි, සහායකයන් ගැන කුමකට කියම්දැ’යි කියා, තමා පෙර කියන ලද පරිදිම තනිව හැසිරිමෙහි යහපත දැක, සතුටු සොම්නසින් පමුදිතව මෙම උදානය පහළ කළහ.

තසිනා (මෙය) පිපාසයක් බඳුය. භයභෙරවො සිතෙහි සුළු වූත්, ඉතා සුළු වූත් බිය තැති ගැනීම්, ථාවරා කෙලෙසුන් නැසූ උතුමෝ, නිධාය හැරදමා, නිදහෙත්‍වා තබා, ඔරොපයිත්‍වා පහත්කොට, සමොරොපයිත්‍වා බැහැරකොට හැරදමා, නික්ඛිපිත්‍වා එයින් ඉවත්කොට පටිප්පසභිත්‍වා සංසිඳුවා.

ආලපනං මුලසිටම කතාබහ කිරිම, ඇමතීම, සල්ලපනං මනාකොට කතා කිරීම, උල්ලපනං උසස්කොට කතා කිරීම, (චාටු බස් කීම) සමුල්ලපනං නැවත නැවත එසේ උසස්කොට කතාකිරීම,

ඉරියාපථ චරියා ඉරියව් හැසිරවීම, ඉරියව් පැවැත්ම තේරුමයි. ඉතිරි දේද එබඳුය. ආයතන චරියා ඇස් ආදී ඉඳුරන් සිහිනුවණින් යුතුව හැසිරවීම, පත්ති (මහණකමෙන් ලබන) පල, ඒවාට පැමිණෙතියි පත්ති යැයි කියන ලදී. ලෝවාසී සත්වගට මෙලොව එලොව දියුණුව පිණිස කටයුතු කිරීම ලොකත්‍ථා, යනුවෙන් මෙහි වෙසෙස් කොට දැක්වේ.

දැන් එම හැසිරෙන ‘පරාසය’ දක්වමින් ‘චතුසු ඉරියාපථෙසු’ ආදී ලෙස කීහ. සතිපට්ඨානෙසු සිහිය පිහිටුවා ගැනීම අරමුණ ලෙස කියනු ලබනවිට, සිහිය හා අදාලව වෙන අදහසක් නොවූවත්, වැවහර ලෙසින් වෙනකක් මෙන් කියන ලදී. අරියසච්චෙසු පළමුව, මෙලොවට අදාල ඇත්ත දක්නා නුවණින් වෙන් වෙන්කොට, ඇත්තක් පරිද්දෙන්ම කියන ලදී. අරියමග්ගෙසු සාමඤ්ඤඵලෙසු එයද වැවහර ලෙසින්ම කියන ලදී. පදෙස ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස හැසිරිම එක් කොටසක් ලෙස, නිප්පදෙසතො හිතසුව පිණිස හැසිරීම බුදුවරුම කරති. නැවත, ඒ හැසිරීම් කරන තැනැත්තකු ලෙසින් දක්වමින් පණිධිසම්පන්නානං.... ආදී ලෙස කීහ. පණිධිසම්පන්නා නම්, ඉරියව් සන්සුන්ව පවත්වා ගත යුතු බැවින්, මහණකමට සුදුසු පරිදි කටයුතු කිරීමයි.

ඉන්‍ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරානං ඇස ආදී ඉඳුරන් හයෙහි, තම තමන් සීමාවෙහි පවත්නා වූ ඉඳුරන් එක එක දොරටු ලෙසින් සළකා, ඒවා වසන ලද අදහසින්, සංවර කරගත්තා වූ, ඇස් ආදියට (අරමුණු) උපදනා සේ ගැනේ. අප්පමාද විහාරීනං සීලාදියෙහි නොපමාව යෙදී කල්ගත කිරීමෙන්, අධිචිත්ත මනුයුත්තානං විදසුන් මුල්කොට, සිතේ උසස් බවක් යැයි කියන ලද සමාධියෙන් හෙවත් එකඟබවින් යුතු, බුද්ධිසම්පන්නානං නාමරූප වෙන්ව ගෙන, මග සිතට පළමු උපදනා සිත දක්වා පවත්නා නුවණින් යුතුව, සම්මා පටිපන්නානං සිවුමග මොහොතෙහි, අධිගත ඵලානං සිවුපලයෙහි, තථාගතානං එසේ පැමිණි, අරහන්තානං කෙලෙස් දුරුකළ, සම්මා සමබුද්ධානං මැනවින් තමන් විසින්ම සියළුම දේ අවබෝධ කළ, මේ පදවල අරුත් පවසන ලදී.

පදෙස පච්චෙක බුද්ධානං පසේ බුදුවරුන් එක් කොටසක්, පදෙසෙ සාවකානං සව්වන් එක් කොටසක්, අධිමුච්චන්තො සිතේ තිර බව ඇති කරමින්, සද්ධාය චරති සැදැහැ ලෙසින් පවතී. පග්ගණ්හන්තො සතරාකාර වූ යහපත් උත්සාහ වඩමින්, උපට්ඨපෙන්තො සිහියෙන් අරමුණු මනාව දැනගනිමින්, අවික්ඛෙපං කරොන්තො එකඟ බවෙන් වෙනසක් නොකරමින්, පජානන්තො සිවුසස් දැනගන්නා නුවණින් ඒ ආකාරව දැන, විජානන්තො ජවන් (සිත්) මුල්වන ඉඳුරන් සම්බන්ධ මෙනෙහි කිරීමේ හැගීම් - අරමුණු දැනගැනීම, විඤ්ඤාණ චරියාය. විඤ්ඤාණ හැසිරීම් මෙනෙහි කිරීම ලෙසින්, එවං පටිපන්නස්ස ඉඳුරන් හැසිරවීමෙහි පිලිපන් තැනැත්තාට මෙනෙහි කිරීමත් සමග, කුසලා ධම්මා ආයාපෙන්ති සමථ විදසුන් ලෙස පවත්නා යහපත් කරුණු බොහෝ සෙයින් පවතී. ආයතන චරියාය යහපත් කරුණු බොහෝකොට ආයතන චරියා නම් වේ. විසෙසමධිගච්ඡති වික්ඛම්භන, තදංග, සමුච්ඡෙද, පටිප්පස්සද්ධි ලෙසින් වෙසෙස් බවක් ලබයි.

දැකීම් හැසිරවීම අනුව යහපත් ලෙස දකී. මනාකොට දකී. පසස්නා ලද සුන්දර දැකීම සම්මා දිට්ඨි ඒ යහපත් දැකීමෙන් නිවන පසක් කරන දැකීම හැසිරවීම සම්මා සංකප්පො මනාකොට පසසනා ලද සුන්දර සිතුවිලි සංකල්පනය කරති. එම අරමුණෙහි මනාව සිත යොමුකර හැසිරවීමෙන් මනාව කියයි හෝ, පසස්නා ලද සොඳුරු වචන කියතියි සම්මා වාචා වැරදි වචනයෙන් (කතාබහෙන්) වැළකීමද මෙයට නමකි. එහි සිවු සංවර උත්සාහයෙන් මැනවින් කටයුතු කරයි. ඒ පසස්නා ලද සොඳුරු වූ කටයුතුවල යෙදීම සම්මා කම්මන්තො වැරදි කටයුතුවලින් වෙන්වීම එයට නමකි. එහි තුන්ආකාර වූ කාය සංවරයෙහි පිහිටා හැසිරීම, මනාව දිවි පැවතුම් සකසති. මනාව ඒ අනුව දිවි ගෙවති. පසස්නා ලද සුන්දර යහපත් වූ ජීවිකාව සම්මා ආජීවො වැරදි ජීවන පිළිවෙතින් වෙන්වීම එයට නමකි. එහි පිරිසිදු හැසිරිම, කිලිටි දේවලින් වෙන්ව සුපිරිසිදු හැසිරීම, මනාව උත්සාහවත් වෙයි. ඒ පසස්නා ලද සොඳුරු උත්සාහය සම්මා වායාමො එය (ජීවිතයෙහි) දරාගැනීම - මනාව සිහි කරමින් මනාකොට එහි හැසිරෙයි. පසස්නා ලද සොඳුරු සිහිය සම්මා සති එය වටහා ගැනීමෙන් මනාකොට දරාසිටිනු ලැබේයැයි පසස්නා ලද සුන්දර වූ සිතේ ඇතිවන එකඟ බව සම්මා සමාධි එහි කලබල නොමැති නිසල බවයි.

තං කප්පො ඒ ආකාරය - මෙබඳු යැයි තේරුමයි. තංසදිසො එය හා සමාන, තස්සාදිසො යනුද පාඨයකි. තප්පටිභාගො ඒ හා සම, එබඳු යැයි අරුත් ඇති, පියවි රසය ඉක්මවූ ලුණු ගතියෙන් අතිලොණං, ලොණකප්පො ලුණු හා සමාන යැයි කියනු ලැබේ. අතිතිත්තකං තිත්ත ගතිය ඉක්ම වූ කොහොඹ හා සමාන යැයි, විසක් හා සමාන යැයි කියනු ලැබේ. අතිමධුරං කිරිබතටත් වැඩි (රසක්), හිමකප්පො හිම වතුර (සීත කළ ජලය) සත්‍ථුකප්පො මගපෙන්වන බුදුන් වහන්සේ හා සමාන, එවමෙවං උපමා දැක්වීමයි.

මෙහිදී එක් පසේබුදුවරයකු විදසුන් පවසන අයුරු කෙටියෙන් දක්වන්නෙමු. එහිදී නාමරූප විමසනු කැමති පසේ බෝසත්තුමා, රූපාරූප සමවත් අටෙන් යම් දැහැනකට සමවැද, නැගී, විතක්ක ආදී දැහැන් අංග හා ඒ හා සබැඳි පහස ආදී ගති ලකුණු, වැටහීම් අරුත් ලෙසින් පිරිසිඳ දැන, ඒ සියල්ලම අරමුණ හමුවෙහි නැමෙන - අවනත වන තේරුමත් නාම යැයි නම නියමකොට ගැනේ. එවිට එහි හේතු සෙවීමෙන් හදවත නිසා පවත්නේ යැයි දකී. නැවත හදවතට හේතුවන, උපකාර වන, උපාදා රූප ද දැක, මේ සියල්ල වෙනස්වීමේ ගති ඇති බැවින්, රූපය යැයි (රුප්පන ලක්ඛණං රූපං) මෙසේ කෙටියෙන් නාමරූපය නියමකොට ගනී. සමථ වැඩීම ලෙසින් එය කියන ලදී. විදසුන් අනුව සළකා බලන සිවුධාතු කොටස් ලෙස ගැනීමෙන් (සතර මහා) භූත කොටස් පාදක කොට රූපය පිරිසිඳ දැන, ඒ සියල්ලම වෙනස් වන ගති සළකා රූපය දකී. මෙසේ එහිදී වෙන්ව සැළකු රූපයෙහි, ඇස් ආදිය නිසා පවත්නා රූප නොවන දේ (අරූප ධම්මා) ඉදිරියට එයි. එවිට ඒ සියළුම අරූප දේවල්ද නැමෙන ගතිය අනුව එකට සළකාගෙන, මෙය නාම යැයි දකී. පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘මේ නාමයයි, මේ රූප’ යැයි කොටස් දෙකකින් සළකති. මෙසේ සළකා, නාමරූපයෙන් මතු වෙනත් ජීවියකු හෝ පුද්ගලයකු හෝ දෙවියෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු හෝ නැතැයිද දකිති.

යථා හි අංග සම්භාරා හොති සද්දො රථො ඉති, එවං ඛන්‍ධෙසු සත්තෙසු හොති සත්තොති සම්මුති

මේ ආකාරයෙන්, උපාදාන සමූහ පහක් ඇති කල්හී, ‘සත්ත පුද්ගල’ යැයි කතාබහට පමණක් කියතැයි, නාම රූප ඇති සැටියෙන් දැකීමෙන් පිරිසිදු සේ දැකීමේ නුවණින් (දිටඨි විසුද්ධි) සළකා, නැවත ඉහත කී පරිද්දෙන් ‘මෙසේ ඇතිවීමට හේතු කවරේදැයි (බලති) එහිදී, අහේතු-විසම හේතු පිළිබඳ දොස් දැක, රෝගය හඳුනාගත් වෙදෙකු ඊට හේතු වූ කරුණු සොයන පරිද්දෙන්, නාම රූපයටද හේතු සොයමින් නොදැනීම-ආසාව, දැඩිව ගැනීම හා කරන කියන කටයුතු (අවිජ්ජා-තණ්හා-උපාදාන-කම්ම) යන සතර හේතු වේයැයි, ඒවාට ආහාර වන, උපකාර වන බැවින් හේතු ලෙසද දකිති. මේ කයට අවිජ්ජාදී කරුණු තුන දරුවාට මවක මෙන් උපකාර හේතු වෙයි. කම්ම වූ කලී පුතු ගේ උපතට හේතුවන පියා මෙනි. ආහාරය කිරිමවක මෙන් දරුවා දරාගන්නා ලෙසින්, රූපකාය දැරිමේ අදාළ හේතු දැක, නැවත ‘ඇසත් රූපයත් නිසා ඇසින් හඳුනා ගැනේ ‘චක්ඛුං ච පටිච්ච රූපෙච උපජ්ජති චක්ඛු විඤ්ඤාණං’ ආදී ලෙස නාමකායෙහිද, හේතු මැනවින් සළකා ගනිති. මෙසේ සළකා ගනිමින් අතීත, අනාගත කරුණුද ඒ පරිදිම පවතී යයි සනිටුහන් කරති.

එහිදී පෙර පටන්ගැන්ම ගැන, ‘මා අතීතයෙහි සිටියෙම්ද? මා අතීතයෙහි නොසිටියෙම්ද? කුමන ලෙසකින් සිටියෙම්ද? කවරෙකුව සිට කවරෙක් වීම්ද? එසේ සිටියෙම්දැ’යි පස් ආකාරයකින් දෙගිඩියාව-සැකය ගැන කියා ඇත.

අග කෙළවර ගැනද, අනාගතයෙහි මම වන්නෙම්ද? මම නොවන්නෙම්ද? කුමන ලෙසින් වන්නෙම්ද? කෙසේ කවරෙක් වන්නෙම්ද? මෙසේ පස් ආකාරයෙන් කියා ඇත.

දැන් හෝ වත්මනෙහිදී ද පැවැත්ම ගැන සැකය ඇතිවෙයි. මම වෙම්ද? නොවෙම්ද? කුමකින් වෙම්ද? කෙසේ වෙම්ද? මේ ජීවියා කොතැනින් පැමිණියේද? ඔහු කොතැනක යාවිද යන හය ආකාර වූ දෙගිඩියාව ගැන කියා ඇත. මේ සියළුම දෙගිඩියා සැක ඉවත් වේ. මෙසේ හේතු විමසීමෙන් තුන්කල්හිම සැක දුරුවී පිහිටනා නුවණ, කංඛා විතරණ විසුද්ධිය ලෙසද, දහමෙහි පිහිටි නුවණ (ධම්මඨිති ඤාණ) ලෙසද, ඇති තතු ඒ සැටියෙන්ම දැකීමේ නුවණ, යථාභූත ඥාණ ලෙසද, යහපත් දසුන හෙවත් සම්මා දස්සන ලෙසද කියනු ලැබේ.

ඒ තුන්කල් පිළිබඳව ලෝකීය ලෙසත් වෙසෙස් දැනීම, දැනගත් දෙය ගැන ද වෙසෙස් දැනීම, තීරණ ගැන ද වෙසෙස් දැනීම හා දුරුකරන ලද දේ පිළිබඳවද වෙසෙස් දැනීම ඇති වේ. මේ අනුව රූපයෙහි වෙනස්වන ගතිය, රූපයෙහි විඳීමේ ගතිය, ආදියෙහි පවත්නා තතු දැනීම ඤාතපරිඤ්ඤා වේ. රූපය අනිසය, වේදනා අනිසය, ආදී ලෙසින් ඒ පිළිබඳව සමාන කරුණු සළකා පවත්නා සිත්කළු වූ විදසුන් නුවණ තීරණ පරිඤ්ඤා වේ. ඒ කරුණු පිළිබඳව වූ නිරතුරු හැඟීම් ඉවත්කිරීම ලෙස කියන ලද සිත්කළු විදසුන් නුවණ ද පහාන පරිඤ්ඤා වේ.

එහි සංඛාර පිළිබඳ විමසීමේ පටන්, හේතු විමසා බැලීම දක්වා වූ ඤාතපරිඤ්ඤා කොටස අතරතුර, ඒ සොබාව (ධම්ම) පැවති අයුරු අවබෝධයම අධිපති බව (හෙවත් එය අවනත කරගැනීම) වෙයි. සමූහ (කලාප) විමසීමේ පටන් එහි හටගැන්ම හා විනාසය අනුව වූ තීරණ පරිඤ්ඤා කොටස අතරතුර සමාන වූ ගති පිළිබඳ අවබෝධයට අධිපති වේ. බිඳීයාම පිළිබඳව විමසීමේ පටන්, මතුවට පහාන පරිඤ්ඤා කොටසද එතැන් පටන් අනිස බව අනුව බලමින්, (හැම දෙයම) තිර බවම වේ යැයි තිබූ හැඟීම (නිච්ච සඤ්ඤා) දුරු කරති. දුක අනුව බලමින් සුවයකැයි යන හැඟීමද, තමාට අයත් නැතැයි අනුව බලමින් තමා ගැන වූ හැඟීමත්, කලකිරීමෙන් සතුටු ආසාවත්, නොඇලීමෙන් රාගයත් නැති කිරීමෙන් (එය) හටගැනීමට හේතුවත්, අත්හැර දැමීමෙන් දැඩි ලෙස අල්වා ගැනීමත් අත්හරිති’යි මෙසේ නිච්චසඤ්ඤා, පහාන සඤ්ඤා ආදී කොට ඇති සත් ආකාරයකින්ද විමසා බලමින් එහි අධිපති බව යැයි මේ පරිඤ්ඤා තුන කෙරෙහි සංඛාර කොටසද මෙන්ම හේතු විමසන ලදින් මෙම යෝගියා විසින් ඤාත පරිඤ්ඤා අවබෝධ කරන ලද්දේ වෙයි.

නැවත, ‘අතීත, අනාගත, වත්මන්, තමාට අයත් හෝ බාහිර හෝ....... දුර හෝ සමීප වූ හෝ යම්කිසි රූප සියල්ලක්ම ඇතිවී නැතිවීම අනිස බවයි. හටගැනීම වැනසීමෙන් පීඩා ගෙනදෙන බැවින් දුකයි, අයිතියෙහි-වසඟයෙහි නොපවත්නා බැවින් අනාත්මයි, යම්කිසි වේදනා, සඤ්ඤා සංඛාර, විඤ්ඤාණ තමාට අයත් හෝ බාහිර හෝ රළු හෝ සියුම් හෝ පහත් හෝ උසස් හෝ දුර හෝ ළඟ හෝ ඇතිවී නැතිවීම අනිස බවයි. හටගැනීම වැනසීමෙන් පීඩා ගෙනෙන බැවින් දුකයි. වසඟයෙහි නොපවත්නා බැවින් අනාත්මයි’ මේ ලෙසින් කොටස් විමසා බලයි. තිලකුණු ලෙස නංවා මෙනෙහි කොට ‘මේ සඳහා කියන ලදී.

මෙසේ සංඛාර අනිසය, දුකය, අනාත්ම යැයි කොටස් ලෙස විමසා නැවත සංඛාර හටගැනීම වැනසීම දකී. කෙසේද? අවිජ්ජා හටගැනීමෙන් රූප හටගනී. තණ්හා කම්ම ආහාර හටගැනීමෙන් රූප හටගනී යැයි, මෙසේ, රූප සමූහ (ඛන්‍ධ) කොටසට හේතු දැකීමෙන් එහි හටගැන්ම දකී. හටගත් ලකුණු දකිමින්ම රූප සමූහයේ හටගැනීම දකී. අවිජ්ජා නැතිකිරීම රූපය නැති කිරීමයි. තණ්හා, කම්ම, ආහාර නැතිවීම රූපය නැතිකිරීම යැයි හේතු නැතිවීම දකිමින් රූප සමූහයේ වැනසී යන අයුරු බලයි. වෙනස්වන ලකුණු දකිමින්ද, රූප සමූහයේ නැතිව යන හැටි බලයි. මෙසේ පස් ආකාරයකින් රූප සමූහයේ නැතිවීම බලයි.

එසේම, අවිජ්ජා හටගැනීමෙන් වේදනාව ඇතිවේ. තණ්හා කම්ම, ඵස්ස හේතුවෙන් වේදනා හටගැනේ යැයි හේතු දැක්මෙන් වේදනා කොටසෙහි හටගැනීම දකී. හටගැනීමේ ලකුණු දැකීමෙන්ම වේදනා කොටසෙහි හටගැනීම දකී. අවිජ්ජා නැති වීමෙන් වේදනා නැතිවීමත්, තණ්හා, කම්ම, ඵස්ස නැතිවීමෙන් වේදනාව නැතිවේ යැයි හේතු නැතිකිරීම දැක්මෙන් වේදනා සමූහයෙහි වැනසීම දකී. මෙසේ සඤ්ඤා ඛන්‍ධ ආදිය ගැනද දතයුතුය.

මෙහි වෙසෙස් කරුණකි. එනම්, විඤ්ඤාණ සමූහයෙහි පහස යෙදෙන තැනදී නාමරූප නාමරූප හටගැන්මෙන් නාමරූප නැතිවේ යැයි යොදාගත යුතුයි. මෙසේ එක් එක් ඛන්‍ධයෙහි හේතු හටගැනීම ලෙසද, නිවෙන ලකුණු ලෙසද, හේතු නැති කිරීම ලෙසද, වෙනස්වී යන ආකාරය ලෙසද, හටගැනීම-වැනසීම් ආකාර ලෙසින්ද දහය දහය බැගින් පණහක් ලෙස කියා ඇත. ඒ අනුව රූපයෙහි හටගැනීම මෙබඳු යැයිද - රූපයෙහි වැනසීමට පත්වීම මෙබඳු යැයි ද, හේතු ලෙස මෙන්ම ඒ අවස්ථා ලෙසද සවිස්තරව මෙනෙහි කරයි.

මෙසේ මෙනෙහි කිරීමේදී, ‘ඒ කරුණු මෙසේ ඇතිවී, පැවතෙමින්, නැතිවෙතැයි නුවණ පිරිසිදු වෙයි. මේ නූපන් දේවල් මෙසේ ඇතිවෙයි. ඇති වූ දේ නැතිවී යයි. නිතර අළුතින් සංඛාර සැකසෙයි. හුදෙක් නිතර අළුතින් පමණක් නොවේ. හිරු උදාවනවිට පිනිබිඳුව මෙන්, දිය බුබුල මෙන්, දියෙහි ඇඳි රේඛාවක් මෙන්, ඉඳිකටු මුහුණතෙහි අබ ඇටයක් මෙන්, විදුලිය කෙටීමක් මෙන් වූද අල්ප මොහොතකි. මායාවක්, මිරිගුවක්, සිහිනයක්, ගිනිපෙනෙල්ලක් කරකවන විට පෙනෙන රවුමක්, ඉපදීමට බලා සිටින්නෙක්, නගරයක්, පෙණ පිඬක්, කෙසෙල් ගසක් ආදිය මෙන් හරයක් නැති, නිසරු ලෙසද වැටහේ. මෙපමණකින්ද වැනසී යන ගතියම හටගනී. උපන් දේ, හටගත් දේ නැතිවන්නේ යැයි මේ ආකාරයෙන් සම කරුණු අවබෝධ වීමෙන් හටගැන්ම - වැනසීම නම් මූලික විදසුන් නුවණ (තරුණ විපස්සනා ඤාණ) ලද්දේ වෙයි. ඒ අවබෝධ ලද විට ආරද්ධක විපස්සක යැයි හඳුන්වනු ලැබේ.

ඉක්බිති ඒ විදසුන් නුවණට (සුදුසු වන) කුලපුතුට ‘ඔභාස, ඤාණ පීති, පස්සද්ධි, සුඛ, අධිමොක්ඛ, පග්ගහ, උපට්ඨාන, උපෙක්ඛා නිකන්ති යන දස විදසුන් බාධා (උපක්කිලෙස) ඇතිවේ. එහි ඔභාස නම්, විදසුන් මොහොතෙහි නුවණ බලවත් බැවින්, ලේ (ගමන) සන්සුන් වේ. එහිදී සිතෙහි ආලෝකයක් හටගනී. ඒ දැක, භාවනා මගෙහි ඉදිරියට යාමට) ‘මා අසමත් වී’ යැයි (සිත) ඒ ආලෝකයම ආස්වාද කරයි. (එහෙත්) නුවණ විදසුන්මය. තවදුරටත් එය සංඛාර ලෙස විමසා බලත්ම, විමසා බලත්ම, පිරිසිදු පසන් බවක් පවතී. ඒ දැක පෙර පරිදි භාවනා මග ආස්වාද කරයි. පීතිය යනු විදසුන් පීතියයි. එකෙණෙහි භාවනා වඩන්නාට පස් ආකාරයකින් පීතිය උපදී. පස්සද්ධි යනු විදසුන් පැහැදීමයි. ඒ වේලාවෙහි කයෙහි, සිතෙහි දැවිල්ලක්, දැඩි නපුරු රළු බවක්, දුබල බවක්, ගිලන් බවක්, ඇද බවක් නැත්තේමය. ඇත්තේ විදසුන් සුවයයි. භාවනා යෝගියාට ඒ වේලාවෙහි මුළු සිරුරෙහිම පැතිරී යන ඉතා උසස් සුවයක් උපදී.

අධිමොක්ඛ නම් විදසුන් මොහොතෙහි පැවති සද්ධාවයි. එවේලෙහි සිතත්, සිතිවිලිත් බොහෝ පසන් බවට පත්ව, බලවත් සද්ධාව උපදී. විදසුන් යුතු වීරිය පග්ගහ නම් වේ. එකෙණෙහි ලිහිල් නොවූ, දැඩිව වෙළාගත් උත්සාහය උපදී. උපට්ඨාන යනු විදසුන් බවින් යුතු සිහියයි. ඒ වේලාවෙහි සිහිය මැනවින් පිහිටයි. විදසුන් හා මෙනෙහි කිරීම ලෙස උපෙක්ඛා දෙකොටසකි. එවේලෙහි සියළු සංඛාර සැළකීමේදී මැදහත්ව විදසුන් අනුව විමසීම යැයි කියන ලද නුවණ බලවත්ව උපදී. සිත නැමති දොරටුව ගැන විමසා බැලීමද එසේමය. එය ඒ ඒ තැනට මෙනෙහි කරන්නාට මහත් ලෙස තියුණු ලෙස දරා සිටී. නිකන්ති යනු විදසුන් ඇල්මයි. ආලෝකය ආදියෙහි කැමැත්ත ඇති කරමින් සියුම් ලෙස හටගනී. මෙහි ආලෝකය ආදිය කෙලෙස් සහගත (විය හැකි) බැවින් බාධා ලෙස කියා ඇත. අකුසලයක් ලෙස නොවේ.

කරුණු දැන උගත් මහණ, ආලෝකාදිය පහළ වූ කල්හි කලබලයට පත්නොවී, ‘ආලෝකය සොබා ගතියකි, (විදසුන්) මග නොවේ. කෙලෙස් බාධාවෙන් මිදුණු විදසුන් මං පිළිවෙත-විදසුන් නුවණ මග යයිද (මෙසේ) මග-නොමග වෙන්කර ගනී. මේ මගය, මේ නොමග යැයි දැන, පිහිටුවා ගන්නා නුවණ-මග්ගාමග්ග ඤාණදස්සන විසුද්ධි යැයි කියනු ලැබේ. මෙතැන් පටන් විදසුන් නුවණ අටක් ලෙසින් මුදුන්පත්ව, නවවැන්න ලෙස ‘ඇත්ත හා ගැළපෙන’ සච්චානුලොමක ඤාණය නම් වූ මෙය පිළිවෙත පිරිසිදුව නුවණින් දැකීම හෙවත් පටිපදා ඤාණදස්සන විසුද්ධිය නමින්ද දැක්වේ. උදයබ්බයානුපස්සනා ඤාණය, භංගානුපස්සනා ඤාණය, භයතුපට්ඨාන ඤාණය, ආදීනවානුපස්සනා ඤාණය, නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණය, මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඤාණය, පටිසංඛානුපස්සනාඤාණය, සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණය, මෙම ඤාණ අට වේ. නවවන සච්චානුලොමක ඤාණය එයට ගැලපෙන ලෙසට දැක්වූ නමයි.

එහෙයින් එය උපදවා ගැනීමට කැමති (යෝගාවචරයකු විසින්) කෙලෙස් බාධාවලින් මිදුණු උදයබ්බය ඤාණය ආදී කොට ඇති ඒ ඒ නුවණ වැඩීමට උත්සාහ විය යුතුය. හටගැනීම-වැනසීම දකිනවිට තිර නොමැති බවට, අනිස බවේ ලකුණු ඇති සැටියෙන් යොමුවෙයි. හටගත් දෙයෙහි වැනසීම දකිනවිට ‘දුක් බවද, දුකම හටගනිතැයිද, දුකම පිහිටියේ යැයි’ද දකිමින් තමාට අයත් දෙයක් නොවන බවද කොටස් ලෙසින් දතයුතුය.

එහි අනිස (අනිච්ච) යනු ඛන්‍ධ පංචකයයි (සිරුරයි) කවර හෙයින්ද? හටගෙන, වෙනස් වෙමින් පැවතීම නම් ජරාවය. එසේ අනිස බවට පත්වී, නැතිවී යන ගතිය හෝ, තිබුණ අයුරෙන් වෙනස්වන බවට පත්වීම ‘යම් දෙයක් අනිස වේද එය දුකය’ යදනිච්චං තං දුක්ඛං’ වදනට අනුව ඒ ඛන්‍ධ පංචකය දුකකි. කවර හෙයින්ද? නිතර යළිත් පීඩාවට පත්වන බැවිනි. නිතර පෙළනු ලබන ආකාරය දුකෙහි හැටිය. ‘යං දුක්ඛං තදනත්තා’ කී පරිදි ඒ බන්‍ධ පංචකය තමාට අයත් නොවේ. කවර හෙයින්ද? වසඟයෙහි (තමාට අවනත පරිදි) නොපවත්නා බැවිනි. වසඟයෙහි නොපවත්නා ආකාරය අනත්ත ලකුණයි. මේ ගති තුනම හටගැනීම-වැනසීම තුළින් දකිත්ම, අරමුණු වෙයි.

නැවතද ඒ යෝගාවචරයා රූප අරූප පිළිබඳව මෙසේ අනිස ලෙසින් මැනවින් දකීද, ඔහුට සංඛාර වහ වහා වැටහෙනු ඇත. එවිට, හටගැනීම හෝ, පිහිටීම හෝ පැවැත්ම හෝ, නිමිත්ත හෝ අරමුණ හෝ නොගෙන, ‘ඒවායේ රඳාපැවැත්ම ඇතිවීමේදීම නැතිවී යමින් වැනසීම පවතී’ යැයි සිහිය පිහිටුවයි. මෙය භංග ඤාණයයි. මෙය උපදවා ගැනීමේ පටන්, මෙම භාවනානුයෝගියා ‘යම්සේ මේ සංඛාර බිඳෙයි, නැතිවෙයි, මෙලෙසම අතීතයෙහිද සංඛාර බවට පත් දේ බිඳුණි, අනාගතයෙහිද බිඳෙන්නේ යැයි නැතිවීමම දකිමින් සිටී. භංගානුපස්සනා නුවණ ඇසුරු කරන, බොහෝකොට වඩනා ඒ යෝගියාට සියළුම භව, ඉපදෙනා තැන් වැනි ජීවී කොටස් පිළිබඳ වූ සංඛාර, ගිනිගෙන දිලිසෙන අඟුරු වලවල් මෙන්, මහත් බය දැනේ. එය භයතුපට්ඨාන ඤාණයයි.

එම භයතුපට්ඨාන නුවණ ඇසුරු කරන ඒ යෝගියාට සියළුම භවයන් දැවෙන ගෙවල් මෙන්ද, (තමා ඉදිරියෙන්) කඩුවක් ඔසවාගෙන සතුරෙකු සිටින්නාක් මෙන්ද කිසි පිළිසරණක් නොමැති බව සළකයි. මෙය ආදීනවානුපස්සනා ඤාණයයි. මෙසේ සංඛාරයන්හි ආදීනව දකිනවිට, භවයන්හිද සංඛාර දැක, සියළු සංඛාර ගැන කලකිරිමෙන් මෙනෙහි කිරීමේදී නොඇලීම උපදී. මෙය නිබ්බිදානුපස්සනා ඤාණ නම් වේ.

සියළු සංඛාරයන්හි කලකිරුණුවිට ඒ සංඛාර බවින් මිදීමට කැමති වෙයි. මෙය මුඤ්චිතුකාමතා ඤාණයි. නැවත ඒ සංඛාරගත බවින් මිදීමට ඒ සංඛාර ගැන නුවණින් තිලකුණු නංවා තීරණය කිරීම පටිසංඛානුපස්සනා ඤාණයයි.

මෙසේ තිලකුණු නංවා සංඛාර පිරික්සීමෙන්, ඒවායෙහි අනාත්ම බව පැහැදිලිව දක්නා ලදින්, තමා හෝ තමාගේම යැයි හෝ නොසළකමින්, සංඛාරවල බියද, ඇල්මද හැරදමා සංඛාර කෙරෙහි මැදහත්ව උදාසීන වෙයි. මා හෝ මගේ හෝ නොගනී. තුන් භවයෙහිම මැදහත්ව සළකයි. මෙය සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණයයි.

එහිදී සාන්ත පදය වූ නිවන සන්සුන්ව දකී. සියළු සංඛාර පැවතුම් හැරදමා, නිවනට නැඹුරු වූ පැත්තෙහි වෙයි. නිවන සන්සුන්ව නොදක්නේ නම්, නැවත නැවතත් අනිස යැයි හෝ, දුකය හෝ අනාත්මයි හෝ තුන් ආකාරයෙන් මෙනෙහි කිරීමෙන් සංඛාර අරමුණෙහිම පවතිනු ඇත. මෙසේ ඒ සියළු දෙයින්ම මිදීමේ හමුවට පැමිණ සිටී. එසේ තුන් ආකාරයට අනුව දැකීම මිදීමේ දොරටු තුනක් සේ කියනු ලැබේ. මෙහිදී අනිස බව මෙනෙහි කරමින් සිතේ තහවුරු බව වැඩිවීමෙන් අනිමිත්ත විමොක්ඛය ලබයි. දුක පිළිබඳව මෙනෙහි කරමින් පැහැදීම බහුලකොට අප්පණිහිත විමොක්ඛය ලබයි. අනාත්ම යැයි මෙනෙහි කරමින් නුවණ බහුලව (වේද බහූලො) සුඤ්ඤත විමොක්ඛය ලැබගනී.

මෙහිදී නිමිති නොවූ අයුරින් නිවන අරමුණු කොට අරිය මග පවත්නේය. එය අනිමිත්ත මූලව උපන් බැවින් අනිමිත්ත ය. කෙලෙස්වලින් මිදුණු බැවින් විමොක්ඛ වේ. මේ නයින් ආසාවන්හි නොපිහිටි අයුරින් නිවන අරමුණු කොට පවතී. හිස්බවින් නිවන අරමුණු කොට පැවැත්ම සුඤ්ඤත යැයි දතයුතුය.

සංඛාර පිළිබඳව මැදිහත් බවට පත් කුලපුතුට විදසුන් මුදුන්පත් වනු ඇත. එයම විදසුන් කරා නැගීසිටි ගමනකි. ඒ සංඛාරුපෙක්ඛා ඤාණය ඇසුරු කරන (යෝගියාට) තියුණුම ලෙස සංඛාරයන්හී මැදිහත් බව උපදී. ‘දැන් මග උපදින්නේ යැයි’, සංඛාරයන්හි මැදිහත් බවෙහිද අනිසය හෝ දුකය හෝ අනාත්ම යැයි විමසා බලා, භවංගයට යොමුවෙයි. භවංග අතරතුරදී සංඛාර මැදිහත් බවෙහි සඳහන් වූ පරිදිම අනිස ආදී ලෙස මෙනෙහි කොට මනෝද්වාර වජ්ජනය උපදවා ගනී. එයම මෙනෙහි කරමින් පළමු ජවන සිත උපදවා ගනී. පළමු ජවන් සිත (නිවනට පෙර කළයුතු වූ පෙර සූදානමක්) පරිකම්ම යැයි කියනු ලැබේ. එයට අනතුරුව උපචාර යැයි කියනු ලබන දෙවන ජවන් සිත උපදී. ඊට පසුව අනුලෝම යැයි කියනු ලබන තුන්වන ජවන් සිතයි. මේ එහි වෙන් වෙන්ව හඳුන්වන නම්ය.

පොදුවේ ඒ තුන් ආකාර ජවන් සිත්වලට, ආසෙවන ද, පරිකම්මද උපචාර ද අනුලෝම යැයි ද කියනු ලැබේ. මේ අනුලෝම ඤාණය සංඛාර අරමුණින් නැගිට යන විදසුන් මග අවසානයයි. වෙනත් ලෙස කිවහොත් ගොත්‍රභූ ඤාණයම විදසුන් වැඩීමේ අවසානය යැයි කියනු ලැබේ. ඉන් එහා (සියළු කෙලෙස්) නැතිවන නිවන අරමුණු කරමින්, පුහුදුන් ගතිය ඉක්මවා යන, අරිය සමූහයට පිවිසෙන නිවන් අරමුණෙහි පළමුකොටම එක්තැන් කරන, ආපසු නොහැරෙන ගොත්‍රභූ ඤාණය උපදී. මෙම ඤාණය පටිපදා ඤාණ දස්සන විසුද්ධියද ඤාණ දස්සන විසුද්ධියද ඇසුරු නොකරයි. අතරතුර නොසළකා හැරේ. විදසුන් දියපහරෙහි වැටුණු බැවින් පටිපදා ඤාණ දස්සන විසුද්ධිය හෝ විදසුන් හෝ යනුවෙන් හැඳින්වෙයි. නිවන අරමුණු කොට ගොත්‍රභූ ඤාණය ඉවත්වූ කල්හී, එයින් දෙන ලද හැඟවීම පරිදි නිවන අරමුණ කොට දිට්ඨි, සීලබ්බත පරාමාස, විචිකිච්ඡා යන සසර බැඳීම් තුනක් දුරුකෙරෙමින් සෝවාන් මග උපදවයි. ඉන් අනතුරුව, එහිම විපාක ලෙස, පල සිත් දෙකක් හෝ තුනක් උපදී. අතරතුර (යහපත්) විපාක ඇති බැවින්, ලොවුතුරු කුසල පල අවසන්ව, භවංග බිඳී යාමෙන් විමසා බැලීම පිණිස මනෝද්වාරා වජ්ජනය උපදී. යෝගාවචරයා, ‘මම ඒකාන්තවම මේ මගෙන් (ඉදිරියට) පැමිණියෙමි’යි මග සිතා බලයි. එයින් මා විසින් මේ ආනිසංස ලබන ලදැයි පල පිළිබඳව සිතා බලයි. එමෙන්ම මේ නම් වූ කෙලෙස් නැතිකරන ලදැ’යි ඒ නැති කළ කෙලෙස් පිළිබඳ සිතා බලයි. එමෙන්ම මේ නම් වූ කෙලෙස් ඉතිරිව ඇතැයි මතු මග තුනෙන් (දුරුකෙරෙන) වැරදි-කෙලෙස් ගැන සිතා බලයි. අවසානයෙහි මේ දහම (සොබාවය) මා විසින් අවබෝධ කරන ලදැයි අමා නිවන ගැන සිතා බලයි. මෙසේ යෝගියාට පස් ආකාරයෙන් සිතා බැලීම වේ. එසේම සකදාගාමි, අනාගාමි පල අවසානයෙහිද සිතා බලයි. අරහත් පල අවසානයෙහි ඉතිරි කෙලෙස් පිළිබඳව සිතා බැලීමක් නැත. මෙසේ සියළුම සිතා බැලීම පිළිබඳ නුවණ දහනවයකි.

මෙසේ සිතා බලා ඒ යෝගාවචරයා එම අසුනෙහිම හිඳ, කී පරිදි විදසුන් වඩා කාම රාග ව්‍යාපාද තුනී බවට - ලිහිල් බවට පත් කරමින් දෙවන මගට පැමිණේ. ඉන්පසු කී පරිදි පලයටද පැමිණේ. ඊට පසු කී පරිදි කාම රාග - ව්‍යාපාද ඉතිරි නැතිවම දුරු කෙරෙමින් තුන්වන මගට පැමිණේ. කියා ඇති පරිදි පලයටද පැමිණේ. එමෙන්ම කී පරිදිම මැනවින් විමසා බලා රූපරාග - අරූප රාග - උද්ධච්ව - අවිජ්ජා ඉතිරි නැතිවම, ඒ අසුනෙහිදීම නැති කරමින් සිදුවන මගට පැමිණේ. කී පරිදි පලයටද පැමිණේ. මෙපමණකින් ඒ පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ කෙලෙස් නැසූ උතුමෙක් වෙති. මෙසේ මෙම සිවුමගෙහි නුවණ ඤාණදස්සන විසුද්ධි නම් වේ.

මෙපමණකින් ‘සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණඩං, අවිහෙඨයං අඤ්ඤතරම්පි තෙසං’ යනුවෙන් පාමොක් සංවර සීලය කියන ලද බැවින් සීල විසුද්ධියද, ‘න පුත්තමිච්ඡෙය්‍ය කුතො සහායා’ යනුවෙන් තරහ දුරුකිරීම ලෙස කියන ලද බැවින් චිත්ත විසුද්ධියද ‘එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණ කප්පො’ යන්නෙන් නාමරූප විමසීම කියන ලද බැවින් දිටඨි විසුද්ධියත්, කංඛාවිතරණ විසුද්ධියත්, මගාමග්ග ඤාණදස්සන විසුද්ධියත්, පටිපදා ඤාණ දස්සන විසුද්ධියත් ඤාණදස්සන විසුද්ධි යන හතම දක්වා ඇත. මෙය මුව පමණකින් (කෙටියෙන්) දැක්වීමකි. විස්තර කැමති වන්නන් විසුද්ධි මග්ගය බලා දතයුතුය. මෙපමණකින් ඒ පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ;

චාතුද්දිසො අප්පටිඝොච හොතී, සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන, පරිස්සයානං සහිතා අඡම්හී, එකො චරෙ ඛග්ග විසාණ කප්පො

පසසනු ලබන බවට පැමිණ, ගන්‍ධමාදන පව්ව වඩාත් බබුළුවමින්, වාසය කළහ. (මෙසේ සියළු ගාථාවලට අදාලය.)

ඛග්ගවිසාණ සූත්‍ර විස්තරයෙහි පළමු ගාථා නිද්දෙස වර්ණනාව නිමියේ ය.

දෙවන (ගාථාවයි) සංසග්ග ජාතස්ස හටගත් ඇලීම් බැඳීම් ඇති, දැකීමෙන්, ඇසීමෙන්, සිරුරෙන්, කතාබහෙන්, එක්ව කටයුතු කිරීමෙන් යයි පස් ආකාරය. එකිනෙකා දැක, ඇසින් හැඳිනීමේදී ඇතිවන ඇලීම-දැකීම නිසා වන සබඳතාවයි. සිංහල දිවයිනෙහි කළුදිග් වැව් ගමෙහි පිඬු පිණිස හැසිරෙන, කැලණි වෙහෙර වැසි තරුණ හිමිනමක දැක, ආදර සිත් ඇතිව, කිසියම් මගකින් හෝ ඒ හිමියන් නොලැබ, එහි කෙළෙඹි දුවක් කළුරිය කළාය. ඇයගේ හැඳ සිටි ඇඳුමෙහි රෙදිකඩක් දැක ‘මෙබඳු වතක් දරා සිටි තැනැත්තිය සමග ඇසුරක් - එක්වීමක් නොලැබුණේ’ යැයි හද පැලී අපවත් වූ ඒ තරුණ හිමි නමම නිදසුනයි.

තමන් හෝ අනුන් කියනු ලබන රූපාදී සම්පත් ගැන හෝ සිනාසෙන, කතාබහ කරන, ගී ගයන හඬ හෝ අසා සවනට දැනීමෙන් ඇතිවන ඇලීම ‘සවණ සංසග්ග’ නම් වේ. ගිරි නම් ගමෙහි විසූ ලෝකරුවෙකුගේ දියණියක, තරුණියන් පස්දෙනෙකු සමග නෙළුම්විලට ගොස් දිය නා මල් උඩට නංවමින් උඩින් ගායනා කරනවිට පස්අඟුල් ලෙන වැසි තිස්ස නම් තෙරුන් අහසින් යද්දී ඒ ගී හඬ ඇසී කාමරාගයෙන් දැවී, දැහැනින් පිරිහී බොහෝ විපතට පත්වීම මෙහිලා නිදසුන්ය.

එකිනෙකා අතර, අඟපසඟ අතපත ගෑමෙන්, උපන් රාගය කාම සංසග්ග නම් වේ. දහම් (ගාථා) කී තරුණ මහණකුගේ කතාව මීට නිදසුන්ය. මහා විහාරයෙහි තරුණ හිමිනමක් දහම් දෙසයි. මහජනයා එහි රැස් වූ විට ඇතුළු නුවර රජ මැදුරෙහි ලඳුන් සමග රජතුමාද පැමිණියේය. දහම් දෙසන ඒ තරුණ හිමිගේ රුවටද, කටහඬටද රජ දියණියට බලවත් රාගයක් උපන. තරුණ පැවිදි හිමිටද එබඳුම හැගීමක් ඇතිවිය. ඒ බව දුටු රජු (කරුණු) සළකා බලා තිර රෙදිවලින් වටකරවූයේය. ඔව්හු එකිනෙකා අතපත ගාමින් වැළඳ ගත්හ. තිර රෙදි ඉවත්කොට බලනවිට දෙදෙනාම මියගොස් සිටින බව දුටුවාහ.

එකිනෙකා ඇමතීමෙන්, කතාබහ කිරීමෙන්, හටගන්නා රාගය සමුල්ලපන සංසග්ගයයි. මහණ මෙහෙණියන් සමග (යම් යම් සුළු භාණ්ඩ ආදිය) පරිහරණය කිරීමේදී හටගන්නා රාගය සම්භොග සංසග්ග වේ. මේ දෙ ආකාර වූ ඇලීම පිළිබඳව මිරිසවැටි විහාරයෙහි මහණ මෙහෙණ දෙදෙනාගේ කතාව නිදසුන්ය. මිරිසවැටි විහාරයෙහි උත්සව පවත්නා කල දුටුගැමුණු අභය මහරජු මහදන් පිළියෙල කොට මහණ මෙහෙණ දෙකොටසටම වළඳවයි. එහිදී ළඟදී පැවිදි වූ මෙහෙණියක් උණු කැඳ දෙනු ලබද්දී (භාජනය තබා ගැනීමට) ආධාරකයක් නොමැති වූ අළුත පැවිදි වූ සත් අවුරුදු සාමණේර හිමිනමකට (ඇත් දතකින් සාදන ලද) දරණුවක් දී සතුටු සාමීචියෙහි යෙදුණාය. ඒ දෙදෙනාම පසුව උපසම්පදා ලැබ සැටවයස්ව වෙනත් රටකට ගියවිට එකිනෙකා සමග කතාබහ කිරීමේදී පෙර හැඳුනුම්කම් සිහිවී, එකෙණෙහිම හටගත් ආදරයෙන් සිකපද ඉක්මවා පාරාජික බවට පත්වූහ.

මෙසේ පස්ආකාර වූ සබඳතාවලින් කිසියම් සබඳතාවකින් සෙනෙහස ඇතිවේ. කලින් පැවති රාගය යළි මතුවීමේ හේතුවෙන් බලවත් ලෙසට රාගය පහළ වේ. එහෙයින් ස්නෙහන්‍වයං දුක්ඛමිදං පහොති එම සෙනහසට-ආදරයට අනුව යන, මෙලොවත් පරලොවත් සෝක කිරීම්, විලාප නගමින් හැඬීම් ආදී නොයෙක් ආකාර වූ මේ දුක් උපදී. හටගනී. සිදුවෙයි. තවත් කෙනෙක් අරමුණෙහි සිත යොමුවීම සංසග්ග යැයි කියති. ඒ අනුව ඇතිවන ආදරයත්, ආදරයෙන් දුකත් ඇතිවේ යැයි,

මේ අරුතින් මෙම ගාථා පද දෙක කී ඒ පසේබුදුවරයාණෝ ‘මම මෙම ආදරය අනුව යන සෝකය ආදී දුකෙහි මුල සිඳිමින්, පසේබුදුබව අවබෝධ කළෙමියි වදාළහ. එසේ කී විට ඒ ඇමතිවරු ‘අප දැන් කළයුතු කුමක්දැ’යි ඇසූහ. ‘වෙනත් කෙනෙක් හෝ ඔබලා හෝ මෙම දුකින් මිදෙනු කැමැත්තෙහු නම්, ඒ සියල්ලෝම, ආදීනවං සිනෙහජං පෙක්ඛමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණ කප්පො යයිද යම් ආකාර වූ ස්නෙන්‍වයං දුක්ඛමිදං පහොති කියන ලද පරිදි ආදරය නිසා හටගන්නා ආදීනව විමසා බලමින් පැහැදිලි කර ඇතැයි දතයුතුය. එමෙන්ම ඉහත සඳහන් කරන ලද අයුරු සබඳතාවලින් බැඳුනු තැනැත්තාට ආදරය හටගනී. ඒ ආදරය අනුව මෙම ආදරය හටගනී. ඒ ආදරය අනුව මෙම දුක බලවත් වේ. එම ආදරයෙහි ආදීනව ඇති සැටියෙන් දැන ‘මම අවබෝධ කළෙමි’යි මෙසේ තහවුරුකොට, සතර පද (ගාථාව) පෙර කී පරිදි උදාන ලෙසින් කියන ලදැයි දතයුතුය. මෙයින් පසු සියළු කරුණු මුල් ගාථාවට අදාලව කියා ඇති පරිදිය.

නිද්දේසයෙහි අනුප්පාදෙති යනු රූපයෙහි අනු ලකුණු (හැඩරුව) දැක ඇලීම ඇතිකර ගැනීමයි. අනුබන්‍ධති රූපයෙහි ආදරය ලෙසට බැඳේ. භවන්ති වෙති. ජායන්ති ඉපදෙති. නිබ්බත්තන්ති පැවතෙති. පාතුභවන්ති පහළ වෙති. හටගනිති. උපදවති යැයි උපසග්ග පද තුනකින් අරුත වඩාත් දියුණු කොට ඇත. මෙයින් අට්ඨක වග්ගයෙහි කියා ඇති පරිදි දතයුතුය.

දෙවෙනි ගාථාවේ නිද්දෙස වර්ණනාව යි.

තුන්වන (ගාථාවෙහි) මෙත් පතුරන හේතුවෙන් මිත්තා ලෙන්ගතු බව සුභජ්ජා, ඇතැම්හු එක්බඳු හිතවත්කමින් යුතුව මිතුරෝම වෙති. සුහද නොවෙති. ඇතැමෙක් පැමිණෙන, යන, හිඳින තැන, කතාබහ කරනවිට හදවතට සුව දනවන ගතිය වූ සුභජ්ජ හෙවත් සුහදතාව පෙන්වති. මිතුරෝ නොවෙති. ඇතමෙක් සුහද බවත්, මිතුරු බවත් දෙකක් කොට දක්වති. ගිහි ජීවිතයට අදාලව සහ පැවිදි ජීවිතය ලෙසිනි. ගිහි දිවියට අදාලව උපකාර, සමාන සුඛදුක්ඛ, අනුකම්පක යැයි තුන් ආකාරය. පැවිදි ජීවිතයට වෙසෙසින් අත්‍ථක්ඛායී වැදගත් වේ. ඒ මිතුරෝ කරුණු සතරකින් යුතු වෙති.

ඒ අනුව මෙසේ කියා ඇත;

‘ගහපති පුතුනි, උපකාර නම් සුහද මිතුරාද කරුණු හතරකින් දත යුතුය. ඔහු මිතුරාට කරදර-පමාවක් ඇති විටකදී රැකවරණ දෙයි. එවැනි විටකදී මිතුරාගේ වස්තුව රැක දෙයි. බියට පත්වූ විට පිහිට වෙයි. කිසියම් අවැසි කටයුත්තක් ඇති කල දෙගුණයක් හෝ ධනය ආදී සම්පත් ලබා දෙයි.

එසේම;

ගහපති පුතුනි, සමාන සුඛ දුක්ඛ සුහද මිතුරාද කරුණු හතරකින් දතයුතුය. රහසිගත කරුණු ඔහුට කියයි. ඔහුගේ රහස් හෙළි නොකරයි. කරදරවලදී අත් නොහරියි. තම ජීවිතය වුවද මිතුරාගේ හිතසුව පිණිස කැප කරයි.

එසේම;

ගහපති පුතුනි, එසේම අනුකම්පක සුහද මිතුරාද කරුණු සතරකින් දතයුතුය. ඔහු මිතුරාගේ යම් දෙයක් පාඩුවීමේදී හෝ විනාසවීමේදී සතුටු නොවේ. යම් යම් දෙය (මිතුරාගේ දියුණුව) ඇතිවන විටදී සතුටු වෙයි. ඔහුගේ නුගුණ කියනවිට වළක්වයි. ගුණ කියනවිට අගය කරයි.

එසේම;

කරුණු හතරකින් අත්‍ථක්ඛායී සුහද මිතුරාද දතයුතුය. ඔහු මිතුරා යහපතෙහි යොදවයි. අයහපතින් වළකයි. නොඇසූ (යහපත්) දෙයක් ඇසීමට සලස්වයි. (මරණින් මතු යහපත් තැනකට) දෙව්ලොව මග කියා දෙයි.

මෙම කරුණුවලින් මෙහි ගිහි ජීවිතය අදහස් වේ. එම කරුණු (පොදුවේ) සුහද යහපත් මිතුරන්ට අදාල වේ. අනුකම්පමානො කරුණ සහගත බවයි. එම ගුණය ඔවුනට සැප එක්තැන් කිරීමටත්, දුක ඈත් කිරීමටත් යොමු කරයි.

හාපෙති අත්‍ථං මෙලොව පරලොව සහ ඉන් එහා ලද හැකි උසස් උත්තරීතර බව යනුවෙන් තුන් ආකාරය. එසේම තමා කෙරෙහිත්, අනුන් කෙරෙහිත් සහ තමාටත් අනුන්ටත් ලෙස තුන් ආකාරය. ලැබුණු දේ නැතිකර ගැනීමෙන්ද, නොලද දේ උපදවා නොගැනීමෙන්දැයි දෙයාකාරව පිරිහෙයි. නැසෙයි. පටිබද්ධචිත්තො මම මොහු නැතිව ජීවත් නොවෙමි, එය මගේ හැටිය, ඒ තැනැත්තා මට පිහිට වේයැයි මෙසේ තමන් පහත් තැනක තබද්දිත්, බැඳුණු සිත් ඇත්තේ වෙයි. මොව්හු මා හැර ජීවත් නොවෙති. මම ඔවුනට අයත් වෙමි. මා පිහිට කොට ඇත්තාහ’යයි මෙසේ තමන් උස් තැන්හි තැබීමද ඇළුණු-බැඳුණු සිත් ඇති බවයි.

එතං භයං මේ ලැබුණු දේ නැතිව යනු ඇතැයි බියය. තමාගේ සමවත් හානිය ගැන (මෙයින්) කියයි. සන්‍ථවෙ තණ්හා-දිට්ඨි, මිත්තසන්‍ථව යැයි තුන් ආකාරය. මෙහි එකසිය අටක් සේ දැක්වෙන තණ්හාවේ ඒ පරිදි ඇලීම තණ්හා සන්‍ථවයයි. හැටදෙකක් වූ වැරදි දැකීම්වල ඇලීම දිට්ඨි සන්‍ථවයයි. ඇලුණු බැඳුණු සිතින් වන මිතුරු අනුකම්පාව මිත්ත සන්‍ථවයයි. එය මෙහි අදහස් කෙරේ. එයින් සමවත් පිරිහෙයි. ඒ පිළිබඳව ඇතිවන බිය නුවණින් මෙනෙහි කරමින්, මම අවබෝධ කළෙමි’ එහෙයින් කීහ. ඉතිරි කරුණු කියා ඇති පරිදි යැයි දතයුතුය. නිද්දේසයට අදාලව කිවයුතු දෙයක් නැත.

තුන්වන (ගාථාවයි.)

සිවුවන (ගාථාවෙහි) වංසො උණගසය, විසාලො පුළුල්ව, අතුරිකිලි විහිද ගිය, ‘ච’ අකුර අවධාරණ අරුතිනි. ‘එව’ යන පදය ‘මේ’ යන තේරුමයි. පද එක්වීමේදී ‘එ’ අකුර ඉවත් විය. පසු පදය හා බැඳුණි. එය පසුව යොදන්නෙමි. යථා සමානකොට දක්වයි. විසත්තො ඇළුණු, අවුල් වූ එකට පැටලුනු, පුත්තෙසු දාරෙසු ච පුතුන්, දූවරු බිරිඳ කෙරෙහි, යා අපෙඛා යම් ආසාවක්, යම් ආදරයක්, වංසකළීරොව අසජ්ජමානො නොපැටළුණු, උණගොබයක් මෙන්, එසේ කියන ලද්දේ කුමක් නිසාද? උණගස මහත්ව වැඩී, අතු රිකිළි පැතිරී යයි ද එසේම අඹුදරු ආදීනට ඇති බලාපොරොත්තු නිසා ඔවුනට ඇති බැඳීමයි. ඇලීමයි. ‘මම මහත් ලෙස පැතිරි ගිය උණගස් මෙන් වූ එම බලාපොරොත්තු තබා ගැනීමේ මතු විපාක දැක, මගනැණින් සිඳිමින් මෙම උණගොබය බඳු රූපාදියට හෝ දැකීම්වලට හෝ කාම ලෝකවල හෝ ආසා-මාන හා දැකීම් ලෙස නො ඇලෙමින් පසේ බුදුබවට පත්වීමි. ඉතිරි කරුණු පෙර කී පරිදි දතයුතුය. මෙයටද නිද්දේසයෙහි වැඩිදුරට දක්වා නැත.

සිවුවන (ගාථාවයි.)

පස්වන (ගාථාවෙහි) මිගො වනයෙහි වසන සියළුම සිවුපාවුනට මෙය සමාන වචනයකි. මෙහි පසද මුවා අදහස් වේ. අරඤ්ඤම්හි ගම හා ගම සමීප පෙදෙස හැර ඉතිරි කොටස කැලයයි. මෙහි උයන අදහස් වේ. එහෙයින් උයනෙහි යැයි කියන ලදී. යථා සමාන කොට දැක්වීමයි. අබද්ධො රැහැනින් ආදී කිසියම් බැඳුම්වලින් නොබැඳුණු, මෙයින් නිසැක හැසිරිම් රටාවක් දක්වයි. යෙනිච්ඡකං ගච්ඡති ගොචරාය කැමති දිසාවකින් ගොදුරු පිණිස යයි. කැමති දුරක් යයි. කැමති දෙයක්ම කයි. විඤ්ඤුනරො දැනුම් තේරුම් තේරුම් ඇති පණ්ඩිත තැනැත්තා, සෙරිතං තමා කැමති සේ නිදහස්ව, අනුන්ට යටත් නොවූ, පෙක්ඛමානො නුවණැසින් බලමින්, නැතහොත් දහමෙහි නිදහස් බව හෝ පුද්ගල නිදහස් බවයි. ලොවුතුරු දහම් අනුව කෙලෙසුන් වසඟයට නොගිය බැවින් නිදහස්ය. එසේ වූ තැනැත්තෝ, ඔවුගේ සොබාවය දැක්වීමට සෙරිතා යැයි කියන ලදී. එය බලාපොරොත්තුවෙන් යනුයි. කුමක් හෙයින් කියන ලද ද? මුවා කැලයෙහි ගොදුරු සොයා කැමති තැනකට යයිද, එසේම මම ද කවදා තණ්හා බැඳීම් සිඳ යන්නෙම් ද? මෙසේ ඔබලා ඒ මේ අත මා පිරිවරා සිට බැඳ තබා ගත් හෙයින්, කැමති තැනකට යාමට නොලැබෙන මට, ඒ කැමති තැනකට යාමෙහි පල විපාක හා කැමති තැනකට යාමෙහි ආනිසංස ද දැක, අනුපිළිවෙලින් සමථ විදසුන් වැඩීමෙන් පිරිපුන් බවට ගියෙමි. එයින් පසේ බුදුබව අවබෝධ කළෙමි. එහෙයින් නිදහස බලාපොරොත්තු වන අනෙක් නුවණැති තැනැත්තා ද, එකො චරෙ ඛග්ග විසාණ කප්පො යනුයි.

පස්වන (ගාථාවයි).

හයවන (ගාථාවෙහි) මේ කෙටි අරුතයි. සහාය මජ්ඣෙ සිටින්නාට, දිවා කාලයෙහි නිදාගැනීම් යැයි කියන ලද වාසෙ මහා උවටනැයි කියන ලද ඨානෙ, උයනට යාම යැයි කියන ලද ගමනෙ, ජනපද චාරිකා යැයි කියන ලද චාරිකාය, ‘මගේ මේ (කීම) අහන්න, මෙය මට දෙන්න’, ආදී ඒ ඒ ආකාරයෙන් ආමන්තණහොති, එහෙයින් මම එහි කලකිරී, උතුම් තැනැත්තන් සෙවුනා ලද, නොයෙක් යහපත් පල ලැබෙන, ඒකාන්ත සුවය (තිබියදී), ලෝභයෙන් පෙළුණු, සියළු කාමයෙන් පිරි මිනිසුන් කිසිසේත් නොකැමතිව, නොපතමින්, ඒ පැවිදි බවට අනභිජ්ඣිතං අනුන්ට වසඟ නොවන, දැහැමි තැනැත්තකු ලෙසින් සෙරිතං ච පෙක්ඛමානො විදසුන් වඩා කෙමෙන් කෙමෙන් පසේබුදුබව අවබෝධ කරන ලදී. ඉතිරි කරුණු කියා ඇති පරිදිය.

හයවන (ගාථාවයි.)

හත්වන (ගාථාවෙහි) මේ කෙටි අරුතයි. ඛිඩ්ඩා සෙල්ලම් කිරීම, එය කායික හා වාචසික යනුවෙන් කොටස් දෙකකි. කායික නම් ‘ඇතුන් සමග, අසුන් සමග, දුනුවලින්, කඩුවලින්, සෙල්ලම් කරති’යි ආදී ලෙසිනි. වචනයට අදාලව, ගී, සිලෝ කීම, මුවින් බෙරහඬ ආදී (නාද නැවීම) ලෙසිනි. රතී කාමයන් පසෙහි ඇලීම, විපුලං ඇටමිදුළුවල පටන් විනිවිද ගිය, මුළු සිරුරම හා බැඳුණු, ඉතිරි සියල්ල පැහැදිලිය. මෙහි සම්බන්ධතා ගැළපීම ගැනද සංසග්ග ගාථාවෙහි කී පරිදි දතයුතුය.

හත්වන (ගාථාවයි.)

අටවන (ගාථාවෙහි) චාතුද්දිසො සිවු දිසාවෙහිම සුවසේ වාසය කිරීම පරිදි, ‘එක් දිසාවක් පතුරුවා වාසය කරති’යි ආදී ලෙස හෝ බඹ විහරණ වැඩීම සිවු දිසාවටම පතුරුවා ඇතැයි ද චාතුද්දිසො, ඒ දිසාවල කිසියම් ජීවීන් කෙරේ හෝ සංඛාරවල හෝ බයෙන් වෙහෙසට පත් නොවෙතැයි, නොගැටෙතැයි, අප්පටිඝො, සන්තුස්සමානො යනු දොළොස් ආකාර වූ සතුටුවීම් ලෙසින් සෑහීමකට පත්ව, ඉතරීතරෙන සිවුපසය (ලැබීම) උසස් ලෙස (බොහෝ-යහපත් පරිදි) වුවත් මද වුවත්, පරිස්සයානං සහිතා අච්ඡම්හි කයෙන්, සිතෙන් වන අවහිරතා ඉවසා ගනී. ඒ සම්පත් ගැන වෙන්කොට සිතේ පවත්නා ආකාරය, ඒවා වෙන්කොට දැන සිතෙහි රැඳෙතියි - පරිච්ච සයන්ති = පරිස්සයා. සිංහ, වග ආදී සතුන්ගෙන් වන ගැහැට බාහිරින් පැමිණෙන උවදුරු ලෙසද කාමයට ඇති ආසාව ආදී කය සිතට වන උවදුරු ඇතුලතින්ද මීට සමාන වේ. ඒ උවදුරු ඉවසා දරා ගැනීමද, උත්සාහය ආදී කරුණුවලින් යුතු වේදැයි පරිස්සයානං සහිතා තදබවට පත්කරන බය නැතිවීමෙන් අච්ඡම්හී කුමක් නිසා කියන ලදද? යම්සේ ඒ පැවිදි සතර නම මෙන්, සිවුපසය ලැබෙන අයුරින් සෑහීමට-සතුටට පත්ව, මෙහි දක්වා ඇති පරිදි සතුටින් යුතුව - සිවු දිසාවෙහිම මෙත් ආදී භාවනාවෙහි යෙදී, සියළු දේවල් කෙරෙන් මතුවන බිය නොමැති බැවින් සිවු දෙසින්ම උවදුරු නොමැතිව - තැති නොගනිමින්, පිළිවෙත්හි ගුණ දැක, නුවණින් පිළිපැද-අනුගමනය කොට පසේබුදුබව අවබෝධ කළෙමි.

නැතහොත්, ඒ පැවිදි වූවන් මෙන්, ලැබෙන දෙයින් සතුටුව, ‘සිවුදිසා’ රැකවරණ පතමින්, නුවණ මෙහෙය අවබෝධ කොට ගතිමි. එහෙයින් අනෙක් තැනැත්තන්ද මෙබඳු තැනකට (පැමිණීම) පතමින් සිවුදෙසින්ම වන උවදුරු ඉවසා, ඒවා දුරුකොට බිය නොවී, එකො චරෙ ඛග්ග විසාණ කප්පො (මෙනි.)

නිද්දේසයෙහි, මෙත්තා, අරුත් අනුව මිජ්ජති – මෙත්තා සෙනෙහස තේරුමයි. යහළුකමට හෝ මිතුරාට හෝ එය පවතී යයි මෙත්තා - මෙත්තා සහගතෙ ඒ මෙත් බවෙන් සෙනෙහසින් යුතු, ඒ මෙල්බවෙන්, සෙනහසින් යුතු, චෙතසා සිතින්, එක් දිසාවකට පළමුව සළකා ගන්නා ලද ජීවින් උදෙසා එක් දිසාවක් කෙළවර කොට එහි සියල්ලන් කෙරෙහි පැතිරී යන ලෙසින් කියන ලදී. ඵරිත්‍වා (මෙත්) පහස මුසුකොට - අරමුණු කොට විහරති බඹ විහරණය යැයි සනිටුහන් වූ ඉරියවු පිහිටුවා ගැනීම - විහරණය පවත්වනු ලබයි. තථා දුතියං එසේ නැගෙනහිර ආදී දිසාවල යම් එක් දිසාවකට (මෙත) පතුරුවා වාසය කරයි. එපරිදිම, ඒ අතරතුර දෙවන, තෙවන, සිවුවන දිසා යන අරුතයි.

ඉති උද්ධං ඒ වචනයෙන්, මත්තෙහි වූ දිසාව යැයි කියන ලදී. අධො තිරියං යට දිසාවටද - හරස් දිසාවටද ඒ ආකාරයෙන් (මෙත) පතුරුවයි. එහි අධො යට, තිරියං අනුදිසා - මෙසේ සියළු දිසාවලටම අස්මඬලෙහි අසකු මෙන් මෙත් සහගත සිත, සාරෙතිපි පච්චාසාරෙති මෙපමණකින්, එක් එක් දිසාවන් සීමාව ලෙසින් මෙත් පැතිරවීම දක්වා ඇත. සබ්බධී ආදී ලෙසින් සීමාවක් රහිතව දැක්වීමට කියන ලදී. එහි සබ්බධී හැමතැනම, සබ්බත්තකාය පහත්, මැදහත්, උසස්, මිතුරු, සතුරු, මිතුරු සතුරු නොවූ, හැමදෙනා කෙරෙහිම, මේ වෙනත් කොටසක් යැයි වෙනසක් නොකොට, තමන් හා සමව සළකා යැයි කියන ලදී.

නැතහොත් සබ්බත්තාය සියල්ලන් කෙරෙහි මෙත් සිත වැඩීමෙන් බිඳකුදු පිටත අවුල් සහගත බවක් නැති බවද කියන ලදී. සබ්බාවන්තං සියළුම දෙනා, සියළුම ජීවීන් කෙරෙහි යොමු වූ අරුතයි. ලොකං, විපුලෙන මේ ආදී කොටස් ලෙසින් දැක්වීමෙන් නැවත මෙත් සහගත බව කියන ලදී. යම් ආකාරයකින් හෝ මෙහි හෝ සීමාකොට පැතිරීම මෙන් නැවත එසේ යන වචනයද මේ යන වචනයද නොයොදා ඇත. එබැවින් නැවත මෙත් සහගත සිතිවිලි යැයි කියන ලදී. (අවසන්) නිගමන ලෙසින් එය කියන ලදී. විපුලෙන මෙහිද බොහෝ ලෙස (මෙත) පැතිර යන සැටි දතයුතුය. එසේ පැතිරෙන පරාසය ලෙස මහග්ගතං, බොහෝ දෙනා අරමුණු කොට එය වඩනා අයුරින් අප්පමාණං, තරහ සතුරු බව නැති නිසා අවෙරං දොස නැති නිසා අව්‍යාපජ්ඣං දුක් නැතැයි කියන ලදී. කරුණා ඉහත කී පරිද්දෙනි. ඒ කරුණුවලින් යුතු නිසා තමාම සතුටු වේ. සතුටු පමණින් හෝ මුදිතා, අවෙරා හොන්තු මේ ආදී ලෙසට තරහ නැතිව, මැදහත් බවට පැමිණීමෙන් උපෙක්ඛා.

මෙහි හිතවත් බව පළවන බැවින්, හිතවත් බව එක්තැන් කරන ගතියෙන් හිරිහැර නොකිරීමෙන්, සංවරයෙහි පිහිටීමෙන්, හැමට මනාප බව දක්වන බැවින්, තරහ ගති සමනය වීමෙන්, මෙත් බවෙහි සම්පත් පෙනේ. ආදරය ඇතිවීම (විටෙක) දුකකි. දුක ඉදිරියට පමුණුවන ආකාරයෙන් කරුණාව වේ. (ඒ අනුව) අනුන්ගේ දුක ඉවසන සුළුව, හිංසා කිරීමෙන් තොරව, දුකට පත්වූවන්ගේ අසරණ බව දකිමින් සන්හුන් බව ඇතිවීම එහි සම්පතකි. සෝකය ඇතිවීම ආපදා බවකි. සතුටු බව මුදිතාවේ අන් සැපත දකිනු රිසි වේ. නොකැමැත්ත සිතට වෙහෙස පමුණුවයි. හැමදෙනාගේ දැක්ම හේතුවීම සම්පතකි. නොකැමැත්ත සංසිඳීම සම්පතකි. අත්නොහැරීම විපතකි. සත්වග කෙරෙහි මැදහත් ලෙස පැවැත්ම උපෙක්ඛාය. ඔවුන්ගේ ගති සොබා දැකීමෙන් තරහක්-ගැටීමක් ඇතිකර නොගැනීමත්, කරන කියන කටයුතුවල පලයක් වූ ඔව්හු ඔවුන්ගේ කැමැත්ත සැප ඇත්තෝ හෝ වෙති. දුකින් හෝ මිදෙන්නාහ. ලද සම්පත් හෝ පිරිහීමට පත් නොවන්නාහයි, මෙසේ පවත්නා වූ කරන ලද පරිදි කම්පල දැක්මෙහි පිහිටා, තරහව, ගැටීම සංසිඳීම එහි සම්පතකි. එදිනෙදා ජීවිතය හා බැඳුණු දෙයෙහි මැදහත් නොවීම විපතකි.

සන්තුට්ඨො හොති සිවුපසයෙහි (ලද පමණින්) සෑහීමට පත් වෙයි. ඉතරීතරෙන චීවරෙන රළු, සියුම්, දළ, සුවපහසු, කල්පවත්නා දිරූ මේ කිනම් ආකාර වූ සිවුරකින්, එමෙන්ම මද හෝ බොහෝකොට හෝ තමන්ට ලැබෙන පරිදි, හැකියාව පරිදි, ගැලපෙන පරිදි යනුවෙනි. පිණ්ඩපාතයෙහි ද මෙසේ සැළකිය යුතු වෙයි. මෙසේ මෙම තුන්ආකාර වූ සතුටට-සෑහීමට පත්වීම සළකා ‘සන්තුට්ඨො හොති’ යැයි කියන ලදී.

මෙසේ සිවුර ගැන දත යුතුය. සිවුරෙහි අදාල සියළු කරුණු (ඛෙත්ත) දතයුතුය. පස් වැකුණු සිවුර ගැන දත යුතුය. සිවුරෙන් සෑහීමට පත්වීම ගැන දතයුතුය. සිවුර හා අදාල වූ ධුතංග දතයුතුය. ‘සිවුර ගැන දතයුතු’ යන්නෙන් කොමු ආදී සය ආකාර සිවුරු, දුකුල වැනි සියුම් රෙදි ආදී සයආකාර වූ සුදුසු සිවුරු යන මෙම දොළොස් ආකාර වූ කැප වූ සිවුරු ගැන දත යුතුය. කුසතණ සිවුරු, පට්ටා කෙඳි සිවුරු, ලෑලි පතුරුවලින් කරන ලද සිවුරු, කෙස්වලින් කරන ලද ඝන-නියද සිවුරු, සම්වලින්, බකමූණු පියාපත්වලින්, ගස් (පොතු) වලින්, වැල්වලින් විසූ, ඉඳුරු වැනි (එරක) ගස්වල කෙඳිවලින්, කෙසෙල්පතින්, උණකොළවලින් වැනි මෙබඳු දෙයින් කළ සිවුරු අකැපය.

‘සිවුරෙහි අදාල කරුණු යනුවෙන් සංඝයා වෙතින් හෝ සමූහයකින් හෝ නෑයන්ගෙන් හෝ මිතුරන්ගෙන් හෝ, තමන් සපයා ගැනීමෙන් හෝ පංසුකූල හෝ මෙසේ සය ආකාරව දතයුතුය. මූලික කරුණු අටක් ගැනද දතයුතුය.

සොහොනක, වෙළෙන්දෙකු, වීදියෙහි, කසළ ගොඩක, රෝහලක, දිය නාන තැනක, තොටුපළක, ගතපච්චාගත, ගින්නෙන් දැවුණු, ගවයන් කාදමන ලද, මීයන් කා දමන ලද, ඇතුලත ඉරුණු, වාටිය ඉරුණු, කොඩි සඳහා වූ, ථූපයෙහි මුදුනෙහි වූ, සමණ සිවුරු මුහුදෙහි (පාවී ආ), අභිෂේකයට අයත්, මහමග තිබූ, සුළඟින් ගසාගෙන ආ, ඉඳු බලයෙන් ලද, දෙවියන් දෙන ලද යන විසිතුන් ආකාරය පංසුකූල යනුවෙන් ගැනේ. (මෙහි) ‘සොත්‍ථියං’ යනු දරු උපතකදී පාවිච්චි වූ රෙදි වේ. ‘ගතපච්චාගත’ යනු මළ සිරුරකට පොරවා සොහොනට ගෙනගොස් ආපසු ගෙනා රෙදිවලින් සකසාගත් සිවුරුය ධජාහටං යනු කොඩියක් සේ ඔසවා එතැනින් ගෙනෙන ලද රෙදි, ‘ථූපං’ - තුඹසෙහි පූජාකරන ලද රෙදිය. ‘සාමුද්දියං’ මුහුදුරළින් ගොඩබිමට (වෙරළට) පාවී ආ රෙදි, ‘පථික’ යනු මග යන්නවුන් විසින් සොරුන්ට බියෙන් ගලෙහි එලා පොරවන ලද රෙදි, ‘ඉද්ධිමයං’ යනු ‘එන්න, මහණ’ යැයි පැවිදීමේදී ලබන සිවුර - ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

චීවර සන්තොස ලෙස විතක්ක, ගමන, පරියෙසන, පටිලාභ, මත්ත පටිග්ගහණ, ලොලුප්ප විවජ්ජන, යථාලාභ, යථාබල, යථා සාරුප්ප, උදක, ධොවන, කරණ, පරිමාණ, සුත්ත, සිබ්බන, රජන, කප්ප, පරිභොග, සන්නිධි, විස්සජ්ජන යැයි විසි ආකාරය. අදාල මහණ විසින්, තෙමසක් එකතැනම වසා, එක් මසක් පමණ (තිබියදී) කල්පනා කිරීම සුදුසුය. ඒ මහණ පවාරණය කොට, චීවර මාසයෙහි පංසුකූලික සිවුරක් සකසයි. අඩමසකින්ම සකසයි. මෙසේ අඩමසක් තිබියදී කල්පනා කිරිම විතක්ක සන්තොසයයි. සිවුරු පිණිස යනවිට, ‘කොතැනින් ලබන්නෙම්දැ’යි නොසිතා, කමටහන මුල්කොට ගෙනම යාම ගමන සන්තොසයයි. සිවුර සෙවීමේදී යම්කිසි වෙනත් කෙනෙකු සමග නොව, හිරිඔතප් ඇති සිල්වත් මහණකු කැටුව යාම පරියෙසන සන්තොසයයි. මෙසේ සොයා ගෙන එන සිවුර දුරදීම දැක, රළු-සියුම් ආදී සේ, එයට මනාප හෝ අමනාප හෝ වන්නේ යැයි නොසිතා ලද පරිදි ඇති කරගන්නා සතුට පටිලාභ සන්තොසයයි. මෙසේ ලැබුණු දෙය භාර ගැනීමේ දී ‘මෙපමණ දෙපටක් වන්නේය, මෙපමණ තනිපටක් වන්නේ යැයි, තමන්ට සෑහෙන පමණට සතුටුවීම මත්ත පටිග්ගහණ සන්තොසයයි. සිවුර සොයා යාමේදී, ‘කැමති සේ අසවල් ගෙදරින් ලබන්නෙමි’යි නොසිතා ගෙදොර පිළිවෙලින් යාමෙන් ලොලුප්පවිවජ්ජන සන්තොසය ලබයි.

දළ වූ, මොළොක් වූ කිසියම් ආකාරයක සිවුරකින් ලැබෙන පමණින් යැපීමට හැකිවීම යථාලාභ සන්තොසයයි. තමාගේ (උත්සාහය හෝ) බලය දැන ඒ අනුව යැපිය හැකිනම්, එය යථාබල සන්තොසයයි. (තමා) කැමති දෙය වෙනත් (මහණකට) දී තමන් කිසියම් ආකාරයකින් යැපීම යථා සාරුප්ප සන්තොසයයි. කැමති පරිදි ජලය ඇත්තේ කොතැනද? රිසි නොවන පරිදි ජලය ඇත්තේ කොතැනදැයි නොවිමසා කිසියම් ආකාරයකින් ජලයෙන් සේදීම උදක සන්තොසයයි. පඬුපැහැ මැටි, ගුරුගල් වන් රතු මැටි, කොළ ආදිය වැටී, පල් වූ අපිරිසිදු වූ ජලය පාවිච්චි නොකිරීම මැනවි, සෝදන විට (ජලය පාදා ගැනීමට) මුගුරු ආදියෙන් නොගසා, අත්වලින් වැඩ (අත එහා මෙහා කරමින් ජලය පාදාගෙන) සේදීම ධොවන සන්තොසයයි. එසේම අපිරිසිදු කොළ ඉවතලා (අව්රැසින්) රත්වූ ජලයෙන් සේදීම වටී. මෙසේ සෝදනවිට මෙය රළු (අපහසුය.) මෙය සියුම් (පහසු) යැයි තරහ නොගෙන, සෑහෙන පමණට කටයුතු කිරීම කරණ සන්තොසයයි. නාභිය හා දෙදණ වැසෙන පමණ සළකා ගැනීම පරිමාණ සන්තොසයයි. සිවුරු සැකසීම පිණිස කැමති නුල් සොයා ගනිමි’යි නොසිතා, වීදිවල හෝ දෙවොල් හෝ ආදී තැනකින් ගෙනැවිත් පාමුල තබන ලද කුමන හෝ නූල් ගෙන එය කිරීම සුත්ත සන්තොසයයි.

සිවුර හතරැස් ලෙස මූට්ටු කරන කල්හී සත්වරක්ම ඇඟිලි උපයෝගී කොට ගෙන විදිය යුතුය. මෙසේ කරනවිට යම් මහණකු සහාය නොවේනම්, ඒ මහණට වත් බිඳුමක් නැත. ඇඟිලි තුනකින් පමණ සත්වරක්ද විදිය යුතුය. මෙසේ කරන විට අරියමගට පිළිපන්නෙකු විසින් සහාය විය යුතුය. එසේ නොවේනම් ඒ මහණට වත් බිඳුමක් වේ. මෙය සිබ්බනසන්තොසයයි. (පඬු) පෙවීමේදී කළු (පැහැ) දිවුල් අත්තික්කා (කාලකච්ඡක) ආදිය නොගත යුතුය. හෙළ කිහිරි ගස් (පොතු) ආදිය ලබයිද එයින් (පාටින්) පෙවිය යුතුය. එසේ නොලැබුනේ නම්, මිනිසුන් විසින් පොතු ගෙන කැලයෙහි ඉවත දමා ඇති (කොටස්වලින්) මහණුන් ලවා උණුකරවා ඒ ඉවත හළ කහට ගෙන පොවා ගත යුතුය. මෙය රජන සන්තොසය නම් වේ. නිල්, දුඹුරු, කළු, යම්කිසි පැහැයකින්, ඇතු පිටෙහි හිඳිනා තැනැත්තෙකුට පෙනෙන පරිදි කප් බිඳු තැබීම කප්ප සන්තොස නම් වේ.

(සිරුරෙහි) ලජ්ජා දනවන තැන් ආවරණය කොට ගැනීමෙන් සුදුසු ලෙස පරිහරණය පරිභොග සන්තොස නම් වේ. රෙදිකඩක් ලැබුණද, නූල් හෝ ඉඳිකටුව හෝ (සිවුරු) කටයුතු කරන මහණකු හෝ නොලබන විට (එය) තබාගැනීම සුදුසුය. ඒවා ලැබුනේ නම් එසේ තබා නොගත යුතු සකස් කරන ලද (සිවුර), අතවැසි ගෝල හිමිවරුන්ට දෙනු කැමතිව, ඔවුන් නොසිටීනම් පැමිණෙන තෙක් තබාගැනීම වටී. පැමිණි විගසම ඔවුන්ට දිය යුතුය. දීමට නොහැකි වී නම්, (ඒ ගැන) ඉටාගත යුතුය. වෙනත් සිවුරක් තිබේනම්, ඇතිරීමටවත් ඉටා ගැනීම වටී. එසේ අදිටන් කර නොගැනීම එක්රැස් කරගැනීම වෙයි. අදිටන් කරගත් මහණට එසේ නොවන බව මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ කීහ. සන්නිධිපරිවජ්ජන සන්තොස නම් මෙයයි. බෙදා දෙනවිට මුහුණ බලා නොදිය යුතුය. සිහිකටයුතු කරුණු මත පිහිටා (දොසක් ඇති නොවන පරිදි) බෙදා දිය යුතුයැයි විස්සජ්ජන සන්තොසයයි.

සිවුර හා බැඳුණු ධුතංග නම් පංසුකූලික හා තෙචීවරික අංගයි. මෙසේ සිවුර ගැන සෑහීමකට පත්ව, උතුම් මහරහත් පරපුර වැඩී දියුණු කරමින්, පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධුතාංග දෙක රකිති. මේවා රැකගනිමින් සිවුර ලද පමණට සෑහීමට පත්ව, කෙලෙසුන් නැසූ උතුම් පිළිවෙතින් තුටු වෙති.

‘වණ්ණවාදී’ යනු එක් මහණක් සතුටට - සෑහීමට පත්වෙයි. එසේ සතුටුවීමේ - සෑහීමට පත්වීමේ අගය නොකියයි. එක් මහණක් එයින් සතුටු වන්නේ නැත. (එහෙත්) එහි ගුණ කියයි. එක් මහණක් සතුටු වන්නේ ද නැත. ගුණ කියන්නේද නැත. එක් මහණක් සතුටටද පත්වෙයි. එහි අගය - ගුණ ද කියයි. පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ එබඳු වෙති. එය පහදා දීමට ඉතරිතර චීවර සන්තුට්ඨියාච වණ්ණවාදී යනුවෙන් කියන ලදී.

අනෙසනං පණිවුඩකරුවන් පිටත්කර හැරීම වැනි නොයෙක් ආකාර වූ නුසුදුසු දේ, අප්පටිරූපං නොගැළපෙන. අලද්ධාච නොලැබ, යම්සේ සිවුරක් නොලැබුණු ඇතැම් මහණක්, ‘කෙසේ සිවුරක් ලබන්නෙම්’දැයි පින්වතුන් සමග එක්ව කුහකකම් කරමින්, තැති ගනිති. ඒ ආසාවෙන් පීඩාවට පත් වෙති. පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ, එය නොලැබුණද මෙසේ පීඩාවට පත් නොවෙති. ලද්ධාච දැහැමින් සෙමෙන් ලැබ, අගථිතො ලෝභ බැම්ම හැර දමා, අමුච්ඡිතො ඉහවහා ගිය තණ්හාවෙන් මුළාවට පත් නොවී, අනජ්ඣාපන්නො තණ්හාවෙන් නොමඩනා ලද, වෙළා නොගත්, ආදීනව දස්සාවී නොගැළපෙන දෙයෙහිද, සිවුපසය පරිහරණයෙහි ගිජු නොවීමෙහි විපාක දකිමින්, නිස්සසරණ පඤ්ඤො හුදෙක්ම සීතල වළකා ගැනීම පිණිස යැයි කියන ලද, සසරින් මිදීම පිණිස (හේතුවේ යැයි) නුවණින් දැන,

ඉතරීතර චීවර සන්තුට්ඨියා ලැබෙන ඕනෑම සිවුරකින් සෑහීමේ සතුටට පත්වෙමින්, නෙවත්තානුක්කංසෙති මෙහි ඇතැම් මහණක්, ‘මම පංසුකූලික සිවුරු දරමි. මා උපසම්පදා සීමාවේම පංසුකූලිකංගය සමාදන්වන ලදී. ‘මා හා සමාන කවරෙක් ඇත්දැ’යි තමන් හුවා දක්වයි. මෙසේ (පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ) නොහඟිති. න පරංවම්භෙති ‘අනෙක් මහණුන් පංසුකූලික නොවෙති හෝ පංසුකූලික සලකුණක්වත් ඒ මහණුන්ට නැතැ’යි, මෙසේ අනුන් හෙළා නොදකී. යො හි තත්‍ථ දක්ඛො එසේ සිවුරෙන් සතුටුවීමෙහි අගය දැක්වීමෙහි සමත්, කරුණු දැක්විය හැකි, අනලසො නොපසුබටව, අනලස්ව, සම්පජානො පටිස්සතො නුවණින් දැනගැනීමද, මනා සිහියෙන්ද යුතු, අරියවංසෙ ඨිතො උතුම් බුදු පසේබුදු ආදී පරපුරෙහි පිහිටි,

ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙන කිසියම්, ඕනෑම පිඬු පිණිස ලැබෙන අහරකින්, මේ ආකාරයෙන් පිණ්ඩපාතය දතයුතුය. පිණ්ඩපාතයට අදාල කරුණු දතයුතුය. පිණ්ඩපාතයෙන් ලබන සතුට දතයුතුය. පිණ්ඩපාතය හා අදාල ධුතංග සමාදානය දතයුතුය. පිණ්ඩපාතො බත්, පිට්ටු, අත්සුණු, මාළු, මස්, කිරි, දීකිරි, එළඟිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මීපැණි, පැණි, කැඳ (කඩා) යෑයුතු, අනුභව කළයුතු, පානය කළයුතු යන දහසයාකාර වූ පිඬු පිණිස ලබන දේ,

පිණ්ඩපාත වටපිටාව (ඛෙත්ත) සඟ පිරිසට දෙන බත්, උදෙසා දෙන ලද බත්, ආරාධනා, සීට්ටු අනුව, කොටසකට අයත්, පෙහෙවසට අයත්, පිළිවෙළින්, පිටතින් පැමිණීමේදී, ගමෙහිදී, ගිලන් වූ විට, ගිලන් උවටැන් බත්, තනතුරට අදාලව, කුටියෙහි වෙසෙනවිට, කාලසීමාවට අයත්, සහ විහාරයට ගෙනෙන බත් යැයි පිණ්ඩපාත ආහාරය පසළොස් ආකාරය.

පිණ්ඩපාත සන්තොසො පිණ්ඩපාත ආහාරයෙහිද (ඉහත සඳහන් පරිදි) විතක්ක, ගමන, පරියෙසන, පටිලාභ, පටිග්ගහණ, මත්ත පටිග්ගහණ, ලොලුප්ප විවජ්ජන, යථාලාභ, යථාබල, යථා සාරුප්ප, උපකාර, පරිමාණ, පරිභෝග සන්නිධි පරිවජ්ජන, විසජ්ජන, සන්තොස යැයි පසළොස් ආකාරය. එහිදී අදාල මහණ මුවදොවා සවස තෙරුන්වහන්සේට උවටැන් කරනවිට පිණ්ඩපාතය සඳහා සමූහයා සමග හෙට කොතැන පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නෙමුදැයි හිමියනි, අසවල් ගමෙහිය.’ මෙපමණක් සිතා, ඉන් එහාට කල්පනා නොකළ යුතුයි. විතක්ක මාලකයෙහි තනිව සිටිමින් කල්පනා කළ යුතුය. එතැන් පටන් කල්පනා කරනවිට අරියවංසයෙන් ඉවත්ව පරිබාහිර වෙයි. මෙය විතක්ක සන්තොසය නම් වෙයි. පිඬු පිණිස හැසිරීමේදී කොතැනින් ලබන්නෙම්දැයි නොසිතා, කමටහන් මුල්කොට ගෙනම යා යුතුය. මෙය ගමන සන්තොස නම් වේ. පිඬු අහර සොයද්දී, ඒ මේ දේවල් නොගෙන ලජ්ජාවෙන් හා සිල්වත් බවෙන් යුතුව සොයාගත යුතුය. එය පරියෙසන සන්තොසයයි. දුරසිටම ගෙනෙනු ලබනු දැක, ‘මෙය කැමති දෙයකි, මෙය අකමැති දෙයකැයි සිතක් උපදවා නොගත යුතුය. මෙය පටිලාභ සන්තොසයයි. ‘කැමති මේ දේ ගනිමි, මේ අකැමැති දේ නොගනිමි’ නොසිතා, යැපෙන පමණට යම් කිසිවක් ගතයුතුමය. මෙය පටිග්ගහණ සන්තොසයයි.

මෙහිලා දිය යුතු දේ බොහෝ ඇතත්, දීමෙහි කැමති දායකයන් අඩුනම්, දෙන දේ අඩුවෙන් ගතයුතුය. දියයුතු දේවල්ද බොහෝ ඇතත්, දායකයන්ද බොහෝ ඇතත්, දෙනු කැමති දේ පමණ සළකා ගතයුතුය. දිය යුතු දේ අඩුනම්, දායකයන්ද, අඩු නම් දෙනු කැමති දේ අඩුවත් ගත යුතුය. දිය යුතු දේ අඩුනම්, දායකයන් බොහෝ නම්, දෙනු කැමති දේ පමණ අනුව ගතයුතුය. පිළිගැනීමේදී පමණ නොදැනීම නිසා මිනිසුන්ගේ පැහැදීම නැතිවෙයි. සැදැහැයෙන් දෙන දේ වෙනස් වෙයි. සසුනට උදව් නොකරයි. වැදූ මවගේද සිත් ගැනීමට නොහැකි යයි මෙසේ පමණ දැනගෙනම පිළිගත යුතුය. මන්ත පටිග්ගහණ සන්තොසය මෙයයි. පවුල් කොටසක් අතරට (පමණක්) නොගොස්, ගෙවල් පිළිවෙළින් යා යුතු බව ලොලුප්ප විවජ්ජන සන්තොසයයි. යථාලාභ සන්තොසය පිළිබඳ කරුණු, සිවුරු ගැන සඳහන් වූ අයුරිනි.

පිඬු අහර වළඳා, මහණදම් මැනවින් රැකගනිමි’යි උපකාර දැන වැළඳීම උපකාර සන්තොසයයි. පාත්‍රය පුරවා ගෙනෙන ලද විට පිළිනොගත යුතුය. උපසපන් නොවූ මහණුන් වෙතොත්, ඒ මහණුන්ට පිළිගැන්වවිය යුතුය. එසේ නොමැතිනම්, ඉවත යවා, පිළිගන්නා පමණට ගත යුතුය. පරිමාණ සන්තොසය නම් මෙයයි. (මෙම ආහාරය) කුසගින්න දුරුකර ගැනීම මිස, සසරින් නිදහස් වීමට නොවේ යැයි (සළකා) අනුභව කිරීම පරිභොග සන්තොසයයි. ගොඩගසාගෙන, ගොඩගසාගෙන’ (නිදහිත්‍වා) එකතුවන ලෙසට ආහාර නොවැළඳිය යුතුය. මේ සන්නිධි පරිවජ්ජන සන්තොසයයි. මුහුණ නොබලා සිහිකටයුතු කරුණු මත පිහිටා (පිරිකර ආදිය) බෙදා දිය යුතුය. මේ විස්සජ්ජන සන්තොසයයි.

පිණ්ඩපාතිතංග, සපදාන චාරිකාංග. එකාසනිකංග, පත්ත පිණ්ඩිකංග, ඛලුපච්ඡාභත්තිකංග යන ධුතංග පහ පිණ්ඩපාතය හා බැඳී ඇත. මෙසේ පිණ්ඩපාතයෙහි සතුටින් යුතුව උතුම් බුදු මහරහත් වත් පුරමින් පසේ බුදුවරයාණන් වහන්සේ මෙම ධුතංග පහ රකිති. මේවා රැකගනිමින් පිණ්ඩපාත සන්තොස අරිය පිළිවෙතින් සතුටු වෙති. වණ්ණවාදී කලින් කියා ඇති පරිදි දතයුතුය.

සෙනාසනෙන මෙහිදී සෙනසුන් ගැන දතයුතුය. සෙනාසන (ඛෙත්තං) වටපිටාව දතයුතුය. සෙනාසන සන්තොසය දැනගත යුතුය. සෙනසුන් හා අදාල ධුතංග දතයුතුය. සෙනාසන යනු ඇඳ, පුටුව, මෙට්ටය, කොට්ටය, විහාරය, ගුරුළු පියාපත් වැනි වහල ඇති ගෙය, පහය, මහල් පහය, ගුහා, ලෙණ, මැස්ස, රවුම් සාලාව, උණපඳුර, රුක්මල වැනි යම් තැනකට මහණුන් පැමිණෙත්ද, මෙම සෙනසුන් පහළොවකි.

සෙනාසන ඛෙත්තං සංඝයාගෙන් හෝ, සමූහයකින් හෝ, නෑයන්ගෙන් හෝ, මිතුරකුගෙන් හෝ, තම ධනයෙන් හෝ පස් ගොඩගැසුණු තැනක් යන සයාකාර වූ (සෙනසුන් සකස්වන) තැන්.

සෙනාසන සන්තොසො සෙනසුන් ගැන ද විතක්ක සන්තොස ආදී පසළොස් ආකාර සෑහීමට - සතුටට පත්වීම, ඒවා පිණ්ඩපාතයෙහි කී පරිදි දතයුතුය. ආරඤ්ඤක, රුක්ඛමූලික, අබ්භොකාසික, සොසානික, යථා සන්‍ථතික යන ධුතාංග පහ සෙනසුන් හා බැඳේ. මෙසේ සෙනාසන සන්තොසයෙන් උතුම් බුදු මහරහත් වත් පුරවමින් පසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම ධුතංග පහ රකිති. මේවා රකිමින් සෙනාසන සන්තොස මහ අරිය වංසයෙන් සතුටු වෙති.

මෙසේ ගරු කටයුතු, දම්සෙනෙවි සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ, පොළොව දිගහරින්නාක් මෙන්, මුහුදුකුස පුරවන්නාක් මෙන්, අහසෙහි පතුරුවන්නාක් මෙන් ද පළමුව සිවුරු සතුට - සෑහීමට පත්වීමේ අරියවංස පිළිවෙත කියා සඳ නැගිටුවන්නාක් මෙන්, හිරු ඉක්මවා යන්නා සේ, දෙවනුව පිණ්ඩපාතයෙන් සෑහීමට පත්වීමේ අරියවංස පිළිවෙත කියා, මහමෙර ඔසවන්නාක් මෙන් තෙවනුව සෙනසුන්හි සෑහීමට පත්වීමේ අරියවංස පිළිවෙත කියා, දැන් ගිලාන පච්චය සන්තොස අරියවංස පිළිවෙත කීමට’ ලැබෙන පරිදි කුදුමහත් ගිලන්පස බෙහෙත් පිරිකරවලින් සතුටු වේයැයි ආදී ලෙසින් කීහ. එය පිඬු පිණිස ගිය පරිදිමය. එහිද ලාභ, බල, සුදුසු ආකාර සන්තොසය පරිදි සතුටුවිය යුතුය. භාවනාවට අදාල අරියවංස පිළිවෙත මෙහි නොදැක්විණි. නෙසජ්ජිකාංගය (නොනිදා හිඳගැනීම පමණක්) ධුතාංගය භාවනාවට අදාල පිළිවෙත හා යෙදේ. මෙසේද කියන ලදී.

පඤ්චසෙනාසනෙ වුත්තා පඤ්ච ආහාර නිස්සිතා, එකො විරියසංයුත්තො ද්වෙච චීවර නිස්සිතා

පොරාණෙ අග්ගඤ්ඤෙ අරියවංසෙ ඨිතො මෙහි පොරාණෙ මෑතකදී සිදුනොවූ, අග්ගඤ්ඤෙ උසස් යයි දතයුතු, අරියවංසෙ උතුම් පරපුරෙහි, යම්සේ කැත්කුලය, බමුණු කුලය, වෙළඳ කුලය, සුද්ද කුලය, මහණ කුලය, රජ කුලය මෙන්ම මේ අටවන අරිය - උතුම් කුලය, උතුම් පෙළ, උතුම් පරම්පරාව නම් වෙයි. මුල් සුවඳ ජාති අතර, කළුවැල් සුවඳ වටිනාකම වැඩියයි කියනු ලබන්නා සේ, ඒ පරම්පරා අතර මෙම අරිය පරපුරේ අගය කෙසේද? බුදුවරුද පසේ බුදුවරුද තථාගත සවුවෝද අරිය යනුවෙන් හඳුන්වති. එම උතුමන්ගේ පරපුර අරියවංසයයි. මීට පෙර, අසංඛෙය්‍ය හතරකුත්, කප් සියදහසකට මත්තෙහි තණ්හංකර, මෙධංකර, සරණංකර, දීපංකර යන සිවු බුදුවරු උපන්හ. අරිය නම් වූ උන්වහන්සේලාගේ පරපුර අරියවංසයයි. ඒ බුදුවරුන්ගේ පිරිනිවනින් පසු, අසංඛෙය්‍යයක් ඉක්මවා කොණ්ඩඤ්ඤ නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන්හ. එම............ මෙම කපෙහි කකුසඳ, කෝණාගමන, කස්සප, අපගේ භගවත් ගෝතම යන සිවු බුදුවරු උපන්හ. ඒ බුදුවරුන්ගේ පරපුර අරියවංසයයි. තවද අතීත-අනාගත-වත්මන් සියළු බුදු-පසේබුදු-මහරහත් බුදු සව්වන්ගේ උතුම් පරපුර අරියවංසයයි. ඒ උතුම් පරපුරෙහි ඨිතො පිහිටියේ, ඉතිරි කරුණු කියා ඇති පරිදි දතයුතුය.

අටවන (ගාථාවයි)

නවවන (ගාථාව) පිළිබඳ මේ කරුණු අදහස් වේ. දුස්සංගහා පබ්බජිතාපි එතො ඇතැම් කෙනෙකු තදින් සතුටට-සෑහීමට පත් නොවී, එසේ ඒ ආකාරයට හෝ, මේ අයුරින්, අථො ගහට්ඨා ඝරමාවසන්තා මම එයට එසේ සෑහීමකට පත් නොවන බව පිළිකුල් කරමින්, විදසුන් වඩා අවබෝධ කළෙමි.

නිද්දෙසයෙහි, අනස්සවා වචන නො අසා, අවචනකරා අකීකරු පටිලොම වුත්තිනො විරුදු ලෙස කතාකරන ගති ඇති, පිළිමල්ව පවතීය යන අදහසයි. අඤ්ඤෙනෙව මුඛං කරොති අවවාද කරන දායකයන් දැක මුව හකුළාගෙන වෙනත් පැත්තක් බලයි. අව්‍යාවටො හුත්‍වා අනපෙක්ඛා නොඇලීව

නවවන (ගාථාවයි)

දසවන (ගාථාවෙහි) වොරොපයිත්‍වාන ඉවත්කොට, ගිහිව්‍යඤ්ජනානි කෙස් රැවුල්, සුදුවතින් අලංකාරව, මල් සුවඳ විලවුන්. බිරිය, දූපුතුන්, දාසි දාසයන් වැනි ගිහිගෙයි විසීමේදී ඒ බව හඳුනාගන්නා දේවල්, එහෙයින් ගිහි ව්‍යඤ්ජන යැයි කියනු ලැබේ. සංසීන පත්තො වැටුණු කොළ ජෙත්‍වාන මග නුවණින් සිඳ දමා, වීරො ඒ මග සඳහා උත්සාහයෙන් යුත්, ගිහි බන්‍ධනානි කාම බැඳීම්, කාමයන් වූ කලී ගිහියන්ගේ බැඳුම් යැයි මේ එහි වචනවල අරුතයි.

එයින් අදහස් වන්නේ මෙයයි. ‘අහා! මම ද ඒකාන්තයෙන් ඒ ගිහි සළකුණු ඉවත ලා, බිම වැටුණු (කොබෝලීල) කොළයක් මෙන්, යථා කොවිළාරො වන්නෙමි’ මෙසේ සිතමින් විදසුන් වඩා අවබෝධ කළෙමි. ඉතිරි කරුණු පෙර කී අයුරින් දතයුතුය.

නිද්දෙසයෙහි සාරාසනඤ්ච යහපත් ආසනයක්, සිනානි ගැලුණු සංසිනානි වැටුණු. පතිතානි නටුවෙන් ගිලිහුණු, පරිපතානි බිම වැටුණු.

දසවන (ගාථාවයි)

පළමු වග්ග වර්ණනා නිමියේ ය.