තතියවග‍්ගවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

තුන් වැනි වර්‍ගය

තුන්වන වග්ගයෙහි පළමු (ගාථාවයි) දිට්ඨි විසූකානි තදින් මුල් බැසගත් සැටදෙකක් වූ මිසදිටු අදහස්, එයින් මගපල ලබන යහපත් දැකීමට එකඟ නොවන බැවින්, අනුකූල නොවන, සිත නොසන්සුන් කරන, කලබලයට පත්කරන බැවින් එසේ යෙදුණි. මෙසේ දැකීම විකාර බවට පත්කරන හෙයින්, දිට්ඨි විසූකානි, විසුළු හැඟීම්ම දිට්ඨි විසූකානි. උපාතිවත්තො මගපල දැකීම මගින් ඉක්මවන, පත්තොනියාමං සතර අපාය ආදී දුක් ලබන තැන් වළක්වන, (සිවුසස්) අවබෝධය පිහිටකොට ඇති නියත බවම ලදිමි. නිවැරදි වූ, යහපත් යැයි කියන ලද පළමු මග (සෝවාන්) හෝ මෙපමණකින්, එම පළමු මගට පත්වීමේ කටයුතු නිමාව හෝ එය ලැබීම දැක්වීය. මීළඟට පටිලද්ධමග්ගො යන මෙයින් ඉතිරි මගපල ලැබීම පෙන්වයි. උප්පන්න ඤාණෙම්හි පසේ බුදුනුවණ ලබාගත් කෙනෙක් වෙමි. එයින් ලද පලය දක්වයි. අනඤ්ඤා නෙය්‍යො වෙනත් මහණ බමුණන් ‘මෙය ඇත්තය, මෙය ඇත්ත යැයි’ කියන අතර, මෙයින් තමන්ම ඇත්ත පසක් කළ අයුරු පහදයි. පසේ බුදුනුවණ අවබෝධ කරන ලද්දේ වෙනත් කෙනෙකුගේ හඳුන්වාදීමකින් තොරව, තමන්ම පුරුදුකොට වැසූ විදසුන් මගින් මිසදිටු හැගුම් මුළුමනින්ම ඉවත් කරදමා මූලික අරමුණ ඉටුකර ගනිමින් මගපලයෙන් උපන් නුවණිනි. ඒ සියල්ලම තමන් විසින් අවබෝධ කරන ලද බැවින්, වෙනත් කෙනෙකුගෙන් ලද දෙය නොවේ. ඉතිරි කරුණු කලින් සඳහන් කර ඇති පරිදි දතයුතුය.

න පරනෙය්‍යො වෙනත් තැනැත්තන් විසින් (කැඳවාගෙන ගොස්) පමුණුවාලිය නොහැකිය. න පරප්පත්තියො (තමන් විසින්ම) පිරිසිඳ දතයුතු බැවින්, වෙනත් තැනැත්තන් විසින් තහවුරු කරවිය යුතු නොවේ. න පරප්පච්චයො වෙනත් තැනැත්තකු හේතුව ලෙස නොහේ. වෙනත් කෙනෙකු ගැන සැදැහැ බව පවතී යයි හේතුවක් වන්නේ නැත. න පරපටිබද්ධගූ වෙනත් තැනැත්තෙකු හා බැඳුණු නුවණ පැමිණීමක් ද නැත.

පළමු (ගාථාවයි.)

දෙවන (ගාථාවෙහි) නිල්ලොලුපො ලොල් බවින් තොර වීමයි. යමෙක් රසයෙහි දැඩිව ඇළුණේ ද ඔහු වඩ වඩාත් එහිම ඇලෙයි. එයටම ආසා කරයි. නැවත නැවතත් එයට ඇළුම් කරයි. එහෙයින් ‘ලොලුප’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී එම ඇළුම් කිරිම පිළිකෙව් කරමින් නිල්ලොලුපො යැයි කීය. නික්කුහො යමෙකුට තුන්ආකාර වූ කුහක ගති නොමැති නම්, එසේ හැඳින්වේ. මෙම ගාථාවෙහි සිත් අලවන ආහාර ආදියෙහි පුදුම සුළුව ඒවාට ගිජු බවක් ඇතිකර නොගැනීම එයින් අදහස් කෙරේ. නිප්පිපාසො පානය කිරීමට ඇති කැමැත්ත පිපාසාය. එයට නොකැමති බව නිප්පපාසො, ඉමිහිරි රසයට ගිජුව අනුභවයට කැමති නොවීම තේරුමයි. නිම්මක්ඛො අනුන්ගේ යහපත් ගුණ වනසන අදහසින් එම ගුණ මකා දැමීමයි. එසේ ගුණ යටපත් කොට කතා නොකිරීම මෙහි අදහස් වේ. තමා ගිහි කාලයෙහි අරක්කැමියාගේ ගුණ යටපත් කළ ආකාරය ගැන (සිතා) මෙසේ කියන ලදී. නිද්ධන්ත කසාව මොහො කයෙන් වන දුසිරිත් ආදිය තුන් ආකාරවද එය සය ආකාරවද නියම ලෙසින් නොදැක, අනුන් කෙරේ (තමා) දකින සැටි කහට සේ දතයුතුය.

තුන් ආකාර වූ කහට කවරේද? රාග කහට, දෝස කහට හා මෝහ කහටය. මේ හැර තුන් ආකාර වූ තවත් කහටද වේ. එය කයෙහි වචනයෙහි සිතෙහි කහට යනුවෙනි. ‘තත්‍ථ කතමෙ තයො කසාවා? රාග කසාවො දොස කසාවො මොහ කසාවො ඉමෙ තයො කාසාවා, තත්‍ථ කතමෙ අපරෙපි තයො කසාවා? කාය කසාවො වචී කසාවො මනො කසාවො’ති.

ඒවා අතුරෙන් මෝහය හැර අනෙක් පස් ආකාර වූ ‘කහට’ වලටද සියළු ආකාරයෙන් මුල්වන මෝහයම (දුරුකොට) පිරිසිදු කරන ලද බැවින් මෝහය නමැති කහට දුරුකොට පිරිසිදු කරන ලදැයි කියන ලදී. ලොල්බවින් තොරව, රාග කහට නැතිව, අනුන් හෙළා නොදකින, ගුණමකු නොවන බැවින් තරහව හෙවත් දෝස කිලුටෙහි පිරිසිදු බවද ඇතිවන්නේමය. නිරාසයො තණ්හා ආසා නොමැති වීමයි. සබ්බලොකෙ මුළු ලෝකයෙහි, තුන් භවයෙහි, දොළොස් ආයතනයන්හි භව, විභව තණ්හා වළකා, තනිව හැසිරෙයි. එසේම තනිව හැසිරීමට හැකිවේ යැයි මෙසේ එහි සම්බන්ධතාව දැක්විය යුතුය.

දෙවන (ගාථාවයි.)

තුන්වන (ගාථාවෙහි) මේ කෙටි අදහසයි. යමෙකු කරුණු දහයකින් යුතු, පවිටු මිසදිටු ලාමක අදහස් සිත දරා සිටින බැවින් පාපො නම් වේ. අනුන්ටද අයහපතම උදාකරයි. එහෙයින් අනත්‍ථදස්සී වෙයි. කයින් කෙරෙන දුසිරිත් ආදියෙහි (යෙදීම) විසමෙ නිවිට්ඨො හිතවැඩ කැමති කුලපුතෙක්, පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ අනත්‍ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං සයං න සෙවෙ යනුවෙන් පවට සහය වන්නකු අත්හැර දමන්නේය. මෙසේ තමන් ඇසුරු නොකරන්නේ නම්, අනුන් කෙරෙහිද යම් බලපෑමක් (යහපත් ලෙස) කළහැකිදැයි කියන ලදී. පසූතං ඒ ඒ තන්හි ලගින, විසිරුණ තදින් එල්බගත් හැඟීම්, පමත්තං කාමයන්හි හිරවුණු සිතයි. යහපත් භාවනා ආදිය පුරුදු නොමැති වීමයි. එබඳු තැනැත්තන් ඇසුරු නොකරන්නේය. සබඳතා නොපවත්නේය. ඉතා ළඟින් සුහද ඇසුරක් නොකරන්නේය. හුදෙක් තනිව හැසිරෙන කඟවේණකු මෙනි.

නිද්දෙසයෙහි සයං න සෙවෙය්‍ය තමන් (එබඳු කෙනෙකු වෙත) නොඑළඹෙන්නේය. සාමං න සෙවෙය්‍යා සිතෙනුදු නොඑළඹෙන්නේය. න සෙවෙය්‍ය ඇසුරු නොකරන්නේය. න නිවෙසෙය්‍ය සමීපයටවත් නො යන්නේය. න සංසෙවෙය්‍ය ඈත් වන්නේය. න පටිසෙවෙය්‍ය ඉවත් වන්නේය.

තුන්වන (ගාථාවයි.)

සිවුවන (ගාථාවෙහි) කෙටි අරුත මේය. බහුස්සුතං දෙ ආකාරය. තුන් පිටකයෙහි අරුත් මැනවින් දැන සිටීම පරියත්ති බහුස්සුතා යැයි හැඳින්වේ. මගපල, විදුනැණ හා අභිඤ්ඤා අවබෝධය ලැබීම පටිවෙධ බහුස්සුත නම් වේ. ධම්මධර හෙවත් දහම සිත්හි දරාගැනීම අරුතද මීට සමානය. කයෙන්, වචනයෙන් සිතින් කෙරෙන යහපත් කටයුතු පිළිබඳ වටහාගැනීම හා අයහපත් දෙයක් වේනම් අත්හළ යුතුය යන වැටහීම හා තවදුරටත් පවත්වා ගතයුතු හා හළ යුතු දේ ගැන වැටහීම පටිභාන ලෙස දැක්වේ. දහම් කොටස් ඉගෙනීම හා විචාරීමෙන් ද, අවබෝධය ද යනුවෙන් පටිභාන හෙවත් වටහාගැනීම තුන් ආකාරය දතයුතුය. දහම් කොටස් ඉගෙන, එහි මනා වැටහීමක් ලබන තැනැත්තා ‘පරියත්ති පටිභාන’ නම් වේ. විමසූ විටක, එහි අරුතද (තම) දැනීම අනුව විස්තර ලෙස, සඳහන්ව ඇති ආකාරය (සඳහන් වන තැන්) පහදා දීමේ වැටහීමක් ඇති තැනැත්තා ‘පරිපුච්ඡා පටිභාන’ නම් වේ. සෝවාන් ආදී මගඵල අවබෝධ කරන තැනැත්තා ‘පටිවෙධ පටිභාන’ නම් වේ. එබඳු වූ බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං කෙනෙකුගේ ඇසුර මගින් තමාටත්, අනුන්ටත් යන දෙකොටසටම හෝ මෙලොව පරලොව නොයෙක් ලෙසින් හිතසුව පිණිස හේතු වේය යනුවෙන් අඤ්ඤාය අත්‍ථානි කියා තිබේ. එහිදී ‘මම අතීතයෙහි සිටියෙම්ද ආදී වූ සැක තැන්වල විනෙය්‍ය කංඛං සැකය දෙගිඩියාව දුරුකොට, මුළුමනින්ම ඉවත්කොට මෙසේ (සසරෙහි) සියළු කටයුතු අවසන් කරන ලදුව, (නිවන අවබෝධ කොට) තනිව හැසිරෙන කඟවේනකු ලෙස වන්නේය.

සිවුවන (ගාථාවයි.)

පස්වන (ගාථාවෙහි) ඛිඩ්ඩාරතී ගැන පෙර කියන ලදී. කාමසුඛං තමාට අයත් දේවල් ගැන ඇලීමෙන් (වත්‍ථුකාම) සැපයක් ඇතැයි සැළකීමයි. ‘රූපය සැපයකි. එහි සැපයම ඇතැ’යි එහෙයින් කියන ලදී. ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛංච එපරිදිමය. මේ අයුරින් (පැතිර පවත්නා ලෝකයෙහි) ලොකෙ අනලං කරිත්‍වා ඒවා ඉතා මැනවයි සෑහේ යැයි නොසළකා හරවත් යැයි නොගෙන, අනපෙක්ඛ මානො එසේ සෑහේ යැයි සැළකීමෙන්, ආසා නැතිව, දැඩි ඇලීමක් නොමැතිව, විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී එසො එහි අලංකරණය ගිහි පැවිදි යයි දෙආකාරය. සළු (රෙදිපිළි) අඳින, පොරවන රෙදි හිස්වැසුම්, මල්, සුවඳ විලවුන් ආදිය ගිහි දිවියටද පාසිවුරු ආදිය පැවිදි දිවියටද අදාළය. මේවායින් සැරසීම විභූසනට්ඨාන නම් වේ. එබැවින් එම අලංකාර සැරසීම්වලින් තුන් ආකාරයෙන්ම වෙන්වී, ඇදහිය යුතු ඇත්ත කතාකරන තැනැත්තෙකැයි මෙසේ තේරුම දතයුතුය.

පස්වන (ගාථාවයි.)

හයවන (ගාථාවෙහි) ධනානි මුතු, මැණික්, වෙරළු, මිණි, සක්, පබළු, රන්, රිදී ආදී වටිනා රුවන්ය. ධඤ්ඤානි ඇල්වී, යව, තිරිඟු, තණහාල්, කඩල, කුරහන් වැනි කොටස් සත හා එයින් බාහිර වූ ධාන්‍ය බන්‍ධවාන නෑකමෙන්, පරපුරෙන්, යාළුකමින්, උගත් හැකියා ලෙසින් ඇතිවන සතරාකාර වූ සබඳතාව සකොධිකානි තම තම සීමා පමණ ලෙස තිබෙන අයුරුය. ඉතිරි කරුණු කලින් සඳහන්ව ඇත.

හයවන (ගාථාවයි.)

හත්වන (ගාථාවෙහි) සංගො ඵස්සො යනුවෙන් තමන් පරිහරණය කරන සම්පත් සඳහන් කරයි. මඩට පිවිසුණු ඇතු මෙන්, මිනිස්සු එම සම්පත්වල ඇලෙති. පරිත්තමෙත්‍ථ සොඛ්‍යං පස්කම්හි විඳිනා කල්හි එය සැපයකැයි සිතන, අවුල් වූ හැඟුමෙන් හටගැනෙන කාමයන් හසුරුවන තැනැත්තකු බවට පත්ව, බොළඳව, ලාමක වූ අයුරින් (කායික-මානසික) සුවතාව අඩුකර ගනී. සුළු මොහොතක විදුලි එළියෙන් දකින නැටුමක් මෙන් අල්ප සුවයකි. තාවකාලික යැයි කියන ලද්දේ වෙයි. අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්‍ථ භීයො මෙහිදී ‘මහණෙනි, පස්කම් නිසා සුවයත්, සතුටක් හටගනීද මෙය කාමයෙහි ඇළුම් කරවන ආශ්වාදය වේ. අයං ඛො භික්ඛවෙ ඉමෙ පඤ්චකාම ගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛ සොමනස්සං අයං කාමානං අස්සාදො’ (දැක්විය හැකිය.) ‘මහණෙනි, කාමයෙහි ආදීනව කවරේද? මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි යම් කුල පුතකු අතෙහි රේඛා බලා (අනාගතය කීමෙන්) හෝ ගණිත කටයුතු වැනි හැකියාවෙන් ජීවිකාව ගෙන යයි’ ‘කො ච භික්ඛවෙ කාමො ආදීනවො, ඉධ භික්ඛවෙ කුලපුත්තො යන සිප්පට්ඨානෙන ජීවකං කප්පෙති යදි මුද්දාය, යදි ගණනාය,’ මේ ආකාරයෙන් එහි දුක ඇතිවන අයුරු කියන ලදී. එය සළකන විට (සුවය) දිය බිඳුවක් මෙන් ඉතා අල්පය. සිවු සමුදුරෙහි දිය මෙන් දුකම වැඩිවෙයි. එහෙයින් අප්පස්සාදො දුක්ඛමෙත්‍ථ භීයො යැයි දක්වා ඇත. ගළො එසො වින්දන ආස්වදය පෙන්වා පස්කම්වලට ඇදගන්නා ආකාරයෙන් (ඇම සහිත) බිලී කටුවක් ලෙස පහදයි. ඉති ඤත්‍වා මුතිමා එසේ දැන කරුණු වටහාගත් නුවණැති තැනැත්තා ඒ සියල්ල අත්හැර දමා කඟවේණකු සේ තනිව හැසිරෙන්නේය.

සත්වන (ගාථාවයි.)

අටවන (ගාථාවෙහි) දෙවන පදයෙහි ජාල යනුවෙන් නූල්වලින් (බැඳුණු) සකස් කරන ලද බව කියන ලදී. අම්බු ජලයයි. එහි හැසිරෙන්නේ අම්බුචාරි මාළුවාට සමාන වචනයකි. සලිලෙ අම්බුචාරී = සලිලම්බුචාරී ඒ ගංගා ජලයෙහි දැල කඩන ලද මාළුවා ගැන කියා ඇත. තුන්වන ගාථා පදයෙහි දඩ්ඪං යනුවෙන් දැවුණු තැන ගැන දක්වයි. ගින්නෙන් දැවුණු තැන ගින්න නො නවතින සේ, එතැන ගින්දර වැඩියෙන් නොතිබෙන්නා සේ මග නුවණ නමැති ගින්නෙන් කාමගුණ දැවුණු තැනක එයට ඉඩ නැත. එහි නැවත වැඩිවීමක් ද නොවේ යැයි කියන ලදී. ඉතිරි කරුණු කලින් කියා ඇති පරිදිය.

සංයොජනානි (මේ කරුණු) යමෙකුට තිබේනම්, ඒ තැනැත්තා සසරෙහි යෙදෙත්ද, බැඳෙත්ද සඤ්ඤොජෙන්තීති = සඤ්ඤොජනානි, මේ සසර බැඳීම් කෙලෙස් පිළිවෙල ලෙසද මගපිළිවෙල ලෙසද ගෙනහැර දැක්වීම සුදුසුය. (මග පිළිවෙල ලෙස දැක්වීමේදී) කාමරාග, පටිඝ අනාගාමී මගෙන් ඇතිවේ. මානය අරහත් මගෙනි. (තමා) දැඩිව ගත් හැඟීම්, සැකය, දෙගිඩියාව, සීල වත් දැඩිව වැළඳ ගැනීම සෝවාන් මගෙනි. භවරාග බැඳීම අරහත් මගෙනි. ඉසි බව, මසුරු බව සෝවාන් මගෙන්ද අවිජ්ජා අරහත් මගෙනි. මග පිළිවෙළින් දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත පරාමාස, ඉස්සා මච්ඡරිය සෝවාන් මගෙන් දුරුකරනු ලබති. කාමරාග පටිඝ අනාගාමි මගෙනි. මාන භවරාග අවිජ්ජා අරහත් මගෙනි. හින්‍දිත්‍වා බිඳ දමා, සම්භින්‍දිත්‍වා සිදුරුකොට, පදාලයිත්‍වා පලා, පදාලයිත්‍වා සුණු විසුණුකොට, සම්පදාලයිත්‍වා උපසග්ග පදයෙන් තේරුම) වැඩිකොට ඇත.

අටවෙනි (ගාථාවයි.)

නවවන (ගාථාවෙහි) ඔකඛිත්ත චක්ඛු පහතට හෙළන ලද (බිමට යොමුවුණු) ඇසින්, ගෙල ඇට සතක් පිළිවෙලට තබා එය මගහැර යන අයුරින් දුටුවිට ඉවත බලාගන්නා සේ, වියගහක් පමණ දුර බලන බව කියන ලදී. එසේ බලන්නේ ද හකු ඇටයෙන් හද ඇටය හා ගැටීමක් ඇති නොවන පරිදිය. එසේ ගැටෙන ආකාරයට ඇස් පහතට යොමු කිරීමද පැවිද්දෙකුට සුදුසු නොවේ. න ච පාදලොලො එක් අයෙකුට දෙවැන්නකු ලෙසටද, දෙදෙනෙකු සමග තුන්වැන්නකු ලෙසටද සමූහයා සමග පිවිසෙනු කැමතිව, පාදයෙහි කැසිල්ලක් හටගත්තා සේ, ඉක්මන් ගමනින් හෝ (එකිනෙකා) පසුබා යාමෙන් තොරවීමයි. ගුත්තින්‍ද්‍රියො මෙහි වෙන්ව කියන ලද (ඇසද ඇතුළුව) ඉඳුරන් සයෙහි සංවර කරගෙන, රක්ඛිත මානසානො අදහස් - හැඟීම් ඇති බැවින් මනසයි. එය රැකගන්නේ යයි තේරුමයි. කෙලෙස්වලට පැහැරගත නොහැකි පරිදි සිත රැකගත යුතු යයි ද කියන ලදී. අනවස්සුතො මේ පිළිවෙත මගින් ඒ ඒ අරමුණුවල කෙලෙස් මුල්බැස නොගැනීමයි. අපරිඩය්හමානො මෙසේ කෙලෙස් මුල්බැස නොගැනීමෙන් සිත නොතැවෙමින්, නොදැවෙමින්, බාහිරව හෝ කෙලෙස් වසඟ නොවෙමින් එයින් සිත් තැවුලට පත් නොවේ. ඉතිරි කරුණු කලින් සඳහන් කළ පරිදිය.

චක්ඛුතා රූපං දිස්වා කරුණු විලසින් ‘ඇස’ යයි ලද හැඳින්වීමට අනුව වැවහරය අනුව රූප දැකීමට හැකියාව ඇති බැවින්, ඇසෙහි හඳුනා ගැනීමෙන් රූපයක් දැක, කරුණ දත් පැරණි වියත්හු මෙසේ කීහ.

‘කරුණු එකිනෙක ගළපාගත නොහැකි බැවින්, තර්ක කළ නොහැකි බැවින් ඇස රූපය නොදකී. ඇස් නොමැති බැවින්, සිත නොදකී. දොරටුවෙහි අරමුණ ගැටීමේදී එහි බලයෙන් ‘මෙබඳු යැයි සිතින් දකී. දුන්නෙන් විදිනු ලබයි ආදී ලෙස මතුපිටින් කතා කරනු මෙනි. එහෙයින් ඇසෙන් හඳුනා ගැනීමෙන් (චක්ඛු විඤ්ඤාණෙන) රූපයක් දැක යැයි මෙහි අරුත වේ.’

නිමිත්තග්ගාහී ගැහැණු පිරිමි නිමිති හෝ, සුන්දර දේ ආදී කොට ඇති කෙලෙස් පිරුණු දෙයට හේතු වූ ලකුණු හෝ කැමැත්තට ඇලීමෙන් අල්ලා ගනී. දැකීම පමණකින් නතර නොවේ. අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී ගැහැණු පිරිමි නිමිති හෝ, සුන්දර දේ ආදී කොට ඇති කෙලෙස් පිරුණු දෙයට හේතු වූ ලකුණු හෝ කැමැත්තට ඇලීමෙන් අල්ලා ගනී. දැකීම් පමණකින් නතර නොවේ. අනූබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී කෙලෙස් (හටගැනීමට හේතුවන) ඉතා සුළු දෙයක් වුවත් හෙළිකරන අරුතින් අනු සලකුණු යැයි ලද වහරට අනුව අත්, පා, සිනහව, කතාබහ, වටපිට බැලීම ආදී (කොටස්) සළකා ගනී.

යත්‍වාධිකරණමෙනං මුලසිටම ඇස් නැමති ඉන්‍ද්‍රිය අසංවර වීමට යම් කරුණු හේතු වේ, එම තැනැත්තකු සිත් කවුළුවෙන් ඇස් නම් ඉන්‍ද්‍රිය අසංවර, නොවැසූ නෙත් දොරටු ඇතිව සිටින විට දැඩි ලෝභ (ආසා) වැනි කරුණු කැඳවනු ලබන්නේය. තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති ඒ ඇස නැමති ඉන්‍ද්‍රිය සිහිය නැමති දොරකවුළුව වසනු පිණිස කටයුතු නොකරයි. මෙසේ ඇති කල, ‘ඇස ඉන්‍ද්‍රිය රැක නොගනී. ඇස ඉන්‍ද්‍රිය සංවරයට පමුණුවන්නේ නැතැ’යි ද කියනු ලැබේ.

එහිදී ඇස ඉන්‍ද්‍රියෙහි සංවරය හෝ අසංවරය හෝ නැතිවුවත් ඇසෙහි ඇති සජීවි බලයෙහි සිහිය හෝ සිහිමුළා වීමක් හටගන්නේ නැත. එහෙත් රූප අරමුණක් ඇස හමුවට පැමිණේද, එවිට අරමුණ නොගෙන තිබූ විටදී, භවංගය දෙවරක් ඇතිවී, නැති වූ පසු ඉදිරි කටයුතු සඳහා සිතට මෙනෙහි කිරීම ඉටු කරමින් හටගෙන නැතිවෙයි. ඉක්බිතිව ඇසින් හඳුනා ගැනීමේ දැකීමට අදාල කටයුතු ද ඉක්බිතිව සිතට සම්බන්ධව (අරමුණ) පිළිගැනීමේ කටයුතු ද ඉක්බිති සංවරය හෝ අසංවරයත් ඇත. ජවන් ඇතිවන මොහොතෙහි නුසුදුසු ලෙස දුසිල් බව හෝ සිහිමුළාවක් හෝ නොදැනීම හෝ කුසීත බවක් හෝ හටගනීද අසංවර බවට පත්වේ. මෙසේ ඒ ඇස ඉන්‍ද්‍රියෙහි අසංවරය වේ යැයි කියනු ලැබේ. කවර හෙයින්ද? එහි සිහිය නැමති දොරටුවද රැක නොගැනීමෙන් භවංගයෙහිද චිත්ත වීම්ද මෙනෙහි කිරීමද, ඒ ලෙස වේ. කුමක් සේද? නගරයෙහි දොරටු සතරම නොවැසූවිට, ඇතුලත ගෙවල දොරකොටු, කාමර ආදිය වසා තිබුණත්, එසේම ඇතුළු නුවර සියළුම භාණ්ඩ රැකවරණය නැතිව, සුරැකි බවක් නොමැති ලෙස වේ. නගර දොරටුවෙන් සොරු පිවිස කැමති දෙයක් කරන්නාහ. එපරිදිම ජවනයෙහි දුසිල් බව හටගත් කල්හි ඒ අසංවර වූ සිත නැමති දොරටුවද, භවංගයෙහි මෙනෙහි කිරීම් ආදී චිත්ත වීථිද සුරැකී නැත.

චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති ඉහත කී පරිදි ඡන්‍ද රාග ලෙස නිමිති නොගනී. මෙසේ ඉතිරි පද ගැනද නිමිති නොගැනීම දතයුතුය. ඉහත කී පරිදි ජවන්හි දුසිල් බව ආදිය හටගත් කල්හි ඒ අසංවරයෙන් සිහිය නම් දොරටුවද රැකගෙන නොමැති බවද, භවංගයෙහිද, චිත්තවීථි මෙනෙහි කිරීම ගැනද කියන ලදී. කුමක් ලෙසින්ද? නගර දොරටු වසා ඇති කල, ඇතුලත ගෙවල් ආදිය වසා නොතිබුණත්, ඇතුළු නුවර සියළු භාණ්ඩ සුරැකිව තිබේ. නගර දොරටු වසා ඇතිවිට සොරුන්ගේ පිවිසීමක් නැත. එසේම ජවනයෙහි සීලාදිය හටගත් කල (සිහි) දොරටුවද රැකගත්තේ වෙයි. භවංගයෙහි මෙනෙහි කරන චිත්ත වීථි ද එසේය. එහෙයින් ජවන මොහොතෙහි ඇස ඉන්‍ද්‍රිය සංවරයැයි කියන ලදී. අවස්සුත පරියායඤ්ච කෙලෙසුන්ගෙන් තෙත් කිරීමද,

අනවස්සුත පරියායඤ්ච කෙලෙසුන්ගේ තෙත් නොවීමද,

පියරූපෙ බලාපොරොත්තු වන රූප අරමුණෙහි අප්පියරූපෙ රූපෙ අනිටු බවෙන් යුතු රූප අරමුණෙහි, ව්‍යාපජ්ජති තරහ ලෙසින් නරක් වූ බවට පැමිණේ. ඔතාරං සිදුරු අතර, ආරම්මණං හේතුව,

අභිහංසු මැඩුණහ. නාභිහොසි නොමැඩුණි. බහලමත්තිකා නැවත නැවත ආලේප කිරීමෙන් ඉල්පුණු බොල් වූ මැටි සහිත, අද්දාවලෙපනා තෙත් මැටි තැවරුණු, ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

නවවන (ගාථාවයි.)

දහවන (ගාථාවෙහි) කසායවත්‍ථො අභිනක්ඛමිත්‍වා මේ (තැබූ) පියවරෙන්ම ගිහිගෙයින් නික්ම කහවත් දරන්නකු වී යැයි මෙහි අරුත දත යුතුය. ඉතිරි කරුණු කලින් සඳහන් වූ බැවින් දැනගැනීමට හැකිය.

දහවන (ගාථාවයි.)

තුන්වන වග නිමියේ ය.