9. සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාඤාණනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා
9. සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාඤාණනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා
9. සංස්කාරෝපේක්‍ෂා ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනාව
සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාඤාණනිද‍්දෙසෙ උප‍්පාදාදීනි වුත‍්තත්‍ථානෙව. දුක‍්ඛන‍්ති භයන‍්ති සාමිසන‍්ති සඞ‍්ඛාරාති උප‍්පාදාදිමුඤ‍්චනඤාණස‍්ස කාරණවචනානි. එවඤ‍්ච ලක‍්ඛණතො සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛං දස‍්සෙත්‍වා ඉදානි අත්‍ථතො දස‍්සෙතුං උප‍්පාදො සඞ‍්ඛාරා, තෙ සඞ‍්ඛාරෙ අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛතීති සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාතිආදිමාහ. තත්‍ථ සඞ‍්ඛාරෙ අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛතීති තස‍්ස ආරද‍්ධවිපස‍්සකස‍්ස විපස‍්සනාඤාණෙන ලක‍්ඛණත‍්තයස‍්ස දිට‍්ඨත‍්තා ලක‍්ඛණවිචිනනෙ පහීනබ්‍යාපාරස‍්ස ආදිත‍්තෙ විය තයො භවෙ පස‍්සතො සඞ‍්ඛාරග‍්ගහණෙ මජ‍්ඣත‍්තස‍්ස තං විපස‍්සනාඤාණං තෙ සඞ‍්ඛාරෙ විසෙසෙන ච ඉක‍්ඛති, ගහණෙන වජ‍්ජිතඤ‍්ච හුත්‍වා ඉක‍්ඛති ඔලොකෙතීති සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා නාමාති අත්‍ථො. යථා ලොකෙ විසෙසෙන ජයන‍්තො අධිජයතීති, අන‍්නෙන වජ‍්ජිතො වසන‍්තො උපවසතීති වුච‍්චති. පුන සඞ‍්ඛාරෙ අනිච‍්චාදිතො විපස‍්සිත්‍වා ගහණෙ මජ‍්ඣත‍්තභාවසණ‍්ඨිතං සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛම‍්පි අනිච‍්චාදිතො විපස‍්සිත්‍වා තස‍්සාපි සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය ගහණෙ මජ‍්ඣත‍්තාකාරසණ‍්ඨිතාය සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය සබ‍්භාවතො යෙ ච සඞ‍්ඛාරා යා ච උපෙක‍්ඛාතිආදි වුත‍්තං.
සංස්කාරුපේක්‍ෂා ඤාණ නිර්දේශයෙහි :- උප්පාදාදි යනු කියන ලද අර්ථයමය. දුක්ඛං, භයං, සාමිසං, සංඛාරා යනු උත්පාදාදියෙන් මිදීමට හේතු වූ වචනයෝය. මෙසේද ලක්‍ෂණ වශයෙන් සංස්කාරුපේක්‍ෂාව දක්වා දැන් අර්ථ වශයෙන් දක්වන්ට උප්පදො සංඛාරා, තෙ සංඛාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛතී සංඛාරුපෙක්ඛා’ ආදිය වදාළහ. එහි සංඛාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛති යනු ආරබ්ධ විදර්ශකයාට විදර්ශනා ඤාණයෙන් ලක්‍ෂණත්‍රයයාගේ ස්වභාවය දුටු හෙයින් ස්වභාව සෙවීමෙහි පහවූ උත්සාහ ඇත්තහුට, ත්‍රිවිධ භවයන් ගිනිගත්තාක් මෙන් දක්නේ, සංස්කාර ග්‍රහණයෙහි මධ්‍යස්ථ වූවහුට, ඒ විදර්ශනා ඤාණය, ඒ සංස්කාරයන් බලයි. ග්‍රහණයෙන් අත්හැර දමන ලද්දේ වී බලයි. අවලෝකනය කෙරෙයිනුයි සංස්කාරුපේක්‍ෂා නමැයි අර්ථයි. යම්සේ ලෝකයෙහි විශේෂයෙන් දිනන්නේ අධිජයතියිද, ආහාර වර්ජිතව වසන්නේ උපවාස කෙරේයයි කියනු ලැබේ. නැවත සංස්කාරයන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් මනාකොට බලා, ග්‍රහණ මධ්‍යස්ථ භාවයෙහි පිහිටියේ, සංස්කාරුපේක්‍ෂාවද අනිත්‍යාදී වශයෙන් මනාකොට බලා, ඒ සංස්කාරුපේක්‍ෂාවගේද ග්‍රහණයෙහි මධ්‍යස්ථාකාරයෙන් පිහිටි සංස්කාරුපේක්‍ෂාවගේ ස්වභාවයෙන් ‘යෙච සංඛාරා, යාච උපෙක්ඛාති’ ආදිය යූ.සේයි.
ඉදානි සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය චිත‍්තාභිනීහාරභෙදං දස‍්සෙතුං කතිහාකාරෙහීතිආදිමාහ. තත්‍ථ සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛායාති භුම‍්මවචනං. චිත්තස්ස අභිනීහාරොති සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාලාභිනො තතො අඤ‍්ඤස‍්ස චිත්තස්ස සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාභිමුඛං කත්‍වා භුසං හරණං. අභිමුඛත්‍ථො හි එත්‍ථ අභිසද‍්දො, භුසත්‍ථො නීසද‍්දො. කතිහාකාරෙහීති පුච‍්ඡිතං පුච‍්ඡං අට‍්ඨහාකාරෙහීති විස‍්සජ‍්ජෙත්‍වා දුතියපුච‍්ඡාවිස‍්සජ‍්ජනෙනෙව තෙ අට‍්ඨාකාරෙ දස‍්සෙතුකාමො තෙ අදස‍්සෙත්‍වාව පුථුජ්ජනස්ස කතිහාකාරෙහීතිආදි පුච‍්ඡං අකාසි. පුථුජ‍්ජනස‍්සාති එත්‍ථ පන –
දැන් සංස්කාරුපේක්‍ෂාවට සිත එළවීම් භේද දක්වන්ට කොපමණ ආකාරයන්ගෙන්දැයි ආදිය වදාළහ. එහි සංඛාරුපෙක්ඛායා යනු සත්තමී වචනයි. චිත්තස්ස අභිනීහාරො යනු සංස්කාරුපේක්‍ෂාලාභීහුගේ එයින් අන්‍ය වූ චිත්තයාගේ සංස්කාරුපේක්‍ෂාභිමුඛකොට බොහෝ සේ ගෙනයාම, මෙහි ‘අභි’ ශබ්දය අභිමුඛයෙහි යන අර්ථයි. ‘නි’ ශබ්දය බොහෝ සේ යන අර්ථයි. විමසන ලද විචාරීම කවර ආකාරයන්ගෙන්දැයි යතහොත්, අට ආකාරයකින් විසඳා දෙවන විමසීම් විසඳුමෙන්ම ඒ අට ආකාරයන් දක්වනු කැමැත්තේ, ඒවා නොදක්වාම, පෘථග්ජනයාට කවර ආකාරයන්ගෙන්දැයි ආදිය විමසීම කළේය. පුථුජ්ජනස්ස යන මෙහි වනාහි
දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද‍්ධෙනාදිච‍්චබන්‍ධුනා; අන්‍ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ‍්ජනොති.
දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා - බුද්ධෙ තාදිච්ච බන්‍ධුනා, අන්‍ධො පුථුජ්ජනො එකො - කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො
ආදිච්ච බන්‍ධු වූ, බුදුරදුන් විසින් පෘථග්ජනයින් දෙදෙනෙක් වදාරන ලදහ. එකෙක් අන්‍ධ පෘථග්ජනයි. එකෙක් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයි.
තත්‍ථ යස‍්ස ඛන්‍ධධාතුආයතනාදීසු උග‍්ගහපරිපුච‍්ඡාසවනධාරණපච‍්චවෙක‍්ඛණාදීනි නත්‍ථි, අයං අන්‍ධපුථුජ‍්ජනො. යස‍්ස තානි අත්‍ථි, සො කල්‍යාණපුථුජ‍්ජනො. දුවිධොපි පනෙස –
එහි යමෙකුට ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතනාදීන්හි, ඉගෙනීම්, විමසීම්, ශ්‍රවණ, ධාරණ, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂානාදීන් නොමැතිද? මේ අන්‍ධ පෘථග්ජනයි. යමෙකුට ඒවා තිබේද? හෙතෙම කල්‍යාණ පෘථග්ජනයි. ඒ දෙදෙනාම වනාහි :-
පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො; පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති.
පුථූනං ජනනාදීහි - කාරණෙහි ජුථුජ්ජනො, පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා - පුථුවායං ජනො ඉති
පැතිරුණු බොහෝ කෙලෙස් උපදවන ආදී කරුණුවලින් පෘථග්ජන නමැ. පෘථග්ජනයින්ට අයත් හෙයින්ද, මේ ජන තෙමේ පුථු නමැ.
සො හි පුථූනං නානප‍්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ – “පුථු කිලෙසෙ ජනෙන‍්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක‍්කායදිට‍්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්‍ථාරානං මුඛුල‍්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ‍්බගතීහි අවුට‍්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ‍්ඛාරෙ අභිසඞ‍්ඛරොන‍්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය‍්හන‍්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාසන‍්තාපෙහි සන‍්තප‍්පෙන‍්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිඩය‍්හන‍්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ‍්චසු කාමගුණෙසු රත‍්තා ගිද‍්ධා ගධිතා මුච‍්ඡිතා අජ‍්ඣොසන‍්නා ලග‍්ගා ලග‍්ගිතා පලිබුද‍්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ‍්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච‍්ඡන‍්නා පටිකුජ‍්ජිතාති පුථුජ්ජනා”ති (මහානි· 94). පුථූනං වා ගණනපථාතීතානං අරියධම‍්මපරම‍්මුඛානං නීචධම‍්මසමාචාරානං ජනානං අන‍්තොගධත‍්තාපි පුථුජ්ජනා, පුථු වා අයං විසුංයෙව සඞ‍්ඛං ගතො, විසංසට‍්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත‍්තෙහි අරියෙහි ජනොතිපි පුථුජ්ජනො. තෙසු කල්‍යාණපුථුජ‍්ජනො ඉධාධිප‍්පෙතො ඉතරස‍්ස භාවනාය එව අභාවා.
හෙතෙම බොහෝ නානාප්‍රකාර ක්ලේශාදීන්ගේ ඉපදවීම් ආදී කරුණුවලින් පෘථග්ජන නමැ. දෙසූ පරිදි; බොහෝ කෙලෙස් උපදවත්නුයි පෘථග්ජනයි. පහ නොකළ බොහෝ සක්කාය දෘෂ්ටි ඇත්තේනුයි, පෘථග්ජනයි. බොහෝ ශාස්තෲවරුන්ගේ මුහුණු බලන්නේනුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ සියලු ගතිවලින් නැගී නොසිටියේනුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් අභිසංස්කාරයන් රැස් කෙරෙත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් දියපහරවලින් පාවී යෙත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් සන්තාපයන්ගෙන් තැවෙත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ නොයෙක් දාහයන්ගෙන් දැවෙත්නුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ පඤ්ච කාම ගුණයන්හි ඇලී, ගිජුවී, ගැලී, මූර්ච්ඡාවට පත්ව, එහි බැස, ඇලී, තදින් ඇලී, කරදරයට පත්වූවාහුය යන අර්ථයෙන් පෘථග්ජනයි. බොහෝ පඤ්ච නීවරණයන්ගෙන් ඇමිණුනාහු, වටකරන ලද්දාහු බාධාකරන ලද්දාහු වසන ලද්දාහු වැසුනාහු යටිකුරු කළාහුනුයි පෘථග්ජනයි. බොහෝ සංඛ්‍යාතික්‍රාන්ත, ආර්ය ධර්මයන්හි ඉවතට හරවාගත් මුහුණු සහිත වූයේ පහත් හැසිරීම්වලින් යුත් ජනයන්ට ඇතුළත් වූ හෙයින්ද පෘථග්ජනයි. බොහෝසෙයින් මේ තෙමේ වෙන්වූයේමයැයි යන සංඛ්‍යාවට ගියේය. සීල ශ්‍රැත ආදී ගුණයුත් ආර්ය ජනයාගෙන් වෙන්වූයේනුයි පෘථග්ජනයි. ඔවුනතර කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා මෙහි අදහස් කරන ලදී. අනෙකාට භාවනාවෙන්ම අභාවය දක්වයි.
සෙක‍්ඛස‍්සාති එත්‍ථ සත‍්ත සෙක‍්ඛා සොතාපත‍්තිමග‍්ගඵලසකදාගාමිමග‍්ගඵලඅනාගාමිමග‍්ගඵලඅරහත‍්තමග‍්ගට‍්ඨා. තෙ හි තිස්සො සික‍්ඛා සික‍්ඛන‍්තීති සෙක‍්ඛා. තෙසු සොතාපත‍්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලට‍්ඨා තයො ඉධාධිප‍්පෙතා මග‍්ගට‍්ඨානං සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය චිත‍්තාභිනීහාරාභාවා.
සෙඛස්ස මෙහි සප්ත ශෛක්‍ෂ්‍යයෝය. සෝවාන් මාර්ග, ඵල, සකෘදාගාමි මාර්ග ඵල, අනාගාමි මාර්ග, ඵල අර්හත් මාර්ගස්ථ වශයෙනි. ඔවුහු ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂා හික්මෙත්නුයි ශෛක්‍ෂ්‍යයි. ඔවුන් අතරෙහි සෝවාන්, සකෘදාගාමි, අනාගාමි ඵලයෙහි පිහිටි තිදෙන මෙහි අදහස් කරන ලදී. මාර්ගස්ථයින්ගේ සංස්කාරුපේක්‍ෂාව සඳහා සිත ඉදිරියට ගෙන ඒම නොමැති හෙයිනි.
වීතරාගස‍්සාති එත්‍ථ සමුච‍්ඡෙදවිගමෙන විගතො රාගො අස‍්සාති වීතරාගො. අරහතො එතං අධිවචනං. තීසුපි පදෙසු ජාතිග‍්ගහණෙන එකවචනං කතං.
වීතරාගස්ස යනු මෙහි මුළුමනින් නැසීම් ප්‍රහාණයෙන් පහවූ ඇල්ම ඇත්තේනුයි වීතරාග නමැ. රහතුන්ට එය විශේෂ නාමයකි. තෙපදයන්හිම ජාති ග්‍රහණයෙන් ඒකවචන කරන ලදී.
සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛං අභිනන්‍දතීති තස‍්මිං උපෙක‍්ඛාවිහාරෙ ඵාසුවිහාරසඤ‍්ඤං පටිලභිත්‍වා ඵාසුවිහාරනිකන‍්තියා සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාභිමුඛො හුත්‍වා නන්‍දති, සප‍්පීතිකං තණ‍්හං උප‍්පාදෙතීති අත්‍ථො. විපස‍්සතීති සොතාපත‍්තිමග‍්ගපටිලාභත්‍ථං අනිච‍්චාදිවසෙන විවිධා පස‍්සති, සෙක්ඛො උපරිමග‍්ගත්‍ථං, වීතරාගො දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරත්‍ථං විපස්සති. පටිසඞ‍්ඛායාති අනිච‍්චාදිවසෙනෙව උපපරික‍්ඛිත්‍වා. යස‍්මා පන සොතාපන‍්නාදයො අරියා සකං සකං ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජමානා උදයබ‍්බයඤාණාදීහි නවහි විපස‍්සනාඤාණෙහි අවිපස‍්සිත්‍වා සමාපජ‍්ජිතුං න සක‍්කොන‍්ති, තස‍්මා පටිසඞ‍්ඛාය වා ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජතීති වුත‍්තං.
සංඛාරුපෙක්ඛං අභිනන්‍දති යනු ඒ උපේක්‍ෂා විහරණයෙහි පහසු විහරණ සංඥාව ලැබ, පහසු විහරණ ඇල්මෙහි සංස්කාර උපේක්‍ෂා අභිමුඛව සතුටුවෙහි. ප්‍රීති සහිත තෘෂ්ණාව උපදවයි යන අර්ථයි. විපස්සති යනු සෝවාන් මාර්ග ප්‍රතිලාභය සඳහා අනිත්‍යාදී වශයෙන් විවිධාකාරයෙන් බලයි. ශෛක්‍ෂ්‍යයා මතු මාර්ග සඳහා වීතරාගී වූයේ ඉහාත්ම සුව විහරණය සඳහා විදර්ශනා කරයි. පටිසංඛාය යනු අනිත්‍යාදී වශයෙන්ම මනාව පරීක්‍ෂාකොට, සෝවාන් ආදී ආර්යයෝ තම තමන්ගේ ඵල සමවතට සමවදින්නාහු, උදයව්‍යය ඤාණාදී නව විදර්ශනා ඤාණයන්ගෙන් විදර්ශනාකොට සමවදින්ට නොහැකි වෙති. එහෙයින් අනිත්‍යාදී වශයෙන්ම මනාව පරීක්‍ෂාකොට ඵල සමවතට සමවදීයයි කියන ලදී.
ඵලසමාපත‍්තියා පවත‍්තිදස‍්සනත්‍ථං පන තෙසං ඉදං පඤ‍්හකම‍්මං – කා ඵලසමාපත‍්ති? කෙ තං සමාපජ‍්ජන‍්ති? කෙ න සමාපජ‍්ජන‍්ති? කස‍්මා සමාපජ‍්ජන‍්ති? කථඤ‍්චස‍්සා සමාපජ‍්ජනං හොති? කථං ඨානං? කථං වුට‍්ඨානං? කිං ඵලස‍්ස අනන‍්තරං? කස‍්ස ච ඵලං අනන‍්තරන‍්ති?
ඵල සමවතෙහි පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා ඒවා පිළිබඳ ප්‍රශ්න කර්මයයි. ඵල සමවත කවරක් වන්නේද? කවරහු එයට සමවදිත්ද? කවරහු සමනොවදිත්ද? කවර හෙයින් සමවදිත්ද? කෙසේ එම සමවැදීම වන්නේ වේද? සිටීම කෙසේද? නැගිටීම කෙසේ වේද? ඵලයට අනතුරු කිමෙක්ද? ඵලයට අනතුරු කවර දැයක්ද?
තත්‍ථ කා ඵලසමාපත‍්තීති? යා අරියඵලස‍්ස නිරොධෙ අප‍්පනා.
එහි ඵල සමවත කවරක් වන්නේද? ආර්ය ඵල නිරෝධයෙහි වන ධ්‍යානයයි.
කෙ තං සමාපජ‍්ජන‍්ති? කෙ න සමාපජ‍්ජන‍්තීති? සබ‍්බෙපි පුථුජ්ජනා න සමාපජ‍්ජන‍්ති. කස‍්මා? අනධිගතත‍්තා. අරියා පන සබ‍්බෙපි සමාපජ‍්ජන‍්ති. කස‍්මා? අධිගතත‍්තා. උපරිමා පන හෙට‍්ඨිමං න සමාපජ‍්ජන‍්ති පුග‍්ගලන‍්තරභාවූපගමනෙන පටිප‍්පස‍්සද‍්ධත‍්තා, හෙට‍්ඨිමා ච උපරිමං අනධිගතත‍්තා. අත‍්තනො අත‍්තනොයෙව පන ඵලං සබ‍්බෙපි සමාපජ‍්ජන‍්තීති ඉදමෙත්‍ථ සන‍්නිට‍්ඨානං.
කවරහු එයට සමවදිත්ද? කවරහු සම නොවදිත්ද? සියලු පෘථග්ජනයෝ සම නොවදිති. කුමක් හෙයින්ද යත්? අවබෝධ නොකල හෙයිනි. සියලුම ආර්යයෝ සමවදිති. කුමක් හෙයින්ද? අවබෝධ කළ හෙයිනි. උපරිමයෙහි සිටියහු යට සමවත්හි සමනොවදිති. පුද්ගලාන්තර භාවෝපගමනයෙන් සන්සිඳුණු හෙයිනි. යට සමවත්හි අය මතු සමවත්හි සම නොවදිති. අවබෝධ නොකළ හෙයිනි. තම තමාගේම ඵලයෙහි සමවදිති. මේ මෙහි නිශ්චයයි.
කෙචි පන “සොතාපන‍්නසකදාගාමිනොපි න සමාපජ‍්ජන‍්ති, උපරිමා ද‍්වෙයෙව සමාපජ‍්ජන‍්තී”ති වදන‍්ති. ඉදඤ‍්ච නෙසං කාරණං – එතෙ හි සමාධිස‍්මිං පරිපූරකාරිනොති. තං පුථුජ‍්ජනස‍්සාපි අත‍්තනා පටිලද‍්ධං ලොකියසමාධිං සමාපජ‍්ජනතො අකාරණමෙව. කිඤ‍්චෙත්‍ථ කාරණාකාරණචින‍්තාය. නනු ඉධෙව පාළියං “කතමෙ දස සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා විපස‍්සනාවසෙන උප‍්පජ‍්ජන‍්ති, කතමෙ දස ගොත්‍රභුධම‍්මා විපස‍්සනාවසෙන උප‍්පජ‍්ජන‍්තී”ති (පටි· ම· 1.60) ඉමෙසං පඤ‍්හානං විස‍්සජ‍්ජනෙ “සොතාපත‍්තිඵලසමාපත‍්තත්‍ථාය සකදාගාමිඵලසමාපත‍්තත්‍ථායා”ති (පටි· ම· 1.60) විසුං විසුං වුත්තා. තස‍්මා සබ‍්බෙපි අරියා අත‍්තනො අත‍්තනො ඵලං සමාපජ‍්ජන‍්තීති නිට‍්ඨමෙත්‍ථ ගන‍්තබ‍්බං.
සමහරු සෝවාන් සකෘදාගාමීහු සම නොවදිති. මතු ද්වයෙහිම සමවදිතියි කියති. මේ එයට හේතුයි. ඔවුහු සමාධියෙහි පරිපූර්ණත්වයට පත්වූවෝ වෙති. එය පෘථග්ජනයාටද, තමා ලත් ලෞකික සමාධියෙහි සමවැදීමෙහි දොසක් නැත. මෙහි හේතු අහේතු සිතීමෙහි ඵලය කිමෙක්ද? මෙහිම පෙළෙහි නොවේද? කවර දස සංස්කාරෝපේක්‍ෂාවන් විදර්ශනා වශයෙන් උපදිත්ද? කවර දස ගෝත්‍රභූධර්ම විදර්ශනා වශයෙන් උපදිත්ද? මේ ප්‍රශ්නයන්ගේ විසඳුමෙහි සෝවාන් ඵලසමාපත්තිය සඳහා සකෘදාගාමි ඵල සමාපත්තිය සඳහා යයි වෙන් වෙන්ව කියන ලද්දේ නොවේද? එහෙයින් සියලුම ආර්යයෝ තම තමාගේ ඵලයට සමවදිතියි මෙහි නිෂ්ඨාවට යායුතුය.
කස‍්මා සමාපජ‍්ජන‍්තීති? දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරත්‍ථං. යථා හි රාජානො රජ‍්ජසුඛං, දෙවතා දිබ‍්බසුඛමනුභවන‍්ති, එවං අරියා “ලොකුත‍්තරසුඛං අනුභවිස‍්සාමා”ති අද‍්ධානපරිච‍්ඡෙදං කත්‍වා ඉච‍්ඡිතිච‍්ඡිතක‍්ඛණෙ ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජන‍්ති.
කවර හෙයින් සමවදිත්ද? ඉහාත්ම සුඛ විහරණය සඳහායි. යම්සේ රජවරු රජසුවය, දේවතාවෝ දිව්‍ය සුවය අනුභව කෙරෙත්ද, මෙසේ ආර්යයෝ ලොවුතුරු සුවය අනුභව කරන්නෙමුයි, කාල පරිච්ඡේදයක් කොට කැමති, කැමති කෙණෙහි ඵලසමවතට සමවදිති.
කථඤ‍්චස‍්සා සමාපජ‍්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට‍්ඨානන‍්ති? ද‍්වීහි තාව ආකාරෙහි අස‍්සා සමාපජ‍්ජනං හොති නිබ‍්බානතො අඤ‍්ඤස‍්ස ආරම‍්මණස‍්ස අමනසිකාරා, නිබ‍්බානස‍්ස ච මනසිකාරා. යථාහ – “ද්වෙ ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත‍්තාය චෙතොවිමුත‍්තියා සමාපත‍්තියා සබ‍්බනිමිත‍්තානඤ‍්ච අමනසිකාරො, අනිමිත‍්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරො”ති (ම· නි· 1.458). අයං පනෙත්‍ථ සමාපජ‍්ජනක‍්කමො – ඵලසමාපත‍්තත්‍ථිකෙන හි අරියසාවකෙන රහොගතෙන පටිසල‍්ලීනෙන උදයබ‍්බයාදිවසෙන සඞ‍්ඛාරා විපස‍්සිතබ‍්බා. තස‍්ස පවත‍්තානුපුබ‍්බවිපස‍්සනස‍්ස සඞ‍්ඛාරාරම‍්මණගොත්‍රභුඤාණානන‍්තරං ඵලසමාපත‍්තිවසෙන නිරොධෙ චිත්තං අප‍්පෙති. ඵලසමාපත‍්තිනින‍්නතාය චෙත්‍ථ සෙක‍්ඛස‍්සාපි ඵලමෙව උප‍්පජ‍්ජති, න මග‍්ගො. යෙ පන වදන‍්ති “සොතාපන‍්නො ‘ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජිස‍්සාමී’ති විපස‍්සනං පට‍්ඨපෙත්‍වා සකදාගාමී හොති, සකදාගාමී ච අනාගාමී”ති. තෙ වත‍්තබ‍්බා “එවං සති අනාගාමී අරහා භවිස‍්සති, අරහා පච‍්චෙකබුද‍්ධො, පච‍්චෙකබුද‍්ධො ච බුද‍්ධො”ති.
කෙසේ මෙයට සමවැදීම වන්නේ වේද? සිටීම කෙසේද? නැගිටීම කෙසේද? දෙයාකාරයකින් මෙයට සමවැදීම වන්නේය. නිර්වාණයෙන් අන්‍ය වූ අරමුණු මෙනෙහි නොකිරීමෙන්ද, නිර්වාණයෙහි මෙනෙහි කිරීමෙන්ද යන දෙයාකාරයෙනි. දෙසූ පරිදි ඇවැත්නි, නිමිති රහිත චිත්ත විමුක්තියට සමවැදීම සඳහා කරුණු දෙකක් හේතුවේ. සියලු නිමිතීන්ගේ මෙනෙහි නොකිරීමෙන්ද, නිමිති රහිත ධාතුවගේ මෙනෙහි කිරීමෙන්ද වේ. මෙය වනාහි මෙහි සමවදින ක්‍රමයයි. ඵලසමවත් කැමති ආර්ය ශ්‍රාවකයා විසින්, රහසිගතව, හුදෙකලා වී උදයව්‍යය ආදී වශයෙන් සංස්කාර විදර්ශනා කටයුතුය. පැවැත්ම අනුපිළිවෙළින් විදර්ශනා කරන ඔහුට, සංස්කාර අරමුණුකොට ගෝත්‍රභූ ඤාණයට අනතුරුව සමඵලවත් වශයෙන් නිරෝධයෙහි සිත පමුණුවයි. මෙහි ඵලසමවත් නිම්නතාවයෙන් ශෛක්‍ෂයාටද ඵලයම උපදියි. මාර්ගය නොවේ. යම් කෙනෙක් කියති. සෝවාන් වූයේ ඵල සමවතට සමවදින්නෙමියි විදර්ශනා පිහිටුවා සකෘදාගාමි වෙති. සකෘදාගාමි වූයේද අනාගාමි වේ. ඔවුන්ට කිවයුතුය. මෙසේ ඇති කල්හි අනාගාමි වූයේ අර්හත් වන්නේය. රහත්වූයේ පසේ බුදුවන්නේය. පසේබුදුවූයේම බුද්ධ වන්නේය කියා,
තස‍්මා න කිඤ‍්චි එතං, පාළිවසෙනෙව ච පටික‍්ඛිත‍්තන‍්තිපි න ගහෙතබ‍්බං. ඉදමෙව පන ගහෙතබ‍්බං. සෙක‍්ඛස‍්සාපි ඵලමෙව උප‍්පජ‍්ජති, න මග‍්ගො. ඵලඤ‍්චස‍්ස සචෙ අනෙන පඨමජ‍්ඣානිකො මග‍්ගො අධිගතො හොති, පඨමජ‍්ඣානිකමෙව උප‍්පජ‍්ජති, සචෙ දුතියාදීසු අඤ‍්ඤතරජ‍්ඣානිකො, දුතියාදීසු අඤ‍්ඤතරජ‍්ඣානිකමෙවාති එවං තාවස‍්සා සමාපජ‍්ජනං හොති.
එහෙයින් ඒ සියල්ල පෙළ වශයෙන්ම කිසිවක් ප්‍රතික්‍ෂෙප නොකරන ලද්දේ යයි නොගත යුතුය. මෙයම ගතයුතුය. ශෛක්‍ෂයාටද ඵලයම උපදී. මාර්ගය නොවේ. ඉදින් ප්‍රථමධ්‍යානිකයා මෙයින් මාර්ගය අවබෝධ කරන ලද්දේ වේද, ඵලය ප්‍රථම ධ්‍යානිකවම ඉපදීම වන්නේය. ඉදින් ද්විතීයාදී එක්තරා ධ්‍යානිකයෙක් ද්විතීයාදී එක්තරා ධ්‍යානිකයෙක්ම වන්නේය. මෙසේ ධ්‍යානයගේ සමවැදීම වන්නේය.
“තයො ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත‍්තාය චෙතොවිමුත‍්තියා ඨිතියා සබ‍්බනිමිත‍්තානඤ‍්ච අමනසිකාරො, අනිමිත‍්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරො, පුබ‍්බෙ ච අභිසඞ‍්ඛාරො”ති (ම· නි· 1.458) වචනතො පනස‍්සා තීහාකාරෙහි ඨානං හොති. තත්‍ථ පුබ‍්බෙ ච අභිසඞ‍්ඛාරොති සමාපත‍්තිතො පුබ‍්බෙ කාලපරිච‍්ඡෙදො. “අසුකස‍්මිං නාම කාලෙ වුට‍්ඨහිස‍්සාමී”ති පරිච‍්ඡින‍්නත‍්තා හිස‍්සා යාව සො කාලො නාගච‍්ඡති, තාව ඨානං හොති. එවමස‍්ස ඨානං හොති.
ඇවැත්නි, නිමිති රහිත චිත්ත විමුක්තියෙහි ස්ථිතිය සඳහා ප්‍රත්‍යය ත්‍රයයකි. සියලු නිමිතීන්හි මෙනෙහි නොකිරීමද, නිමිති රහිත ධාතුවෙහි මෙනෙහි කිරීමද, පූර්වයෙහි රැස් කිරීමද, යන වචනයෙන් ධ්‍යානයාගේ ත්‍රයාකාරයකින් සිටීම වන්නේය. එහි පුබ්බෙච අභිසංඛාරො යනු සමවතින් පූර්වකාල පරිච්ඡේදයයි, අසවල් නම් කාලයෙහි නැගිටින්නෙමි. පිරිසිඳ හෙයින් යම්තාක් එම ධ්‍යානයාගේ කාලය නොපැමිණේද? එතෙක් සිටීම වන්නේය. මෙසේ එහි සිටීම වේ.
“ද්වෙ ඛො, ආවුසො, පච්චයා අනිමිත‍්තාය චෙතොවිමුත‍්තියා වුට‍්ඨානාය සබ‍්බනිමිත‍්තානඤ‍්ච මනසිකාරො, අනිමිත‍්තාය ච ධාතුයා අමනසිකාරො”ති (ම· නි· 1.458) වචනතො පනස‍්සා ද‍්වීහාකාරෙහි වුට‍්ඨානං හොති. තත්‍ථ සබ‍්බනිමිත‍්තානන‍්ති රූපනිමිත‍්තවෙදනාසඤ‍්ඤාසඞ‍්ඛාරවිඤ‍්ඤාණනිමිත‍්තානං. කාමඤ‍්ච න සබ‍්බානෙවෙතානි එකතො මනසි කරොති, සබ‍්බසඞ‍්ගාහිකවසෙන පනෙතං වුත‍්තං. තස‍්මා යං භවඞ‍්ගස‍්ස ආරම‍්මණං හොති, තං මනසිකරොතො ඵලසමාපත‍්තිතො වුට‍්ඨානං හොතීති එවමස‍්සා වුට‍්ඨානං වෙදිතබ‍්බං.
ඇවැත්නි, නිමිති රහිත චිත්ත විමුක්තියෙන් නැගිටීම සඳහා කරුණු දෙකක් හේතු වේ. සියලු නිමිතීන්ගේ මෙනෙහි කිරීමද, නිමිති රහිත ධාතුවගේ මෙනෙහි නොකිරීම යයි යන වචනයෙන් එම ධ්‍යානයාගේ දෙයාකාරයකින් නැගිටීම වන්නේය. එහි සබ්බනිමිත්තානං යනු රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන නිමිතීන්ගේ, ඒකාන්තයෙන් මේ සියල්ල එකට මෙනෙහි නොකරයි. සියල්ල එකට එකතුකිරීම් වශයෙන් එය කියන ලදී. යමක් භවංගයට අරමුණු වේද, එය මෙනෙහි කරන්නේ ඵල සමාපත්තියෙන් නැගිටීම වේයයි මෙසේ එම ධ්‍යානයාගේ නැගිටීම දතයුතුය.
කිං ඵලස‍්ස අනන‍්තරං, කස‍්ස ච ඵලං අනන‍්තරන‍්ති? ඵලස‍්ස තාව ඵලමෙව වා අනන‍්තරං හොති භවඞ‍්ගං වා. ඵලං පන අත්‍ථි මග‍්ගානන‍්තරං, අත්‍ථි ඵලානන‍්තරං, අත්‍ථි ගොත්‍රභුඅනන‍්තරං, අත්‍ථි නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනානන‍්තරන‍්ති. තත්‍ථ මග‍්ගවීථියං මග‍්ගානන‍්තරං, පුරිමස‍්ස පුරිමස‍්ස පච‍්ඡිමං පච‍්ඡිමං ඵලානන‍්තරං, ඵලසමාපත‍්තීසු පුරිමං පුරිමං ගොත්‍රභුඅනන‍්තරං. ගොත්‍රභූති චෙත්‍ථ අනුලොමං වෙදිතබ‍්බං. වුත‍්තඤ‍්හෙතං පට‍්ඨානෙ “අරහතො අනුලොමං ඵලසමාපත‍්තියා අනන‍්තරපච‍්චයෙන පච්චයො. සෙක‍්ඛානං අනුලොමං ඵලසමාපත‍්තියා අනන‍්තරපච‍්චයෙන පච්චයො”ති (පට‍්ඨා· 1.1.417). යෙන ඵලෙන නිරොධා වුට‍්ඨානං හොති, තං නෙවසඤ‍්ඤානාසඤ‍්ඤායතනානන‍්තරන‍්ති. තත්‍ථ ඨපෙත්‍වා මග‍්ගවීථියං උප‍්පන‍්නඵලං අවසෙසං සබ‍්බං ඵලසමාපත‍්තිවසෙන පවත‍්තං නාම. එවමෙතං මග‍්ගවීථියං වා ඵලසමාපත‍්තියං වා උප‍්පජ‍්ජනවසෙන –
ඵලයට අනතුරු කිමෙක්ද? කවර ඵලයක් අනතුරුවද? ඵලයට ඵලයම අනතුරුව වේ. භවංගය හෝ වේ. ඵලය මාර්ගයට අනතුරුව තිබේ. ඵලයට අනතුරුවද තිබේ. ගොත්‍රභූ අනතුරුවද තිබේ. නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය අනතුරුව තිබේ. එහි මාර්ග වීථිය මාර්ගානන්තරය. ප්‍රථම ප්‍රථම ඵලයන්ට පසු පසු ඵල අනන්තරය ඵල සමාපත්තීන්හි ප්‍රථම, ප්‍රථම ගෝත්‍රභූ අනන්තරය. ගෝත්‍රභූ යනු මෙහි අනුලෝමය දතයුතුය. පට්ඨානයෙහි කියන ලදි. රහතුන් වහන්සේට අනුලෝමය ඵල සමාපත්තියෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. ශෛක්‍ෂයන්ට අනුලෝම ඵල සමාපත්තියෙහි අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ. යම් ඵලයකින් නිරෝධයෙන් නැගිටීම වේද? එය නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට අනන්තරවය. එහි මාර්ග වීථියෙහි උපන් ඵලය හැර සෙසු සියල්ල ඵල සමාපත්ති වශයෙන් පවත්නේ නමැ. මෙසේ එය මාර්ග වීථියෙහි හෝ ඵල සමාපත්තියෙහි ඉපදීම වශයෙන්.
“පටිප‍්පස‍්සද‍්ධදරථං, අමතාරම්මණං සුභං; වන්තලොකාමිසං සන්තං, සාමඤ‍්ඤඵලමුත‍්තම”න්ති.
පටිප්පස්සද්ධ දරථං - අමතාරම්මණං සුභං, වන්තලොකාමිසං සන්තං - සාමඤ්ඤඵල මුත්තම’න්ති
සන්සිඳිණු දාහ ඇත්තේ, සුභ අමෘතාරම්මණයෙන් යුක්ත වූයේ, වැමෑරූ ලෞකික පස්කම් සැප ඇත්තේ ශාන්ත සෝවාන් ඵලාදිය උතුම්ය.
අයමෙත්‍ථ ඵලසමාපත‍්තිකථා.
මේ මෙහි ඵල සමාපත්ති කථාවයි.
තදජ‍්ඣුපෙක‍්ඛිත්‍වාති තං සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛං අඤ‍්ඤෙන තාදිසෙනෙව විපස‍්සනාඤාණෙන අජ‍්ඣුපෙක‍්ඛිත්‍වා. සුඤ‍්ඤතවිහාරෙන වාතිආදීසු ඵලසමාපත‍්තිං විනා විපස‍්සනාවිහාරෙනෙව විහරිතුකාමස‍්ස අරහතො අත‍්තාභිනිවෙසං භයතො දිස‍්වා සුඤ‍්ඤතාධිමුත‍්තස‍්ස සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය වයං පස‍්සන‍්තස‍්ස විපස‍්සනත‍්තයවිහාරො සුඤ‍්ඤතවිහාරො නාම, සඞ‍්ඛාරනිමිත‍්තං භයතො දිස‍්වා අනිමිත‍්තාධිමුත‍්තස‍්ස සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය වයං පස‍්සන‍්තස‍්ස විපස‍්සනත‍්තයවිහාරො අනිමිත‍්තවිහාරො නාම, තණ‍්හාපණිධිං භයතො දිස‍්වා අප‍්පණිහිතාධිමුත‍්තස‍්ස සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය වයං පස‍්සන‍්තස‍්ස විපස‍්සනත‍්තයවිහාරො අප‍්පණිහිතවිහාරො නාම. තථා හි පරතො වුත‍්තං –
තදජ්ඣුපෙක්ඛිත්‍වා යනු ඒ සංස්කාරුපේක්‍ෂාව අනෙක් එවැනිම විදර්ශනා ඤාණයකින් වෙසෙසින් උපේක්‍ෂාකොට, සුඤ්ඤත විහාරෙනවා යන ආදීන්හි ඵලසමවත හැර විදර්ශනා විහාරයෙන්ම වසනු කැමති රහතුන් වහන්සේට, ආත්මය වශයෙන් තදින් ගැනීම භය වශයෙන් දැක ශුන්‍යතාවයෙහි ඇලුණු සිතැත්තේ, සංස්කාරුපේක්‍ෂාවගේ ව්‍යය දක්නේ විදර්ශනාත්‍රය අනුව වාසය කරනුයේ ශුන්‍යතා විහාර නමැ. සංස්කාර නිමිත්ත භය වශයෙන් දැක අනිමිත්තයෙහි අධිකව ඇලුණු සිතැත්තේ, සංස්කාරුපේක්‍ෂාවගේ ව්‍යය දක්නේ විදර්ශනාත්‍රය අනුව වාසය කරන්නේ අප්‍රණිහිත විහාර නමැ. එසේම අන්‍යයන් විසින්ද කියන ලදී –
“අභිනිවෙසං භයතො සම‍්පස‍්සමානො සුඤ‍්ඤතෙ අධිමුත‍්තත‍්තා ඵුස‍්ස ඵුස‍්ස වයං පස‍්සති, සුඤ‍්ඤතො විහාරො. නිමිත‍්තං භයතො සම‍්පස‍්සමානො අනිමිත‍්තෙ අධිමුත‍්තත‍්තා ඵුස‍්ස ඵුස‍්ස වයං පස‍්සති, අනිමිත‍්තො විහාරො. පණිධිං භයතො සම‍්පස‍්සමානො අප‍්පණිහිතෙ අධිමුත‍්තත‍්තා ඵුස‍්ස ඵුස‍්ස වයං පස‍්සති, අප‍්පණිහිතො විහාරො”ති (පටි· ම· 1.78).
තදින් ඇලීම භය වශයෙන් බලනුයේ ශුන්‍යතාවෙහි ඇලුණු සිතැත්තේ එහි ස්පර්ශ කරමින් ව්‍යය දකී. එය ශුන්‍යතා විහාර නමැ. නිමිත්ත භය වශයෙන් බලනුයේ අනිමිත්තයෙහි ඇලුණු සිතැත්තේ, ස්පර්ශ කරමින් ව්‍යය දකී. එය අනිමිත්ත විහාර නමැ. ප්‍රණිධිය භය වශයෙන් බලනුයේ අප්‍රණිහිතයෙහි තදින් ඇලුණේ ස්පර්ශ කරමින් ව්‍යය දකියි. එය අප්‍රණිහිත විහාර නමැ.
ඡළඞ‍්ගුපෙක‍්ඛාසබ‍්භාවෙන ච පටිකූලෙ අප‍්පටිකූලසඤ‍්ඤාදිවිහාරසබ‍්භාවෙන ච අරහතොයෙව සබ‍්බාකාරෙන චිත්තං වසෙ වත‍්තති, තතො අයං විපස‍්සනාවිහාරො අරහතොයෙව ඉජ‍්ඣතීති වුත‍්තං හොති. වීතරාගො සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛං විපස්සති වාති එත්‍ථ පන තිධා ච භයං, තිධා ච අධිමුත‍්තිං අනාපජ‍්ජිත්‍වා කෙවලං විපස‍්සනාති වෙදිතබ‍්බා. එවඤ‍්හි සති පුබ‍්බාපරවිසෙසො හොති.
ෂඩංගුපේක්‍ෂාව හටගැනීමෙන් පිළිකුල් දෑහි පිළිකුල් නොවන සංඥාදී විහරණ හටගැනීම වන හෙයින්ද, රහතුන්වහන්සේටම හැම අතින් සිත සිය වසයෙහි පවතියි. එහෙයින් මේ විදර්ශනා විහරණය රහතුන් වහන්සේටම සිද්ධ වේයයි යූ.සේයි. වීතරාගො සංඛාරුපෙක්ඛං විපස්සති යන මෙහි තෙවැදෑරුම්ය. එය තෙවැදෑරුම් වූයේ තදින් අල්වා ගැනීම්වලට නොපැමිණ තනි විදර්ශනාව යැයි දතයුත්තාහ. මෙසේ ඇතිකල්හි පූර්වාපර විශේෂ වේ.
ඉදානි ද‍්වින‍්නං තිණ්ණං පුග‍්ගලානං වසෙන සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය එකත‍්තනානත‍්තභෙදං දස‍්සෙතුකාමො කථං පුථුජ්ජනස්ස ච සෙක්ඛස්ස චාතිආදිමාහ. තත්‍ථ චිත්තස්ස අභිනීහාරො එකත්තං හොතීති එකො හොති, සකත්‍ථෙ භාවවචනන‍්ති වෙදිතබ‍්බං. යථා ඉදප‍්පච‍්චයා එව ඉදප‍්පච‍්චයතාති වුත‍්තං, තථා එකොව එකත්තං. අභිනීහාරොති සාමිඅත්‍ථෙ පච‍්චත‍්තවචනං වා, අභිනීහාරස‍්සාති අත්‍ථො. “සො දෙසො සම්මජ්ජිත්වා”තිආදීසු (මහාව· 168) විය විභත‍්තිවිපල‍්ලාසො කතොති වෙදිතබ‍්බො. චිත්තං කිලිස‍්සතීති විපස‍්සනානිකන‍්තිසඞ‍්ඛාතෙන ලොභකිලෙසෙන චිත්තං කිලිස්සති, තාපීයති බාධීයතීති අත්‍ථො. භාවනාය පරිපන්‍ථො හොතීති පටිලද‍්ධාය විපස‍්සනාභාවනාය උපඝාතො හොති. පටිවෙධස්ස අන‍්තරායො හොතීති විපස‍්සනාභාවනාය පටිලභිතබ‍්බස‍්ස සච‍්චප‍්පටිවෙධස‍්ස පටිලාභන‍්තරායො හොති. ආයතිං පටිසන්‍ධියා පච්චයො හොතීති සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාසම‍්පයුත‍්තකම‍්මස‍්ස බලවත‍්තා තෙනෙව සුගතිපටිසන්‍ධියා දීයමානාය අතිනන්‍දනසඞ‍්ඛාතො ලොභකිලෙසො අනාගතෙ කාමාවචරසුගතිපටිසන්‍ධියා පච්චයො හොති . යස‍්මා කිලෙසසහායං කම‍්මං විපාකං ජනෙති, තස‍්මා කම‍්මං ජනකපච‍්චයො හොති, කිලෙසො උපත්‍ථම‍්භකපච‍්චයො. සෙක්ඛස්ස පන උත‍්තරිපටිවෙධස‍්සාති සකදාගාමිමග‍්ගාදිවසෙන සච‍්චප‍්පටිවෙධස‍්ස. ආයතිං පටිසන්‍ධියා පච්චයො හොතීති සෙක‍්ඛෙසු සොතාපන‍්නසකදාගාමීනං අනධිගතජ‍්ඣානානං සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාකම‍්මෙන දීයමානාය කාමාවචරසුගතිපටිසන්‍ධියා අභිනන්‍දනකිලෙසො පච්චයො හොති, ඣානලාභීනං පන අනාගාමිස‍්ස ච බ්‍රහ‍්මලොකෙයෙව පටිසන්‍ධානතො පච්චයො න හොති, අනුලොමගොත්‍රභූහි ච දීයමානාය පටිසන්‍ධියා අයමෙව කිලෙසො පච්චයො හොතීති වෙදිතබ‍්බො.
දැන් දෙතුන් පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන්, සංස්කාරුපේක්‍ෂාවගේ ඒකත්‍ව, නානත්‍ව භේදය දක්වනු කැමැත්තේ, ‘කථං පුථුජ්ජනස්සච සෙක්ඛස්සච’ යනාදිය වදාළහ. එහි චිත්තස්ස අභිනීහාරො එකත්තං හොති යනු තනි වේ. ස්වාර්ථයෙහි භාව වචනයි දතයුතුයි. යම්සේ ඉදප්පච්චයම - ඉදප්පච්චයත්තයි කියන ලදද, එසේම තනිවූයේම ඒකත්‍වයයි. අභිනීහාරො යනු ෂෂ්ඨි අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියි. අභිනීහාරයාගේ යන අර්ථයි. සො දෙසො සම්මජ්ජිත්වා ආදීන්හි මෙන් විභක්ති විපර්යාසය කරන ලදැයි දතයුතුයි. චිත්තං කිලිස්සති යනු විදර්ශනා ඇලීම් සංඛ්‍යාත ලෝභ ක්ලේශයෙන් සිත කිලිටි වේ. තැවේ. පෙළයි යන අර්ථයි. භාවනාය පරිපන්‍ථො හොති යනු ලද විදර්ශනා භාවනාවගේ නැසීම වේ. පටිවෙධස්ස අන්තරායොහොති යනු විදර්ශනා භාවනාවෙන් ලැබිය යුතු සත්‍ය ප්‍රතිවේධයාගේ ප්‍රතිලාභයට අනතුරක් වේ. ආයතිං පටිසන්‍ධියා පච්චයො හොති යනු සංස්කාරුපේක්‍ෂා සම්ප්‍රයුක්ත කර්මයාගේ බලවත් බැවින් එයින් සුගති ප්‍රතිසන්ධිය දෙනු ලබන කල්හි, සතුටුවීම් සංඛ්‍යාත, ලෝභ කෙලෙස් අනාගත කාමාවචර සුගති ප්‍රතිසන්ධියට ප්‍රත්‍යය වේ. යම්හෙයකින් කෙලෙස් ආධාරයෙන් කර්මය, විපාක උපදවයිද, එහෙයින් කර්මය ජනක (හටගන්වන) ප්‍රත්‍යය වේ. කෙලෙස් ආධාරක ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. ශෛක්‍ෂයාට වනාහි, උත්තරි පටිවෙධස්ස යනු සකෘදාගාමි මාර්ගාදි වශයෙන් ප්‍රත්‍යය ප්‍රතිවේධයාගේ, ආයතිං පටිසන්‍ධියා පච්චයො හොති යනු ශෛක්‍ෂයන් අතර, සෝවාන්, සකෘදාගාමීන්ට හා අවබෝධ නොකළ ධ්‍යාන ඇතියවුන්ට, සංස්කාරුපේක්‍ෂා කර්මයෙන් දෙනු ලබන, කාමාවචර සුගති ප්‍රතිසන්ධියෙහි සතුටුවන ප්‍රමාණ, කෙලෙස් ප්‍රත්‍යය වේ. ධ්‍යානලාභීන් අතර, අනාගාමිහුට බ්‍රහ්මලෝකයෙහිම ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වේ අනුලෝම, ගෝත්‍රභූ වලින් ප්‍රතිසන්ධිය දෙනු ලබන කල්හි මෙම කෙලෙස්ම ප්‍රත්‍යය වේයයි දතයුතුය.
අනිච‍්චතොති හුත්‍වා අභාවට‍්ඨෙන අනිච‍්චන‍්තිකතාය ආදිඅන‍්තවන‍්තතාය ච අනිච්චතො. දුක‍්ඛතොති අභිණ‍්හං පටිපීළනට‍්ඨෙන උප‍්පාදවයපටිපීළනතාය දුක‍්ඛවත්‍ථුතාය ච දුක්ඛතො. අනත‍්තතොති අවසවත‍්තනට‍්ඨෙන පච‍්චයායත‍්තවුත‍්තිතාය සාමිනිවාසීකාරකවෙදකාභාවෙන ච අනත්තතො. අනුපස‍්සනට‍්ඨෙනාති අනු අනු අනිච‍්චාදිතො පස‍්සනට‍්ඨෙන. අභිනීහාරො නානත්තං හොතීති අභිනීහාරො නානා හොතීති වා අභිනීහාරස‍්ස නානාභාවො හොතීති වා වෙදිතබ‍්බං.
අනිච්චතො යනු තිබී නැතිවන අර්ථයෙන්, නිත්‍ය නොවන හෙයින්ද, ආදී අන්තවත් භාවයෙන්ද, අනිත්‍ය වශයෙන්, දුක්ඛතො යනු නිතර පෙළන අර්ථයෙන් ඉපැත්ම, විනාශය දෙකින් පෙළන හෙයින්ද, දුකට හේතුවන බැවින්ද, දුක් වශයෙන්, අනත්තතො යනු සිය වසඟයෙහි නොපවත්නා හෙයින්ද, ප්‍රත්‍යයන්ට අයිති ස්වභාව හෙයින්ද, ස්වාමි, නිවාසි, කාරක, වේදක අභාවයෙන් අනාත්ම වශයෙන්, අනුපස්සනට්ඨෙන යනු නැවත නැවත අනිත්‍යාදී වශයෙන් බලන අර්ථයෙන්, අභිනීහාරො නානත්තං හොති යනු ඉදිරියට එළැවීම නොයෙක් ආකාර වේ. ඉදිරියට එළැවීමෙහි වෙනස් භාවය යයි දතයුතුයි.
කුසලාති ආරොග්‍යට‍්ඨෙන අනවජ‍්ජට‍්ඨෙන කොසල‍්ලසම‍්භූතට‍්ඨෙන ච. අබ්‍යාකතාති කුසලාකුසලභාවෙන න බ්‍යාකතා. කිඤ්චිකාලෙ සුවිදිතාති විපස‍්සනාකාලෙ සුට‍්ඨු විදිතා. කිඤ්චිකාලෙ න සුවිදිතාති අභිනන්‍දනකාලෙ න සුට‍්ඨු විදිතා. අච්චන්තං සුවිදිතාති අභිනන්‍දනාය පහීනත‍්තා එකන‍්තෙන සුවිදිතා. විදිතට්ඨෙන ච අවිදිතට‍්ඨෙන චාති එත්‍ථ පුථුජ‍්ජනසෙක‍්ඛානං සුවිදිතට‍්ඨොපි වීතරාගස්ස අච‍්චන‍්තසුවිදිතට‍්ඨොපි විදිතට‍්ඨොව හොති, ද‍්වින‍්නම‍්පි න සුවිදිතට‍්ඨො අවිදිතට‍්ඨොව.
කුසලා නිරෝගාර්ථයෙන්ද, නිරවද්‍යාර්ථයෙන්ද, කුශලතාව හටගත් අර්ථයෙන්ද වේ. අබ්‍යාකතා යනු කුසල් අකුසල් වශයෙන් ප්‍රකාශ නොකළ කිඤ්චිකාලෙ සුවිදිතා යනු, විදර්ශනා කාලයෙහි මනාව දත්, කිඤ්චිකාලෙ නසුවිදිතා සතුටුවන කල්හි මනාව නොදත්, අච්චන්තං සුවිදිතා යනු සතුටුවීම ප්‍රහීණ හෙයින් ඒකාන්තයෙන් මනාව දත්, විදිතට්ඨෙන ච අවිදිතට්ඨෙනච යන මෙහි පෘථග්ජන ශෛක්‍ෂයන්ට මනාව දත් අර්ථයද, වීතරාගීහුට අත්‍යයන්තයෙන් මනාව දත් අර්ථයද, විදිතාර්ථම වේ. දෙදෙනාටම මනාව නොදත් අර්ථය අවිදිතාර්ථයමය.
අතිත‍්තත‍්තාති විපස‍්සනාය කරණීයස‍්ස අපරියොසිතත‍්තා අප‍්පණීතභාවෙන. තබ‍්බිපරීතෙන තිත‍්තත‍්තා. තිණ්ණං සඤ්ඤොජනානං පහානායාති සක‍්කායදිට‍්ඨිවිචිකිච‍්ඡාසීලබ‍්බතපරාමාසානං පහානත්‍ථං. පච‍්ඡිමභවිකාපි බොධිසත‍්තා එත්‍ථෙව සඞ‍්ගහං ගච‍්ඡන‍්ති. අපච‍්ඡිමභවිකා පන විපස‍්සනං සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛං පාපෙත්‍වා ඨපෙන‍්ති. සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලාභත්‍ථායාති අසමාසෙත්‍වා පඨන‍්ති, සමාසෙත්‍වා පාඨො සුන්‍දරතරො. සෙක්ඛො තිණ්ණං සඤ්ඤොජනානං පහීනත‍්තාති සොතාපන‍්නසකදාගාමිඅනාගාමීනං සාමඤ‍්ඤෙන වුත‍්තං. සකදාගාමිඅනාගාමීනම‍්පි හි තානි පහීනානෙව. උත‍්තරිපටිලාභත්‍ථායාති උපරූපරිමග‍්ගපටිලාභත්‍ථං. දිට‍්ඨධම‍්මසුඛවිහාරත්‍ථායාති දිට‍්ඨෙව ධම‍්මෙ පච‍්චක‍්ඛෙ අත‍්තභාවෙ යො සුඛො විහාරො, තදත්‍ථාය. විහාරසමාපත‍්තට‍්ඨෙනාති සෙක්ඛස්ස ඵලසමාපත‍්තට‍්ඨෙන, වීතරාගස්ස විපස‍්සනාවිහාරඵලසමාපත‍්තට‍්ඨෙන.
අතිත්තත්තා යනු විදර්ශනා කරණයෙහි සම්පූර්ණ නොවූ හෙයින් ප්‍රණීත නොවන ස්වභාවයෙන් (අතෘප්තභාවයෙන්) ඊට විපරීතයෙන් තෘප්ත භාවයෙන්, තිණ්ණං සඤ්ඤොජනානං පහාණාය යනු සක්කාය දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත පරාමාසයන්ගේ ප්‍රහාණය සඳහා පශ්චිමභවික බෝසත්වරු මෙහිම සංග්‍රහට ඇතුළත් වෙති. සොතාපත්ති මග්ගං පටිලාභත්‍ථාය යනු සමාස නොකොට කියවති. සමාසකොට පාඨය වඩා සුන්දරය. සෙක්ඛො තිණ්ණං සංයොජනානං පහීණත්තා යනු සෝවාන්, සකෘදාගාමි, අනාගාමීන්ගේ සමාන භාවයෙන් යූ.සේයි. සකෘදාගාමි, අනාගාමීන්ටද ඒවා ප්‍රහීණ වූවාහුමය. උත්තරිපටිලාභත්‍ථාය යනු මතු මත්තෙහි මාර්ග ලැබීම් සඳහා දිට්ඨ ධම්ම සුඛ විහාරත්‍ථාය යනු ඉහාත්මයෙහිම ප්‍රත්‍යක්‍ෂ ආත්මභාවයෙහි යම් සුඛ විහරණයක් ඇත්ද? ඒ සඳහා විහාර සමාපත්තට්ඨෙන යනු ශෛක්‍ෂයාගේ ඵල සමවත් අර්ථයෙන් වීතරාගීහුට විදර්ශනා විහාරඵල සමාපත්ති අර්ථයෙන්ද,
ඉදානි සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛානං ගණනපරිච‍්ඡෙදං දස‍්සෙතුං කති සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාතිආදිමාහ. තත්‍ථ සමථවසෙනාති සමාධිවසෙන. අයමෙව වා පාඨො. නීවරණෙ පටිසඞ‍්ඛාති පඤ්ච නීවරණානි පහාතබ‍්බභාවෙන පරිග‍්ගහෙත්‍වා. සන‍්තිට‍්ඨනාති නීවරණානං පහානාභිමුඛීභූතත‍්තා තෙසං පහානෙපි අබ්‍යාපාරභාවූපගමනෙන මජ‍්ඣත‍්තතාය සන්තිට්ඨනා. සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාසූති නීවරණප‍්පහානෙ බ්‍යාපාරාකරණෙන නීවරණසඞ‍්ඛාතානං සඞ‍්ඛාරානං උපෙක‍්ඛනාසු. එස නයො විතක‍්කවිචාරාදීසු ච. සමථෙ සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා නාම අප‍්පනාවීථියා ආසන‍්නපුබ‍්බභාගෙ බලප‍්පත‍්තභාවනාමයඤාණං. සොතාපත‍්තිමග‍්ගං පටිලාභත්‍ථායාතිආදීසු චතූසු මග‍්ගවාරෙසු සුඤ‍්ඤතානිමිත‍්තඅප‍්පණිහිතමග‍්ගානං අඤ‍්ඤතරඤ‍්ඤතරො මග‍්ගො ලබ‍්භති. සොතාපත‍්තිඵලසමාපත‍්තත්‍ථායාතිආදීසු චතූසු ඵලවාරෙසු පන අප‍්පණිහිතා ඵලසමාපත‍්ති වෙදිතබ‍්බා. කස‍්මා? “සුඤ‍්ඤතවිහාරසමාපත‍්තත්‍ථාය අනිමිත‍්තවිහාරසමාපත‍්තත්‍ථායා”ති ඉතරාසං ද‍්වින‍්නං ඵලසමාපත‍්තීනං විසුං වුත‍්තත‍්තා. අනිච‍්චානුපස‍්සනාවුට‍්ඨානවසෙන හි අනිමිත‍්තමග‍්ගො, තථෙව ඵලසමාපත‍්තිකාලෙ අනිමිත‍්තඵලසමාපත‍්ති, දුක‍්ඛානුපස‍්සනාවුට‍්ඨානවසෙන අප‍්පණිහිතමග‍්ගඵලසමාපත‍්තියො, අනත‍්තානුපස‍්සනාවුට‍්ඨානවසෙන සුඤ‍්ඤතමග‍්ගඵලසමාපත‍්තියො සුත‍්තන‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බා.
දැන් සංස්කාරුරෝපේක්‍ෂාවන්ගේ ගණන් පිරිසිඳ දක්වන්ට කෙතෙක් සංස්කාරෝපේක්‍ෂාවෝදැයි ආදිය වදාළහ. එහි සමථවසෙන යනු සමාධි වශයෙනි. මෙයම පාඨයයි. නීවරණෙ පටිසංඛා යනු පඤ්ච නීවරණයන් ප්‍රහාණය කළයුතු භාවයෙන් පරිග්‍රහණය කොට, සන්තිට්ඨනා නීවරණයන්ගේ ප්‍රහාණාභිමුඛ වූ හෙයින් ඒවාහි ප්‍රහාණයෙහි අනුත්සාහවත් බවට පැමිණීමෙන් මධ්‍යස්ථතාවයෙන් සිටිනා ප්‍රඥාව. සංඛාරුපෙක්ඛාසු යනු නීවරණ ප්‍රහාණයෙහි උත්සාහ කිරීමෙන් නීවරණ සංඛ්‍යාත සංස්කාරයන්හි මධ්‍යස්ථතාවන්හි, විතර්ක විචාරාදීන්හිද ඒ ක්‍රමයමැයි. සමථයෙහි සංස්කාරුපේක්‍ෂාව නම් අර්පණා වීථියට ආසන්න පූර්වභාගයෙහි බලවත්භාවයට පත් භාවනාමය ඤාණයයි. ‘සොතාපත්ති මග්ග පටිලාභත්‍ථාය, අදීන්හි සිව්මග වාරයන්හි සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත අප්පණිහිත මාර්ගයන්ගේ එක්තරා මාර්ගයක් ලබයි. සොතාපත්ති ඵල සමාපත්තත්‍ථාය, ආදීන්හි සිව්ඵල වාරයන්හි, වනාහි අප්පණිහිත ඵල සමාපත්තිය සඳහාද, අනිමිත්ත විහාර සමාපත්තිය සඳහාද වේ. අනෙක් ද්විඵල සමාපත්තීන්ගේ කරුණු වෙන් වෙන්ව කියන ලද හෙයිනි. අනිත්‍යානුපස්සනාව නැගී සිටීම් වශයෙන් අප්‍රණිහිත මාර්ගඵල සමාපත්තීහුය. අනත්තානුපස්සනාව නැගී සිටීම් වශයෙන් ශුන්‍යතා මාර්ගඵල සමාපත්තීහුයයි සූත්‍රාන්ත ක්‍රමයෙන් දතයුත්තේය.
එත්‍ථ ච චතූසු මග‍්ගවාරෙසු උප‍්පාදන‍්තිආදීනි පඤ්ච මූලපදානි, ගතින‍්තිආදීනි දස වෙවචනපදානීති පන‍්නරස පදානි වුත‍්තානි. ඡසු පන ඵලසමාපත‍්තිවාරෙසු පඤ්ච මූලපදානෙව වුත‍්තානි. තං කස‍්මා ඉති චෙ? සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාය තික‍්ඛභාවෙ සති කිලෙසප‍්පහානෙ සමත්‍ථස‍්ස මග‍්ගස‍්ස සම‍්භවතො තස‍්සා තික‍්ඛභාවදස‍්සනත්‍ථං වෙවචනපදෙහි සහ දළ‍්හං කත්‍වා මූලපදානි වුත‍්තානි. ඵලස‍්ස නිරුස‍්සාහභාවෙන සන‍්තසභාවත‍්තා මග‍්ගායත‍්තත‍්තා ච මන්‍දභූතාපි සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා ඵලස‍්ස පච්චයො හොතීති දස‍්සනත්‍ථං මූලපදානෙව වුත‍්තානීති වෙදිතබ‍්බානි.
මෙහිද සිව්මග වාරයන්හි උප්පාදං ආදී මුල්පද පහක්ද, ගති ආදි දස සමානාර්ථ පදයන්දැයි යන පසළොස් පදයන් කියන ලද්දේනුයි ෂට් ඵල සමාපත්ති වාරයන්හි මුල්පදයන්ම පහක් කියන ලදී. එය කුමක් හෙයින්ද යත්? සංස්කාරෝපේක්‍ෂාවගේ තීක්‍ෂණ භාවය ඇතිකල්හි, කෙලෙස් ප්‍රහාණයෙහි සමත් මාර්ගයාගේ හටගැන්ම වන හෙයින්, එහි අති තීක්‍ෂණභාවය දැක්වීම සඳහා සමානාර්ථ පදයන්ගෙන් දැඩිකොට මුල්පද කියන ලදී. ඵලයාගේ නිරුත්සාහ භාවයෙන්, ශාන්ත ස්වභාව හෙයින්ද, මාර්ගයට අයත් බැවින්ද, මඳ වූද සංස්කාරෝපේක්‍ෂාව ඵලයට ප්‍රත්‍යය වේයයි දැක්වීම සඳහා මුල්පදයන්ම කියන ලදැයි දතයුත්තාහ.
ඉදානි ජාතිවසෙන පුච‍්ඡිත්‍වා ලබ‍්භමානවසෙන විස‍්සජ‍්ජෙතුං කති සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා කුසලාතිආදිමාහ. තත්‍ථ පන‍්නරස සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාති සමථවසෙන අට්ඨ, චතුන‍්නං මග‍්ගානං තිණ්ණං ඵලානං වසෙන සත‍්තාති පන‍්නරස. සමථවසෙන අට්ඨ සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා අරහතො නීවරණපටිසඞ‍්ඛාඅභාවතො, විතක‍්කවිචාරාදීනං පහානබ්‍යාපාරං විනා සුඛෙන පහානතො ච සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛානාමස‍්ස අනනුරූපාති කත්‍වා තාසං අබ්‍යාකතතා න වුත‍්තාති වෙදිතබ‍්බා. අරහතා පන ඵලසමාපත‍්තිං සමාපජ‍්ජන‍්තෙන සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛං විනා සමාපජ‍්ජිතුං න සක‍්කාති තිස්සො සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා අබ්‍යාකතාති වුත්තා. අප‍්පණිහිතසුඤ‍්ඤතානිමිත‍්තවසෙන හි අරහතො තිස්සො සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා.
දැන් ජාති වශයෙන් විචාරා, ලැබීම් වශයෙන් විසඳන්ට කෙතෙක් සංස්කාරොපේක්‍ෂාවන් කුසල්දැයි ආදිය වදාළහ. එහි පණ්ණරස සංඛාරුපෙක්ඛා යනු සමථ වශයෙන් අටක්ද, සිව් මාර්ගයන්ගේ ත්‍රිවිධ ඵලයන්ගේ වශයෙන් සතක්දැයි පහළොවකි. සමථ වශයෙන් වන අටවැදෑරුම් සංස්කාරෝපේක්‍ෂාවන් රහතුන්ට නීවරණ නුවණින් සැලකීමක් නොමැති හෙයින්, විතර්ක විචාරාදීන්ගේ ප්‍රහාණ උත්සාහය හැර සුවයෙන් ප්‍රහාණය කරන හෙයින්, සංස්කාරෝපේක්‍ෂා නාමයට නුසුදුසු යයි කොට ඒවාහි අව්‍යාකෘතතාවය නොකියන ලදැයි දතයුත්තාහ. ඵලසමවතට සමවදින රහතන් වහන්සේ විසින් සංස්කාරෝපේක්‍ෂාව හැර සමවදින්ට නොහැක්කේනුයි ත්‍රිවිධ සංස්කාරෝපේක්‍ෂා අව්‍යාකෘත යයි කියන ලදී. අප්‍රණිහිත, සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත වශයෙන් රහතුන්ට ත්‍රිවිධ සංස්කාරෝපේක්‍ෂායි.
ඉදානි සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛානං සංවණ‍්ණනාවසෙන වුත‍්තාසු තීසු ගාථාසු පටිසඞ‍්ඛාසන‍්තිට‍්ඨනා පඤ‍්ඤාති සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා . අට්ඨ චිත්තස්ස ගොචරාති සමථවසෙන වුත්තා අට්ඨ සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා සමාධිස්ස විසයා, භූමියොති අත්‍ථො. “චිත්තං පඤ‍්ඤඤ‍්ච භාවය”න‍්තිආදීසු (සං· නි· 1.23, 192) විය චිත‍්තසීසෙන සමාධි නිද‍්දිට‍්ඨො, “ගොචරෙ, භික්ඛවෙ, චරථ සකෙ පෙත්තිකෙ විසයෙ”තිආදීසු (සං· නි· 5.372) විය ගොචරසද‍්දෙන විසයො. යඤ‍්හි යදායත‍්තං, තස‍්සෙසො විසයොති වුච‍්චති. පුථුජ්ජනස්ස ද‍්වෙති සමථවසෙන විපස‍්සනාවසෙන ච. තයො සෙක‍්ඛස‍්සාති සමථවිපස‍්සනාසමාපත‍්තිවසෙන. තයො ච වීතරාගස‍්සාති අප‍්පණිහිතසුඤ‍්ඤතානිමිත‍්තඵලසමාපත‍්තිවසෙන. “තිස්සො”ති වත‍්තබ‍්බෙ “තයො”ති ච ලිඞ‍්ගවිපල‍්ලාසො කතො. තයො සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛා ධම‍්මාති වා යොජෙතබ‍්බං. යෙහි චිත්තං විවට‍්ටතීති යෙහි සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාධම‍්මෙහි විතක‍්කවිචාරාදිතො, උප‍්පාදාදිතො වා චිත්තං අපගච‍්ඡති. වීතරාගස‍්සාපි හි සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාසබ‍්භාවතො ච සඞ‍්ඛාරතො චිත්තං විවට‍්ටිත්‍වා නිබ‍්බානං පක‍්ඛන්‍දතීති වුත‍්තං හොති. අට්ඨ සමාධිස්ස පච‍්චයාති සමථවසෙන වුත්තා අට්ඨ අප‍්පනාසම‍්පාපකත‍්තා අප‍්පනාසමාධිස‍්ස පච්චයා. දස ඤාණස්ස ගොචරාති විපස‍්සනාවසෙන වුත්තා දස මග‍්ගඤාණස‍්ස ඵලඤාණස‍්ස ච භූමියො. තිණ්ණං විමොක‍්ඛාන පච‍්චයාති සුඤ‍්ඤතානිමිත‍්තඅප‍්පණිහිතවිමොක‍්ඛානං උපනිස‍්සයපච‍්චයා. නානාදිට‍්ඨීසු න කම‍්පතීති භඞ‍්ගං අවිස‍්සජ‍්ජිත්‍වාව සඞ‍්ඛාරෙ අනිච‍්චාදිවසෙන විපස‍්සන‍්තො සස‍්සතදිට‍්ඨිආදීසු නානප‍්පකාරාසු දිට‍්ඨීසු න වෙධතීති.
දැන් සංස්කාරෝපේක්‍ෂාවන්ගේ වර්ණනා කිරීම් වශයෙන් කියන ලද ත්‍රිවිධ ගාථාවන්හි, පටිසංඛාසන්තිට්ඨනා පඤ්ඤා යනු සංස්කාරෝපේක්‍ෂාවයි. අට්ඨ චිත්තස්ස ගොචරා යනු සමථ වශයෙන් කියන ලද අට සංස්කාරෝපේක්‍ෂාවයි. සමාධියට විෂය වූ භූමීන්ය යන අර්ථයි. ‘චිත්තං පඤ්ඤඤ්චභාවයං’ යන ආදීන්හි මෙන් චිත්ත ශීර්ෂයෙන් සමාධිය දක්වන ලදී. ‘ගොචරෙ භික්ඛවෙ චරථ සකෙ පෙත්තිකෙ විසයෙ’ ආදීන්හි මෙන් ගෝචර ශබ්දයෙන් විෂයය දක්වයි. යමකට යමක් අයත්වේද? එයට එය විෂයයයි යූ.සේයි. පුථුජ්ජනස්ස ද්වෙ යනු සමථ වශයෙන් හා විදර්ශනා වශයෙන්, තයො සෙක්ඛස්ස යනු සමථ, විදර්ශනා, සමාපත්ති වශයෙන්, තයොච වීතරාගස්ස යනු අප්‍රණිහිත, සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත ඵල සමාපත්ති වශයෙන්, ‘තිස්සො’ යනුවෙන් කිවයුතු කල්හි ‘තයො’ යයි ලිංග විපර්යාසය කරන ලදී. තයො සංඛාරුපෙක්ඛා ධම්මා යයි යෙදිය යුතුය. යෙහි චිත්තං විවට්ටති යම් සංස්කාරෝපේක්‍ෂා ධර්මයන්හි, විතර්ක විචාරාදීන්ගේ උත්පාදාදීන්හි සිත ඉවත්ව යේද, වීතරාගීහුටද, සංස්කාරෝපේක්‍ෂා හටගැන්මෙහිදී, සංස්කාරයන්ගෙන්, සිත ඉවත්ව නිර්වාණයට පනී යයි යූ.සේයි. අට්ඨ සමාධිස්ස පච්චයා යනු: සමථ වශයෙන් කියන ලද, සංස්කාරෝපේක්‍ෂා අට, අර්පණාවත් සම්ප්‍රාප්ත කරවන හෙයින් අර්පණා සමාධියට ප්‍රත්‍යය වේ. දස ඤාණස්ස ගොචරා යනු විදර්ශනා වශයෙන් කියන ලද දසමාර්ග ඤාණයාගේද ඵල ඤාණයාගේද භූමිහු, තිණ්ණං විමොක්ඛානං පච්චයා යනු සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂයන්ට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යයවීම, නානාදිට්ඨිසු නකම්පති යනු භංගය නොහැරම සංස්කාරයන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් විදර්ශනා කරනුයේ ශාශ්වත දෘෂ්ටි ආදී නානාප්‍රකාර දෘෂ්ටීන්හි කම්පා නොවෙයි.
සඞ‍්ඛාරුපෙක‍්ඛාඤාණනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා නිට‍්ඨිතා.
සංස්කාරෝපේක්‍ෂා ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.