5. සතොකාරිඤාණනිද‍්දෙසවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

5. සතොකාරි ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනාව

සතොකාරි ඤාණ නිර්දේශ මාතෘකාවෙහි, ඉධ භික්ඛු යනු මෙ සස්නෙහි භික්‍ෂුව, මෙහි මේ ඉධ ශබ්දය වනාහි, සියලු ආකාර, ආනාපාන සති සමාධිය උපදවන පුද්ගලයාට, ආශ්‍රිත වූ සාසනය විදහා දැක්වීම, අන් සසුන්හි එසේවීම් ප්‍රතික්‍ෂෙපයද වේ යූ.සේයි. මහණෙනි, මෙ සස්නෙහිම ශ්‍රමණයා වේ. අන් ශ්‍රමණයන්ගේ අන්‍ය මතයන් ශූන්‍යයි.

අරඤ්ඤගතොවා, රුක්ඛ මූලගතොවා, සුඤ්ඤාගාරගතොවා යන මෙය ආනාපාන සති සමාධි භාවනාවට අනුරූප සෙනසුන් පරිග්‍රහණය දැක්වීමයි. මේ භික්‍ෂුවගේ බොහෝ කලක් රූපාදී අරමුණුවල විසුරුවන ලද සිත ආනාපාන සති සමාධියට නැගීමට නොකැමැති වේ. කුළු ගොනෙකු යොදන ලද රියක් මෙන් නොමගම දුවයි. එහෙයින් යම්සේ නම් කුළු දෙනගේ සියලු කිරි බී වැඩුණු කුළුවස්සා දමනය කරනු කැමැත්තේ දෙනගෙන් ඉවත්කොට, එක්පසෙක විශාල ටැඹක් වළලා (සිටුවා) එහි යොතින් බඳින්නේය. ඉක්බිති ඒ වස්සා, ඔබිනොබ දඟලා පැනයාමට නොහැකි වනුයේ එම ටැඹෙහිම ළංව හිඳින්නේ, ළංව වැද හෝනේ වන්නේය. එපරිද්දෙන් දීර්ඝකාලයක් රූපාදී අරමුණු රස පානය කර වැඩුණු දුෂ්ට සිත දමනය කරනු කැමැති මෙම භික්‍ෂුව විසින්, රූපාදී අරමුණුවලින් ඉවත්කොට අරණ්‍යයකට හෝ, රුක් මුලකට හෝ ශූන්‍යාගාරයකට හෝ පිවිස එහි ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස නමැති ටැඹෙහි සිහිය නමැති යොතින් බැඳිය යුතුය. මෙසේ ඔහුගේ එම සිත ඔබිනොබ දඟලාද, පෙර පුරුදු අරමුණු නොලබනුයේ, සිහිය නමැති යොත සිඳ, පැනය්නට නොහැකි වනුයේ, එයම අරමුණුකොට උපචාර, අර්පණා වශයෙන් ළංව හිඳින්නේද, ළංව වැදහෝනේද වේ. එහෙයින් පෞරාණිකයෝ කීහු,

යථා ථම්භෙ නිබන්‍ධෙය්‍ය - වච්ඡං දම්මං නරො ඉධ, බන්‍ධෙය්‍යෙවං සකං චිත්තං - සතියාරම්මණෙ දළ්හං

මෙසේ ඔහුට එම සෙනස්න භාවනාවට යෝග්‍ය වේ. නොහොත් කර්මස්ථාන ප්‍රභේදයන්හි මුදුන වූ (ප්‍රමුඛ වූ) සියලු බුදු, පසේබුදු, බුද්ධ ශ්‍රාවකයින්ගේ ධ්‍යාන මාර්ගඵලාදී, විශේෂයෙන් අධිගමයටද, ඉහාත්ම සුව විහරණයටද, ආසන්න කාරණය වූ, ආනාපාන සති කර්මස්ථානය ස්ත්‍රී, පුරුෂ, ඇත්, අස් ආදී ශබ්දයන් ගැවසීගත් ග්‍රාමාන්තය අත්නොහැර වඩන්ට පහසු නොවේ. ශබ්දය ධ්‍යානයට කටුවක් හෙයිනි. ග්‍රාමය නොවන, ආරණ්‍යයක වෙසෙන යෝගාවචරයා විසින් මෙම කර්මස්ථානය පරිග්‍රහණය කොට, ආනාපන චතුර්ථ ධ්‍යානය, නිපදවා එයම පාදකකොට, සංස්කාරයන් සම්මර්ශනය කොට අග්‍රඵලය වූ අර්හත්වයට පැමිණෙන්ට පහසුය. එහෙයින් එයට අනුරූප සෙනසුනක් පෙන්වන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරඤ්ඤගතොවා යන ආදිය වදාළහ. තෙරහු එසේම වදාළහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වාස්තු විද්‍යාචාර්යයෙක් බඳුය. යම්සේ වාස්තු විද්‍යාචාර්ය තෙමේ, නගරබිම බලා, මනාව පරීක්‍ෂාකොට, මෙහි නුවර නිර්මාණය කරවු යයි හෙතෙම උපදෙස් දෙයි. ඉතා යහපත් අයුරින් නුවර නිමිකල්හි රජ කුලයෙන් මහා සත්කාර ලබයි. එපරිද්දෙන්ම යෝගාවචරයාට සුදුසු සෙනසුනක් මනාව පරීක්‍ෂාකොට, මෙහි කර්මස්ථානයෙහි යෙදිය යුතුයයි පෙන්වයි. ඉක්බිති එහි කමටහනෙහි යෙදෙන්නා වූ යෝගියා විසින්, ක්‍රමයෙන් අර්හත්වයට පත්කල්හි, ඒකාන්තයෙන් ඒ භාග්‍යවතුන් වහ්නසේ සම්‍යක් සම්බුද්ධයැයි, මහත් සත්කාර ලබති. මේ භික්‍ෂුව දිවියෙකු හා සමානයැයිද කියයි. යම්සේ වනාහි මහා දිවිරජෙකු, අරණ්‍යයෙහි, තෘණ, වන, පර්වත බහුලව පවත්නා ස්ථාන ඇසුරුකොට සැඟවී, කුළුගොණුන්, ගෝනුන්, ඌරු ආදී මෘගයින් ගනීද? එපරිද්දෙන්ම අරණ්‍යාදීන්හි කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන්වා වූ මෙම භික්‍ෂුව, පිළිවෙලින්, සෝවාන්, සකෘදාගාමි, අනාගාමි, අර්හත් මාර්ගයන් හා ඵලයන්ද ගනීනුයි දතයුතුය. එහෙයින් පෞරාණිකයෝ කීහු.

යථාපි දීපිකො නාම - නිලීයිත්‍වා ගණ්හතී මිගෙ, තථෙවායං බුද්ධපුත්තො - යුත්තයොගො විපස්සකො, අරඤ්ඤං පවිසිත්‍වාන - ගණ්හාති ඵල මුත්තමං

එහෙයින් මොහුගේ, පරාක්‍රම ජවයට යෝග්‍ය භූමිය වූ, අරණ්‍ය සේනාසනය දක්වන සේක්, අරඤ්ඤගතොවා යන ආදිය වදාළහ.

එහි අරඤ්ඤගතො යනු මත්තෙහි කියන ලක්‍ෂණ ඇති යම්කිසි විවේක සුව ඇති අරණ්‍යයට ගියේ, රුක්ඛමූලගතො යනු වෘක්‍ෂයක් සමීපයට ගියේ, සුඤ්ඤාගාර ගතො යනු ජනශූන්‍ය විවේකී අවකාශයට ගියේ, මෙහිද, අරණ්‍යයද, රුක්මුලද හැර, සෙසු සත්වැදෑරුම් සෙනසුනට ගියේද, ශූන්‍යාගාරගත යැයි කියන්ට සුදුසුයි. සෙනසුන් නව වැදෑරුම්ය. දෙසූ පරිදි, හෙතෙම අරණ්‍යය. රුක්මුල පර්වතය කඳුර, ගල්ලෙන, සොහොන, වනාශ්‍රමය, (අභ්‍යවකාශය) එළිමහන, පිදුරු බිස්ස යන විවේකී සෙනසුන ඇසුරු කරයි. මෙසේ මොහුට සෘතු ත්‍රයයට අනුකූල වූද ධාතු චර්යාවන්ට අනුකූල වූද, ආනාපාන සති භාවනාවට යෝග්‍ය සෙනසුන පෙන්වා, නොහැකිළුණු, නොසන්සුන් නුවූ, ශාන්ත ඉරියව්ව පෙන්වනුයේ නිසීදති හිඳීයයි වදාළහ. ඉක්බිති මොහුට හිඳීමෙහි දැඩිබව, ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පැවැත්මෙහි හැකියාව අරමුණු පරිග්‍රහණ උපායද දක්වනුයේ ‘පල්ලංකං ආභුජිත්‍වා’ යනාදිය වදාළහ. එහි පල්ලංකං යනු හාත්පසින් කලවා බද්ධ ආසනයයි. ආභුජිත්‍වා යනු බැඳ, උජුං කායං පණිධාය යනු මතු සිරුර සෘජුව තබා, අටළොස් පිටකටු අගින් අග එකට සිටින සේ පිළියෙල කොට, මෙසේ හුන්නහුට සම්මස් නහර නොනැමේ. ඉක්බිති ඔහුට යම් ඒවාහි නැමීම් හේතුයෙන් ක්‍ෂණයක් ක්‍ෂණයක් පාසා වේදනා උපදින්නේද, ඒවා නූපදී. ඒවා නොඉපදෙන කල්හි සිත එකඟ වේ. කමටහන නොවැටෙයි. අභිවෘද්ධියට, වැඩිදියුණුවට එළැඹේ.

පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්‍වා යනු කර්මස්ථානාභිමුඛව සිහිය තබා, සො සතොව අස්සති සතො පස්සසති යනු එම භික්‍ෂුව මෙසේ හිඳ, මෙසේ සිහිය මනාව පිහිටුවා, එම සිහිය අත්නොහරින්නේ, සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරයි. සිහියෙන්ම ප්‍රශ්වාස කරයි. සිහියෙන් ක්‍රියාකාරී වේයයි යූ.සේයි.

දැන් යම් ආකාරයන්ගෙන් සිහියෙන් ක්‍රියාකාරී වේද, ඒ ආකාරයෙන් දක්වන්ට, දීඝංවා අස්සසන්තො ආදිය වදාළහ. එහි දීඝං අස්සසන්තො යනු දීර්ඝව ආශ්වාස පවත්වනුයේ, රස්සං හ්‍රස්වද එසේය. ඒවා යම් දීර්ඝ හ්‍රස්වතා වේද? එය කාල වශනෙය් දතයුත්තාහ. කිසිකලෙකැ මනුෂ්‍යයෝ හස්ති, සර්ප ආදීන් මෙන් කාල වශයෙන් දීර්ඝව ආශ්වාස කරන්නාහුද, ප්‍රශ්වාස කරන්නාහුද වෙති. කිසිකලෙකැ සුනඛ, සාවුන් මෙන් හ්‍රස්වව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරති. අනෙක් ආකාරයෙන් කැඩී පොඩිවී ගිය ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස දීර්ඝ හ්‍රස්ව නම් නොවේ. එහෙයින් ඒවා දීර්ඝ කාලයක් පිවිසෙන්නාහුද, නික්මෙන්නාහුද, දීර්ඝය. කෙටි කාලයක් පිවිසෙන්නාහුද, නික්මෙන්නාහුද හ්‍රස්වයයි දතයුත්තාහ. එහි මේ භික්‍ෂුව මතු කියනු ලබන නවාකාරයන්ගෙන් දීර්ඝව ආශ්වාස කරනුයේද, ප්‍රශ්වාස කරනුයේද, දීඝං අස්සසාමි පස්සසාමීති පජානාති. එසේම රස්සං යන්නද යෙදිය යුතුය.

මෙසේ දැනගනුයේද,

දීර්ඝ, හ්‍රස්ව, ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස දැයි යන සතර ආකාරයක් එබඳු වූ භික්‍ෂුවගේ නාසිකාග්‍රයෙහිම පවතී.

ඔහුට නව ආකාරයන් අතර, එක් ආකාරයකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව සම්පූර්ණ වේයයි දතයුත්තාහ. සබ්බකාය පටිසංවෙදි අස්සසිස්සාමීති සික්ඛති, සබ්බකාය පටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති යන සියලු ආශ්වාස, කායයාගේ මුල, මැද, කෙළවර දැනුවත් කරනුයේ, ප්‍රකට කරනුයේ ආශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි. සියලු ප්‍රශ්වාස කායයාගේ මුල, මැද, කෙළවර දැනුවත් කරනුයේ, ප්‍රකට කරනුයේ, ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත සිතින් ආශ්වාසද, ප්‍රශ්වාසද කරයි. එහෙයින් ආශ්වාස කරන්නෙමි. ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි යයි යූ.සේයි. ඇතැම් භික්‍ෂුවකට වනාහි, සුණු විසුණු වී, පැතිරී ගිය ආශ්වාස කායයෙහිද ප්‍රශ්වාස කායයෙහි හෝ මුල ප්‍රකට වේ. මධ්‍යය හා කෙළවර ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට මුල් අවස්ථාවම පරිග්‍රහණය කරන්ට හැකිවෙයි. මධ්‍ය හා අවසානයෙහි ක්ලාන්ත වේ. ඇතමෙකුට මධ්‍යය ප්‍රකට වේ. මුල හා අග ප්‍රකට නොවේ. ඔහුට මධ්‍යයම පරිග්‍රහණය කරන්ට හැකිවේ. මුල හා කෙළවරෙහි ක්ලාන්ත වේ. ඇතැමෙකුට කෙළවර ප්‍රකට වේ. මුල හා මැද ප්‍රකට නොව්. ඔහුට අවසානයම පරිග්‍රහණය කරන්ට හැකිවේ. මුල හා මැද ක්ලාන්ත වේ. ඇතැමෙකුට සියල්ලම ප්‍රකට වේ. ඔහුට සියල්ලම පරිග්‍රහණය කරන්ට හැකිවේ. කිසිතැනෙක ක්ලාන්ත නොවේ. එබඳු අයෙකු මෙන් විය යුතුයයි දක්වනුයේ, සබ්බකාය පටිසංවෙදී යනාදිය වදාළහ.

එහි සික්ඛති යනු උත්සාහ කෙරේ. ව්‍යායාම කෙරේ. යම් ආකාර එබඳු සංවරයක් වේද, මෙහි මේ අධිශීල ශික්‍ෂාවයි. යම් ආකාර එබඳු සමාධියක් වේද, මේ අධිචිත්ත ශික්‍ෂාවයි. යම් ආකාර එබඳු ප්‍රඥාවක් වන්නීද? මේ අධිප්‍රඥා ශික්‍ෂාව වන්නීය. මේ ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවෝ, එම අරමුණෙහි, ඒ සිහියෙන්, ඒ මනසිකාරයෙන් හික්මෙයි. සේවනය කරයි. වඩයි. බහුල කෙරේනුයි මෙසේ මෙහි අර්ථය දතයුතුය. එහි පළමු ක්‍රමයෙන් හුදෙක් ආශ්වාස කළයුතුය. ප්‍රශ්වාස කළයුතුමය අන් කිසිවක් නොකටයුතුය. මෙතැන් පටන් ඤාණෝත්පාදනාදීන්හි යෙදීම් කළයුතුය. එහෙයින් එහි ආශ්වාස කෙරෙමියි දනියි. ප්‍රශ්වාස කෙරෙමියි දනියි යයි වර්තමාන කාල වශයෙන් පෙළෙහි කියා මෙතැන් පටන් කළයුතු ඤාණොත්පාදනාදී ආකාරයාගේ දැක්වීම සඳහා, ‘සබ්බකාය පටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’ යන ආදී ක්‍රමයෙන් අනාගත කාල වශයෙන් පෙළෙහි නංවන ලදැයි දතයුත්තාහ.

පස්සම්භයං කාය සංඛාරං -පෙ- සික්ඛති යනු දළ ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස සංඛ්‍යාත කාය සංස්කාර සංසිඳවනුයේ, යටපත් කරනුයේ, නිරුද්ධ කරනුයේ, ව්‍යපශමනය කරනුයේ ආශ්වාස කරන්නෙමි. ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි.

මෙසේ එහි දළ, සියුම් බවද සංසිඳීමද දතයුත්තාහ. මේ භික්‍ෂුවගේ පෙර පරිග්‍රහණය නොකළ කල්හි, කය ද සිත ද දාහ සහිත දළ වෙති. කාය චිත්තයන්ගේ දළ බව නොසන්සුන් කල්හි ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාසද දළ වේ. බලවත්ව පවතී. නැහැය ප්‍රමාණවත් නොවේ. මුඛයෙන් ආශ්වාස කරනුයේද ප්‍රශ්වාස කරනුයේද (කරමින්ද) සිටියි. යම්කලෙක වනාහි ඔහුගේ කයද, සිතද පරිගෘහිත වේද එකල්හි ඒවා ශාන්ත වූවාහු සන්සිඳුනාහු වෙති. ඒවා සන්සුන් කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සියුම්ව පවතී. ඇත්ද නැත්දැයි සෙවිය යුතු ආකාරයට පැමිණියාහු වෙති. යම්සේ වනාහි, ධාවනය කොට, කන්දකින් බැස, මහ බරක් හිසින් බිම තබා සිටි පුරුෂයාට දළ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වේද, නැහැය නොපොහොනේ වේද, මුඛයෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරනුයේ සිටියි. යම්කලෙකැ මෙතෙමේ ඒ පරිශ්‍රමය දුරුකොට, ස්නානය කොට, දිය බී, තෙත් වස්ත්‍රයක් පපුව මත තබා සිසිල් සෙවනක වැදහොත්තේ වේද, එකල්හි ඔහුගේ ඒ ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස සියුම් වේ, ඇත්ද, නැත්දැයි සෙවිය යුතු ආකාරයට පැමිණියාහු වෙති. එපරිද්දෙන්ම මෙම භික්‍ෂුවගේ අපරිගෘහිත කාලයෙහි යැයි විස්තර කළයුතුය. එසේම ඔහුට පෙර පරිග්‍රහණය නොකළ කාලයෙහි දළ දළ කාය, සංස්කාර සංසිඳවමියි, සිතාබැලීම්, එක්තැන් කිරීම් පිළිබඳ මෙනෙහි කිරීමක් නැත. පරිග්‍රහණය කළ කල්හි (අල්ලාගත්) ඇත. එහෙයින් ඔහු පරිග්‍රහණය නොකළ කාලයට වඩා පරිග්‍රහණය කළ කල්හි කාය සංස්කාර සියුම් වේ. එහෙයින් පෞරාණිකයෝ කීහු:-

සාරද්ධෙ කායෙ චිත්තෙච - අධිමත්තං පවත්තති, අසාරද්ධම්හි කායම්හි - සුඛුමං සම්පවත්තති

පරිග්‍රහණයෙහිද දළය. ප්‍රථම ධ්‍යානොපචාරයෙහි සියුම්ය. එහිද දළය. ප්‍රථමධ්‍යානයෙහි සියුම්ය. ප්‍රථමධ්‍යානයෙහිද ද්විතීය ධ්‍යාන උපචාරයෙහි දළය. ද්විතීය ධ්‍යානයෙහි සියුම්ය. ද්විතීයධ්‍යානයෙහිද, තෘතීය ධ්‍යාන උපචාරයෙහිද දළය. තෘතීය ධ්‍යානයෙහි සියුම්ය. තෘතීය ධ්‍යානයෙහිද චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයෙහිද දළය. චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහි අති සියුම්ය. නො පැවැත්මටම පැමිණේ. මෙය දීඝභාණක, සංයුක්ත භාණකයින්ගේ මතයයි.

මජ්ඣිම භාණකයෝ වනාහි, ප්‍රථමධ්‍යානයෙහි දළය. ද්විතීයධ්‍යාන උපචාරයෙහි සියුම්යයි. මෙසේ යට යට ධ්‍යානයෙන් මතු මතු ධ්‍යාන උපචාරයන්හි අති සියුම් බව කැමැති වෙති. සියල්ලන්ගේම මතයෙන් වනාහි පරිග්‍රහණය නොකළ කල්හි පැවැති කාය සංස්කාර පරිග්‍රහණය කළ කල්හි යටපත් වෙයි. පරිග්‍රහණය කළ කල්හි පැවැති කාය සංස්කාර ප්‍රථම ධ්‍යානොපචාරයෙහි -පෙ- චතුර්ථ ධ්‍යානොපචාරයෙහි පැවැති කාය සංස්කාර චතුර්ථ ධ්‍යානයෙහිදී යටපත් වෙයි. මෙය සමථ ක්‍රමයයි.

විදර්ශනාව පරිග්‍රහණය නොකළ කල්හි, පැවැති කාය සංස්කාර දළය. මහාභූත පරිග්‍රහණයෙහි සියුම්ය. එයද දළ උපාදාරූප පරිග්‍රහණයෙහි සියුම්ය. එයද දළය. සියලු රූප පරිග්‍රහණයෙහි සියුම්ය. එයද දළය. අරූප පරිග්‍රහණයෙහි සියුම්ය. එයද දළය. රූප අරූප පරිග්‍රණයෙහි සියුම්ය. එයද දළය. ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහණයෙහි සියුම්ය. එයද දළය. ප්‍රත්‍යය සහිත නාමරූප දර්ශනයෙහි සියුම්ය. එයද දළය. ලක්‍ෂණාරම්මණික විදර්ශනාවෙහි සියුම්ය. එයද දුර්වල විදර්ශනාවෙහි දළය. බලවත් විදර්ශනාවෙහි සියුම්ය. එහි පෙර කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම පළමු පළමු අංගයන්ට පසු පසු අංගයන්ගෙන් සංසිඳීම දතයුත්තාහ. මෙසේ මෙහි දළ සියුම් බවද, සංසිඳීමද දතයුත්තාහ. මේ මෙහි කායානුපස්සනා වශයෙන් කියන ලද ප්‍රථම චතුෂ්කයෙහි අනුපිළිවෙල පද වර්ණනාවයි.

මෙහි මෙම චතුෂ්කය ආදි කර්මිකයාගේ කර්මස්ථාන වශයෙන් යූ.සේයි. අනෙක් ත්‍රිවිධ චතුෂ්කයන් ධ්‍යානප්‍රාප්තයාගේ, වේදනා, චිත්ත ධර්මානුපස්සනා වශයෙනි. එහෙයින් මෙම කර්මස්ථානය වඩා ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යානය ආසන්න කාරණයකොට විදර්ශනාවෙන් සිව්පිළිසිඹියා සමග අර්හත්වයට පැමිණෙන කැමති ආදිකර්මික කුලපුත්‍රයා විසින් විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් සිල් පිරිසිදු කිරීම් ආදී සියලු කෘත්‍යයන් කොට සප්තාංග සමන්විත ගුරුවරයාගේ සමීපයෙහි පංචසන්ධික කර්මස්ථානය උගත යුතුය. එහි මෙම පඤ්ච සන්‍ධීහුය. උග්ගහ, පරිපුච්ඡා, උපට්ඨාන, අප්පණා, ලක්ඛණං යනුයි. එහි ‘උග්ගහ’ නම් කර්මස්ථානයෙහි ඉගෙනීමයි. ‘පරිපුච්ඡා’ නම් කර්මස්ථානය පිළිබඳව විමැසීමයි. ‘උපට්ඨාන’ නම්, කර්මස්ථානය පිළිබඳ වැටහීමයි. ‘අර්පණා’ නම් කර්මස්ථානයට පැමිණීම, ‘ලක්ඛණ’ නම් කර්මස්ථානයෙහි ලක්‍ෂණයි. මෙම කර්මස්ථානය මෙවන් ලක්‍ෂණයැයි කර්මස්ථාන ස්වභාවය සලකා බැලීම යැයි යූ.සේයි.

මෙසේ පංචසන්‍ධික කර්මස්ථානය ඉගෙන ගනුයේ තමාද වෙහෙස නොවෙයි. ගුරුවරයාද වෙහෙස නොවේ. මෙසේ මඳක් කියවා, බොහෝ කලක් සජ්ඣායනා කොට, මෙසේ පඤ්චසන්‍ධික කර්මස්ථානය ගුරවරයාගේ සමීපයෙහි හෝ අන් තැනක හෝ උගෙන, අටළොස් දෝෂ යුක්ත විහාරයන් දුරුකොට කරුණු පසෙකින් යුත්, සෙනසුනෙහි වසමින් විනාශ කරන ලද කුඩා පළිබෝධ ඇත්තේ, කරන ලද බත්කිස ඇත්තේ බත් මත දුරුකොට සුවසේ හිඳ, රත්නත්‍රය ගුණ සිහි කිරීමෙන් සිත මනාව සතුටුකොට, ගුරුවරයාගෙන් උගත්, එක් පදයක් හෝ නොපිරිහෙළනුයේ මෙම ආනාපාන සති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළයුතුය. එහි මේ මෙනෙහි කිරීම් ක්‍රමයයි.

ගණනා අනුබන්‍ධනා - ඵුසනා ඨපනා සල්ලක්ඛණා, විවට්ටනා පාරිසුද්ධි - තෙසඤ්ච පටිපස්සනාති

එහි ගණන යනු, ගණන් කිරීමය. අනුබන්‍ධනා යනු අනුගමනයයි. ඵුසනා යනු ස්පර්ශ කළ ස්ථානයයි. ඨපනා යනු අර්පණාවයි. සල්ලක්ඛණා යනු විදර්ශනාවයි. විවට්ටනා යනු මාර්ගයයි. පාරිසුද්ධි යනු ඵලයයි. තෙසඤ්ච පටිපස්සනා යනු ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණයයි.

එහි මේ ආදිකර්මික කුලපුත්‍රයා විසින් ප්‍රථමයෙන් ගණන් කිරීමෙන් මෙම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණන් කරනුනහු විසින් පහකින් යට නොතැබිය යුතුය. දසයකින් මත්තෙහි ගෙන නොයා යුතුය. අතරතුර කැඩීමක් නොදැක්විය යුතුය. පහකින් යට තබන කල්හි බාධක සහිත අවකාශයෙහි චිත්තෝත්පාද දඟලයි. බාධා සහිත ගාලෙහි අවහිර වූ ගව සමූහයා මෙන්, දසයකින් මත්තෙහි ගෙනයන්නහුට ගණන් නිශ්‍රිත චිත්තෝත්පාද වෙයි. අතර කැඩීගිය බැව් දකින්නට මාගේ කර්මස්ථානය මස්තකප්‍රාප්ත වූයේද, නොවූයේදැයි සිත කම්පනයට පත්වේ. එහෙයින් එම දෝෂයන් දුරුකොට ගණන් කළයුතුය.

ගණන් කරන්නහු විසින්ද පළමුව මන්‍දගාමි ගණන් කිරීමෙන් ධාන්‍ය මනින ගණන් කිරීමෙන් ගණන් කළයුතුය. ධාන්‍ය මනින්නා නැළිය පුරවා එකයයි කියා භාජනයකට දමයි. නැවත පුරවනුයේ කිසි කසල ද්‍රව්‍යයක් දැක ඉවත දමන්නේ, එකයි, එකයි යනුවෙන් කියයි. දෙක, දෙක ආදීන්හිද එම ක්‍රමයමැයි. එපරිද්දෙන් මොහු විසින්ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්හි යමක් වැටහේද, එය ගෙන එකයි, එකයි ආදීකොට, දහය දහය දක්වා පවත්නා වූ පවත්නා වූම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සලකා ගණන් කළ යුතුය. ඔහුට මෙසේ ගණන් කරන කල්හි නික්මෙන්නා වූද, පිවිසෙන්නා වූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ප්‍රකට වෙයි.

ඉක්බිති මොහු විසින් එම මන්දගාමි ගණන් කිරීමද, ධාන්‍ය මනින ගණන් කිරීමද අත්හැර සීඝ්‍ර ගණන් කිරීමෙන්, ගොපල්ලාගේ ගණන් කිරීමෙන් ගණන් කළයුතුය. දක්‍ෂ ගොපල්ලා කැටගල් උකුලෙන් ගෙන රෑන හා කෝටුව අතැතිව උදෑසන ගාලට ගොස්, ගවයින්ගේ පිටට පහරදී, බාධක ස්තම්භය, මත හිඳගත්තේ, දොරකඩට පැමිණි ගවයා, එක, දෙකයයි කැටගල් දමමින් ගණන් කරයි. තුන්යම් රාත්‍රියක් පීඩා සහිත අවකාශයෙහි, දුකින් විසූ ගවසමූහයා නික්මෙනුයේ, ඔවුනොවුන් ගැටෙමින් වේගයෙන්, වේගයෙන්, රාශී රාශීව නික්මෙයි. ඔහු වේගයෙන් තුන, හතර, පහ, දහය යයි ගණන් කෙරේමය. මෙසේ එම යෝගියාටද පළමු ක්‍රමයෙන් ගණන් කරන කල්හි ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස ප්‍රකටව සීඝ්‍ර සීඝ්‍රව නැවත නැවත එහා මෙහා යෙයි. ඉක්බිති ඔහු විසින් නැවත නැවත එහාමෙහා යෙත්යැයි දැන, ඇතුළතද, පිටතද ගණන් නොගෙන, දොරකඩට පැමිණි පැමිණි ආහ්වාස, ප්‍රශ්වාසයෙන්ම ගෙන, එක, දෙක-තුනහතර-පහ-එක-දෙක-තුන-හතර-පහ-සය -පෙ- සත, අට, නවය, දහය යැයි සීඝ්‍ර සීඝ්‍රව ගණන් කළයුතුමය. ගණන් කිරීම පිළිබඳව වූ කමටහනෙහි ගණන් කිරීමේ බලයෙන්ම සිත එකඟ වේ. හබල ආධාරයෙන් සැඩ දියපහරෙහි නැවත නතරකර තැබීම මෙනි.

මෙසේ ඔහුට සීඝ්‍ර සීඝ්‍රව ගණන් කරන කල්හි කමටහන නිරතුරු පවත්නාක් මෙන්ව වැටහේ. ඉක්බිති නිරතුරු පවතීයයි දැන ඇතුළතද පිටතද වාතය, පරිග්‍රහණය නොකොට, පළමු ක්‍රමයෙන්ම වේගයෙන් ගණන් කළයුතුය. ඇතුළත පිවිසෙන වාතය සමග, සිත ප්‍රවේශ කරන කල්හි, අභ්‍යන්තරය වාතයේ මඩනා ලද කල්හි, මේදය පිරුණාක් මෙන් වේ. පිටත නික්මෙන වාතය සමග සිත බැහැරවන හෙයින්, පිටත බොහෝ අරමුණුවල සිත වික්‍ෂේප වේ. ස්පර්ශිත අවකාශයෙහි සිත පිහිටුවා වඩන්නහුටම භාවනාව සම්පූර්ණ වේ. එහෙයින් කියන ලදි. ‘ඇතුළතද, පිටතද වාතය පරිග්‍රහණය නොකොට පළමු ක්‍රමයෙන්ම වේගයෙන් ගණන් කළයුතුය.

කොපමණ කාලයක් එය ගණන් කළයුතුද? ගණන් කිරීමකින් තොරව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ආරම්මණයන්හි සිත පිහිටාද එතෙක් කල් කළයුතුය. පිටත පැතිරීගිය විතර්ක සිඳ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ආරම්මණයන්හි සිහිය පිහිටුවීම සඳහාම ගණන් කිරීම කළයුතුය.

මෙසේ ගණන් කිරීමෙන් මෙනෙහිකොට, අනුබන්‍ධන (පසුපස යෑම්) වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය. අනුබන්‍ධන නම් ගණන හකුළුවා සිහියෙන් නිරතුරු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අනුගමනයයි. එය මුල, මැද, අග අනුගමනය වශයෙන් නොවේ. එහි මුල, මැද, අග අනුගමනයෙහි ආදීනව යට කියන ලදි.

එහෙයින් අනුබන්ධන වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නහු විසින්, එක්වරම මුල, මැද, අග වශයෙන් මෙනෙහි කළයුතුය. තව, ස්පර්ශ කිරීම් වශයෙන්ද පිහිටුවීම් වශයෙන්ද මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණන් අනුගමන වශයෙන් මෙන්ම, ස්පර්ශ කිරීම්, පිහිටුවීම වශයෙන් වෙන්ව මෙනෙහි කිරීමක් නැත. ස්පර්ශ කළ කළ තන්හිම ගණන් කරනුයේ, ස්පර්ශ කිරීමෙන් මෙනෙහි කරයි. එහිම ගණන හකුළුවා ඒවා සිහියෙන් අනුගමනය කරනුයේ, අර්පණා වශයෙන්ද, සිත පිහිටුවනුයේ අනුගමනයෙන්ද, ස්පර්ශයෙන්ද, පිහිටුවීමෙන්ද මෙනෙහි කෙරේ යයි යූ.සේයි. ඒ මෙම අර්ථය අර්ථකථාවන්හි කියන ලද කොරාගේද, දොරටුපාලයාගේද උපමාවෙන් මෙහිම පෙළෙහි කියන ලද කියත් උපමාවෙන්ද දතයුතුය.

ඒ මෙහි කොරාගේ උපමාවයි. යම්සේ නම් දෝලාවෙහි ක්‍රීඩා කරන්නා වූ, මව හා පුතු දෝලාවෙහි බහා, එහිම දෝලාස්තම්භ මුල සිටියේ, ක්‍රමයෙන් එන්නා වූද, යන්නා වූද, දෝලා පුවරුවෙහි දෙකෙළවරද, මධ්‍යයද දකීද? දෙකෙළවරද මධ්‍යයද දර්ශනය සඳහා ව්‍යාපෘත නොවේද? එපරිද්දෙන්ම භික්‍ෂුවද සිහිය ලෙසින් මනාව බඳනා ලද ටැඹ මුල සිට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස දෝලාවට දමා එහිම නිමිත්තෙහි සිහියෙන් හිඳිනුයේ ක්‍රමයෙන් එන්නා වූද, යන්නා වූද, ස්පර්ශ ස්ථානයන්හි අශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ මුල, මැද, අග සිහියෙන් අනුව යන්නේ එහිම සිත තබා බලයි. ඒවා දැකීම සඳහා ව්‍යාවෘත නොවේ. මේ කොරාගේ උපමාවයි.

මෙය වනාහි දොරටුපාලයාගේ උපමාවයි. යම්සේ වනාහි දොරටුපාලයා, නගරයෙහි ඇතුළෙහි හා පිටත මිනිසුන් දැක නුඹ කවරෙක්ද? කොහි සිට පැමිණියෙහිද? කවර තැනකට හෝ යන්නෙහිද? නුඹගේ හස්තයෙහි කිමෙක්දැයි නොවිමසයි. ඔහුට ඒවා පවරා නැත. දොරකඩට පැමිණි පැමිණියහුම පිළිබඳ විමසයි. එපරිද්දෙන්ම මෙම භික්‍ෂුවට ඇතුළට පිවිසි වාතයන්ද, පිටත නික්මෙන වාතයන්ද පිළිබඳ අවශ්‍යතා නොවේ. දොරකඩට පැමිණි පැමිණි වාතයන් පිළිබඳ සෙවීම පමණක් ඔහුට අයත්ය. මේ දොරටුපාල උපමාවයි.

කියතෙහි උපමාව වනාහි, ‘නිමිත්තං අස්සාස පස්සාති’ ආදී ක්‍රමයෙන් යූ.සේයි. මෙහි වනාහි එහි පැමිණි නොපැමිණි වශයෙන් මෙනෙහි නොකිරීම් මාත්‍රයම ප්‍රයෝජනයැයි දතයුතුය.

මෙම මෙනෙහි කරන කල්හි සමහරෙකුට නිමිත්තද උපදී. සෙසු ධ්‍යානාංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ, අර්පණා සංඛ්‍යාත සිත පිහිටුවීම සම්පූර්ණ වේ. සමහරෙකුට ගණන් වශයෙන්ම, මෙනෙහි කරන කාලයෙහි පටන් යම්සේ දාහ සහිත දැඩි ස්වභාව ශරීර ඇතියහුගේ ඇඳෙහි හෝ පුටුවෙහි හෝ හිඳගන්නා කල්හි, ඇඳ පුටු පහත් වේ. (ගිලාබසී) නාද කරයි. ඇතිරිල්ල රැලි ගන්වයි. දාහ රහිත ලිහිල් ස්වභාවයෙන් යුත් ශරීර ඇතියහුගේ හිඳගන්නා කල්හි ඇඳ පුටු පහත් නොවේ. නාද නොකරයි. ඇතිරිල්ල රැලි නොගන්වයි. ඇඳ පුටු කපුපුළුන් පිරවූවාක් මෙන් වෙයි. කුමක් හෙයින්ද යත්, දාහ රහිත ලිහිල් ස්වභාව සහිත ශරීරය සැහැල්ලු වෙයි. එපරිද්දෙන්ම ගණන් කිරීම් වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමට ආරම්භ කළ කාලයෙහි පටන් අනුක්‍රමයෙන් දළ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ කිරීම් වශයෙන් ශරීරයෙහි විඩාව (තද ස්වභාවය) සන්සුන් කල්හි ශරීරයද, සිතද සැහැල්ලු වේ. ශරීරය අහසට පනින්නාක් වැනි ස්වභාවයකට පැමිණියාක් මෙන් වෙයි.

ඔහුගේ දළ ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ කල්හි, සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිති අරමුණුකොට සිත පවතියි. එයද නිරුද්ධ කල්හි එකින් එක අතිශය සියුම් ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස නිමිති අරමුණුකොට පවතීමය. ඒ මෙම අර්ථය මතු කියනු ලබන ලෝහ තලියෙහි උපමාවෙන් දත යුතුය.

අනෙක් කර්මස්ථාන මතු මත්තෙහි ප්‍රකට වෙයි. මෙය එසේ නොවේ. මෙය වනාහි මතු මත්තෙහි වඩන වඩනා කල්හි සියුම් භාවයට යයි. වැටහීමද නොඑළඹේ. එය මෙසේ නොවැටහෙන කල්හි, ඒ භික්‍ෂුව විසින් දැන් මාගේ කර්මස්ථානය නැසුණිදැයි, ගුරුවරයාගෙන් විමසන්නෙමියි ඒ භික්‍ෂුව විසින් හුනස්නෙන් නැගිට නොයා යුතුය. ඉරියව් කඩකොට යන කල්හි කර්මස්ථානය අලුත් අලුත්ම වේ. හුන් අයුරින්ම කොටස් වශයෙන් ගෙනහැර බැලිය යුතුය.

ඒ මෙහි ගෙන එන ක්‍රමයයි. ඒ භික්‍ෂුව විසින් කර්මස්ථානයෙහි නොවැටහෙන බව දැන මෙසේ සිතා බැලිය යුතුය. මෙම ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස කොතැන්හි ඇත්ද? කොතැන්හි නැත්ද, කවරෙකුට හෝ ඇත්ද? කවරෙකුට හෝ නැත්ද යනුවෙන් ඉක්බිති මෙසේ සිතා බලන කල්හි මෙම ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස මව්කුස තුල නැත. දියෙහි කිමිදුණවුන්ට නැත. හදිසි කම්පනාදියෙන් විසංඥී වූවන්ට, මළවුන්ට, චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවන්නවුන්ට, රූපාරූප භවයන්ගෙන් යුක්ත වූවන්ට, නිරෝධ සමවතට සමවන්නවුන්ට යයි දැන මෙසේ තමාම තමාට නුවණැතිය. නුඹ මව්කුස ගත නොවූයේ නොවේද? දියෙහි කිමිදුණේ නොවූයේය. නොමළේය. චතුර්ථ ධ්‍යානයට නොසම වනුයේය. රූපාරූප භවයන් සමග යුක්ත නොවූයේය. නිරෝධ සමවතට නොසමවැදුණේය. නුඹට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇත්තේමය. නුවණ මද හෙයින් අල්ලාගන්ට නොහැකි වූයේයයි ආපසු චෝදනා කළයුතුය. ඉක්බිති මොහු විසින් ප්‍රකෘති ස්පර්ශ වශයෙන් සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කිරීම පැවැත්විය යුතුයි. මේවා දීර්ඝ නාසිකයාගේ නාස්පුඩු ගැටෙමින් පවතී. හ්‍රස්ව නාසිකයාගේ උඩුතොලය. එහෙයින් මොහු විසින් මෙනම් ස්ථාන ගැටේයයි නිමිත්ත තැබිය යුතුය. මෙම කරුණම සැලකිල්ලට ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදි. මහණෙනි, මම මුළාවූ සිහි ඇති, මනා නුවණින් තොරවූවහුට ආනාපාන සති භාවනාව නොවදාරමි. කෙසේ වෙතත්, යම්කිසි කමටහනක් වේද, එය සිහි ඇති මනා නුවණැත්තහුට සමෘද්ධ වේ. මෙයින් අන්‍ය කමටහනක් මෙනෙහි කරන්නුහට ප්‍රකට වේ. මෙම ආනාපාන සති කර්මස්ථානය බරය. මෙම බර භාවනාව බුදු, පසේබුදු, බුද්ධපුත්‍ර මහා පුරිසයන්ගේම මනසිකාරයට භූමි වූයේය. අන්‍යයන්ට නොවේ. යම් යම් අයුරකින් මෙනෙහි කරයිද? ඒ ඒ අයුරින් ශාන්තද සියුම්ද වේ. එහෙයින් මෙහි බලවත් විදින කල්හි ඉඳිකටුවද, සියුම්ම කැමැති විය යුතුය.

ඉඳිකටු සිදුරද, එයට වඩා ඉතා සියුම්ය. එපරිද්දෙන්ම මට්ටම් සිනිඳු වස්ත්‍රයක් බඳු මෙම කමටහනෙහි භාවනා කාලයෙහි, ඉඳිකටු හා සමාන සිහියද, ඉඳිකටු සිදුර හා සමාන ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාවද, බලවත්ව කැමැති විය යුතුය. එම සිහිය හා ප්‍රඥාවන්ගෙන් යුක්ත වූ භික්‍ෂුව විසින්, එම ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස ප්‍රකෘතියෙන් ස්පර්ශ කළ ස්ථානය හැර අන් තන්හි නොසෙවිය යුතුය.

යම්සේ වනාහි ගොවියා, කෙත, සීසා, ගොණුන් මුදා ගොදුරු මුවකොට, සෙවනෙහි හුන්නේ විවේක ගන්නේය. ඉක්බිති, ඔහුගේ එම ගොන්නු වේගයෙන් පිවිසෙන්නාහුය. යමෙක් දක්‍ෂ ගොවියෙක් වේද? හෙතෙම නැවත ඔවුන් අල්ලාගෙන කටයුතුවල යොදවනු කැමැතියේ, ගොණුන්ගේ පියසටහන් අනුව වනයෙහි නොඇවිදියි. ඉක්බිති රැහැනද කෙවිටද ගෙන සෘජුවම උන්ගේ පැන් බොන තොටුපොළට ගොස් හිඳී හෝ වැදහෝනේ හෝ වෙයි. ඉක්බිත ඒ ගොණුන් දිවාකාලය කැලයෙහි හැසිර, පැන් බොන තොටට බැස, දිය නා දියබී එගොඩ වී සිටියවුන් දැක, රැහැනෙන් බැඳ කෙවිටෙන් විදිමින් ගෙනවුත් නගුලෙහි යොදා නැවත කර්මාන්ත කරයි. එපරිද්දෙන්ම එම භික්‍ෂුව විසින් එම ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස ප්‍රකෘතියෙන් ස්පර්ශ කළ තන්හිම සෙවිය යුතුය. අන්තන්හි නොසෙවිය යුතුය. සිහිය නමැති රැහැනද, ප්‍රඥාව නමැති කෙවිටද ගෙන ප්‍රකෘතියෙන් ස්පර්ශ කළ ස්ථානයෙහි සිත තබා මනසිකාරය පැවැත්විය යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුට නොබෝ කලෙකින්ම පැන් බොන තොටෙහි ගොණුන් මෙන් එම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වැටහෙයි. ඉක්බිති ඔහු විසින් සිහිය නමැති යොතින් බැඳ, එම ස්ථානයෙහිම යොදා ප්‍රඥා නමැති කෙවිටෙන් විදින්නහු විසින් නැවත නැවත කමටහනෙහි යෙදිය යුතුය. මෙසේ යෙදෙන්නා වූ ඔහුට නොබෝ කලෙකින්ම නිමිත්ත වැටහේ. එය වනාහි සියල්ලන්ටම එක සමාන නොවේ. තවද සමහරෙකුට සුවපහස් උපදවමින් කපු පුළුන් (කපු පුළුන්වලින්) හටගත් වායු දහරාවක් මෙන්ද, වැටහේයයි ඇතැමෙක් කීහු.

මේ වනාහි අටුවාවන්හි විනිශ්චය යයි. මෙය වනාහි සමහරෙකුට තාරකා රුවන් මෙන්ද, මැණික් බෝලයක් මෙන්ද, මුතු බෝලයක් මෙන්ද, සමහරෙකුට කර්කශ ස්පර්ශ හටගෙන කපුඇට මෙන්ද, දැව අරටු ඉඳිකටුවක් මෙන්ද, සමහරෙකුට හවඩියෙහි නූලක් මෙන්ද, මල්දමක් මෙන්ද, දුම් සිළුවක් මෙන්ද, සමහරෙකුට පළල් වූ මකුළු හූයක් මෙන්ද, වලාපටලයක් මෙන්ද, නෙළුම්මලක් මෙන්ද, රියසකක් මෙන්ද, සදමඬලක් මෙන්ද, හිරුමඬලක් මෙන්ද වැටහේ. එයද වනාහි, බොහෝ භික්‍ෂූන් රැස්ව, සූත්‍රාන්ත ගණ සජ්ඣායනා කොට හුන්කල්හි එක් භික්‍ෂුවක් විසින්, ඔබට කවරාකාරයක්ව, මෙම සූත්‍රය වැටහේදැයි කීකල්හි, එක් අයෙක්, මට මහා කන්දකින් හටගෙන ගලා බස්නා නදියක් මෙනැයි කීය. අනෙකෙක් මට එක් වන පේළියක් මෙනැයිද, අනෙකෙක් මට සිහිල් සෙවනැති මනා අතුපතරින් යුත්, ඵලබර හරිත වර්ණ එක් රුකක් මෙන්යයි කීය. ඔවුන්ට එම එකම සූත්‍රය සංඥා නානාප්‍රකාර භාවයෙන්, වෙනස් ආකාරයෙන් වැටහේ. එය සංඥාවෙන් ජනිතය. සංඥා නිදානය. සංඥා ප්‍රභවයැ. එහෙයින් සංඥා නානත්වයෙන්, නොයෙක් ආකාරයෙන් වැටහේයයි දතයුතුය.

මෙසේ නිමිති වැටහුණු කල්හි ඒ භික්‍ෂුව විසින් ගුරුවරයාගේ සමීපයට ගොස්, ‘ස්වාමීනි, මට මෙබඳු වූවක් (මෙබඳු ආකාරයක්) නම් වැටහේයයි දැනුම්දිය යුතුය. ගුරුවරයා විසින් ඇවැත්නි, මෙය නිමිත්තය. සත්පුරුෂය, කමටහන නැවත නැවත මෙනෙහි කරවයි කිවයුතුය. ඉක්බිති මොහු විසින් නිමිත්තෙහි සිත තබාගත යුතුය. මෙසේ මොහුට මෙතැන් පටන් මෙය ඨපනා වශයෙන් භාවනාව වේ. පුරාණයන් විසින් යූ.සේයි.

නිමිත්තෙ ඨපයං චිත්තං - නානාකාරං විභාවයං, ධීරො අස්සාස පස්සාසෙ - සකං චිත්තං නිබන්‍ධති

මෙසේ ඔහුට නිමිත්ත වැටහීමෙහි පටන් නීවරණයෝ විෂ්කම්භනය කරන ලද්දාහුම, කෙලෙස්හු සන්සුන් වූවාහුම වෙති. සිත උපචාර සමාධියෙන් සමාධිගත වූයේමය. ඉක්බිති මොහු විසින් එම නිමිත්ත වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි නොකටයුතුය. ලක්‍ෂණ වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා නොකටයුතුය. තවද වනාහි ක්‍ෂත්‍රිය මහේෂිකාවගේ සක්විති ගැබක් මෙන්ද, ගොවියෙකු විසින් ඇල් සහල්, යව ගබඩාවක් මෙන්ද, ආවාස ආදී සප්ත අසත්ප්‍රායයන් දුරුකොට, එම සප්ත සත්ප්‍රායයන් සෙවුණහු විසින් මනාව රැකිය යුතුය. ඉක්බිති එය මෙසේ රැක නැවත නැවත මෙනෙහි කිරීම් වශයෙන් වෘද්ධියට, අභිවෘද්ධියට පමුණුවා, දස වැදෑරුම් අර්පණා කෞශල්‍යයන් සම්පාදනය කළයුතුය. වීර්යය සමතාවය යෙදිය යුතුය. මෙසේ උත්සාහ කරන්නා වූ ඔහුට, විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්, එය නිමිත්තෙහි චතුර්ථ, පඤ්චමධ්‍යානයෝ උපදිති. මෙසේ උපන් චතුර්ථ, පඤ්චමධ්‍යානී භික්‍ෂුව, සල්ලක්ඛණ විවට්ටන වශයෙන් කමටහන් වඩා පාරිශුද්ධත්වයට පත්වනු කැමැතියේ එම ධ්‍යානයම පස් ආකාරයකින්, වසීප්‍රාප්ත කොට, ප්‍රගුණකොට නාමරූප පිරිසිඳ දැන, විදර්ශනා පිහිටුවයි. කෙසේද, හෙතෙම සමවතින් නැගිට ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාසයන්ගේ හටගැන්මද, කරජකයද (මවුපියන් නිසා හටගත් ශරීරයද) සිතද යන මේවා බලයි. යම්සේ නම් ලෝකුරුවාගේ මයිනහමින් පිඹින කල්හි, භස්ත්‍රාව (හම් පසුම්බිය) පුරුෂයාගේ ජනිත උත්සාහය හේතුකොට වාතය පිරී හැසිරේද? එපරිද්දෙන්ම කයද, සිතද ආශ්‍රයකොට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතී. ඉක්බිති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ද කය, රූපයද, සිතද ඒ හා එකට යෙදුණු ධර්මයන්ද, අරූපයයිද නිගමනය කරයි.

මෙසේ නාමරූප නිශ්චය කොට, එයට හේතු සොයයි. සොයනුයේද, එය දැක ත්‍රෛකාලයන්හි, නාමරූපයාගේ පැවැත්ම අරබයා සැක දුරුකරයි. දුරුකරන ලද සැක ඇතියේ, කලාප සම්මර්ශන වශයෙන් අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්මයැයි ත්‍රිලක්‍ෂණයට නංවා, හටගැනීම්, විනාශවීම් අනුව බැලීමෙන් උපන්, ආලෝකාදී දස විදර්ශනා උපක්ලේශයන් දුරුකොට, උපක්ලේශයන්ගෙන් තොර, උදයව්‍යයානුපස්සනා ඤාණය මාර්ගයයි නිශ්චයකොට, උදය හැර භංගානුපස්සනාවට පැමිණ නිරතුරු භංගානුපස්සනාවෙන් භය වශයෙන් වැටහුණු කල්හි, සියලු සංස්කාරයන්හි කලකිරෙනුයේ, නොඇලෙනුයේ, මිදෙනුයේ, පිළිවෙලින් සිව් ආර්ය මාර්ගයන්ට පැමිණ අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටා, එකුන්විසි ප්‍රභේද වූ, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ ඤාණයෙහි කෙළවරට පැමිණියේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේ අග්‍රදක්‍ෂිණාර්හ බවට පත්වේ. මෙතෙකින් ඔහුගේ ගණන් කිරීම මුල්කොට විදර්ශනා කෙළවර කොට ඇති ආනාපාන සති සමාධි භාවනාව සමාප්ත වේ. මේ සර්වාකාරයෙන් ප්‍රථම චතුෂ්ක වර්ණනාවයි.

අනෙක් ත්‍රිවිධ චතුෂ්කයන්හි, වෙන්ව කර්මස්ථාන භාවනා ක්‍රමයක් නම් නැත. එහෙයින් අනුපද වර්ණනා ක්‍රමයෙන්ම ඒවාහි මෙසේ අර්ථ දතයුතුය. පීති පටිසංවෙදී යනු ප්‍රීතිය මනාව විඳිනු ලබන්නක් කරනුයේ, ප්‍රකට කරනුයේ ආශ්වාස කරන්නෙමි. ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි. එහි දෙයාකාරයකින් ප්‍රීතිය මනාව දැනගත්තේ වෙයි. අරමුණු වශයෙන්ද අසම්මෝහ වශයෙන්ද වේ.

කෙසේ ආරම්මණ වශයෙන් ප්‍රීතිය මනාව දැනගත්තේ වේද, ප්‍රීති සහිත දෙදැහැන්හි සමවදියි. එහි සමවත් කෙණෙහි ධ්‍යාන ප්‍රතිලාභයෙන්, ඊට අදාළ අරමුණෙහි මනාව දැනගත් හෙයින් ආරම්මණ වශයෙන් ප්‍රීතිය මනාව දැනගත්තේ වේ.

අසම්මෝහ වශයෙන් කෙසේද? ප්‍රීති සහිත දෙදැහැන්හි සමවැද නැගිට, ධ්‍යානය හා එකට යෙදුණු ප්‍රීතිය ක්‍ෂය ව්‍යය වශයෙන් විමසා බලයි. ඔහුට විවසුන් කෙණෙහි ලක්‍ෂණ අවබෝධයෙන් අසම්මෝහ වශයෙන් ප්‍රීතිය මනාව දතුයේ වේ. එම ක්‍රමයෙන්ම සෙසු පදයන්ද අර්ථ වශයෙන් දතයුත්තාහ. මෙය වනාහි මෙහි විශේෂ මාත්‍රයයි. ත්‍රිවිධ ධ්‍යානයන්ගේ වශයෙන් සුඛ පටිසංවෙදිතා සුවය මනාව දැනගත්තේ වෙයි. සිව් ධ්‍යානයන්ගේ වශයෙන් චිත්ත සංඛාරො පටිසංවෙදිතො චිත්ත සංඛාර මනාව දැනගැනීම වෙයි. චිත්ත සංඛාරො යනු වෙදනා සංඥා ස්කන්ධයෝය. පස්සම්භයං චිත්ත සංඛාරං යනු දළ දළ චිත්ත සංස්කාර සන්සිඳුවනුයේ, නිරුද්ධ කරනුයේ යන අර්ථයි. එය විස්තර වශයෙන් කාය සංස්කාරයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන් දතයුතුය. තවද, මෙහි ප්‍රීති පදයෙහි ප්‍රීති ශීර්ෂයෙන් වේදනාව යූ.සේයි. සුඛ පදයෙහි ස්වරූපයෙන්ම වේදනාවය. චිත්ත සංස්කාර පද ද්වයෙහි සංඥාවද වේදනාවද චෛතසිකයි. එම ධර්ම සිත හා බැඳි චිත්ත චිත්ත සංස්කාරයයි කියනු ලබන හෙයින්, සංඥාව හා එකට යෙදුණු වේදනාව යැයි වේදනානුපස්සනා ක්‍රමයෙන් මෙම චතුෂ්කය වදාරන ලදැයි දතයුතුය.

තෙවන චතුෂ්කයෙහිද, සිව් ධ්‍යානයන්ගේ වසයෙන් චිත්ත පටිසංවෙදිතාව දතයුත්තේය. අභිප්පමොදයං චිත්තං යනු සිත සතුටු කරනුයේ, විශේෂයෙන් සතුටු කරනුයේ, ප්‍රීතිමත් කරනුයේ විශේෂයෙන් ප්‍රීතිමත් කරනුයේ, ආශ්වාස කරන්නෙමි. ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මෙයි. එහි දෙයාකාරයකින් අභිප්‍රමෝදය වේ. සමාධි වශයෙන්ද විදර්ශනා වශයෙන්ද වේ.

සමාධි වශයෙන් කෙසේද? ප්‍රීති සහිත දෙදැහැන්හි සමවදියි. එය සමාපත්තික්‍ෂණයෙහි ඒ හා යෙදුණු ප්‍රීතියෙන් සිත සතුටු කරයි. විශේෂයෙන් ප්‍රීතිමත් කරයි. විදර්ශනා වශයෙන් කෙසේද? ප්‍රීති සහිත දෙදැහැන්හි සමවැදී, නැගිට ධ්‍යානය හා එකට යෙදුණු ප්‍රීතිය ක්‍ෂය, ව්‍යය වශයෙන් විමසා බලයි. මෙසේ විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි ධ්‍යානය හා එකට යෙදුණු ප්‍රීතිය අරමුණුකොට සිත සතුටු කරයි. විශේෂයෙන් ප්‍රීතිමත් කරයි. මෙසේ පිළිපන්නේ, ‘අභිප්පමොදයං චිත්තං අස්සසිස්සමී පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති’ යයි යූ.සේයි.

සමාදහං චිත්තං යනු ප්‍රථමධ්‍යානාදි වශයෙන් අරමුණෙහි සිත සමව අල්වාගනුයේ, සමව තබනුයේ, එම ධ්‍යානයන්ට සමවැද, නැගිට ධ්‍යානය හා එකට යෙදුණු සිත ක්‍ෂය, ව්‍යය වශයෙන් මෙනෙහි කරන කල්හි, විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි ලක්‍ෂණ අවබෝධයෙන් ක්‍ෂණික සිතෙහි එකඟතාව උපදී. මෙසේ උපන්නා වූ, ක්‍ෂණික සිතෙහි එකඟතාව වශයෙන්ද, අරමුණෙහි සිත සමව අල්ලාගනුයේ, සමව තබනුයේ, ‘සමාදහං චිත්තං අස්සසිස්සාමි, පස්සයිස්සාමිති සික්ඛති’යි යූ.සේයි.

විමොචයං චිත්තං යනු ප්‍රථමධ්‍යානයේන, නීවරණයන්ගෙන් සිත මුදවනුයේ, මනාව මුදවනුයේ, ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන්ගෙන්ද, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතියගෙන්ද, චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සුඛ දුක්ඛයන්ගෙන්ද සිත මුදවනුයේ මනාව මුදවනුයේ එම ධ්‍යානයන්ට සමවැද, නැගිට ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත ක්‍ෂය ව්‍යය වශයෙන් විමසා බලයි. හෙතෙම විදර්ශනාක්‍ෂණයෙහි, අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාවෙන් සිත මුදවනුයේ, මනාව මුදවනුයේ, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සුව සංඥාවගෙන්ද, අනාත්මානුපස්සනාවෙන්, ආත්ම සංඥාවගෙන්ද, නිර්විදානුපස්සනාවෙන් තෘෂ්ණාවගෙන්ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගයෙන්ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන්, හටගැන්මෙන්ද, සිත මුදවනුයේ මනාව මුදවනුයේ ආශ්වාස කරනුයේද, ප්‍රශ්වාස කරනුයේද වේ. එහෙයින් ‘විමොචයං චිත්තං අස්සසිස්සාමි - පස්සසිස්සාමි සික්ඛත’ යි යූ.සේයි. මෙ‌සේ චිත්තානුපස්සනා වශයෙන් මෙම චතුෂ්කය වදාරන ලදැයි දතයුතුය.

සිව්වන චතුෂ්කයෙහි, අනිච්චානුපස්සි යන මෙහි පළමුව අනිත්‍යය දතයුතුය. අනිත්‍යතාව දතයුතුය. අනිත්‍යානුපස්සනාවද දතයුතුය. අනිත්‍ය අනුව බලන්නා දතයුතුය. එහි අනිත්‍යය යනු පංචස්කන්ධයයි. කුමක් හෙයින්ද? හටගැන්ම, වෙනස්වීම්, විනාශය යන ස්වභාව හෙයිනි. අනිච්චතා යනු එම හටගැනීම් විනාශවීම්, වෙනස්වීම්හිම කලක් පැවැත විනාශවීමයි. හටගත්තවුන්ගේ එම ආකාරයෙන්ම නොසිට ක්‍ෂණයක් පාසා විනාශයෙන් බිඳේයයි අර්ථයි. අනිච්චානුපස්සනා යනු එම අනිත්‍යතා වශයෙන් රූපාදීන්හි අනිත්‍යයයි නුවණින් විමසා බැලීමයි. අනිච්චානුපස්සී යනු එම නුවණින් විමසා බැලීමෙන් යුක්ත වූයේ. එහෙයින් මෙවන් ස්වභාවයේන යුක්ත වූයේ ආශ්වාස කරනුයේද, ප්‍රශ්වාස කරනුයේද මෙහි අනිච්චානුපස්සී අස්සයිස්සාමි පස්සයිස්සාමීති සික්ඛති යයි දතයුතුය.

විරාගානුපස්සී යන මෙහි විරාග ද්වයයකි. ක්‍ෂය විරාගය, අත්‍යන්ත විරාගයද වශයෙනි. එහි ක්‍ෂය විරාගය යනු සංස්කාරයන්ගේ ක්‍ෂණයක් පාසා වන බිඳීමයි. අත්‍යන්ත විරාගය යනු නිර්වාණයයි. විරාගානුපස්සනා එම ද්වයය නුවණින් දැකීම් වශයෙන් පැවැති විදර්ශනාවද, මාර්ගයද වේ. එම දෙවැදෑරුම් වූද, අනුපස්සනාවන්ගෙන් යුක්තව, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරනුයේද, විරාගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති යයි දතයුතුය.

නිරොධානුපස්සී පදයෙහිද එම ක්‍රමයමැයි. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී යන මෙහිද, අත්හැරීම් ද්වයයකි. පරිත්‍යාග වශයෙන් අත්හැරීමද පැනවැදීම් වශයෙන් අත්හැරීමද වේ. අත්හැරීමම නුවණින් බැලීම පටිනිස්සග්ගානුපස්සනායි. එය විදර්ශනා මාර්ගයට විශේෂ නාමයකි. විදර්ශනාව වනාහි තදංග වශයෙන් ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් සහිත කෙලෙස් අත්හරියි. ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් දෑහි දොස් දර්ශනයෙන්ද එයට විපරීත නිර්වාණයෙහි එයට නිම්නතාවයෙන් පැනවදීනුයු පරිත්‍යාග අත්හැරීමද, පැනවැදීම් වශයෙන් වන අත්හැරීම යයි යූ.සේයි. මාර්ගය සිඳ දැමීම් වශයෙන් ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් සහිත කෙලෙස් අත්හරියි. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් නිර්වාණයෙහි පැන වදීනුයි. අත්හැරීම් පරිත්‍යාගද, පැනවැදීම් පරිත්‍යාගයයිද යූ.සේයි. ද්වයයම පළමු පළමු ඤාණයන් අනුව, අනුව බලන හෙයින් අනුපස්සනායි යූ.සේයි. ඒ දෙවදෑරුම් වූම අත්හැරීම් නුවණින් බැලීමෙන් යුක්තව ආශ්වාස කරනුයේද ප්‍රශ්වාස කරනුයේද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සී අස්සසිස්සාමි පස්සසිස්සාමීති සික්ඛති යයි දතයුතුය.

මෙහිද අනිච්චානුපස්සී යනු තරුණ විදර්ශනාවගේ වශයෙන් යූ.සේයි. විරාගානුපස්සී යනු තරුණ විදර්ශනාවගේ වශයෙන් යූ.සේයි. විරාගානුපස්සී යනු තරුණ විදර්ශනාවගේ වශයෙන් යූ.සේයි. විරාගානුපස්සී යනු එයට වඩා බලවත් අයුරින් සංස්කාරයන්හි නොඇල්මෙහි සමත් විදර්ශනා වශයෙනි. නිරොධානුපස්සී යනු එයට වඩා බලවත් අයුරින්, කෙලෙස් නිරුද්ධ කිරීමෙහි සමත්, විදර්ශනාවගේ වශයෙනි. පටිනිස්සග්ගානුපස්සී යනු මාර්ගයට ආසන්න වූ අත් සියුම් විදර්ශනාවගේ වශයෙන් කියන ලදැයි දතයුතුය. යම්තැනක මාර්ගය ලදද? එය නොබිඳුණේමය. මෙසේ මේ චතුෂ්කය සුද්ධ විදර්ශනා වශයෙන් යූ.සේයි. ප්‍රථමත්‍රය සමථ විදර්ශනා වශයෙනි.

ආනාපන සති මාතෘකා වර්ණනාව නිමි.

දැන් ඉදිරිපත් කරන ලද, මාතෘකා පිළිවෙලින් බෙදා දැක්වීමට ඉධාති ඉමිස්සා දිට්ඨියා ආදිය අරඹන ලදි. එහි ඉමිස්සා දිට්ඨියා යන ආදී දස පදයන්ගෙන් ශික්‍ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත සර්වඥ බුද්ධ සාසනයම කියන ලදි. එය භාග්‍යවත් බුදුරදුන් විසින් දක්නා ලද හෙයින් දිට්ඨියයි යූ.සේයි. එයම ඉවසීම් වශයෙන් ඛන්තියි. කැමැතිවීම් වශයෙන් රුචියි. ග්‍රහණ වශයෙන් ආදායොයි. ස්වභාව අර්ථයෙන් ධම්මොයි. හික්මිය යුතු අර්ථයෙන් විනයොයි. එම ද්වයය වශයෙන් ධම්ම විනයොයි. කියන ලද වශයෙන් පාවචනයි. ශ්‍රේෂ්ඨචර්යාර්ථයෙන් බ්‍රහ්මචරියංයි, අවවාද දීම් වශයෙන් සත්‍ථුසාසනංයි. එහෙයින් ‘ඉමිස්සා දිට්ඨියා’ ආදීන්හි, මේ බුද්ධ දිට්ඨියා, මේ බුද්ධ ඛන්තියා, මේ බුද්ධ රුචියා, මේ බුද්ධ ආදායෙ, මේ බුද්ධ ධම්මෙ මේ බුද්ධ විනයෙ, මේ බුද්ධ, ධම්ම විනයෙ මේ බුද්ධ පාවචනෙ, මේ බුද්ධ බ්‍රහ්මචරියෙ, මේ බුද්ධ සත්‍ථු සාසනෙ යයි අර්ථය දතයුතුය. තවද මෙහි ශික්‍ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත බුදුරදුන් විසින් වදාළ සකල නවාංග ශාස්තෲ සාසනය බුදුරදුන් විසින් දිටිහෙයින්ද, සම්‍යග් දෘෂ්ටි හේතුකත්වයෙන්ද සම්‍යග් දෘෂ්ටි පූර්වාංගමත්වයෙන්ද දෘෂ්ටියි. බුදුරදුන්ගේ, ඉවසීම් වශයෙන් ක්‍ෂාන්තියි. රුචිවීම් වශයෙන් රුචියි. ග්‍රහණ වශයෙන් ආදායොයි. තමාගේ නියමයන් අනුව ක්‍රියා කරන්නා අපායෙහි නොහෙළමින් දරානු ධර්මයි. එහිම සකෙලෙස් පස හික්මවයිනුයි විනයයි. ධර්මයද, විනයද, එයමනුයි ධර්ම විනයයි. කුසල ධර්මයන්හි හෝ අකුසල ධර්මයන්ගේ එය හික්මීමනුයි ධර්ම විනයයි. එහෙයින්ම කියන ලදි. ‘ගෝතමිය, නුඹ යම් ඒ ධර්මයන්හි මෙම ධර්මයෝ නොඇල්ම සඳහා පවතිත්. ඇල්ම සදහා නොවෙත්යයි දන්නෙහිද? -පෙ- ගොතමිය, ඒකාන්තයෙන්, එය ධර්මයයිද එය විනය යයිද, එය ශාස්තෲ ශාසනය යැයිද දරාගනුව. ධර්මයෙන්ම හික්මීමයි දණ්ඩණාදීන්ගෙන් නොවේනුයි ධර්ම විනයයි.

දණ්ඩෙනෙකෙ දමයන්ති - අංකුසෙහි කසාහිච, අදණ්ඩෙන අසත්‍ථෙන - නාගො දන්තො මහෙසිනා

ඇතැම්හු, හෙණ්ඩුවලින්, කසවලින්, දණ්ඩෙන් දමනය කරති. දඬු රහිතව, ආයුධ රහිතව මහර්ෂීන් වහන්සේ ඇත් රජු දමනය කළ සේක. දැහැමින් කටයුතු කරනවුන්ට ඊර්ෂ්‍යාවෙහි කවර දැනීමෙක්ද? ධර්මයෙහි (හෝ) හික්මීම ධර්ම විනයයි. නිරවද්‍ය ධර්මාර්ථය සඳහා මෙම වනියයි. භව භෝගානිසංසාර්ථ සඳහා නොවේ. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ. මහණෙනි, මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව ජනතාවට නැති ගුණ පෙන්වීම සඳහා පුරනු නොලැබේ යනු විස්තරයයි. පුණ්ණ තෙරණුවෝද, ඇවැත්නි, තෘෂ්ණාදී වශයෙන් දැඩිසේ නොගෙන පරිනිර්වාණය සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි බඹසර පුරනු ලැබේයයි කීහ. විශුද්ධත්වයට හෝ ගෙනයේනුයි විනයයි. යහපත් පැවතුම් වශයෙන් හික්මේනුයි ධර්ම විනයයි. සාසාරික ස්වභාවයෙන්ද, සෝකාදී ස්වභාවයෙන්ද, ඉවත්කොට මෙය විශුද්ධ නිවනට ගෙනයයි. ධර්මයෙහි හෝ විනයයි. තීර්ථංකරයන්ගේ නොවේයයිද ධර්ම විනයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයෙහිම පිහිටි සේක. මෙය එතුමන් වහන්සේගේම විනයයි. යම්හෙයකින් මාර්ගඵලාදී ධර්මයෝම අභිඤ්ඤෙය්‍ය, පරිඤ්ඤෙය්‍ය, පහාතබ්බ, භාවෙතබ්බ, සච්ඡිකාතබ්බයන්ගෙන් යුක්තද, එහෙයින් එම ධර්මයන්හි විනයයි. සත්ත්වයන් කෙරෙහි හෝ ජීවයින් කෙරෙහි ඇතුළත් නොවේනුයි ධර්ම විනයයි. අර්ථ සහිත, අක්‍ෂර සහිත අන්‍යයින්ගේ කීම්වලට වඩා ප්‍රධාන වචනයනුයි පවචනයි. පවචනම පාවචනයි. සියලු චර්යාවන් අතර, විශිෂ්ට චර්යා භාවයෙන් බ්‍රහ්මචරියයි. දෙවි මිනිසුන්ට ශාස්තෲ වූ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සාසනයනුයි සත්‍ථුසාසනංයි. ශාස්තෲ වූවහුගේ සාසන යනුයි සත්‍ථුසාසනංයි. ආනන්දය, මා විසින් නුඹලාට යම් ධර්මයක්ද, විනයක්ද, දේශනා කරන ලද්දේද පනවන ලද්දේද, එය මාගේ ඇවෑමෙන් ශාස්තෲ යයි සඳහන් අයුරින්, ධර්මයද, විනයද ශාස්තෲ නම් වේ. මෙසේ එම පදයන්ගේ අර්ථ දතයුතුය. යම්හෙයකින් වනාහි, මෙසස්නෙහිම සර්වාකාර සම්පූර්ණ ආනාපාන සති සමාධි උපදවන භික්‍ෂූහු විද්‍යමාන වෙත්ද, අන් තන්හි නොවෙත්ද? එහෙයින් ඒ ඒ තන්හි ඉමිස්සායිද, ඉමස්මිංයිද මෙම නියමය කරන ලදැයි දතයුතුය. මෙ ඉධ යන මාතෘකාවෙහි විස්තරාර්ථයයි.

පුථුජ්ජන කල්‍යාණකොවා යන ආදියෙන්, භික්‍ෂු ශබ්දයාගේ වචනාර්ථය නොදක්වා මෙහි අදහස් කරන ලද භික්‍ෂුවම දක්වන ලදි. හෙතෙම කෙලෙසුන්, නොසිඳලූ හෙයින්, පෘථග්ජන වූයේද සීලාදී ප්‍රතිපත්තිවලින් යුක්ත වූ හෙයින් යහපත් වූයේනුයි කල්‍යාණ පෘථග්ජනයි. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාම පෘථග්ජන කල්‍යාණකයි. අධි සිල්හි හික්මේනුයි, සෙඛොයි. සෝවාන් හෝ සකෘදාගාමි හෝ අනාගාමි හෝ අයයි. වෙනස් නොවන, සෙලවිය නොහැකි අර්හත් ඵල ධර්මය වන්නේනුයි අකුප්පධම්මොයි, ඔහු වනාහි මෙම සමාධිය වඩයි.

අරණ්‍ය නිර්දේශයෙහි, විනය ක්‍රමයෙන්, ගමද, ගම්සීමාවද හැර සෙසු ප්‍රදේශය අරඤ්ඤං යයි දක්වයි. සෞත්‍රාන්තික ක්‍රමයෙන් ආරණ්‍යක භික්‍ෂූන් සඳහා, අරණ්‍ය සෙනසුන නම් දුනු පන්සියයක් පශ්චිමයෙහි යැයි දක්වයි. විනය සූත්‍රාන්ත යන ද්වයයම පර්යාය දේශනා නමැ. අභිධර්මය නිප්පරියාය (වෙනස් කළ නොහැකි) දේශනා නමැයි. අභිධර්ම ක්‍රමයෙන් අරණ්‍යය දක්වන්ට නික්ඛමිත්‍වා බහි ඉන්‍දඛීලායි යූ.සේයි. නුවර දොරටුව අබියස සිටවූ ශක්තිමත් කණුවෙන් පිටත නික්මී යන අර්ථයි. නික්ඛමිත්‍වා බහි ඉන්‍දඛීලංයිද පාඨයි. ඉන්‍ද්‍රඛීලය ඉක්මවා පිටතය යන අර්ථයි. මෙහි ඉන්‍දඛීලො යනු ගමෙහි හෝ නගරයෙහි එළිපත්තයි.

වෘක්‍ෂමූල නිර්දේශයෙහි, වෘක්‍ෂමූල යනු ප්‍රකට හෙයින් එය නොකියාම, ‘යත්‍ථ’, ආදිය වදාළහ. එහි යත්‍ථ යනු යම් වෘක්‍ෂ මූලයෙක්හි, මෙහි වාඩිවෙයි හිඳගනීනුයි ආසනංයි. පඤ්ඤත්තං යනු තබන ලද, පිළියෙල කළ, මඤ්චො යනු ආසනයෙහි ප්‍රභේද වචනයි. ඇඳ හිඳගැනීමටද, අවකාශ ඇති හෙයින් මෙහි ආසනයන්හි ඇතුළත්කොට යූ.සේයි. එය වනාහි, සත්ත්වරූප සහිත විට්ටම හාරා ගිල්වන ලද පා ඇති ආසන බද්ධ දිග පුටු ආදී එක්තරා එකක්, පීඨං යනු එවැනි ආකාරයන්ගෙන්ම සාදන ලද්දක්, භිසි යනු බැටලු ලොමින් කළ බිස්ස, රෙදි බිස්ස, කෙඳි බිස්ස, තෘණ බිස්ස, කොළ බිස්ස යන බිසි අතරින් එක්තරා එකක් තට්ටිකා යනු තල්පත් ආදිය පිළිවෙලකට තබා කළ ආස්තරණය, චම්ම ඛණ්ඩො යනු හිඳගැනීමට සුදුසු යම්කිසි සම්කඩක්, තිණ සන්‍ථරාදයො යනු තෘණාදීන් එකට රාශිකොට තැනූ මෙට්ටය. තත්‍ථ යනු එම රුක්මුලෙහි, චංකමති වා යනාදීන්ගෙන් රුක්මුලෙහි සිව් ඉරියව් පැවැත්මෙහි යෝග්‍යතාව කියන ලදි. යත්‍ථ යන සියලු පදයන්ගෙන් රුක්මුලෙහි ඝන සෙවනැලි බවද, ජනයාගෙන් වෙන්වූ බවද යූ.සේයි. කෙනචි යනු කිසියම් සමූහයකින්, එම සමූහය බිඳ යැයි විස්තර කරන්නේ, ගහට්ඨෙහි වා පබ්බජිතෙහිවායි වදාළහ. අනාකිණ්ණං අනාකීර්ණ වූයේ, බාධා රහිත වූයේ, යම් සෙනසුනක හාත්පස, ගව්වක්ද, අඩයොදුනක්ද, පර්වත ගහණ, වන ගහණ, නදී ගහණ වේද. කිසිවෙකුට අවේලාවෙහි පැමිණෙන්ට නොහැකි වේද, මෙය සමීපයෙහි පිහිටියේද අනාකීර්ණ නමැ. යමක් වනාහි අඩයොදුනක් පමණ හෝ යොදුනක් පමණ වේද? මෙය දුරබැවින් අනාකීර්ණ නමැ.

විහාරො යනු ගුරුළු පියාපත් වැනි වහලක් ඇති ගෘහයන් අතර සෙසු වාසස්ථාන අඩ්ඪයොග යනු ගුරුළෙකු මෙන් නැමුණු ගෙය, පාසාදො යනු මුදුන්කොත් දෙකක් ගෙන කරන ලද දීර්ඝ ප්‍රාසාදය, හම්මියං යනු මතු අහස් තලයෙහි පිහිටි සඳලුතල සහිත ප්‍රාසාදයමය, ගුහා යනු ගඩොල් ගුහාව, ගල්ගුහාව, දැවගුහාව, පස්ගුහාව යැයි මෙසේ ඛන්‍ධක අටුවායෙහි යූ.සේයි. විභංගට්ඨ කථාවෙහි වනාහි විහාරො යනු හාත්පස වටේ යන්ට තිබෙන මාර්ගය ඇතුළතම රාත්‍රිස්ථාන දිවාස්ථානයන් පෙන්වා කළ සෙනසුනයි. ගුහා යනු යම්තැනක රෑ දවල් ආලෝකය ලැබේද, එබඳු වූ බිම්ගෙවල්, පබ්බත ගුහා යනු මෙම ද්වයය විශේෂයෙන් යූ.සේයි. මාතෘකාවෙහි හැමකල් සාධාරණ ලක්‍ෂණ වශයෙන් නිසීදති යැයි වර්තමාන වචනය කරන ලදි. මෙහි හුන්නහුට භාවනාරම්භය නිසි අයුරින් යෙදෙන හෙයින් හිඳගැනීම ඇරඹීම හා අවසානය දැක්වීම සඳහා නිසින්නොයි අවසන් වීමේ වචනය යොදන ලදි. සෘජුව කය පිහිටුවා සිටින්නහුගේ කය සෘජු වෙයි. එහෙයින් අක්‍ෂරයෙහි සැලකිල්ලක් නොකොට, අදහස් කරන ලද දැයම දක්වන්නේ උජුකො යනාදිය වදාළහ. එහි ඨිතො සුපණිහිතො යනු සෘජුව පිහිටුවන ලද හෙයින්, තබන ලද හෙයින්, සෘජුවී සිටියේ, ස්වයංසිද්ධ නොවේයයි අර්ථයි. පරිග්ගහට්ඨො යනු අල්ලාගැනීමයි. කුමක් අල්ලාගන්නා ලද්දේද? ගෙනයාමයි. කුමක් ගෙන යයිද? ආනාපාන සති සමාධියම අර්හත් මාර්ගය දක්වා ගෙනයයි. එහෙයින් නිය්‍යාණට්ඨොයි කීහු. මුඛ ශබ්දයාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨතා අර්ථ වශයෙන් ගෙන සංසාරයෙන් නිවනට ගෙනයයි කියා යූ.සේයි. උපට්ඨානට්ඨො යනු ස්වභාවාර්ථයමය. මෙම සියලු පදයන්ගෙන් පරිගෘහිත නිර්යාණය සිහිකොට යැයි අර්ථය යූ.සේයි. සමහරු වනාහි පරිග්ගහට්ඨො යනු සිහියෙහි අල්ලාගැනීම් අර්ථයයි කියති. නිය්‍යාණට්ඨො යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ පිවිසෙන නික්මෙන ද්වාරාර්ථයයි වර්ණනා කරති. අල්ලාගත ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ගෙනයාමෙහි සිහිය එළඹ සිටුවායයිද යූ.සේයි.

ද්වත්තිංසාය ආකාරෙහි යනු ඒ ඒ අවස්ථාවන්හි ක්‍රමානුකූලව ලැබෙන සේස රහිත වැළඳගැනීම් වශයෙන් යූ.සේයි. දීසං අස්සාස වසෙන යනු මාතෘකාවෙහි දීර්ඝයයි කියන ලද ආශ්වාස වශයෙන්, සෙස්සෙහිද මෙසේය. එකග්ගතං යනු එකඟභාවයයි. අවික්ඛෙපං යනු අවික්‍ෂෙපනය, ඒකාග්‍රතාවයම නානාරම්මණයන්හි සිතෙහි චංචල නොවන හෙයින් අවික්‍ෂෙපයයි යූ.සේයි. පජානතො යනු මුළානොවීම් වශයෙන් දන්නහුට විඳින්නහුට යැයි අර්ථයි. මා විසින් අවික්‍ෂෙපය ලදැයි අරමුණු කිරීම් වශයෙන් දන්නහුට, තාය සතියා යනු ඒ එළැඹ සිටි සිහියෙන්, තෙන ඤාණෙන යනු එම අවික්‍ෂෙපය දන්නා වූ නුවණින් සතො කාරීහොති මෙහි යම්හෙයිකන් ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත වූම සිහිය අදහස් කරන ලදද, දෙසූ පරිදි ශ්‍රේෂ්ඨ සිහි නුවණැති බැවින් යුක්ත වූයේ සිහි ඇත්තේ වේ. එහෙයින් සතො යන වචනයෙන්ම ඤාණයද ගන්නා ලද්දේ වේ.

අද්ධාන සංඛාතෙ යනු දීර්ඝයයි කියනු ලබන කාලයෙහි, දීර්ඝ මාර්ගය අද්ධාන යයි යූ.සේයි. මෙම කාලයද දීර්ඝ හෙයින්, දීර්ඝ මාර්ගයක් මෙනැයි අද්ධානයයි යූ.සේයි. ආශ්වාස කරයි. ප්‍රශ්වාස කරයි යයි ආශ්වාසයද, ප්‍රශ්වාසයද වෙන් වෙන්ව දැක්වූයේ වී නමුත් භාවනාවෙහි නිරතුරු පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා අස්සසති, පස්සසතියි නැවත සමාසකොට යූ.සේයි. ඡන්‍දො උප්පජ්ජති යනු භාවනාභිවෘද්ධිය සඳහා, අධික භාවය සඳහා කැමැත්ත හටගනී. සුඛුමතරං යනු සංසිඳීම් ස්වභාවයෙන් යූ.සේයි. පාමුජ්ජං උප්පජ්ජති යනු භාවනාව සම්පූර්ණ වීමෙන් ප්‍රීතිය හටගනී. අස්සාස පස්සාසාපි චිත්තං විවත්තති යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ඇසිරිකොට ප්‍රතිභාග නිමිත්ත උපදනා කල්හි, ප්‍රකෘති ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගෙන් සිත නවතියි. උපෙක්ඛා සණ්ඨාති යනු එම ප්‍රතිභාග නිමිත්තෙහි, උපචාර, අර්පණා සමාධි ප්‍රාප්තියෙන් නැවත එක්තැන් කිරීමෙහි, උත්සාහ නොමැති හෙයින්, තත්‍රමධ්‍යස්ථ උපේක්‍ෂාව පිහිටයි නමැ. නවහාකාරෙහි යන මෙහි භාවනාරම්භයෙහි පටන් ඡන්දෝත්පාදයෙන් පෙර ආශ්වාස කෙරේ යයිද, ප්‍රශ්වාස කෙරේයයිද කියන ලද තෙයාකාරයන්ද ඡන්දෝත්පාදයෙහි පටන්, ප්‍රමොද්‍යොත් පාදයෙන් පෙර තෙයාකාරයන්ද ප්‍රමොද්‍යොත්පාදයෙහි පටන් තෙයාකාරයන්දැයි යන නවාකාරය. කායො යනු සුණු විසුණු වූද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සමූහාර්ථයෙන් කාය නමැ. ප්‍රකෘති ආශ්වාස, ප්‍රකෘති ප්‍රශ්වාස ඇසිරිකොට උපන් නිමිත්තද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නාමය ලබයි. උපට්ඨානං සති යනු ඒ අරමුණට එළැඹ සිටීනුයි සිහිය උපට්ඨාන නමැ. අනුපස්සනා ඤාණං සමථ වශයෙන් කායානුපස්සනා නිමිත්තද, විදර්ශනා වශයෙන් නාමකය හා රූපකය අනුව බලන ඤාණයයි අර්ථයි. කායො උපට්ඨානං යනු ඒ කය ඇසිරිකොට මෙහි සිහිය නවතියිනුයි උපට්ඨානං නමැ. නො සති යනු ඒ කය සිහිය නම් නොවේයයි අර්ථයි. තාය සතියා යනු දැන් කියන ලද සිහියෙන්, තෙන ඤාණෙන යනු දැන් කියන ලද ඤාණයෙන්, තං කායං අනුපස්සති යනු සමථ විදර්ශනා වශයෙන් කියන ලද පරිදි, කය අනුව ගොස්, ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත ඤාණයෙන් හෝ විදර්ශනා ඤාණයෙන් හෝ බලයි.

මාතෘකාවෙහි, කායාදී පදයන්ගේ නොමැති කල්හිද, මේ චතුෂ්කයෙහි කායානුපස්සනා වශයෙන් කියන ලද හෙයින්, දැන් කිවයුතු කයෙහි කය අනුව බලන සතිපට්ඨාන භාවනාව යැයි වචනය සඳහා කාය පද නිර්දේශය කරන ලදි. කායෙ කායානුපස්සනා යනු බොහෝ ආකාර කයෙහි එම කයෙහි නුවණින් බැලීමයි. නොහොත් කයෙහි කය අනුව බැලීමයි. අනෙක් ධර්මයන්හි නුවණින් බැලීමක් නොවේයයි යූ.සේයි. අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම අසුභ වූ කයෙහි, නිත්‍ය, සුව, ආත්ම, ශුභ අනුව බැලීමක් නොවේ. තවද, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම, අශුභ වශයෙන් ශරීරයෙහිම නුවණින් බැලීමයි. නොහොත් කයෙහි මමයැයි හෝ මගේ යැයි හෝ ස්ත්‍රියකැයි හෝ පුරුෂයෙකුයැයි හෝ ගතයුතු කිසි අයුරකින් නොබලන හෙයින් එම කාය මාත්‍රයාගේම නුවණින් බැලීමයයි යූ.සේයි. මතුයෙහි වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනා යන ආදී ත්‍රයයෙහිම එම ක්‍රමයමැයි. සිහියම යථා ස්වභාවයෙන් වැටහීම සතිපට්ඨානයි. කය අනුව නුවණින් බැලීම හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්මෘතියෙහි යථා ස්වභාවයෙන් වැටහීම කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානයි. එහි අභිවෘද්ධිය කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනා.

තං කායං යනු නාමරූප කායයන් නොදක්වන ලදුයේද කාය ශබ්දයෙන් එයද සංගෘහිත හෙයින් දක්වන ලද්දක් සේ සලකා යූ.සේයි. අනිත්‍යානුපස්සනාදීහු නාමරූප කායයන්හිම ලැබෙත්. නිමිත්ත කායයන්හි නොවේ. අනුපස්සනාවද, භාවනාවද කියන ලද අර්ථමය. දීඝං අස්සාස පස්සාස වසෙන යනාදිය ආනාපාන සති භාවනාවෙහි අනුසස් දැක්වීමට යූ.සේයි. එහිද සිහියෙහි පැතුරුණු බවද, ඤාණයෙහි පැතුරුණු බවච ආනිසංසයි. එහි චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතො යනු ලද ධ්‍යානයෙහි විදර්ශනා කාලයෙහි සිතෙහි එකඟතාව සඳහා යූ.සේයි. විදිතාවෙදනා යනු මාර්ගඵලාවබෝධයෙන් හටගැන්ම දැක්මෙන් වේදනාව ප්‍රකටව දන්නා ලද්දාහු, විදිතා උපට්ඨහන්ති යනු ක්‍ෂය, ව්‍යය, ශූන්‍ය වශයෙන් ප්‍රකටකොට දන්නා ලද්දාහු වැටහෙති. විදිතා අබ්භත්‍ථං ගච්ඡන්ති යනු මාර්ගඵලාවබෝධයෙන්, ව්‍යය දැක්මෙන්, ප්‍රකටකොට දන්නා ලද්දාහු විනාශයට යෙති. බිඳෙත් යයි අර්ථයි. සඤ්ඤා විතක්කෙසුපි එම ක්‍රමයමැයි. මෙම ත්‍රයය කී කල්හි සෙසු අරූප ධර්මයෝද යූ.සේයි. මෙම ත්‍රයය කී කල්හි කවර හෙයින් අනෙක්වා කියන ලද්දේද යත්, අල්ලාගැනීම දුෂ්කර හෙයිනි. වේදනාවන්හි වනාහි සුවදුක් ප්‍රකට වේ. උපේක්‍ෂාව වනාහි සියුම්ය. අල්ලාගැනීම දුෂ්කර හෙයින් මනාව ප්‍රකට නොවේ. එයද මොහුට ප්‍රකට වේ. හැඟීම් ආකාර මාත්‍ර ග්‍රහණයක් හෙයින්, නිසි ආකාර ග්‍රහණයක් නොවේ. එයද ස්වභාව සමානතා ලක්‍ෂණ ග්‍රාහක විදර්ශනා ඤාණය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ අතිශයින් අප්‍රකටය. එයද මොහුට ප්‍රකට වේ. විතර්කයද ඤාණය හා සමාන හෙයින් ඤාණයෙන් වෙන්කොට ග්‍රහණය දුෂ්කරය. විතර්කය ඤාණය හා සමානය. දෙසූ පරිදි, ‘ඇවැත්නි, විශාඛය යම් සම්‍යග් දෘෂ්ටියක් වේද, යම් සම්‍යක් සංකල්පයක් වේද, මෙම ධර්ම ප්‍රඥාස්කන්ධයෙහි සංගෘහීතය. යොපි චස්ස විතක්කො පාකටො හොති මෙසේ නොමනා අල්ලාගැනීම්හි කියන ලද සෙස්ස යූ.සේයි. මෙම පදයන්ට නිර්දේශයෙහි, කථං විදිතො වෙදනා උප්පජ්ජන්තියි විචාරා එය නොවිසඳූයේම, වේදනෝත්පාදයෙහි ප්‍රකට තත්ත්වයන් විසඳූකල්හි, වේදනාවගේ ප්‍රකට භාවයන් විසඳන ලද්දේම වේයයි කථං වෙදනාය උප්පාදො විදිතො හොති යැයි ආදිය වදාළහ. සෙස්සෙහිද එම ක්‍රමයමැයි. අවිජ්ජා සමුදයා - අවිජ්ජා නිරොධො ආදිය යට කියන ලද අර්ථමය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සංඥා-විතර්කද දතයුතුය. විතර්ක වාරයෙහි වනාහි ඵස්ස සමුදයා - ඵස්ස නිරොධායි සඳහන් නොකොට, ඵස්ස යන ස්ථානයෙහි, සඤ්ඤා සමුදයා සඤ්ඤා නිරොධායි යූ.සේයි. එය කවර හෙයින්ද යත්? විතර්කයෙහි සංඥා මූලකත්‍වය හෙයිනි. සංඥා නානාප්‍රකාරතාව හේතුයෙන් සංකල්ප නානාප්‍රකාරභාවය හටගනී යයි යූ.සේයි.

අනිච්චතො මනසි කරොතො යන ආදීන්හිද, වේදනාව අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නහු විසින් යන ආදී ක්‍රමයෙන් ඒ ඒ වාරයන්හි ඒ ඒ ස්වභාවය යෙදිය යුතුය. යම්හෙයකින් වනාහි, විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනාව, විදර්ශනා කෘත්‍යකරණයෙහි, අසමත් හෙයින් විදර්ශනාව උපකාරක නොවේ. එහෙයින්ම බෝධිපාක්‍ෂික ධර්මයන්හි ඇතුළත් නොකළහ. විදර්ශනා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාවෙහි කෘත්‍යයම කෘත්‍යවත් භාවයෙන් තොරය. එහෙයින් එය විදර්ශනාවට ඒකාන්තයෙන් අනුපකාරකමය. විතර්කයෙන් තොර විදර්ශනා කෘත්‍යයක්ම නැත. විතර්ක සහායෙන්ම විදර්ශනාව සිය කෘත්‍යය කරයි. දෙසූ පරිදි –

ප්‍රඥාව තම ස්වභාවයෙන්, අනිත්‍යය, දුකය. අනාත්මයැයි අරමුණ නිශ්චය කරන්ට නොහැකි වෙයි. විතර්කය වනාහි තට්ටුකොට, තට්ටුකොට දෙන කල්හි හැකිවේ. යම්සේ වනාහි රන්කරුවා කහවණුව, අත්ලෙහි තබා, හැම කොටස් බලනු කැමැති වූයේ නමුදු, ඇස්තලයෙන්ම පෙරළීමට නොහැකි වෙයි. ඇඟිලිපුරුක්වලින්, පෙරළ පෙරළා ඔබිනොබ බලන්ට හැකිවෙයි. එපරිද්දෙන්ම ප්‍රඥාව තමාගේ ස්වභාවයෙන් අනිත්‍යාදී වශයෙන් අරමුණ නිශ්චය කිරීමට නොහැකි වේ. අරමුණට නැංවීම් ලක්‍ෂණයෙන් වනාහි, හැප්පීම් නැවත නැවත හැප්පීම් රසයෙන්, විතර්කයෙන් තට්ටු කරන්නාක් මෙන්ද, පෙරළන්නාක් මෙන්ද. ගෙන ගෙන දුන් දැයම නිශ්චය කරන්ට හැකිවෙයි.

එහෙයින් වේදනා සංඥාවන්ගේ විදර්ශනාවට අනුපකාරවත් හෙයින්, ලක්‍ෂණ මාත්‍ර වශයෙන්ම, දක්වන්ට ‘වෙදනාය සඤ්ඤාය’ යැයි ඒ ඒ තන්හි ඒකවචනයෙන් නිර්දේශ කරන ලදි. විදර්ශනාවෙහි භේද යම් පමණද, විතර්කයෙහිද භේද, එපමණකැයිම දක්වන්ට ‘විතක්කානං’ යැයි ඒ ඒ තන්හි බහුවචනයෙන් නිර්දේශ කරන ලදැයි කියන්ට වටී.

නැවත දීඝං අස්සාස පස්සාස වසෙන යනාදී ආනාපාන සති භාවනායෙහි සම්ප්‍රාප්තියද, භාවනා ඵලයද දක්වන්ට යූ.සේයි. එහි සමොධානෙති යනු අරමුණෙහි තබයි. අරමුණෙහි පිහිටුවයි යන අර්ථයි. තැන්පත් කිරීමෙහි උත්සාහයක් නොමැති හෙයින්ද, භාවනා සම්පූර්ණත්වයෙන්ම, මනාසේ තැන්පත් කරයි නමැ. ගොචරං යන විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි, සංස්කාරාරම්මණවද, මාර්ග ක්‍ෂණයෙහිද, ඵලක්‍ෂණයෙහිද, නිර්වාණාරම්මණවද, සමත්‍ථං යනු සමවූම අර්ථය. සමවූවහුගේ අර්ථයනුයි සමත්‍ථයි. ඒ සමර්ථය සෙස්සෙහිද එම ක්‍රමයමැයි. මග්ගං සමොධානෙති යනු මාර්ග එලක්‍ෂණයෙහිම ගෝචර නිර්වාණයමය. අයං පුග්ගලො යනු ආනාපාන සති භාවනාවෙහි යෙදුණ යෝගාවචරයාය. ඉමස්මිං ආරම්මණෙ යන මෙහි වනාහි කාය යන පදයෙන් සංගෘහිත නාමරූප සංඛ්‍යාත සංඛාරම්මණයන්හි, එම ක්‍රමයෙන්ම මග්ගෙ නිබ්බාරම්මණෙච, යං තස්සා යනාදීන්ගෙන් අරමුණට ගෝචර වූ ශබ්දයන්ගේ ඒකාර්ථවත් බැව් යූ.සේයි. තස්ස යනු එම පුද්ගලයාට, පජානාතීති පුග්ගලො පජානනා පඤ්ඤා යන පුද්ගලයා ප්‍රඥායෙන් දැනගනී යයි යූ.සේයි. ආරම්මණස්ස උපට්ඨානං යනු විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි සංස්කාරාරම්මණයාගේද, මාර්ග ඵලක්‍ෂණයෙහි නිර්වාණාරම්මණයාගේද එළැඹ සිටීම, සමං යන මෙහි කර්මාර්ථයෙහි ෂෂ්ඨියි. රාජ උපස්ථානය අයුරිනි. අවික්ඛෙපො යනු සමාධියයි. අධිට්ඨානං යනු කියන ලද ආකාර සංස්කාරාරම්මණයද, නිර්වාණාරම්මණයද වේ. එය වනාහි මෙහි සිත අධිෂ්ඨාන කෙරෙයිනුයි අධිට්ඨානං නමැ. වොදානං යනු ඤාණයයි. එය වනාහි එයින් සිත පිරිසිදු කරයි. මනාව පිරිසිදු කරයිනුයි වොදාන නමැ. හැකිළුණු පසට අයත් සමාධිය නොහැකිළුණු බවට පැමිණීමෙහි සමවූ හෙයින් සමංයි. නොසන්සුන් පසට අයත් ඤාණය. සන්සුන් බවට පැමිණීමෙහි සමවූ හෙයින් සමංයි. ඉන් විදර්ශනා මාර්ග ඵලක්‍ෂණයන්හි, සමථ විදර්ශනාවන්ගේ, එකට වෙළී පවත්නා ස්වභාවය යූ.සේයි. සිහිය වනාහි හැමතන්හි අවශ්‍යහෙයින් එම ද්වයයෙහි සමතායෙන් උපකාරී වූයේනුයිද සමංයි. අරමුණ සමාධියට කරුණු වන හෙයින් සමංයි. අනවජ්ජට්ඨො යනු විදර්ශනාවෙහි නිරවද්‍ය ස්වභාවයයි. නිකෙලසට්ඨො යනු මාර්ගයාගේ නිකෙලෙස් බවයි. ‘නික්කිලෙසට්ඨො’යිද පාඨයි. වොදානට්ඨො යනු ඵලයෙහි පිරිසිදු බවයි. පරමට්ඨො යනු නිර්වාණයාගේ සියලු ධර්මයන්ට වඩා උසස් බවයි. පටිවිජ්ඣතී යනු, එම ස්වභාවය නුමුළා භාවයෙන් අවබෝධ කරයි. මෙහිද අරමුණෙහි එළැඹ සිටීමයැයි ආදීන්ගෙන් සම ප්‍රතිවේධය යූ.සේයි. මෙහිද වොදානාර්ථය ප්‍රතිවේධයාගේ වශයෙන් කියන ලද හෙයින් එයින් සමාන ලක්‍ෂණ වූ, නිරවද්‍යාර්ථ, නිකෙලෙස් අර්ථ, පරමාර්ථ ලක්‍ෂණගෙන ඒම් වශයෙන් යූ.සේයි. දෙසූ පරිදි –

වුත්තම්හි එකධම්මෙ - යෙ ධම්මා එක ලක්ඛණා කෙචි, වුත්තා භවන්ති සබ්බෙ - ඉති වුත්තො ලක්ඛණො හාරො’ති

මෙහි නිරවද්‍යාර්ථය, නික්ලේශාර්ථය අවික්‍ෂෙප සංඛ්‍යාත ‘සම’යෙහි අර්ථයැයි ප්‍රයෝජනය නුයි සමත්‍ථයි, ව්‍යවදානාර්ථය විදර්ශනා මාර්ග ව්‍යවදානය සඳහා සමවූම අර්ථයනුයි සමත්‍ථයි. ඵල ව්‍යවදානය සඳහා මාර්ග ව්‍යවදාන සංඛ්‍යාත සමයෙහි අර්ථයනුයි සමත්‍ථයි. පරමාර්ථය වනාහි සමවූම අර්ථයනුයි හෝ නිර්වාණයෙහි යොදවන හෙයින් සියලු සමයයන්ගේ අර්ථයනුයි හෝ සමත්‍ථයි. එය කියන ලද ආකාර ඇති, සමයද, සමත්‍ථයද, එක් කොටසක් සමානතායෙන් එකක් සේ සලකා, සමත්‍ථඤ්ච පටිවිජ්ඣති යයි යූ.සේයි. ඉන්‍ද්‍රිය, බල, බොධ්‍යංග ධර්ම, විදර්ශනා මාර්ග ඵලක්‍ෂණයෙහිද ලැබේ. මාර්ගයද විසුද්ධිත්‍රයයද මාර්ග ඵලක්‍ෂණයෙහිමය. විමෝක්‍ෂයද, විද්‍යාවද ක්‍ෂය ඤාණයද මාර්ග ක්‍ෂණයෙහිමය. විමුක්තියද, අනුත්පාදයෙහි ඤාණයද ඵලක්‍ෂණයෙහිමය. සෙසු විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි ප්‍රීතිය ධර්මවාරයෙහිද, මෙම ධර්ම මෙම අරමුණෙහි එක්තැන් කරයිනුයි, නිර්වාණය හැර සෙස්ස සුදුසු පරිදි දතයුත්තාහ. මෙය වනාහි බොහෝ වශයෙන් යූ.සේයි. මෙහි නොකියන ලද අර්ථයට යූ.සේයි. මෙහි එක එක චතුෂ්ක වශයෙන් නිර්යාණයන් දක්වන ලදුයේද, චතුෂ්කයන්ට ඇතුළත් වූ, එක එක කොටසෙහි නිර්යාණයට උපනිශ්‍රය හෙයින් එක් එක් කොටස් වශයෙන් නිර්යාණය දක්වන ලදි. එකිනෙකින් තොරව නිර්යාණය නොවේ.

දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිර්දේශ වර්ණනා නිමි.

හ්‍රස්ව නිර්දේශයෙහි, ඉත්තර සංඛාතෙ යනු ස්වල්ප සංඛ්‍යාත කාලයෙහි, මෙහි සෙස්ස කියන ලද ක්‍රමයෙන් දතයුතුය.

සබ්බකාය පටිසංවෙදී නිර්දේශයෙහි, අරූප ධර්මයන්හි වේදනාව දළ හෙයින්, සුවසේ ග්‍රහණය සඳහා, පළමුව, ඉටුනිටු අරමුණු දනවන වේදනාව යූ.සේයි. ඉක්බිති, යමක් විඳියිද එය හඳුනයි යයි මෙසේ වේදනාවට විෂය වූ ආකාර ග්‍රාහක සංඥාවද, ඉක්බිති සංඥා වශයෙන් රැස්කළ චේතනාවද, ඉක්බිති ස්පර්ශ කරන ලදුයේ විඳියි. ස්පර්ශ කරන ලදුයේ හඳුනයි. ස්පර්ශ කරන ලදුයේ සිතයි යන වචන, ස්පර්ශයද, ඉක්බිති සියල්ලන්ට සාධාරණ ලක්‍ෂණ මනසිකාරයදැයි, චේතනාදීන්හි ඇතුළත් සංස්කාර ස්කන්ධය යූ.සේයි. මෙසේ ස්කන්ධත්‍රයන්හි කී කල්හි එය හා ආශ්‍රිත විඤ්ඤාණ ස්කන්ධය කියන ලද්දේම වේ. නාමඤ්ච යනු කියන ලද ආකාර ඇති නාමයද, නාම කායොච යනු මෙම නාමයෙන්, නිර්වාණයාගේද, සංගෘහිත හෙයින්, ලෝකෝත්තරයන්ගේද, විදර්ශනාවට නොඑළඹුණු හෙයින් එය ඉවත් කරන්ට යූ.සේයි. නිර්වාණයාගේ රාශි විනිර්මුක්ත හෙයින් කාය යන වචනයෙන් නිර්වාණය ඉවත්කරන ලද්දේ වේ. යෙච වුච්චන්ති චිත්ත සංඛාරා යනු සංඥාවද, වේදනාවද චෛතසිකයෝය. එම ධර්ම සිත හා බැඳී ඇති හෙයින් චිත්ත සංඛාරයැයි මෙසේ කියනු ලබන කල්හිද, චිත්ත සංස්කාර මෙහි නාමකයෙන්ම සංගෘහිත යැයි යූ.සේයි. මහාභූතා යනු විශාලව පහළවන හෙයින්ද, මහාභූත යන සාමාන්‍යතාවයෙන්ද, මහත් පරිවාර හෙයින්ද මහත් වෙනස්වීම්වලට භාජනය වන හෙයින්ද, මහත් වූ හෙයින්ද මහාභූතයි. ඒවා වනාහි පෘථුවි, ආපො, තෙජො, වායො යන සතරයි. චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය රූපං යනු ද්විතීයාර්ථයෙහි ෂෂ්ඨියි. සතරමහා භූතයන් දැඩිසේ ගෙන, ඇසුරුකොට, අත්නොහැර පැවැති රූපයයි යන අර්ථයි. එය වනාහි ඇස, කණ, නහය, දිව, ශරීරය, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්ත්‍රින්ද්‍රිය, පුරිසේන්‍ද්‍රිය, ජීවිතේන්‍ද්‍රිය, හෘදය වස්තුව, ඕජාව, කාය විඥප්ති, වචි විඥප්ති, ආකාශ ධාතුව, රූපයෙහි ලිහිල් බව, මෘද බව, කර්මණ්‍යතාවය, උපචය, සන්තති ජරතා, අනිච්චතා යයි සූවිසි අයුරුය. අස්සාසො පස්සාසො නියම ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූයේම, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ඇසිරිකොට, උපන් ප්‍රතිභාග නිමිත්තද, එම නාමයම ලබයි. ‘පිටත රූපයන් දකී.’ යනාදියෙහි මෙනි. නිමිත්තඤ්ච උපනිබන්‍ධනා යනු සිහිය ළංකොට බැඳීමෙන් නිමිත්ත වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ස්පර්ශ කළ ස්ථානය, යෙච වුච්චන්ති කාය සංඛාරා යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නමැති එම කායිකය, කය හා බැඳී පවතීනුයි කාය සංස්කාරයැයි, මෙසේ කියනු ලබන්නා වූද, කාය සංස්කාර මෙහි රූප කායයෙන්ම සංගෘහිත යැයි යූ.සේයි.

තෙ කායා පටිවිදිතා හොන්ති යනු ධ්‍යාන ක්‍ෂණයෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත කාය වශයෙන්ද, විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි සෙසු රූපාරූප කායයන් අරමුණු වශයෙන්ද, ප්‍රකට කොට දන්නා ලද්දාහු වෙති. මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි නුමුළා භාවයෙන් ප්‍රකට කොට දන්නා ලද්දාහු වෙති. ආශ්වාස, ප්‍රශ්වාස වශයෙන්, ලද ධ්‍යානි යෝගියාට උපන් විදර්ශනා මාර්ගය සඳහාද, දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වශයෙනැයි ආදිය යූ.සේයි.

ආවජ්ජතො පජානතො යනාදිය සීලකථායෙහි කියන ලද අර්ථමය. ඒවා කියන ලද ආකාර ඇති කයෙහි ඇතුළත්කොට, සබ්බකාය පටිසංවෙදි ආදිය යූ.සේයි.

සබ්බකාය පටිසංවෙදී අස්සාස පස්සාසානං සංවරට්ඨෙන යනාදීන්හි, සබ්බකාය පටිසංවෙදී යයි කියන ලද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෙන් උපදනා ධ්‍යාන, විදර්ශනා මාර්ගයන්හි සංවරයම සංවරාර්ථයෙන් සීල විසුද්ධියි. අවික්‍ෂෙපයම අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්ත විසුද්ධියි. ප්‍රඥාවම දස්සනට්ඨො දිට්ඨි විසුද්ධියි, ධ්‍යාන විදර්ශනාවන්හි විරති නොමැති වූයේම, පාපී ස්වභාව අභාව මාත්‍රයම සංවර නමැයි දතයුතුය.

පස්සම්භයං යනාදීන්ගේ නිර්දේශයෙහි, කායිකා යනු රූපකයෙහි වූ, කාය පටිබද්ධා යනු කය හා බද්ධව, කය නිශ්‍රිතව, කය ඇති කල්හි වෙති. නොමැති කල්හි නොවෙති. එහෙයින්ම ඒවා කයින් රැස් කෙරෙත්නුයි කායසංඛාරායි. පස්සම්භෙන්තො නිවනුයේ සන්සිඳවනුයේ, පස්සම්භන වචනයෙන් දළ වූවන්ගේ සන්සිඳවීම සිද්ධය. නිරොධෙන්තො යනු දළ ස්වභාවයෙන් නොඉපැත්මෙන් නිරුද්ධ කරනුයේ, වූපසමෙන්තො යනු දළ ස්වභාව වූම එක් පැවැත්මක පරිණාම ක්‍රමයෙන් ශාන්ත භාවයට ගෙන යනුයේ, සික්ඛති යනු ප්‍රාර්ථනා වශයෙන් ආශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මේයයි සම්බන්ධයයි. ත්‍රිවිධ ශික්‍ෂාවන්හි හික්මේයයි අර්ථයි.

දැන් දළ සංසිඳීම දක්වන්ට ‘යථාරූපෙහි’ යනාදිය වදාළහ. එහි යථාරූපෙහි යනු යම්බඳු වූ, ආනමනා යනු පසුපසට නැමීමක්, විනමනා යනු දෙපසට නැමීම, සන්නමනා යනු සර්වාකාරයෙන් නමන්නහුගේ මනාව නැමීමයි. පණමනා යනු පෙරට නැමීමයි. ඉඤ්ජනා යනු කම්පනයයි. ඵන්‍දනා යනු මද චලනයයි. පකම්පනා යනු බලවත් කම්පනයක් යම් ආකාර වූ කාය සංස්කාරයන්ගෙන්, කයෙහි පසුපසට නැමීම -පෙ- බලවත් කම්පනයක් වේද, එබඳු වූ කාය සංස්කාර සංසිඳුවතිද, කයෙහි යම් පෙරට නැමීමක් -පෙ- බලවත් කම්පනයක් වේද, එයද සංසිඳුවතියි සම්බන්ධ කළ යුතුය. කාය සංස්කාරයන් සන්සිඳුණු කල්හි, ශරීරයාගේ පෙරට නැමීම් ආදීහුද, සන්සිඳුණාහුම වෙත් යයි, යම් ආකාර වූ කාය සංස්කාරයන්ගෙන් කයෙහි පෙරට නැමීම් ආදිය නොවෙයිද, එබඳු වූ ශාන්ත සියුම් වූද, කාය සංස්කාර සංසිඳවත් යයිද, ශරීරයෙහි යම් පෙරට නැවීම් ආදිය නොවෙයිද, එබඳු වූ ශාන්ත, සියුම් වූද දෑ සංසිඳවත් යයි සම්බන්ධය දතයුතුය. සන්තං සුඛුමං යන එය භාව නපුංසක වචනයි. ඉති කිර යන මෙහි, ඉති යනු මෙසේ යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘කිර’ යනු ඉදින් යන අර්ථයෙහිය. ඉදින් මෙසේ සියුම් වූද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි. ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමියි හික්මේ යයි චෝදකයා විසින් චෝදනාව අරඹන ලද්දේ වේ. නොහොත් කිර යනු චෝදක වචනය හෙයින් නොපිළිගන්නා අර්ථයෙහි, පරොක්‍ෂාර්ථයෙහිද යෙදේමය. මෙසේ සියුම් වූද, සංසිඳුවීම් හික්මේයයි නොඅදහමි. අප්‍රත්‍යක්‍ෂයැයි යූ.සේයි.

එවංසන්තෙ යනු මෙසේ සියුම් වූවන්ගේ සන්සිඳවීම ඇතිකල්හි, වාතුපලද්ධියාච පභාවනා නහොති යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතයෙහි උපලබ්ධියෙහි, උපලද්ධි යනු විඤ්ඤාණයයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය ලබන කල්හි, තදාරම්මණ භාවනා විඤ්ඤාණයාගේ ඉපදීම, උත්පාදනය නොවේ. එම අරමුණ කරණකොට භාවනාව නොවේ යයි අර්ථයි. අස්සාස පස්සාසනඤ්ච පභාවනා නහොති යනු භාවනාවෙහි සියුම් වූද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ නිරෝධය වන හෙයින් ඒවාහි උත්පාදනය, පැවැත්ම නොවේයයි අර්ථයි. ආනාපාන සතියා ච පභාවනා නහොති යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ අභාවයෙන්ම තදාරම්මණ භාවනා විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත සිහියගේද පැවැත්ම නොවේ. එහෙයින්ම ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ආනාපාන සති සමාධියගේ භාවනාව නොවේ. නච නං තං යන මෙහි ච නං යනු නිපාත මාත්‍රයයි. ‘භික්ඛුචනං’ යන ආදීන්හි මෙනි. ඒ කියන ලද ආකාර ඇති සමවතට නුවණැතියෝ සම නොවදිති. ඉන් නොනැගිටිතියි සම්බන්ධයි. චෝදනා පක්‍ෂයට ගෙනහැර දැක්වීම් වචනයෙහි, ඉතිකිර යනු එපරිද්දෙන්ම මෙහි එවකාරාර්ථයෙහි කිර ශබ්දය දතයුතුය. එවං සන්තෙ යනු මෙසේ සන්සිඳවීම් ඇතිකල්හි.

යථාකථං විය යනු ඒ කියන ලද විධානය ලෙස, කෙසේ එය එසේ වේදැයි උපමාවෙන් විචාරයි. දැන් සෙය්‍යථාපි යයි එම උපමාව දක්වයි. කංසෙ යනු ලෝහ බඳුන්හි. නිමිත්තං යනු ඒ ශබ්දයන්ගේ ආකාරයයි. නිමිත්තං යනු ෂෂ්ඨ්‍යාර්ථයෙහි ද්විතියා ඒකවචනයි. නිමිත්තගේ යන අර්ථයි. ශබ්ද නිමිත්තද යනු ශබ්දයෙන් අනෙකක් නොවූයේ, සුග්ගහිතත්තා යනු මනාව ගන්නා ලද හෙයින්, සුමනසිකතත්තා යනු මනාව ආවර්ජනය කළ හෙයින්, සූපධාරිතත්තා යනු මනාව සිතෙහි තබන ලද හෙයින්, සුඛුම සද්ද නිමිත්තාරම්මණධාරිතත්තා යනු එකල්හි සියුම් වූද ශබ්දයන්ගේ නිරුද්ධය වූ හෙයින් අනුග්‍රහ නොලද, ශබ්ද නිමිත්තෙහි, අරමුණු නොවන හෙයින් ඉතා සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණුකොට, ඉතා සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු වූද සිත පවතියි. ඉතා සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු භාවයෙන් ප්‍රීතිය හෝ යන අර්ථයි. මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්පණාවෙහිද අර්ථය දතයුතුය.

පස්සම්භයං යනාදීන්හි ‘පස්සම්භයං කාය සංඛාරං’ යයි කියන ලද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කය යැයි හෝ ‘පස්සම්භයං කාය සංඛාරං’ යන මෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කය යැයි හෝ යෙදීම දතයුත්තාහ. භාවනා විශුද්ධියෙහි කාය සංස්කාරයන් සන්සිඳෙන කල්හිද, දළ කාය සංස්කාර සන්සිඳවමියි යෝගියාගේ සිතාබැලීම ඇතිකල්හි ඔහු විසින් සැලකිල්ලෙන් අතිශයින් සංසිඳවයි. නොවැටහෙනුයේද සියුම්ව මනාව ගෙනඒම වෙයි.

අට්ඨ අනුපස්සනෙ ඤාණානි යනු දීර්ඝ, හ්‍රස්ව, සබ්බකාය පටිසංවේදී, පස්සම්භයං කායසංඛාරං යයි කියන ලද සතර වස්තූන්හි ආශ්වාස වශයෙන් සතරෙක්ද, ප්‍රශ්වාස වශයෙන් සතරෙක්දැයි අට අනුපස්සනා ඤාණයෝ, අට්ඨච උපට්ඨානානුස්සතියො යනු දීර්ඝව ආශ්වාස වශයෙන් චිත්තයාගේ ඒකාග්‍රතාව, අවික්‍ෂෙපය දන්නහුට සිහිය එළැඹ සිටියේ වේයයි ආදී ක්‍රමයෙන් කියන ලද සිව් වස්තූන්හි ආශ්වාස වශයෙන් සතරෙක්ද, ප්‍රශ්වාස වශයෙන් සතරෙක්දැයි යන අට අරමුණට එළැඹ සිටීම් අනුස්සතීහුය. අට්ඨ චුපට්ඨානානුස්සතියොයිද පාඨයි. චත්තාරි සුත්තන්තික වත්‍ථූනි යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආනාපාන සති සූත්‍රාන්තයෙහි දේශනා කරන ලද හෙයින් ප්‍රථම චතුෂ්ක වශයෙන් සිව් සූත්‍රාන්තික වස්තූහුය.

ප්‍රථම චතුෂ්ක නිර්දේශ වර්ණනාව නිමියේය.

දෙවන චතුෂ්කයෙහි, පීති පටිසංවෙදී නිර්දේශයෙහි, උප්පජ්ජති පීති පාමුජ්ජං යන මෙහි පීති යනු මුල්වූ පදයයි. පාමුජ්ජං යනු එහි අර්ථ පදයයි. යා පීති පාමුජ්ජං යනාදීන්හි යම් ප්‍රීතියක්ද ප්‍රමෝද්‍යයක්දැයි මේ ආදී නම් ලබයි. එම ප්‍රීතිය යයි යූ.සේයි. එහි ප්‍රීති යනු ස්වභාව පදයයි. ප්‍රමුදිත භාවය පාමුජ්ජංයි. සතුටුවීම් ආකාරය ආමොදනායි. වඩාත් සතුටුවීම් ආකාරය පමොදනායි. යම්සේ වනාහි භෛසජ්‍යයන්ගේ හෝ තෛලයන්ගේ හෝ උණ්හෝදක සීතෝදකයන්ගේ එකට එක්කිරීම මිශ්‍රකිරීම යයි කියනු ලැබේද? මෙසේ මෙම ධර්මයන්ගේ එක්තැන් කිරීමෙන් මිශ්‍ර කිරීමයි. උපසර්ග වශයෙන් පදය වර්ධනය කොට ආමොදනා පමොදනායි යූ.සේයි. සතුටු වේනුයි හාසොයි. මහත්සේ සතුටුවේනුයි පහාසොයි. තුටු පහටු වන ආකාරයට එය විශේෂ නාමයකි. විත්ති යනු ධනයයි. එය ධනයට නාමයකි. මෙය වනාහි සොම්නස් හේතු හෙයින් ධනය හා සමාන හෙයින් විත්තියි. යම්සේ වනාහි ධනවතාට, ධනය හේතුවේන සතුට උපදීද? එසේම ප්‍රීතිමත්හුට ප්‍රීති හේතුවෙන් සතුට උපදී. එහෙයින් විත්තියයි යූ.සේයි. සන්තුෂ්ට භාවය පිහිටි හෙයින් ප්‍රීතිය එය නාමයකි. ප්‍රීතිමත් පුද්ගලයා කාය චිත්තයන්ගේ නැගුණු හෙයින්, උස්ව නැගුණු හෙයින්, ඉතා ප්‍රීතිමත් වූයේයයි යූ.සේයි. තමන් විසින් සිතන ස්වභාවය අත්තමන්තායි. නොඇලුණහුගේ මනස, දුක ආසන්න කරුණ හෙයින් සිය මන නම් නොවේ. ඇලුණහුගේ මනස සුව ආසන්න කරුණ හෙයින් සිය මන නම් වේ. මෙසේ සියමන භාවය අත්තමනතායි. සිය මන භාව යන අර්ථයි. එය වනාහි අන් කිසිවකට නොවේ. එම සිය මන භාවය වනාහි සිතෙහිම වූ චෛතසික ධර්මයකි. එහෙයින් අත්තමනතා චිත්තස්ස යයි යූ.සේයි. මෙහි සෙස්ස මතුයෙහිද, යටද කියන ලද ක්‍රමයෙන් යොදා දතයුතුය.

සුඛ පටිසංවෙදී නිර්දේශයෙහි, ද්වෙ සුඛානි යයි සමථ විදර්ශනා භූමි දැක්වීම සඳහා යූ.සේයි. කායික සුවය වනාහි විදර්ශනාවගේ පිහිටන ස්ථානයයි. චෛතසික සුවය සමථයෙහිද, විදර්ශනාවගේද පිහිටන ස්ථානයයි. කායිකං යනු ප්‍රසාද කයයි. ඉන් තොරව නූපදනා හෙයින්, කයෙහි යෙදී සිටීනුයි කායිකංයි. චෛතසිකං අධිකව යෙදීම් වශයෙන් සිතෙහි යෙදී සිටීනුයි චෛතසිකයි. එහි කායික පදයෙන්, චෛතසික සුවය ප්‍රතික්‍ෂෙප කරයි. සුව පදයෙන් කායික දුක ප්‍රතික්‍ෂෙප කරයි. එසේම චෛතසික පදයෙන් කායික සුව ප්‍රතික්‍ෂෙප කරයි. සුව පදයෙන් චෛතසික දුක ප්‍රතික්‍ෂෙප කරයි. සාතං යනු මිහිරි, ඉතා මිහිරි, සුඛං යනු සුවයමය දුක නොවේ. කායසම්ඵස්සජං යනු ශරීර ස්පර්ශයෙන් හටගත්, සාතං සුඛං වෙදයිතං යනු මිහිරි වේදනාවක් වේද, අමිහිරි වේදනාවක් නොවේ. සුව වේදනාවකි. දුක් වේදනාවක් නොවේ. මතුයෙහි තෙපදයන් ස්ත්‍රීලිංග වශයෙන් යූ.සේයි. මිහිරි වේදනාව, අමිහිරි වේදනාව නොවේ. සුව වේදනාව දුක් වේදනාව නොවේ යයි මෙහි වනාහි මෙයම අර්ථයි.

චෛතසික සුඛ නිර්දේශය, කියන ලද්දට විරුද්ධ ක්‍රමයෙන් යෙදිය යුතුය. තෙ සුඛා යයි ලිංග විපර්යාස කරන ලදි. එම සුවයන් යයි යූ.සේයි. මෙහි සෙස්ස චතුෂ්කයෙහි යට ප්‍රථම චතුෂ්කයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුය. සිව් සූත්‍රාන්තික වස්තූන් ද්විතීය තෘතීය චතුෂ්ක වශයෙන් දතයුත්තාහ.

ද්විතීය චතුෂ්ක නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.

තෘතීය චතුෂ්ක නිර්දේශයෙහි, චිත්තං යනු මූලපදයයි. විඤ්ඤාණං යනු අර්ථපදයයි. යංචිත්තං ආදිය ප්‍රීතියෙහි කියන ලද අයුරින් යෙදිය යුතුය. එහි චිත්තං යනු විසිතුරු බැවින් චිත්තයි. අරමුණ මනිමින් දනීනුයි මනොයි මානසං යනු සිතමය. ‘අන්තලික්ඛ චරොපාසො ය්වායං චරති මානසො’ මෙහි වනාහි ඒ හා යෙදුණු ධර්ම මානසයයි කියන ලදි.

කථංහි භගවා තුය්හං - සාවකො සාසනෙ රතො, අප්පත්ත මානසො සෙඛො - කාලං කයිරා ජනෙසුතා

යන මෙහි අර්හත්වය මානසයයි යූ.සේයි. මෙහි වනාහි මනසම මානසයි. අක්‍ෂර වශයෙන් එම පදය වඩන ලදි.

හදයං යනු ඔබගේ සිත හෝ ඉවත්කර දමන්නෙමි. ඔබගේ හෘදය හෝ පළන්නෙමි යන මෙහි ළය හෘදය යැයි යූ.සේයි. හෘදයෙන් හෘදය හෝ දැන සසීයයි හඟිමි යන මෙහි සිතයි. ‘වක්කං හදයං’ යන මෙහි හෘදය වස්තුවයි. මෙහි වනාහි සිතමය. අභ්‍යන්තරාර්ථයෙන් හෘදය යැයි යූ.සේයි. එයම පරිශුද්ධාර්ථයෙන් පණ්ඩරංයි. භවංගය සඳහා එය යූ.සේයි. දෙසූ පරිදි: මහණෙනි, මෙම සිත ප්‍රභාශ්වරය. එය වනාහි ආගන්තුක උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි විය. ඉන් නික්මුණා වූ, කුසලයද, ගංගා නදියෙන් නික්මුණු ගංගා නදී ජලය මෙන්ද, ගෝදාවරී ගඟෙන් නික්මුණු ගෝදාවරී ජලය මෙන් සුදු පැහැයෙන් යුක්තමයැයි යූ.සේයි. අරමුණු දැනගන්නා ලක්‍ෂණ ඇති සිත උපක්ලේශයන්ගෙන් කිලිටි නොවූයේ වේද, ස්වාභාවිකව පිරිසිදු වූයේම වේ. උපක්ලේශ යෙදීම් ඇතිකල්හි කිලිටි වූයේ නම් වේ. එහෙයින් පිරිසිදු යයි කියන්ට සුදුසුය.

මනො මනායතනං යනු මෙහි වනාහි මනො ග්‍රහණයෙන් මනසෙහිම ආයතනභාවය දැක්වීම සඳහායි. එහෙයින් එය මෙසේ දක්වයි. මෙය දේවායතනයක් මෙන් නොවේ. මනසෙහි චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් නමැති ආයයන් හටගැනීමට මුල්වන හෙයින් මනායතනයි.

තවද, මනසම ආයතන වූයේ මනායතනයි. ආයනාර්ථ යට යූ.සේයි. සිතානුයි මනයි, දනී යන අර්ථයි. අටුවාචාරීහු කීහු, නැළියෙන් මනින්නාක් මෙන්ද, විශාල තරාදියකින් දරන්නාක් මෙන්ද, අරමුණ දනීනුයි මනොයි. එම මැනීම් ලක්‍ෂණයෙහිම ප්‍රධානත්වය කෙරේනුයි ඉන්‍ද්‍රියයි. මනසම ඉන්‍ද්‍රිය වූයේ මනින්‍ද්‍රියයි.

දැනගනීනුයි විඤ්ඤාණංයි. විඤ්ඤාණයම ස්කන්ධ වූයේ විඤ්ඤාණක්ඛන්‍ධොයි. වැඩීම් වශයෙන් ස්කන්ධයයි යූ.සේයි. රාශ්‍යාර්ථයෙන් වූ විඤ්ඤාණස්කන්ධයෙහි එක් කොටසක් ගත් කල්හි එක් විඤ්ඤාණයයි. යම්සේ වෘක්‍ෂයක එක් කොටසක් සිඳිනුයේ, වෘක්‍ෂය සිඳීයයි කියයිද, එපරිද්දෙන්ම විඤ්ඤාණස්කන්ධයෙහි එක් කොසටක් වූ එක් විඤ්ඤාණයක් වැඩීම් වශයෙන් විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි යූ.සේයි. රාශ්‍යර්ථයම ස්කන්ධාර්ථය නොවේ. කොට්ඨාශාර්ථයද ස්කන්ධාර්ථමය. එහෙයින් කොටස් අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණ කොටසයැයිද අර්ථයි. තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණ ධාතු යනු ඒ ස්පර්ශාදීන් හා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ට සුදුසු වූ මනො විඤ්ඤාණ ධාතුයි. මෙම පදයෙහි වනාහි එකම සිත මිනුම් අර්ථයෙන් මනයි. දැනගැනීම් අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණයි. ස්වභාවාර්ථයෙන්, ආත්මයෙන් තොර අර්ථයෙන් ධාතු යන නාමත්‍රයෙන් යූ.සේයි.

අභිප්පමාදො යනු අධික වූ සන්තුෂ්ටියයි.

සමාධි නිර්දේශයෙහි, නොසෙල්වෙන ස්වභාවයෙන් අරමුණෙහි සිටීනුයි ඨිතියි. මත්තෙහි පද ද්වයය උපසර්ග වශයෙන් වඩනා ලදි. තවද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් අරමුණෙහි කැටිකොට සිටීනුයි සණ්ඨිතියි. අරමුණට බැස, ඇතුළට පිවිස සිටීනුයි අවට්ඨිතියි. කුසල පක්‍ෂයෙහි වනාහි ශ්‍රද්ධා, සති, සමාධි, ප්‍රඥා යන සිව්ධර්ම අරමුණට බැස සිටී. එහෙයින්ම ශ්‍රද්ධාව විශ්වාස කළ යුතුයයි. (ඇදහිය යුතුයයි) යූ.සේයි. සිහිය නොඉල්පේයයිද, සමාධිය පිහිටා සිටීයයිද, ප්‍රඥාව හාත්පසින් බැසගනීයයිද යූ.සේයි. අකුසල පක්‍ෂයෙහි, තෘෂ්ණා, දෘෂ්ටි, අවිද්‍යා යන ධර්මත්‍රය අරමුණට බසී. එහෙයින්ම ඒවා සැඩපහරයයි යූ.සේයි. උද්ධච්ච විචිකිච්ඡා වශයෙන් පැවැති විසිරීමට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූයේ නොවිසිරීමයි. නොවිසිරීමයයි අර්ථයි. උද්ධච්ච, විචිකිච්ඡා වහයෙන් යන්නා වූ සිත වික්‍ෂිප්ත වූයේ නමැ. මෙය වනාහි එසේ නොවේයයි අවික්ඛෙපොයි. උද්ධච්ච විචිකිච්ඡා වශයෙන්ම සිත විසුරුණේ නම් වේ. ඔබිනොබ ගෙන යයි, මෙය වනාහි ඔබිනොබ නොවිසුරුණු මනසෙහි ස්වභාවයනුයි අවිසාහට මානසතායි.

සමථ යනු චිත්ත, අධිකරණ, සබ්බ සංඛාර සමථ වශයෙන් තෙයාකාරයි. එහි අටසමවත්හි සිතෙහි එකඟතාවය චිත්ත සමථ නමැ. එයට පැමිණ සිතෙහි චලනය, සිතෙහි දැඟලීම සම වේ. සන්සිඳෙයි. එහෙයින් එය චිත්ත සමථයැයි යූ.සේයි. අභිමුඛයට පැමිණ කරනු ලබන විනය පරීක්‍ෂණ ආදී සත්වැදෑරුම් සමථය අධිකරණ සමථ නමැ. එයට පැමිණ ඒ ඒ අධිකරණයන් සමනය කරති. සන්සිඳුවති. එහෙයින් එය අධිකරණ සමථයැයි යූ.සේයි. සියලු සංස්කාර නිර්වාණයට පැමිණ සමනයකරයි. සන්සිඳුවයි. එහෙයින් එය සියලු සංස්කාර සන්සිඳීම යැයි යූ.සේයි. මෙම අර්ථයෙහි සිතෙහි සන්සිඳීම අදහස් කරන ලදි. සමාධි ලක්‍ෂණයෙහි ප්‍රධානාචාර්ය කෙරේනුයි සමාධින්‍ද්‍රියං නමැ. නොසන්සුන්කමින් කම්පා නොවේනුයි සමාධිබලංයි. සම්මා සමාධි තත්වූ පරිදි සමාධිය. නිර්යාණික සමාධිය කුසල සමාධියයි තෙවැදෑරුම්ය.

රාගතො විමොචයං චිත්තං යනාදීන්හි දස කෙලෙස් වස්තූන්ගෙන් මිදීම යූ.සේයි. මෙහි චිත්තයාගේ අරමුණු ගැන්මෙහි මඳ මඳ පසුබැස්ම ග්‍රහණයෙන්, වේදනාදී ස්කන්‍ධත්‍රයාගේ අරමුණු ගැන්මෙහි මඳ මද පසුබැස්ම ගන්නා ලදි. චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ නොසන්සුන්කම ග්‍රහණයෙන් කළ පව් අරමුණුකොට හෝ නොකළ පින් අරමුණුකොට පසුතැවීම් ලක්‍ෂණකොට, ඇති කුකුසද ග්‍රහණය කරන ලද්දේ වේයයි, අන්‍ය පාඨයන් සමග හැසිරෙන හෙයින්ද කෙලෙස් වස්තු හෙයින්ද, මිදීම් වචනයෙන්ම ප්‍රථමධ්‍යානාදීන්හි නීවරණාදීන්ගෙන් මිදීමද, අනිත්‍යානුපස්සනාදීන්ගෙන්, නිත්‍ය සංඥාදීන්ගෙන්ද මිදීම යූ.සේයි. කථං තං චිත්තං අනුපස්සති යන මෙහි පෙය්‍යාලයෙහිද අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් නිත්‍ය සංඥාවගේද ප්‍රහාණය යූ.සේයි. සිව් සූත්‍රාන්තික වස්තූන් තෘතීය චතුෂ්ක වශයෙන් දතයුත්තාහ.

තෘතීය චතුෂ්ක නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.

සිව්වන චතුෂ්ක නිර්දේශයෙහි, අනිර්දිෂ්ටයෙහි නපුංසකයැයි වචනයෙන් අසවල් දෑ අනිර්දිෂ්ට හෙයින්, අනිතයය යනු කුමක් අනිත්‍යදැයි නපුංසක වචනයෙන් විමසීම කරන ලදි. උප්පාද වයට්ඨෙන යනු උත්පාද-ව්‍යය සංඛ්‍යාත අර්ථයෙන්, උත්පාද-ව්‍යය ස්වභාවයෙනැයි අර්ථයි. මෙහිද පංචස්කන්‍ධ ස්වභාව ලක්‍ෂණයයි. පංචස්කන්‍ධයන්ගේ හටගැන්ම හා විනාශය වෙනස්වීම ලක්‍ෂණයයි. එයින් පැවැත අභාවයෙන් අනිත්‍යයයි යූ.සේයි. එහෙයින්ම අටුවායෙහි ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් ලක්‍ෂණ වශයෙන් අනිත්‍යයැයි ඒවාහිම, හටගැන්ම ව්‍යය, වෙනස් ආකාරයැයි පෙන්වා, අභාවය යැයි යූ.සේයි. එයින් හටගෙන පැවත අභාවයට යන ආකාරය අනිත්‍ය ලක්‍ෂණයැයි යූ.සේයි. පංචස්කන්‍ධයන්ගේ හටගැන්ම හා විනාශය දක්නේ මේ පණස් ලක්‍ෂණයැයි පෙය්‍යාල කොට යූ.සේයි. ධම්මා යනු සංඥාස්කන්‍ධාදී කියන ලද ආකාර ධර්මමය.

රූපෙ ආදීනවං දිස්වා යනු භංගානුපස්සනායෙහි පටන් මතුයෙහි කියනු ලබන අනිත්‍යාර්ථාදී, රූපස්කන්‍ධයෙහි ආදීනව දැක, රූප විරාගෙ යනු නිර්වාණයෙහි, නිවනට පැමිණ රූපයෙහි නොඇලේ. පුනරුත්පත්ති ස්වභාවයට නොපැමිණීමෙන් නිරුද්ධ වේ. එහෙයින් නිර්වාණය රූප විරාග යැයි යූ.සේයි. ඡන්‍දජාතොහොති යනු අනුසුව වශයෙන් උපන් ධර්මච්ඡන්‍දය වේ. සද්ධාධිමුත්තො යනු එම නිර්වාණයෙහිම ශ්‍රද්ධාවෙන්ද, අධික ලෙස ඇලුණේ, නිශ්චයට පැමිණියේ, චිත්තඤ්චස්ස ස්වාධිට්ඨිතං යනු මෙම යෝගියාගේ සිත ක්‍ෂය විරාග සංඛ්‍යාත රූප භංගයෙහි අරමුණු වශයෙන් අත්‍යන්ත විරාග සංඛ්‍යාත රූප විරාග නිර්වාණයෙහි අනුසුව වශයෙන් මනාව අධිෂ්ඨාන කරන ලදුයේ, මනාව පිහිටන ලද්දේ වේයයි සම්බන්ධ වශයෙන් දතයුතුය. රූපෙ විරාගානුපස්සී යනු රූපයෙහි ක්‍ෂය විරාගය රූපයෙහි විරාගයැයි ප්‍රකෘති සත්තමී වචනයෙන් යූ.සේයි. රූපයෙහි අත්‍යන්ත විරාගය. රූපයෙහි විරාගය යැයි නිමිත්තාර්ථයෙහි සත්තමී වචනයෙන් යූ.සේයි. ඒ දෙවැදෑරුම් වූද, විරාගය අරමුණු විරාගානුපස්සී යැයි යූ.සේයි. වේදනාදීන්හිද එම ක්‍රමයමැයි. නිරෝධානුපස්සී පද නිර්දේශයෙහිද එම ක්‍රමයමැයි.

කතීහාකාරෙහි යනාදිය වනාහි මෙහි විශේෂයයි. එහි අවිද්‍යාදී ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදාංගයන්ගේ ආදීනව නිරෝධ දර්ශනයෙන්ම, රූපාදීන්ගේද ආදීනව නිරෝධය දක්වන ලදුයේ වෙයි. ඒවාහිද ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදාංගයන් නොඉක්මවන හෙයිනි. මෙයින්ම යන විශේෂ වචනයෙන් විරාගානුපස්සනාවෙන් නිරෝධානුපස්සනාවෙහි විශිෂ්ට භාවය යූ.සේයි. එහි අනිච්චට්ඨෙන යනු ක්‍ෂය අර්ථයෙන් හටගෙන පැවත අභාවයට යන අර්ථයෙන් හෝ, දුක්ඛට්ඨෙන යනු භයාර්ථයෙන් පෙළීම් අර්ථයෙන් හෝ අනත්තට්ඨෙන යනු අසාරාර්ථයෙන්, තම වසඟයෙහි නොපවත්නා අර්ථයෙන් හෝ, සන්තාපට්ඨෙන යනු කෙලෙස් තවන අර්ථයෙන් විපරිනාමට්ඨෙන යනු ජරා භංග වශයෙන් වෙනස්වීම් අර්ථයෙන්, නිදාන නිරොධෙන යනු මූල ප්‍රත්‍යය අභාවයෙන්, නිරුජ්ඣති යනු නොවේ. සමුදය නිරොධෙන යනු ආසන්න ප්‍රත්‍යය අභාවයෙන්, මූලප්‍රත්‍යය වනාහි රෝගියාට අසත්ප්‍රාය බොජුනක් මෙන් නිදානයැයි යූ.සේයි. ආසන්න ප්‍රත්‍යය වනාහි රෝගියාට වා, පිත්, සෙම් මෙන් සමුදය යැයි යූ.සේයි. නිදානය වනාහි ඒකාන්තයෙන් ඵලය දේනුයි නිදානයි. සමුදය වනාහි මනාව පහළ වේ. එයින් ඵලය දේනුයි සමුදයොයි. ජාති නිරොධෙන යනු මූල ප්‍රත්‍යයාගේ හටගැනීම නොවීමෙන්, පභව නිරොධෙන යනු ආසන්න ප්‍රත්‍යයාගේ හටගැනීම නොවීමෙන්, ඉපැත්මම වේ. එයින් දුක හටගනීනුයි ප්‍රභවයැයි කියන්ට සුදුසුයි. හෙතු නිරොධෙන යනු හටගැන්වීම් ප්‍රත්‍යය අභාවයෙන්, පච්චය නිරොධෙන උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යය අභාවයෙන්, මූලප්‍රත්‍යයම වනාහි, ආසන්න ප්‍රත්‍යයද, ජනක ප්‍රත්‍යයද, උපස්තම්භක ප්‍රත්‍යයද වේමය. ඒවා අතර තීක්‍ෂණ විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි තදංග නිරෝධයද, මාර්ගක්‍ෂණයෙහි සමුච්ඡේද නිරෝධයද යූ.සේයි. ඤාණුප්පාදෙන යනු තීක්‍ෂණ විදර්ශනා ඤාණයාගේ හෝ මාර්ග ඤාණයාගේ ඉපිදවීමෙන්, නිරොධුපට්ඨානෙන යනු විදර්ශනා ක්‍ෂණයෙහි ප්‍රත්‍යක්‍ෂ වශයෙන් ක්‍ෂය නිරෝධයාගේද, අනුසුව වශයෙන් නිරෝධ සංඛ්‍යාත නිර්වාණයාගේ එළැඹ සිටීමෙන්, ඒවායින් විෂය හා විෂයාන්තර්ගත නියමයම කරන ලද්දේ වේ. තදංග සමුච්ඡේද නිරෝධය යූ.සේයි.

පටිනිස්සග්ගානුපස්සී පද නිර්දේශයෙහි, රූපං පරිච්චති යනු ආදීනව දර්ශනයෙන් නිරපේක්‍ෂාතායෙන් රූපස්කන්‍ධය අත්හරියි. පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගො යනු අත්හැරීම් අර්ථයෙන් පටිනිස්සග්ග යැයි යූ.සේයි. එයින් පටිනිස්සග්ග පදයට අත්හැරීම් අර්ථයි යූ.සේයි. එහෙයින් කෙලෙසුන්ගේ දුරුකිරීම යයි අර්ථයි. මෙහිද වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව කෙලෙසුන් තදංග වශයෙන් අත්හරියි, මාර්ගය මුළුමනින් සිඳීම් වශයෙන්, රූප නිරොධෙ නිබ්බාණෙ චිත්තං පක්ඛන්‍දති යනු වුට්ඨානගාමිනී විදර්ශනාව එහි ප්‍රවණතාවයෙන් ඇතුළට වදියි. මාර්ගය අරමුණු කිරීමෙන්, පක්ඛන්‍දන පටිනිස්සග්ගො යනු ඇතුළට වැදීම් අර්ථයෙන් පටිනිස්සග්ගයයි යූ.සේයි. සිත නිර්වාණයෙහි යොමුකරයි යන අර්ථයි. සිව් සූත්‍රාන්තික වස්තූන් චතුර්ථ චතුෂ්ක වශයෙන් දතයුත්තාහ. මෙම චතුෂ්කයෙහි ජරාමරණයන් පිළිබද කිවයුතු දෑ යට කියන ලද ආකාරයෙන්ම දතයුතුය. සතිපට්ඨානයන්හිද, කයෙහි කය අනුව බැලීම, සිතෙහි සිත අනුව බැලීම යන කාය චිත්තයන්ගේ ඒකත්‍ව ව්‍යවහාර වශයෙන් ඒකවචන නිර්දේශය කරන ලදි. වේදනාවන්හි වේදනා අනුව බැලීම, ධර්මයන්හි ධර්මය අනුව බැලීම යැයි වේදනා, ධර්මයන්ගේ නානත්‍ව ව්‍යවාහර වශයෙන් බහුවචන නිර්දේශය කරන ලදැයි දතයුතුය.

සිව්වන චතුෂ්ක නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.

සතොකාරි ඤාණ නිර්දේශ වර්ණනාව නිමි.