උද‍්දෙසවාරකථාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

උද්දේස වාර වර්ණනාව

එකායනො අයං භික්ඛවෙ මග්ගො යනුවෙන් කුමන හේතුවක් නිසා බුදුරදහු මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක්ද? කුරුරට වැසියන්ගේ ගැඹුරු දහම් අවබෝධයෙහි හැකියාවක් ඇති බැවිනි. කුරුරට වැසි භික්‍ෂු භික්‍ෂුණීහුද උපාසක උපාසිකාවෝ ද සුදුසු දේශගුණය, සුදුසු ප්‍රත්‍යය සම්පූර්ණ බැවින් ඒ රටෙහි වූ සැපවත් වූ සෘතු-ප්‍රත්‍යය සේවනය කිරීමෙන් නිතර නිරෝගී වූ සිරුරු ඇත්තාහු ද යෝගය සිත් ඇත්තාහු ද වෙති. ඔවුහු චිත්ත-ශරීර යහපත් බැවින් එයින් ලද ඥාන බල ඇත්තාහු, ගැඹුරු දහම් පිළිගැනීම සමර්ථයෝ වෙති. ඒ කරුණ නිසා බුදුරදහු ඔවුන්ගේ මෙම ගැඹුරු දහම් පිළිගැනීමේ සමර්ථ බව දන්නා සේක් එක්විසි තැනක රහත් බව දක්වා වූ කමටහන්හි පිහිටුවා මේ ගැඹුරු අරුත් ඇති සතිපට්ඨාන සූත්‍රය වදාළ සේක.

ඒ එසේමැයි. යම්සේ මිනිසෙක් රුවන් කරඬුවක් ලැබ එහි විවිධ පුෂ්පයන් බහාලන්නේද, කුඩා රන් මංජුසාවක් (පෙට්ටියක්) ලැබ සත්රුවන් බහාලන්නේ ද එපරිද්දෙන් භාග්‍යවත්හු කුරුරට වැසි පිරිස ලැබ ගැඹුරු වූ දේශනා දෙසූ සේක. එහෙයින්ම මෙහිදී අන්‍ය වූ ගැඹුරු අරුත් ඇති දික්සඟියෙහි මහානිදාන මහාසතිපට්ඨාන මැදුම් සඟියෙහි සාරෝපම, රුක්ඛුපම, රට්ඨපාල, මාගන්‍දිය, ආනඤ්ජසප්පාය යන අන්‍ය වූ සූත්‍රයන්ද දෙසූ සේක.

තවද එම ජනපදයෙහි සිවුපිරිසම සතිපට්ඨාන භාවනානුයෝගී වූවාහුම වෙසෙති. යටත් පිරිසෙන් දාස කම්කරු පිරිවර ජනයෝ ද සතිපට්ඨාන සම්බන්ධ වූම කථාවන් කරති. පැන්තොට නූල්කටින තැන ආදි තන්හිද නිරර්ථක කථා නො කරති. ඉදින් කිසි ස්ත්‍රියක් මෑණියෙනි, තෙපි කිනම් සතිපට්ඨාන භාවනාවක් මෙනෙහි කෙරෙහි දැයි විචාරණ ලද්දී කිසිවක් නැතැයි කියානම් ඇයට ගරහති. තිගේ ජීවිතයට නින්දා වේවා, ජීවත් වන්නියක වුවද තී මළතැනැත්තියක සමානයයි (පවසා) ඉක්බිති ඇයට යලිදු මෙසේ නොකරවයි අවවාදකොට එක්තරා සතිපට්ඨානයක් උගන්වති. යම් ස්ත්‍රියක් මම අසවල් සතිපට්ඨාන මෙනෙහි කරමි යයි කී කල්හි ඇයට සාධු, සාධු යයි සාධුකාර දී තිගේ ජීවිතය සොඳුරු වූවකි. තී නම් මිනිස් බවට පැමිණියා වෙයි. තී සඳහා බුදුවරයෝ උපදින්නාහු යයි මේ ආදි වචනවලින් ප්‍රශංසා කරති. තව ද මේ ජනපදයෙහි මිනිස් ජාති ඇත්තාහුට සතිපට්ඨාන මනසිකාරයෙහි යෙදුනාහු නොවෙති. ඔවුන් ඇසුරුකොට වාසය කරන්නා වූ තිරිසන් ගතයෝ පවා සතිපට්ඨාන මනසිකාරය මෙනෙහි කරති. තිරිසන් සතුන්ගේ සතිපට්ඨාන මෙනෙහි කිරීම පිළිබඳ මේ වස්තුවකි.

එක්තරා නළු පිරිසක් සුවපෝතකයෙකු ගෙන හික්මවමින් ඒ නළු සමූහය තෙම මෙහෙණි අසපුවක් ඇසුරු කර යනකල සුවපෝතකයා සිහිනොකොට ගියේය. සාමණේරීහු ඒ සුවපෝතකයා ගෙන පෝෂණය කළාහුය. ඔහුට බුද්ධරක්ඛිත යයි නමක්ද තැබුහ. දිනක් ඉදිරියෙහි සිටි සුවපෝතකයා දැක, මහාස්ථවිරී තොමෝ බුද්ධරක්ඛිතයයි (කථා කළාය)

ආර්යාවනි, කිමදැයි (ඇසීය)

තාගේ කිසියම් භාවනා මෙනෙහි කිරීමක් ඇත්ද,

ආර්යාවනි නැත,

ඇවත පැවිද්දන් සමීපයෙහි වසන්නහු විසින් නම් හරණල ද (භාවනාවෙන් තොර) ආත්මභාවයක් ඇත්තෙක් වන්ට නොවටී. කිසියම් මෙනෙහි කිරීමක් කැමතිවිය යුත්තේය. තෙපි වනාහි අනිකක් නොහැකි වන්නෙහි, අට්ඨි, අට්ඨි යයි හැදෑරීම කරව, හෙතෙම තෙරණියගේ අවවාදයෙහි සිට අට්ඨි අට්ඨි යයි හදාරමින් වෙසෙයි.

එක්දිනක් උදෑසනම තොරණෑ අග සිට ළහිරු රැස් තප්නා වූ ඒ සුවපෝතකයා එක් ලිහිණියෙක් නියමැදුරෙන් අල්වා ගති. හෙතෙම කී කී යයි ශබ්ද කළේය. සාමණේරීහු ඔහුගේ ශබ්දය අසා, ආර්යාවෙනි, බුද්ධරක්ඛිත ලිහිණියෙකු විසින් ගන්නා ලද්දේය. ඔහු මුදවන්නෙමු යයි ගල් ආදිය ගෙන ලුහුබැඳ මිදවූවාහුය. ගෙනවුත් ඉදිරියෙහි තබන ලද ඔහුට තෙරණිය මෙසේ කීවාය.

බුද්ධරක්ඛිතය ලිහිණියා විසින් ගත්කල්හි කුමක් සිතුවෙහිද?

අනිකක් නොසිතීමි. ඇට රැසක්ම ඇට රැසක් ගෙනයයි. කවර තැනෙක්හි නමුත් විසිර යන්නේය. ආර්යාවෙනි, මෙසේ අට්ඨි සංඥාවම සිතුවෙමියි,

සාධු, සාධු බුද්ධරක්ඛිතය අනාගතයෙහි භවක්‍ෂය කිරීම පිණිස තම ප්‍රත්‍යය වන්නේ යයි, මෙසේ ඒ කුරු ජනපදයෙහි තිරිසන් ගණයෝ පවා සතිපට්ඨාන මෙනෙහි කිරීමෙහි යෙදුනාහුය. එහෙයින් බුදුරජාණන් වහන්සේ සතිපට්ඨාන වෘද්ධියම දන්නා සේක් මෙම සුත්‍රය වදාළහ.

එහි එකායනො යනු එකම මාර්ගය යන අර්ථයි. මාර්ගයට වනාහි.

මග්ගො, පන්‍ථො පථො පජ්ජො, අඤ්ජසං වටුමායනං නාවා උත්තර සේතූ ච, කුල්ලො ච භිසි සංකමො

යයි බොහෝ නාමයෝ වෙති. ඒ මේ මාර්ගය මෙහි ‘අයන’ නාමයෙන් වදාරණ ලදී. එහෙයින්, එකායනො අයං භික්ඛවෙ මග්ගො යන මෙහි, මහණෙනි, මෙම මාර්ගය තෙම එකමාර්ගය වෙයි. මාර්ග දෙකක් වූයේ නොවෙයි. මෙසේ අර්ථ දතයුතුයි. නැතහොත් එකෙන අසිතබ්බො එකක්හු විසින් පිළිපැදිය යුත්තේ එහෙයින් එකායන නම් වේ. ගණයා හා එක්වීම අතහැර (වස්තුකාම, ක්ලේශකාමයන් කෙරෙන් කයින් හා සිතින්) වෙන්වූවහු විසින් ප්‍රකර්ෂ විවේක ඇත්තහු විසින් අසිතබ්බො පිළිපැදිය යුත්තේ නුයි,

මේ කරණකොටගෙන පිළිපැදිය යුත්තේනුයි අයන නම් වේ. සසරින් නික්ම නිවනට පැමිණෙයි යන අර්ථයි. එකස්ස අයනො එකක්හුගේ අයනය වේනුයි එකායන නම් වේ. එකස්සා ශ්‍රේෂ්ඨ වූවහුගේ භාග්‍යවත්හු සියලු සත්ත්වයන් අතුරෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූවාහු වෙති. එහෙයින් භාග්‍යවත්හුගේ යයි කියන ලද වෙයි. යලිදු ඒ මගින් අන්‍යයෝ ද නිවනට යෙති. එසේ ඇතිකල්හි ද ඒ අයනය භාග්‍යවත්හුගේ මැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් උපදවන ලද බැවිනි. එහෙයින් වදාළහ. සො හි බ්‍රාහ්මණ, භගවා අනුප්පන්නස්ස මග්ගස්ස උප්පාදෙනා යන ආදිය නොහොත් අයතීති අයනො, යේනුයි අයන නම් වේ යයි, පවතී යන අර්ථයි. එකස්මිං අයනො එකෙක්හි වූ අයනය, එකායන නම් වේ. මේ ශාසනයෙහි පවතී. අන්‍ය ශාසනයෙක්හි නැතැයි කියන ලද වෙයි.

වදාළේමැයි. ඉමස්මිං ඛො සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨංගිකො මග්ගො උපලබ්භති යයි යම් හෙයකින් මෙය දේශනා භේදයම වේද, එහෙයින් අර්ථය එකක් වෙයි. යලිදු එකං අයති, එකම නිවනට පැමිණෙයි යන කරුණෙන් එකායන නම් වේ. පූර්ව භාගයෙහි නානා මුඛ වශයෙන් භාවනාව පැවැත්තේ නමුදු අපර භාගයෙහි නිවනට ම පැමිණේ යයි කියන ලද්දේ වේ. සහම්පති බ්‍රහ්මතෙම මෙසේ කීහ.

එකායනං ජාති ඛයන්ත දස්සී මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී එතෙන මග්ගෙන අතංසු පුබ්බෙ තරිස්සන්ති යෙව තරන්ති ඔඝං

කිසි ආචාර්ය කෙනෙක් න පාරං දිගුණං යන්ති යන ගාථා නයින් යම්හෙයකින් එක්වරක් නිවනට පැමිණේ ද, එහෙයින් එකායන යයි කියති. එය සුදුසු නොවේ. මේ අර්ථයට සකිං අයනො යන මේ ව්‍යඤ්ජනයෙන් විය යුතුය. එක් අයනයක් ඇත්තේ ඉදින් එක් අයනයක් ඇත්තේ, ඒකගතිය, පැවැත්වූ මොහුට යයි මෙසේ අරුත් යොදා ඉදින් කියනු ලබන්නේ නම් (එකායනො යන) පදය යෙදෙන්නේය. එතකුදු වුවත් අර්ථය දෙපරිද්දෙන්ම නො යෙදෙයි. කුමක් හෙයින්ද යත් මේ සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි පූර්වභාග මාර්ගය තමා අදහස්කළ බැවිනි. එය එසේමය. කායාදී සිව් අරමුණෙහි පැවැති පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය මෙහි අදහස් කරන ලද්දේය. ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨාන මාර්ගය අදහස් නොකරන ලදී. භේද නොයෙක් වරම පැමිණෙයි. නොයෙක් අයනද වෙති. (පූර්වභාග)

පූර්වයෙහි ද මේ පදය පිළිබඳව මහතෙරවරුන්ගේ ධර්ම සාකච්ඡා පහළ වූයේ ම ය. ත්‍රිපිටක චුල්ලනාග තෙරණුවෝ පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය යයි කීහ. උන්වහන්සේගේ ආචාර්ය වූ චුල්ල සුමච තෙරණුවෝ මිශ්‍රක මාර්ගය යයි කීහ. ස්වාමීනි, පූර්වභාගයයි. ඇවැත්නි, මිශ්‍රක මාර්ගයයි. ආචාර්යයන් නැවත නැවත කියන කල්හි, ප්‍රතිභාහනය නොකොට ශිෂ්‍ය වූ චුල්ලනාග තෙරණුවෝ නිශ්ශබ්ද වූහ. ප්‍රශ්නය විනිශ්චය නොකොටම නැගිට ගියහ.

ආචාර්ය තෙරණුවෝ නහන කොටුවට යන්නාහු මවිසින් මිශ්‍ර මාර්ගයයි කියන ලදී. චුල්ලනාගයෝ පුර්වභාග මාර්ගයයි ගෙන ව්‍යවහාර කෙරෙති. මෙහි විනිශ්චය කවරදෝහෝයි සූත්‍රාන්තය මුලපටන් අර්ථ පරිවර්ථනය කරමින්, යොහි කොචි භික්ඛවෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භවෙය්‍ය සත්ත වස්සානි, යන මේ ස්ථානයෙහි අර්ථ සැලකූහ. ලෝකෝත්තර මාර්ගය ඉපිද සත්වසක් සිටින්නෙක් නම් නැති මා විසින් කියන ලද මිශ්‍රක මාර්ගය නොලැබෙයි. චුල්ලනාගයන් දක්නා ලද පුර්වභාග මාර්ගයම ලැබේයයි දැන, අටවක පොහෝ දිනය වූයෙන් ධර්මශ්‍රවණයට ඝෝෂා කළ කල්හි ගියහ.

පුරාණ කාලයෙහි තෙරවරු ධර්මශ්‍රවණයට ප්‍රිය කරන්නාහු වෙති. කාල ඝෝෂ ශබ්දය අසා මම පළමුකොටම යෙමි. මම පළමුකොටම යෙමියි එක් පහරින්ම රැස්වෙත්. එදවස චුල්ලනාග තෙරුන්ගේ දේශනා වාරය විය. එහෙයින් ධර්මාසනයෙහි හිඳ විජිනිපත ගෙන පූර්ව ගාථාව වදාළ කල්හි අසුන් පිටුපස සිටියා වූ තෙරුන්ට රහසිගතව හිඳ කියන්නෙමියි, මෙබඳු සිතක් නොවීය. යම්හෙයකින් පුරාණ තෙරුන් වහන්සේලා දොස් පහළ නොකරන්නාහු වෙත් ද, තමාගේ රුචියම ඉක්‍ෂුභාරයක් මෙන් ඔසවාගෙන නොහැසිරෙත්ද කාරණය ගනිත් ද, අකාරණය හරිත් ද, එහෙයින් චුල්ල සුම්ම තෙරුන් වහන්සේ ඇවැත්නි, චුල්ලනාග යයි කීහ. හෙතෙම ආචාර්යයන්ගේ ශබ්දය මෙනැයි ධර්මදේශනාව තබා කිම වහන්ස යයි කීය.

ඇවැත්නි චුල්ලනාගය, මා කියන ලද මිශ්‍ර මාර්ගය, තෙම නො ලැබෙයි. තොප කී පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගයම ලැබේයයි කීහ.

චුල්ලනාග තෙරුන්නාන්සේ මෙසේ සිතූහ. අපගේ ආචාර්යවරයෝ සර්වපර්යාප්තිධර වූහ. තෙපිටකය බහුශ්‍රැතය, මෙබඳු වූ භික්‍ෂුවක් හටද මෙම ප්‍රශ්නය ප්‍රශ්නයක් විය. අනාගතයෙහි ඇතිවන්නා වූ මගේ සහෝදර පිරිස් මේ ප්‍රශ්නයෙහි ව්‍යාකූල වන්නාහුය. සූත්‍රයක් ගෙන මෙම ප්‍රශ්නය, නිශ්චල කරන්නෙමියි පටිසම්භිදා මාර්ගයෙන් නිදර්ශනයක් ගෙනහැර දක්වා පූර්වභාග සතිපට්ඨාන මාර්ගය එකායන මාර්ගය යයි කියනු ලැබේ.

මග්ගානට්ඨංගිකො සෙට්ඨො, සච්චානං චතුරොපදා විරාගො සෙට්ඨො ධම්මානං, දිපදානඤ්ච චක්ඛුමා

එසොව මග්ගො නත්‍ථඤ්ඤො - දස්සනස්ස විසුද්ධියා එතංහි තුම්හෙ පටිපජ්ජථ, මාරස්සෙතං පමොහනං එතම්හි තුම්හෙ පටිපන්නා දුකඛස්සන්තං කරිස්සථ

මෙසේ සූත්‍රයක් ගෙනහැර තැබුවේය.

මග්ගො යනු කුමන අර්ථයෙන් මග්ග නම් වීද? නිවනට පැමිණෙන අර්ථයෙන්, නිවන් කැමතියන් විසින් සෙවිය යුතු අර්ථයෙන් මග්ග නම් වේ. සත්තානං විසුද්ධියා යනු රාගාදි මලයන්ගෙන් ද, අභිජ්ඣා විසම ලෝභාදි වූ උපක්ලේශයන්ගෙන් ද, කිලිටි වූ සිත් ඇති සත්ත්වයන්ගේ විසුද්ධිය පිණිස,

එය එසේමැයි. මෙම අරිඅටඟි මගින්ම මෙයින් කල්ප ලක්‍ෂයක් අධික කොට ඇති සාරාසංඛ්‍යයයක්හුගේ මතුයෙහි එකම කල්පයක පහළ වූ, තණ්හංකර, මෙධංකර, සරණංකර, දීපංකර නම් වූ බුදුවරුන් ආදිකොට ශාක්‍ය මුනීන්‍ද්‍රයන් අවසන්කොට ඇති නොයෙක් බුදුවරයෝ ද, නොයෙක් සියගණන් පසේබුදුවරයෝ ද, ගණන්මග ඉක්ම සිටි ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ ද යන මේ සත්ත්වයෝ සියලු චිත්ත මලයන් සෝධාහැර පරම විසුද්ධියට පැමිණියාහුය. රූප මලයාගේ වශයෙන් අපිරිසිදු බව පිරිසිදු බව යන දෙදෙනාගේ පැමිණවීමක්ම නැත්තේය. එසේ එසේමැයි :

රූපෙන සංකිලිට්ඨෙන සංකිලිස්සන්ති මානවා රූපෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, අනක්ඛාතං මහෙසිනා

චිත්තෙන සංකිලිට්ඨෙන සංකිලිස්සන්ති මානවා චිත්තෙ සුද්ධෙ විසුජ්ඣන්ති, ඉතිවුත්තං මහෙසිනා

වදාළේ මැයි, චිත්ත සංකිලෙසා භික්ඛවෙ, සත්තා සංකිලිස්සන්ති, චිත්තවොදානා විසුජ්ඣන්ති යනුවෙන් චිත්තයාගේ පිරිසිදු බව ද, මෙම සතිපට්ඨාන මාර්ගයෙන්ම වෙයි. එහෙයින් වදාළහ. සත්තානං විසුද්ධියා යනුවෙන්,

සොක පරිද්දවානං සමතික්කමාය යනු ශෝකයාගේ ද පරිදේවයාගේ ද ඉක්මවීම පිණිස ප්‍රහාණය පිණිස යන අර්ථය. ඒ එසේමැයි, මෙම සතර සතිපට්ඨාන නම් වූ මාර්ගයතෙම වඩන ලද්දේ සන්තති මහාමාත්‍යාදීන්ට මෙන් ශෝකයාගේ ඉක්මවීම පිණිස ද, පටාචාරාවගේ මෙන් පරිදේවයාගේ ඉක්මවීම පිණිස ද පවතී. එබැවින් වදාළහ. සොකපරිද්දවානං සමතික්කමාය යනුවෙන්, තව ද මෙහි කිවයුතු විශේෂතාවයක් ඇත. සන්තති මහාමාත්‍ය තෙමේ,

යං පුබ්බෙ තං විසොධති, පච්ඡා තෙ මාහු කිඤ්චනං මජ්ඣෙ චෙ නො ගහෙස්සසි, උපසන්තො චරියස්සසි

මේ ගාථා ධර්මය අසා සිව්පිළිසිඹියා සමග රහත් බවට පැමිණියේය.

පටාචාරා තොමෝ :-

න සන්ති පුත්තා තාණාය න පිතා නපි ඛන්‍ධ වා අන්තකෙනාධිපන්නස්ස නත්‍ථි ඤාතීසු තාණතා

(පටාචාරාවෝ) මේ ගාථා ධර්මය අසා සෝවාන් වූවාය. යම් හෙයකින් වනාහි කාය - වෙදනා - චිත්ත - ධම්ම, අතුරෙන් කිසි ධර්මයක් ආමර්ෂණය නොකොට කරන භාවනාවක් නැත්තේය. එබැවින් ඕතොමෝ ද මේ මගින්ම සෝක පරිදේවයන් ඉක්ම වූ බව දතයුත්තිය.

දුක්ඛ දොමනස්සානං අත්‍ථංගමාය, යනුවෙන් කායික දුක්ඛයාගේ ද චෛතසික දොමනස්සයන්ගේ ද යන මොවුන් දෙදෙනාගේ දුරුකිරීම පිණිස නිරුද්ධ කිරීම පිණිස යන අර්ථයි. ඒ එසේමැයි, මේ මාර්ගය තෙමේ භාවනා වශයෙන් වඩන ලද්දේ තිස්ස ස්ථවිර ආදින්ට මෙන් කයෙහි උපදනා දුක ද, ශක්‍රාදීන්ට මෙන් සිතෙහි උපදනා දොම්නස ද අතුරුදහන් කිරීම පිණිස පවතී. මේ එහි අරුත් දැක්වීම වෙයි -

සැවැත් නුවර තිස්ස නම් කෙළෙඹි පුත්‍රයෙක් සතලිස් කෙලක් ධනය හැරදමා මිනිසුන්ගේ හැසිරීම් රහිත වනයෙහි වෙසෙයි. ඔහුගේ බාල සොහොයුරාගේ බිරිඳ යව් ඔහු ජීවිතයෙන් තොර කරවු යයි පන්සියයක් සොරුන් යැවීය. ඒ සොරුහු ගොස් තෙරුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටියාහුය. තෙරුන්වහන්සේ, උපාසකවරුනි කුමක් හෙයින් ආවාහුදැයි ඇසීය. තොප ජීවිතයෙන් තොර කරන්නෙමු යයි කියා ආම්හ යි, ඇපයක් ගෙන අද එකරැයක් මට ජීවිතය දෙවු. මහණ තොපට මෙහි කවරෙක් ඇප වන්නේද තෙරුන් වහන්සේ මහත් වූ ගලක් ගෙන දෙකලව ඇට බිඳ උපාසකවරුනි, ඇපය වටීදැයි කීහ. ඔවුහු එතැනින් නික්ම සක්මන් කෙළවර ගිනි දල්වා වැදහොත්තාහුය. වේදනාව විෂ්කම්භනය කොට ශීලය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නා වූ තෙරුන් වහන්සේගේ පිරිසිදු වූ ශීලය නිසා ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය උපන. ඉක්බිති අනුක්‍රමයෙන් විදර්ශනා වඩන්නේ තුන්යම් රෑ මහණදම්කොට අරුණ නගින කල්හි රහත් බවට පැමිණියේ මෙම උදානය ප්‍රකාශ කළේය.

උභොපාදානි භින්‍දිත්‍වා සඤ්ඤමිස්සාමි වො අහං, අට්ටීයාමි හරායාමී, සරාග මරණං අහං

එවාහං චින්තයිත්‍වාන, යථාභූතං විපස්සිසං සම්පත්තෙ අරුණුග්ගම්හි අරහත්තං අපාපුණිං යයි

අන්‍ය වූ ද භික්‍ෂූහු තිස්නමක් භාග්‍යවතුන් සමීපයෙහි කමටහන් ගෙන ආරණ්‍ය සෙනසුනක වස් එළම ඇවැත්නි, තුන්යම් රැයෙහි මහණදම් කළ යුතුය. එකිනෙකා සමීපයට නොපැමිණිය යුතුයයි කියා (කතිකාකොට) වාසය කළාහුය. එක් ව්‍යාඝ්‍රයෙක් අවුත් මහණදම්කොට අලුයම් කාලයෙහි නින්දට බැසගන්නා වූ ඔවුන් අතුරෙන් එක එක භික්‍ෂුව ගෙන යයි. කිසිවෙක් මා ව්‍යාඝ්‍රයෙක් ගත්තේ යයි ශබ්දකුදු නොනික්ම විය. මෙසේ භික්‍ෂූන් පසළොස් දෙනෙකු කෑ කල්හි පොහෝ දිනයෙහි ඇවැත්නි, සෙස්සෝ කොහිදැයි විචාරා පසුව ව්‍යාඝ්‍රයා ගත්කල්හි ව්‍යාඝ්‍රයා විසින් ගන්නා ලද්දෙමි යයි කිවයුතුයයි කියා වාසය කළාහුය.

ඉක්බිති, එක්තරා තරුණ භික්‍ෂුවක් ව්‍යාඝ්‍ර තෙම පළමු කී පරිද්දෙන්ම ගත්තේය. ඒ භික්‍ෂු තෙම ව්‍යාඝ්‍ර තෙමේ යයි කීය. භික්‍ෂූහු සරයටියද ගිණිහුල් ද ගෙන මුදන්නෙමුයි ලුහුබන්දාහුය. ව්‍යාඝ්‍රයා භික්‍ෂූන්ට යා නොහැකි මාර්ග ඇති, බුන් ඉවුරු ඇති තැනකට නැගී ඒ භික්‍ෂුව පා ඇඟිල්ලේ සිට කෑමට පටන් ගත්තේය. සෙසු භික්‍ෂූහු ද මෙවිට අප විසින් කළයුත්තක් නොමැති භික්‍ෂූන්ගේ විශේෂය මෙවන් අවස්ථාවේදී දක්නට ලැබේ යයි කීවාහුය. එම භික්‍ෂුව ව්‍යාඝ්‍ර මුඛයෙහි හුන්නේම එම වේදනාව යටපත්කොට විදර්ශනාව වඩන්නේ ගොප්මස දක්වා කෑකල්හි සෝවාන්ව, දණ දක්වා කෑ කල්හි සකෘදාගාමීව, නැබ දක්වා කෑකල්හි අනාගාමිව හෘදය රූපය නොකෑ කල්හිම සිව්පිළිසිඹියා සහිත රහත් බවට පැමිණ ප්‍රීතිවාක්‍ය ප්‍රකාශ කළේය.

සීලවා වත සම්පන්නො, පඤ්ඤවා සුසමාහිතො මුහුත්තං පමාදමන්‍ථාය ව්‍යග්ඝෙ නොරුද්ධ මානසො

පඤ්ජරස්මිං ගහෙත්‍වාන සීලාය උපනීතකො කාමං ඛාදතු මං ව්‍යාග්ඝො භක්ඛො කායො අචෙතනො පටිලද්ධෙ කම්මඨානම්හි මරණංහෙහිති භද්දකං

අන්‍ය වූ පීතිමල්ල නම් වූ තෙරකෙනෙක්, ගිහිකල තුන්රජයෙක්හි (පටාකං ගහෙත්‍වා) කොඩි ගෙන තම්බපණ්ණි නම් දිවයිනට පැමිණ, රජු දැක, රජු විසින් කරන ලද අනුග්‍රහ ඇත්තේ, එක්දිනක්, කිලඤ්ජක නම් ආසනශාලා ද්වාරයෙන් යන්නේ, රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ. තං වො පහීනං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති යනුවෙන්, න තුම්හාක වර්ගය අසා මෙසේ සිතීය. ‘රූපය තමාගේ නො වේ, වේදනාව තමාගේ නොවේ. හෙතෙම එයම අංකුසයක් කොට නික්ම මහවෙහෙරට ගොස් පැවිද්ද ඉල්ලා පැවිදි විය. උපසපන් වූයේ උභය මාතිකා පුහුණුකොට භික්‍ෂූන් තිස්නමක් ගෙන ගවරවාලීය අංගන නම් ස්ථානයට ගොස් මහණදම් කළේය. (පාදෙසු අවහන්තෙසු) පා නට කල්හි, දෙදණින් සක්මන් කෙරෙයි. එක් මුව වැද්දෙක් රාත්‍රියෙහි එසේ සක්මන් කරන ඒ තෙරුන් මුවෙකැයි හඟිමින් පහලේය. අඩයටිය තෙරුන් සිරුර විනිවිද ගියේය. හෙතෙම එම සැත බැහැර කරවා පහර මුඛයන් තණවැටින් පුරවා ගල මතුවෙහි තමා හිඳුවා අවකාස ලබාගෙන විවසු වඩා සිව්පිළිසිඹියා සහිත රහත් බවට පැමිණ කෑරීම් ශබ්දයෙන් පැමිණි භික්‍ෂූන්ට රහත් බව ප්‍රකාශ කොට මෙම උදානය ප්‍රකට කළේය.

භාසිතං බුද්ධසෙට්ඨස්ස, සබ්බලොකග්ගවාදිනො නතුම්හාකං ඉදංරූපං තං ජහෙය්‍යාථ භික්ඛවො

අනිච්චා වත සංඛාරා උප්පාදවය ධම්මිනො උපජ්ජිත්‍වා නිරුජ්ඣන්ති තෙසංවූපසමො සුඛො

අනතුරුව භික්‍ෂූහු උන්වහන්සේට මෙසේ කීවාහුය. ස්වාමීනි, ඉදින් සම්මා සම්බුදුරදුන් වැඩසිටියේ නම් මුහුද මතුයෙන් අත දිගුකොට ඔබගේ හිස පිරිමදින්නාහු යයි මෙසේ වනාහි මේ ඒකායන මාර්ගය වනාහි තිස්ස තෙරුන් ආදින්ට මෙන් දුක් නැසීම පිණිස පවත්නේය.

සක්දෙව් රජ තමහට පහළ වූ පස්වදෑරුම් පෙරනිමිති දැක මරණ භයින් තැතිගන්නා ලද්දේ හටගත් දොම්නස් ඇත්තේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට එළඹ ප්‍රශ්නයක් විචාළේය. හෙතෙම උපෙක්ඛා ප්‍රශ්න විසඳීම අවසානයෙහි අසූදහසක් දේවතාවන් සමග සෝවාන් පෙළෙහි පිහිටියේය. ඔහුගේ උප්පත්ති නැවත ප්‍රකෘතිමත් වූවා විය.

සුබ්‍රහ්ම දිව්‍යපුත්‍ර තෙම දහසක් අප්සරාවන් සමග දිවසැප අනුභව කෙරේ. එයින් පන්සියයක් අසරාවෝ පරසතු රුකින් මල් නෙලන්නාහුම ඉන් සැව නිරයෙහි උපන්නාහුය. ඒ දෙව්පුත් තෙම කුමක් හෙයින් මොවුහු කල් යවත්දැයි විමසන්නේ ඔවුන් නිරයෙහි උපන් බව දැන තමන්ගේ ආයුෂ කෙතෙක්දෝ හෝයි බලන්නේ තමන්ගේ ආයු ගෙවීමද දැක එම නිරයෙහි උපදින බවද දැන බියපත්ව හටගත් දොම්නස් ඇතිව මගේ දොම්නස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුරුකරන සේක. අනිකෙක් නොකෙරේයයි පන්සියයක් අප්සරාවන් ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට එළඹ ප්‍රශ්නයක් විචාළේය.

නිච්චං උත්‍රස්තමිදං චිත්තං නිච්චං උබ්බිග්ගමිදං මනො අනුප්පන්නෙසු කිච්ඡෙසු අථො උප්පතිතෙසුච සචෙ අත්‍ථි අනුත්‍රාසං තම්මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළහ.

නාඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣංගා තපසා නාඤ්ඤත්‍ර ඉන්‍ද්‍රිය සංවරා නාඤ්ඤත්‍ර සබ්බනිස්සග්ගා සොත්‍ථිං පස්සාමි පාණිනං

දෙව් පුත්තෙම දේශනාවසානයෙහි පන්සියයක් අප්සරාවන් සමග සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය. තම සැපත ස්ථාවරභාවයට පත්කරගෙන දෙව් ලොවටම ගියේය. මෙසේ මෙම මාර්ගය භාවිත කරන ලද්දේ ශක්‍ර ආදීන්ට මෙන් දොම්නස නැතිකිරීම පිණිස පවතී යයි දතයුතුය.

ඤායස්ස අධිගමාය යනු ‘ඤාය’ යයි අරිඅටඟි මග කියනු ලැබේ. එම අටඟි මාර්ගයාගේ අධිගමය පිණිස, පැමිණීම පිණිසයයි කියන ලද වෙයි ඒ එසේමැයි. පූර්වභාගයෙහිම මේ ලෞකික සතිපට්ඨාන මාර්ගය වඩන ලද්දේ ලෝකෝත්තර මාර්ගයාගේ අධිගමය පිණිස පවතීයයි එහෙයින් කියන ලදි ඤායස්ස අධිගමාය කියා.

නිබ්බානස්ස සචඡිකිරියාය යනු තණ්හා නම් වූ මානයෙන් වෙන් වූ බැවින් නිබ්බාන යයි ලැබූ නාම ඇති අමෘතයාගේ සාක්‍ෂාත් කිරීම පිණිස තමා විසින් පසක් කිරීම පිණිසය කියන ලද්දේ වෙයි. එසේමැයි මෙම මාර්ගය භාවිතා කරන ලද්දේ පිළිවෙලින් නිවන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීම සිද්ධ වෙයි. එයින් වදාළහ නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය කියා.

එහි කිසිසේත්, සත්ත්වයන්ගේ විසුද්ධිය යයි කී කල්හි ශෝකය ඉක්මවීම ආදිය අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වූවාහුම වෙත්ද, එසේ වුවත් ශාසන යුක්තියෙහි දක්‍ෂ වූවන් තබා අන්‍යයන්ට ප්‍රකට නොවෙති. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුකොට ජනයා ශාසන යුත්තියෙහි දක්‍ෂකොට පසුව දහම් නොදෙසන සේක්ද, ඒ ඒ සූත්‍රයෙන් ඒ ඒ අර්ථය හඟවන සේක්ද, එහෙයින් මේ සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි යම් යම් අර්ථයක් එකායන මාර්ගය සිද්ධ කෙරේද, ඒ ඒ අර්ථය ප්‍රකටකොට දක්වන සේක්, සොක පරිද්දවානං සමතික්කමාය යනාදිය වදාළහ.

නැතහොත් එකායන මාර්ගයෙන් සත්ත්වයන්ගේ යම් විසුද්ධියක් යම්හෙයකින් පවතීද එම විසුද්ධි තොමෝ සෝක-පරිදේවයන්ගේ ඉක්මවීම, දුක් දොම්නස් නැතිකිරීමෙන් වේද, දුක් දොම්නස් නැතිකිරීම ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අධිගමයෙන් වේද, එහෙයින් මෙම ක්‍රමයද දක්වන සේක් සත්තානං විසුද්ධියා යයි වදාරා මේ එකායන මාර්ගයේ සොක පරිද්දවානං සමතික්කමාය යනාදිය වදාළහ.

තව ද මේ ඒකායන මාර්ගයාගේ ගුණ කීමකි. යම්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසිස්සාමි ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙ කල්‍යාණං, පරියොසාන කල්‍යාණං සත්‍ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙස්සාමි යදිදං ජ ඡක්කානී යයි ඡ ඡක්ක දේශනාවෙහි අටපදයකින් ගුණය වදාළ සේක් ද යම්සේ අරියවංස දේශනාවෙහි, චත්තාරො මෙ භික්ඛවෙ, අරියවංසා, අග්ගඤ්ඤා, රත්තඤ්ඤා වංසඤ්ඤා, පොරාණා අසංකිණ්ණා අසංකිණ්ණපුබ්බා න සංකීයන්ති, න සංකීයිස්සන්ති, අප්පතිකුට්ඨා සමණෙහි බ්‍රහ්මණොසි විඤ්ඤූහි යයි, නව පදයකින් ගුණය වදාළ සේක් ද, [missing trans]

කුමක් සඳහාද යත්, භික්‍ෂූන්ගේ උත්සාහය ඉපදවීම පිණිසයැ. ඒ සැබව ගුණකථනය අසා භික්‍ෂූහු මේ මාර්ගය තෙම ළය තැවීම නම් වූ ශෝකයද, වචනයෙන් වැලපීම් නම් වූ පරිදේව ද කායික වූ අමධුර දුකද, සිත ඇසුරු කළ අමධුර වූ දොම්නස ද යන මේ සතර උවදුරු දුරුකෙරේ. විසුද්ධිය ද, අරිඅටඟි මග ද, නිවන ද යන මෙම විශේෂතා තුන එලවාලයි. හටගත් උත්සාහ ඇත්තාහු මෙම ධර්ම දේශනාව ඉගෙනගත යුතුය. පුහුණු කළ යුතුය. බැලිය යුතුයැ. වනපොත් කළයුතුය. මෙම මාර්ගයත් වැඩිය යුතුයයි සිතන්නහුද එයින් එම භික්‍ෂූන්ට උත්සාහය උපදවන පිණිස ගුණ වදාළ සේක. කම්බල වාණිජාදිහු කම්බලාදීන්ගේ ගුණකථනය මෙනි.

ඒ එසේමැයි. යම්සේ පඬු පලස් වෙළෙන්දකු විසින් ලක්‍ෂයක් වටිනා පලස් ගනිවු යයි උද්ඝෝෂණය කළ කල්හිදු මිනිස්සු අසවල් පලස යයි පළමුකොට නොදනිත් ද, යම් හෙයකින් දුගඳ වූ රළුපහස් ඇති කේසකම්බල ව්‍යාල කම්බලාදීහුද කම්බලයයි ද කියනු ලැබෙත් ද, එහෙයිනි. එසේ වුවත් යම්විටෙක එම වෙළෙඳා විසින් ගන්ධාර දේශයෙහි උපදවන ලද, රත්පලස්, සියුම්යැ. බබලන්නේයැ. සුවපහස් ඇත්තේ යයි උද්ඝෝෂණය කරන ලද්දේ වේද, එවිට යමෙක් පොහොසත් වෙත්ද, ඔවුහු ගනිත්, යමෙක් නොපොහොසත් ද ඔහුත් දකිනු කැමැත්තාහු වෙත් ද, එපරිද්දෙන්ම එකායනො අයං භික්ඛවෙ, මග්ගො යයි වදාළ කල්හි ද, අසවල් මගයි. පළමුකොට ප්‍රකට නොවෙයි. යම් හෙයකින් නන්වැදෑරුම් නෛර්යාණික නොවූ මාර්ගයෝ ද මාර්ගයයි කියාම කියනු ලැබෙත් ද එහෙයිනි. සත්තානං විසුද්ධියා යනාදිය වදාළ කල්හි, මෙම ඒකායන මාර්ගය තෙම සියලු උවදුරු දුරු කරන්නේය. විශේෂ ගුණ තුන එලවයි. හටගත් උත්සාහ ඇත්තාහු මෙම දේශනාව ඉගෙනගත යුතුය. පුහුණු කළයුතුය. දැරිය යුතුය. වනපොත් කළයුතුය. මෙසේ මේ මාර්ගයන් වැඩිය යුතුකොට සිතන්නාහු යයි ගුණ වදාරණ සේක් සත්තානං විසුද්ධියා යනාදිය වදාළහ. ලක්‍ෂයක් අගනා පාණ්ඩුකම්බල වෙළෙඳාගේ උපමාව යම්සේ ද, එසේ රක්තජාම්බොනද, සුවර්ණ උදකප්‍රාසාද මාණික්‍ය රත්න විසුද්ධ වූ මුතුමැණික් රත්න, රෝමකපවාළ ආදි වු වෙළෙඳුන්ගේ උපමාද මෙහිලා දැක්විය යුත්තාහුය.

යදිදං යනු නිපාතයැ. යෙ ඉමෙ යම් මේ යනු මෙහි අර්ථයයි. චත්තාරො යනු ගණන පරිච්ඡේද කිරිමයි. (වෙන් කිරීමයි.) එයින් යට ද නැත. එයින් මතුවෙහිද නැතැයි සතිපට්ඨානයන්ගේ ගණන පිරිසිඳ දක්වති. සතිපට්ඨානා යනු සතිපට්ඨාන තුනකි. සති ගෝචරයද තුන්පරිද්දකින් පිලිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි සත්‍ථුනො පටිසානුනය ශාස්තෘෘහුගේ අනුකූල බව, ගැටෙන බවද එය ඉක්මුනු බවද, සතියද එබඳුම වේ යයි කියායි. ඒ එසේමැයි. ‘චතුන්නං භික්ඛවෙ සතිපට්ඨානං සමුදයඤ්ච අත්‍ථංගමඤ්ච දෙසිස්සාමි තං සුණාථ -පෙ- කොච භික්ඛවෙ, කායස්ස සමුදයො ආහාර සමුදයා කායස්ස සමුදයො’ යනාදි තන්හි සති ගෝචරය සතිපට්ඨාන යයි කියනු ලැබේ. කායො උපට්ඨානං, නො සති, සති උපට්ඨානඤ්චෙව සතිච යනාදි තන්හිද එබඳුමයි. එහි අර්ථය නම් මේ ගෝචරයෙහි පිහිටානුයි පට්ඨාන නම් වේ. කවරක් පිහිටාද යත්? සිහියයි. සිහියේ පිහිටීම සතිපට්ඨාන නම් වේ. නැතහොත් ප්‍රධාන වූ පිහිටීම වේනුයි පට්ඨාන නම් වේ. සතියගේ පට්ඨානය සතිපට්ඨානං නම් වේ. හත්‍ථිට්ඨාන, අස්සට්ඨාන ආදිය මෙනි.

තයො සතිපට්ඨානා යදරියො සෙවති, යදරියො සෙවමානො සත්‍ථා ගණමනුසාසිතුමරහති යන මෙහි තුන් පරිද්දකින් පිළිපන් ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ශාස්තෘෘහුගේ පටිඝානුනය ඉක්මුනු බව සතිපට්ඨාන යයි කියන ලදී. එම වචනයාගේ අර්ථය නම් පිහිටුවිය යුතු බැවින් පට්ඨාන නමි. පැවැත්විය යුතු බැවිනි. යන අර්ථයි. කුමකින් පැවැත්විය යුතු බැවින්ද යත්? සතියෙනි. සතියෙන් යුක්ත පැවැත්ම සතිපට්ඨාන නම් වේ. චත්තාරො සතිපට්ඨානා භාවිතා බහුලිකතා සත්ත බොජ්ඣංගෙ පරිපූරෙන්ති යනාදි තන්හි සතියම සතිපට්ඨාන යයි කියනු ලැබේ. එම වචනයාගේ අරුත නම් පිහිටානුයි පට්ඨාන නමි. එළඹ සිටි බැසගෙන, පැනගෙන පවතී යන අර්ථයි. සතියම සතිපට්ඨාන නම් වේ. නැතහොත් සිහිකිරීම් අරුතින් සතිනම් වේ. එළඹ සිටීම් අර්ථයෙන් පට්ඨාන නම් වේ. එබැවින් සති වූවාත් ඕ මැයි පට්ඨාන වූවාත් ඕ මැයි සතිපට්ඨාන නමි. මෙයම මෙහි අදහස් කරන ලදි.

ඉදින් සතියම සතිපට්ඨාන වීනම් කුමක් හෙයින් සතිපට්ඨානා යනුවෙන් බහුවචන වීද යත්? සති බොහෝ බැවිනි. සැබව, ආලම්බන භේදයෙන් සතීහු බොහෝ වෙති. එකල්හි මග්ගො යනුවෙන් කුමක් හෙයින් එකවචන වීද යත්, මාර්ග අර්ථයෙන් එකක් බැවිනි. සැබව, මේ සතර සතීහුම මාර්ග අර්ථයෙන් එකක් බවට යෙති. මෙසේ වදාරණ ලදී. මග්ගොති කෙනට්ඨෙන මග්ගො, නිබ්බානගමනට්ඨෙන නිබ්බානත්‍ථිකෙහි, මග්ගනීයට්ඨෙන ච යයි තව ද මේ සතිපට්ඨානයාගේ සතරදෙනම අපර භාගයෙහි කායාදි ආලම්බනයන්හි, කෘත්‍ය සිද්ධ කරමින් නිර්වාණය කරා පැමිණෙත් ද, මුලපටන්ම නිර්වාණාර්ථීන් විසින් සෙවීම කරනු ලැබෙත් ද, එහෙයින් සතරම එක මාර්ගයකැයි කියනු ලැබෙත්. මෙසේ ඇති කල්හි වචනානුසන්ධියෙන් අනුසන්ධි සහිත වූම දේශනාතොමෝ වෙයි. මාරසෙනප්පමද්දනං වො භික්ඛවෙ, මග්ගං දෙසිස්සාමි තං සුණාථ, -පෙ- කතමාච භික්ඛවෙ, මාරසෙනප්පමද්දනො මග්ගො යදිදං සත්ත බොජඣංගා යනාදියෙහි මෙනි. මාරසෙනප්පමද්දනො යනුද සත්තබොජ්ඣංගා යනුද යම්සේ අර්ථ වශයෙන් එකක් වූයේ ව්‍යඤ්ජනයම විවිධ වේද, එසේම එකායන මග්ගො යනුද, චත්තාරො සතිපට්ඨානා යනුද අර්ථ වශයෙන් එකකි. ව්‍යඤ්ජනයම විවිධ වෙයි. එහෙයින් මාර්ගාර්ථයෙන් එකක් බැවින් ඒකවචනය ආලම්බන භේදයෙන් සති බහුත්වයෙන් බහුවචන යයි දතයුතුයැ.

කුමක් හෙයින් භාග්‍යවත්හු විසින් නොඅඩු වූ නොවැඩි වූ සතිපට්ඨාන හතරක්ම වදාරණ ලද්දාහුද? හික්මෙන ජනතාවට හිතවත් බැවිනි. සැබව, තණ්හා චරිත දිට්ඨි චරිත, සමථයානික, විපස්සනා යානිකයන් අතුරෙහි ද මන්‍ද තික්ඛ වශයෙන් දෙපරිද්දකින් පවත්නා වූ වෙනෙය්‍ය ජනයන් අතුරෙහි මන්‍දබුද්ධික තණ්හා චරිතයාට ඕළාරික වූ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වේ.

තික්ඛ (තීෂණ වූ) තෘෂ්ණ චරිතයාට සියුම් වූ වෙදනානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වේ.

දෘෂ්ටි චරිතය පිළිබඳ වූ ද මද නුවණ ඇත්තහුට ඉතා ප්‍රභේදයකට නොපැමිණි චිත්තානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි.

තියුණු නුවණ ඇත්තහුට ඉතා ප්‍රභේදයට පැමිණි ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි.

සමථයානිකයා පිළිබඳ වූ, මන්දබුද්ධිකයාට පහසුවෙන් අවබෝධ කළහැකි නිමිති ඇති පළමුවන සතිපට්ඨානය විසුද්ධිමාර්ගය වෙයි.

තියුණු නුවණ ඇත්තාට මහත් වූ අරමුණෙහි නොපිහිටන හෙයින් දෙවෙනි සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි.

විපස්සනායානික වුද, මන්දප්‍රාඥයාට ඉතා ප්‍රභේදයට නොපැමිණි අරමුණු ඇති, තුන්වන සතිපට්ඨානය විසුද්ධිමාර්ගය වෙයි.

තියුණු නුවණ ඇත්තාට ඉතා ප්‍රභේදයට පැමිණි අරමුණු ඇති සතරවෙනි සතිපට්ඨානය විසුද්ධි මාර්ගය වෙයි. එහෙයින් නොඅඩු වූ නොවැඩි වූ සතිපට්ඨාන හතරක්ම වදාරණ ලද්දාහුය.

සුභ-සුබ-නිච්ච-අත්තභාවයන් පිළිබඳ විපර්යාසයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස හෝ (සතිපට්ඨාන හතරක් වදාරණ ලද්දාහුය) එසේමැයි, කය අශුභය. ඒ කයෙහිදු සත්ත්වයෝ සුභයයි පෙරලා ගැනීමෙන් විපර්යාසයට පැමිණියාහුය. ඔවුන්ට එහි අශුභභාවය දැක්වීමෙන් ඒ විපර්යාසයාගේ ප්‍රහාණය පිණිස පළමුවන සතිපට්ඨානය වදාරණ ලදී.

සුඛය නිත්‍ය ආත්මය යයි, ගත්තා වූද වේදනාවන් අතුරෙහි වේදනා තොමෝ දුක්ය. චිත්තය අනිත්‍යය. ධර්මයෝ අනාත්මයෝය. එම වේදනා ආදියෙහි ද සත්ත්වයෝ, සුඛ, නිත්‍ය, ආත්ම වශයෙන් ගැනීමෙන් විපර්යාසයට පැමිණියාහුය. ඔවුනට එහි දුක්ඛාදී භාවය දැක්වීමෙන් එම විපර්යාසයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස සෙසු සතිපට්ඨාන තුන වදාරණ ලද්දාහු යයි මෙසේ ශුභ-සුබ-නිත්‍ය-ආත්ම භාව විපර්යාසයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිස හෝ නොඅඩු වූ ද, නොවැඩි වූ ද සතිපට්ඨාන වදාරණ ලද්දාහු යයි දතයුතු.

තවද හුදෙක් විපර්යාසයන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිසම නො වෙයි. චතුර්විධ වූ ඕඝ-යෝග-ආසව-ග්‍රන්ථ-උපාදාන-අගති යන මොවුන්ගේ ප්‍රහාණය පිණිසද සතර වැදෑරුම් ආහාරයන්ගේ පිරිසිඳ දැනීම පිණිසද සතරක්ම වදාරණ ලද්දාහු යයි දතයුතු. මේ වනාහි ප්‍රකරණ ක්‍රමයයි.

අට්ඨකථාවෙහි වනාහි හැසිරීම් වශයෙන් ද එක්තැනක එක්රැස්වීම් වශයෙන් ද, එකක්ම වූ සතිපට්ඨානය අරමුණු වශයෙන් සතරක් වීයයි මෙතෙක් කියන ලදී. ඒ එසේමැයි. දොරටු සතරක් ඇති නගරයෙහි පැදුම් දිගින් පැමිණෙන මිනිස්සු පැදුම්දිග උපදින්නා වූ බඩු ගෙන පැදුම් දොරින් යම්සේ නුවරට පිවිසෙත් ද, දකුණු දිගින් - පෑළ දිගින් - උතුරු දිගින් - උතුරුදිග උපදින බඩුගෙන උතුරු දොරටුවෙන් නුවරට පිවිසෙත් ද, මේ කරුණින් මෙබඳු උපමා ඇත්තේ යයි දතයුතුය.

එය එසේමැයි. නිවන නගරයක් මෙනි. ආර්ය අෂ්ටාංගික වූ ලොව්තුරුමග මහත් වූ දොර මෙනි. කායාදීහු ප්‍රාචීන දිශාදීන් මෙනි.

පැදුම් දිගින් පැමිණෙන මිනිස්සු පැදුම්දිග උපදින බඩුගෙන පැදුම් දොරටුවෙන් යම්සේ නුවරටම පිවිසෙත් ද එසේම කායානුපස්සනා ද්වාරයෙන් පැමිණෙන්නාහු තුදුස් ප්‍රකාරයකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය භාවනාකොට කායානුපස්සනා භාවනා බලයෙන් උපන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් එකම නිවනට වදනාහුය.

දකුණු දිගින් පැමිණෙන්නාහු දකුණු දිග උපදනා බඩුගෙන දකුණු දිගින්ම නුවරට වදිත් ද, එපරිද්දෙන් වේදනානුපස්සනා ද්වාරයෙන් පැමිණෙන්නාහු නවප්‍රකාරයකින් වේදනානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව වඩා එයින් උපන්නා වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් නිවනටම වදනාහුය.

පෑලදිගින් එන්නහු පෑලදිග උපදිනා බඩුගෙන පෑලදොරින් යම්සේ නුවරට වදිත් ද, එපරිද්දෙන් චිත්තානුපස්සනා භාවනා ද්වාරයෙන් පැමිණෙන්නාහු. සොලොස් ප්‍රකාරයකින් චිත්තානුපස්සනා භාවනාව වඩා, චිත්තානු භාවනා බලයෙන් උපන් ආර්ය මාර්ගයෙන් හුදු නිවන් පුරයටම වදනාහුය.

උතුරුදිගින් පැමිණෙන මිනිස්සු උතුරු දෙස උපදින බඩුගෙන උතුරු දොරින් යම්සේ නුවරට පිවිසෙත්ද එපරිද්දෙන්ම, ධම්මානුපස්සනා දොරටුවෙන් පැමිණෙන හික්මෙන ජනයෝ පංචප්‍රකාර වූ ධම්මානුපස්සනා සතිපට්ඨානය භාවනාකොට එයින් උපන් ආර්ය මාර්ගයෙන් නිර්වාණයටම වදනාහුය.

මෙසේ හැසිරීම් වශයෙන් ද එක්තැනක රැස්වීම් වශයෙන් ද එකක්ව සතිපට්ඨානය අරමුණු වශයෙන් සතරක්ම කොට වදාරණ ලද්දාහු යයි දතයුතුය.

කතමෙ චත්තාරො යනු කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡායි ඉධ මේ ශාසනයෙහි, භික්ඛවෙ යනු මෙය, ධම්ම පටිග්ගාහක පුග්ගල ආලපනයයි. භික්ඛු යනු පටිපත්ති සම්පාදනය කරන්නා වූ පුද්ගලයා දැක්වීමයි. අන්‍ය වූ ද දෙවි මිනිස්සු ද ප්‍රතිපත්ති සම්පාදනය කෙරෙත්මැයි. එතකුදු වුවත් ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් ද, ප්‍රතිපත්තිය හේතුකොටගෙන භික්‍ෂුභාවය දක්නා හෙයින්ද භික්ඛු යයි වදාළහ. ඒ එසේමැයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව පිළිගන්නවුන් අතුරෙන් භික්‍ෂූහු ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති. සර්වප්‍රකාරයෙන්ම අනුශාසනාවට භාජනය වූ බැවිනි. එහෙයින් ශ්‍රේෂ්ඨ බැවින් භික්ඛූ යයි වදාළහ. තවද ශ්‍රේෂ්ඨ වූ භික්‍ෂුව ගත්කල්හි, සෙසු දිව්‍ය මනුෂ්‍යයෝ ද ගන්නා ලද්දාහුම වෙති. රජුගේ ගමනාදියෙහි දී රජු ගැනීමෙන් සෙසු පිරිසද ගත්තා වෙයි. යමෙක් මෙම පිළිවෙතෙහි පිළිපදී ද, හෙතෙම භික්‍ෂු නම් වේයයි ප්‍රතිපත්තිය හේතුකොට භික්‍ෂුභාවය දක්නා හෙයින් ද ‘භික්ඛු’ යයි වදාළහ. පිළිවෙතෙහි යෙදුන තැනැත්තේ දෙවියෙක් හෝ මිනිසෙක් හෝ වේවා භික්‍ෂු යයි ගණන් ගැනීමට යේ මැයි. එයින් වදාළහ.

අලංකතො චෙපි සමං චරෙය්‍ය සන්තො දන්තො නියතො බ්‍රහ්මචාරී සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං සො බ්‍රාහ්මණො සො සමණො ස භික්ඛු යනුවෙන්

කායෙ රූප කයෙහි, මෙහි රූපකය අංග-ප්‍රත්‍යාංගයන්ගේ ද, කේසා ආදී ධර්මයන්ගේද සමූහාර්ථයෙන් හත්‍ථිකාය, රථකාය ආදිය මෙන් කායයයි අදහස් කරන ලදී. තව ද සමූහාර්ථයෙන් යම්සේ කාය වීද, එපරිද්දෙන්ම කුත්සිත වූ කෙසාදීන්ගේ උත්පත්ති ප්‍රදේශය යන අර්ථයෙන් කාය නම් වේ. ආය නම් උත්පත්ති දේශයයි. එහි මේ වචනාර්ථයි. එහි උපදිත්නුයි ආය නමි. කවුරු උපදිත් ද යත්, කුත්සිත වූ කේශ ආදීහුය. එහෙයින් කුත්සිත වූ කේශාදීන්ගේ උත්පත්ති දේශය නුයි කාය නම් වේ. කායානුපස්සි කය අනුව බලනසුලු වූයේ නොහොත් කය අනුව බලමින්,

කායෙ යයි වදාරා යලිත් කායානුපස්සී යයි දෙවෙනි කාය ග්‍රහණය අසම්මිශ්‍ර වශයෙන්, චතුධාතුවවත්‍ථානය, ඝන විනිර්භෝගය (ඝන වෙන්කොට දැක්වීම) දැක්වීම පිණිස කරන ලදැයි දතයුතුයැ. එම දෙවෙනි කාය ශබ්දයාගේ ගැනීමෙන් වේදනාව අනුව බලනසුලු වූයේ හෝ චිත්ත ධර්මයන් අනුව බලනසුලු වූයේ හෝ නොවේ. කය අනුව බලනසුලු වූයේම යයි කායසංඛ්‍යාත වූ වස්තුවෙහි කය අනුවම බලන ආකාරය දැක්වීමෙන් අසම්මිශ්‍ර වශයෙන් වවත්‍ථානය දක්වන ලද්දේ වෙයි. එසේම කයෙහි අංග ප්‍රත්‍යංගයන්ගෙන් තොර වූ එක් ධර්මයක් අනුව බලනසුලු වූයේ නොවෙයි. කේශ-ලෝම ආදියෙන් තොර වූ ස්ත්‍රී පුරුෂයන් අනුව බලනසුලු වූයේ නොද වෙයි. යලි කෙසේ බලනසුලු වූයේද යත්, තව ද, මෙහි කේශ-ලෝම ආදී වූ භුත උපාදාය සමූහයක් නම් වූ යම් ශරීරයක් වේද, එම ශරීරයෙහිද, භූත-උපාදාය-රූපයන්ගෙන් තොර වූ එක් ධර්මයක් අනුව බලන සුලුවූයේ නොවෙයි. වැලි කෙසේ බලනසුලු වූයේ ද යත්, රථයාගේ අවයව පිළිවෙලින් බලන්නකු මෙන් අඟපසඟ සමූහය පිළිවෙළින් බලනසුලු වූයේ නගරයක අවයව පිළිවෙලින් බලන්නකු මෙන් කේශ-ලෝම ආදි සමූහයන් පිළිවෙලින් බලන සුලු වූයේ, කෙසෙල් කඳක පතුරු වෙන් කරන්නෙකු මෙන්ද හිස් වූ අතෙහි මිට විදහා පෙන්වන්නෙකු මෙන් ද භූත-උපාදාය-රූප සමූහය පිළිවෙලින් බලනසුලු වූයේ වේයයි නානාප්‍රකාරයේ සමූහ වශයෙන්ම කාය සංඛ්‍යාත වස්තුවගේ දර්ශනයෙන් ඝන විනිර්භෝගය (සන්තතිය වෙන් කිරීම) දක්වන ලද්දේ වෙයි. මෙම සිරුරෙහි කියන ලද සමූහයෙන් වෙන් වූ කයක් හෝ ස්ත්‍රී ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයෙක් හෝ අන්කිසි ධර්මයක් හෝ නොම දක්නා ලැබේ. යථොක්ත ධර්ම සමූහයක් පමණක් වූ මේ කයෙහි සත්ත්වයෝ වරදවා ගැනීම කෙරෙති. එයින් කීහු පුරාණාචාර්යයෝ-

යං පස්සති නතං දිට්ඨං යං දිට්ඨං තං න පස්සති අපස්සං බජ්ඣතෙ මූළ්හො බජ්ඣමානො නමුච්චති

ඝන විනිබ්භොග දස්සනත්‍ථං යයි කියන ලද මෙහි ආදි ශබ්දයෙන් මෙම අර්ථය දතයුතුයි. මෙතෙම වනාහි තෙල ශරීරයෙහි, කය අනුව බලමින් වෙසෙයි. අන්‍ය ධර්මයන් අනුව බලනසුලු වූයේ නොවෙයි කියායි. කුමක් කියන ලද්දේ වේද යත්, ජලය නොවූම මිරිගුවෙහි, මෘගයෝ යම්සේ ජලය යන සංඥා ඇතිව බලන්නාහු වෙත්ද, එපරිද්දෙන් අනිත්‍ය දුක්ඛ-අනාත්ම-අශුභ වූම මේ කයෙහි නිත්‍ය-සුබ-ආත්ම-ශුභ අනුව බලනසුලු වූයේ නොවෙයි. නැවත, කුමක් අනුව බලනසුලු වූයේද යත් කය අනුව බලනසුලු වූයේ, අනිත්‍ය, දුක්ඛ-අනාත්ම-අශුභ ආකාර වූ (කේසාදි) සමූහයක් අනුව බලනසුලු වූයේම යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

නැතහොත් මත්තෙහි ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු අරඤ්ඤගතො -පෙ- සො සතොව අස්සසති යනාදි නයින් ආශ්වාස ප්‍රාශ්වාස ආදිකොට ඇති, සුණු වූ අස්ථිකාය අවසන්කොට ඇති යම් මේ කයක් වදාරණ ලද්දේද, ඉධෙකච්චො පඨවිකායං අනිච්චතො අනුපස්සති ආපොකායං තෙජොකායං වායො කායං කෙසකායං, ලොමකායං ඡවිකායං චම්මකායං වංසකායං රුහිරකාරං නහාරුකායං අට්ඨිකායං අට්ඨිමිඤ්ජාකායං යනුවෙන් (පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි) කාය ගුණ කියන ලද්දේ වෙයි. (පඨවිධාතු සමූහය, වායෝ ධාතු සමූහය, කේශ සමූහය, රෝම සමූහය, සිවි සමූහය, චර්ම සමූහය, මාංශ සමූහය, රුධිර සමූහය, නහර සමූහය, ඇට සමූහය, ඇටමිදුලු සමූහය, අනිත්‍ය වශයෙන් නැවත නැවත බලයි.) පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි යම් නයකුත් වදාරණ ලද්දේ ද, ඒ සමූහය මෙම ශරීරයෙහිලා නැවත නැවත බලන හෙයින් කයෙහි පඨවි ධාතු සමූහය බලනසුලු වූයේ යයි මෙසේත් අර්ථය දතයුතුය.

නොහොත් කයෙහි, මම ය කියා හෝ මගේය කියා හෝ මෙසේ ගතයුතු වූ කිසිදු ධර්මයක් නොදක්නා හෙයින් යලි කේශ, ලෝම ආදි වූ ඒ ඒ නානාවිධ වූ ධර්ම සමූහය නැවත නැවත බලන හෙයින් කයෙහි කේශාදි වූ ධර්ම සමූහය නම් වූ කය බලනසුලු වූයේ යයි මෙසේ අර්ථය දතයුතුය.

තව ද ඉමස්මිං කායෙ අනිච්චතො අනුපස්සති යනාදි අනුක්‍රමයෙන් පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි ආක්‍රමය ඇති සියලුම අනිත්‍ය ලක්‍ෂණාදිය ආකාර සමූහ නම් වූ කය නැවත නැවත බලනසුලු වූවේ වේයයි මෙසේ අර්ථ දතයුතු

ඒ එසේමැයි. කයෙහි කායානුපස්සනා පටිපදාව පිළිපන් මේ මහණ (අනිත්‍ය ලක්‍ෂණාදි ආකාර සමූහයයි කියන ලද) මේ කය අනිච්චානු පස්සනා ආදී වූ සත්වැදෑරුම් අනුපස්සනාවන්ගේ වශයෙන් අනිත්‍ය වශයෙන් නැවත නැවත බලයි. නිත්‍ය වශයෙන් නොබලයි. දුක් වශයෙන් නැවත නැවත බලයි. සුඛ වශයෙන් නොබලයි. අනාත්ම වශයෙන් නැවත නැවත බලයි. ආත්ම වශයෙන් නොබලයි. (සංඛාරයන් කෙරෙහි) කළකිරෙයි. සතුටු නොවෙයි. නොඇලුනේ වෙයි. රැඳුනේ නොවෙයි. (නිරෝධ) නිරුද්ධ කරයි. නොඋපදවයි. නැවත නොගන්නා පරිද්දෙන් දුරුකරයි. ග්‍රහණය නොකරයි.

ඒ මහණ තෙම ඒ කය අනිත්‍ය වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නේ නිත්‍ය යන සංඥාව දුරු කරයි. දුක් වශයෙන් බලන්නේ සුබ සංඥාව දුරුකරයි. අනාත්ම වශයෙන් බලන්නේ ආත්ම සංඥාව දුරුකරයි. කළකිරීමට පැමිණෙන්නේ තණ්හාව දුරු කරයි. නොඇලීමට පැමිණෙන්නේ රාගය දුරු කරයි. නිරුද්ධ කරන්නේ සමුදය දුරු කරයි. පටිනිස්සජ්ජනය” (දුරුකිරීම) කරන්නේ ආදානය දුරුකෙරේයයි දතයුතුය.

විහරති වාසය කරයි, ආතාපී තුවායෙහි කෙලෙස් තවානුයි ආතාප නම් වේ. මේ ආතාප යනු වීර්යයට නමකි. ආතාපය ඔහුට ඇත්තේනුයි ආතාපී නම් වේ. සම්පජානො සම්පජඤ්ඤ නම් වූ ඥානයෙන් යුක්තවූයේ, සතිමා කායපරිග්‍රාහිත වූ සිහියෙන් යුක්ත වූයේ, මෙතෙම වනාහි යම්හෙයකින් සිහියෙන් අරමුණු පිළිගෙන නුවණින් නැවත නැවත බලා ද, සති විරහිතයාට අනුපස්සනාවක් නම් නැත්තේය. එහෙයින් වදාළහ. සතිඤ්ච ඛ්වාහං භික්ඛවෙ, සබ්බත්‍ථිකං වදාමි එහෙයින් මෙහි, කායෙ කායානුපස්සී විහරති යයි මෙතෙක් වචනයන්ගෙන් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන කර්මස්ථානය වදාරණ ලද්දේ වෙයි. ඉක්බිති යම්හෙයකින් වීරිය නැත්තහුගේ, ඇතුළත හැකිලීම අනතුරුදායක වේද, සම්ප්‍රජනය නම් වූ නුවණරහිත වූයේ, උපාය යුක්තවීමේත් අනුපාය දුරුකිරීමෙන් මුලාවේද, මුලා සිහි ඇත්තේ උපාය නොහැරීමෙහි හා අනුපාය නොගැන්මෙහිත් අසමත් වේද, එයින් ඕහට එම කර්මස්ථානය සම්පාදනය නොවේද, එහෙයින් යම් ධර්ම කෙනෙකුන්ගේ බලයෙන් එම කර්මස්ථානය සම්පාදනය වේද, ඒ ධර්මයන් දැක්වීම පිණිස ආතාපි සම්පජානො සතිමා යන මෙය වදාරණ ලදැයි දතයුතුයි.

මෙසේ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය ද, සම්ප්‍රයෝග අංග ද දක්වා දැන් ප්‍රහාණ අංග දක්වන්ට විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣා දොමනස්සං යයි වදාරණ ලදී. එහි විනෙය්‍ය තදංග ප්‍රහාණයෙන් හෝ වික්ඛම්භන ප්‍රහාණයෙන් දුරුකොට ලොකෙ, ඒ කයෙහිම, කය වනාහි මෙහි රූපකය (ලුජ්ජන පලුජ්ජනට්ඨෙන) නැසෙන, විශේෂයෙන් නැසෙන අර්ථයෙන් ලෝකයයි අදහස් කරන ලදී. යම්හෙයකින් ඔහුගේ කයේ පමණක් අභිජ්ඣා දෝමනස්සයෝ ප්‍රහීණ නොවෙත් ද, වේදනා ආදියෙහිත් ප්‍රහීණ වන්නේ වේද, එහෙයින් පඤ්චපි උපාදානක්ඛන්‍දා ලොකෙ (උපාදානක්ඛන්ධ පසම ලෝක වේ) ධර්මයන් ලෝකසංඛ්‍යාත බැවින් මෙසේ අර්ථෝද්ධරණ ක්‍රමයක් වදාරණ ලදි. තත්‍ථකතමො, ලොකො, ස්වෙව කායො ලොකො (මෙහි ලෝකය කවරේද?) කයම ලෝක නම් වේ.) යයි යමක් වදාළ සේක්ද, මේ මෙහි අර්ථයයි. තස්මිං ලොකෙ අභිජ්ඣා දොමනස්සං විනෙය්‍ය යයි මෙසේ සම්බන්ධ දතයුතුයැ. යම්හෙයකින් මෙහි, අභිජ්ඣාව ගැනීමෙන් කාමච්ඡන්‍දයත්, දෝමනස්සය ගැනීමෙන් ව්‍යාපාදයත් සංග්‍රහ වේද, එබැවින් නීවරණයන්ට ඇතුළත් වූ බලවත් ධර්මයන් දෙදෙනාගේ ප්‍රහාණය දැක්වීමෙන් නීවරණ ප්‍රහාණය වදාරණ ලද්දේ යයි දතයුතු.

විශේෂයෙන් මෙහි අභිජ්ඣාව දුරුකිරීමෙන් කාය සම්පත්ති මූලික වූ අනුරොධතා (අනුකූලතාව)යාගේ ද, ව්‍යාපාද නම් වූ නොසන්සුන් බව සංසිඳුවීමෙන්, කාය විපත්ති මූලික වූ, ප්‍රතිඝයාගේ ද, නැවත අභිජ්ඣාව සංසිඳුවීමෙන් ශරීරයෙහි ඇල්මද, දොම්නස සංසිඳුවීමෙන් කාය භාවනාවෙහි නොඇල්ම ද, අභිජ්ඣාව සංසිඳුවීමෙන් කයෙහි අවිද්‍යමාන වූ ශුභ, සුඛ ආදියෙහි ප්‍රතික්‍ෂෙපයේ ද, දෝමනස්සය සංසිඳුවීමෙන් කයෙහි විද්‍යමාන වූ අසුභ, අසුබ භවාදීන්ගේ අපනයනයාගේ ද, ප්‍රහාණය වදාරණ ලදී. එබැවින් යෝගාවචරයාගේ යෝගානුභාවයද, යෝගයෙහි සමර්ථ බවද, දක්වන ලදී. යම්හෙයකින් මේ යෝගාවචර අනුරෝධ විරෝධයන් කෙරෙන් විශේෂයෙන් මිදුනේ, අරති රති ඉවසන්නේ අභූත වූ (ශුභාදීන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූ) එහෙයින් භූත වූ (මේවා සම්බන්ධ) අපනයනය යන මෙයින් විරහිත වූයේත් වේද, මේ යෝගානු භාවනාව මැයි. තව ද මේ යෝගාවචර තෙම අනුරෝධ-විරෝධයන්ගෙන් වෙසෙසින් මිදුන් අරති රති ඉවසන්නේ අභූත වූ ශුභාදිය නොබහාලන්නේ, භූත වූ අශුභාදියත් බැහැර නොකරන්නේ යෝගයේ සමර්ථ වූයේ වෙයි.

අනිකුදු ක්‍රමයක් කියනු ලැබේ. කායෙ කායානුපස්සී මෙහි අනුපස්සනාවෙන් කර්මස්ථානය කියන ලද්දේ වෙයි. විහරති යන මෙහි වදාළ විහරණයෙන් කමටහන වඩන්නහුගේ කාය පරිහරණය වදාරණ ලදී. ආතාපි යනාදියෙහි ආතාප, ආතාප නම් වීර්යයෙන් සම්‍යක් ප්‍රධානය ද සති සම්පජඤ්ඤයෙන් සබ්බත්‍ථක කම්මටඨානය ද, කම්මට්ඨාන පරිහරණයෙහි උපාය ද, නොහොත් සතියෙන් කායානුපස්සනා වශයෙන් ලබන ලද සමථය ද, සම්පජඤ්ඤයෙන් විපස්සිනාව ද, අභිජ්ඣාදෝමනස්සයන්ගේ සංසිඳවීමෙන් භාවනා ඵලය ද වදාරණ ලදැයි දතයුතු.

විභංගයෙහි අනුපස්සී යනු එහි අනුපස්සනා තොමෝ කවරේද? යම් අනිත්‍ය ආදි ලක්‍ෂණයන්ගෙන් ධර්මයන් දැනගන්නා වූ ප්‍රඥාවක්, විසෙසින් දන්නා බවක් -පෙ- සම්මාදිට්ඨියක් වේද, මෙය අනුපස්සනා යයි කියනු ලැබේ. යම්සේ මෙම අනුපස්සනාවෙන් යුක්ත වූයේ මොනවට යුක්ත වූයේ පැමිණියේ, මොනවට පැමිණියේ උත්පන්න වූයේ, සමෘද්ධ වූයේ සමන්විත වූයේ, වේද, එහෙයින් අනුපස්සී යයි කියනු ලැබේ.

විහරති යනු වැටෙයි. පවතී පාලනය කෙරෙයි. යැපෙයි, යාපනය කෙරෙයි, හැසිරෙයි. විහරණය කෙරෙයි. එහෙයින් විහරති යයි කියනු ලැබේ.

ආතාපී යනු එහි ආතප්පය කවරේද යත්, යම් චේතසික වූ විරියාරම්භයක් -පෙ- සම්මා වායාමයක් වේද, මෙය ආතප්ප යයි කියනු ලැබේ. මෙම ආතප්පයෙන් යුක්ත වූයේ -පෙ- සමන්විත වූයේ වේද, එහෙයින් ආතාපී යයි කියනු ලැබේ.

සම්පජානො යනු එහි සම්පජඤඤ නම් කවරේද? යම් (අනිත්‍යාදි ප්‍රකාරයෙන් දන්නා වූ) ප්‍රඥාවක් දන්නා බවක් -පෙ- සම්මා දිට්ඨියක් වේද මෙය සම්පජඤ්ඤයයි කියනු ලැබේ. මේ සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූයේ -පෙ- සමන්විත වූයේ වේද එහෙයින් සම්පජානො යයි කියනු ලැබේ.

සතිමා යනු එහි සති කවරේද? යම් සිහි කිරීමක් නැවත නැවත සිහිකිරිමක් -පෙ- සම්මා සතියක් වේද, මෝ තොමෝ සති යයි කියනු ලැබේ. මේ සතියෙන් යුක්ත වූයේ -පෙ- සමන්විත වූයේ වේද, එහෙයින් සතිමා යයි කියනු ලැබේ.

විනෙය්‍ය, ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං යනු එහි ලෝකය කවරේද, මේ කයම ලෝක නම් වේ. පස්කඳම ලෝක නමි. මෙතෙමේ ලෝකයයි කියනු ලැබේ. එහි අභිජ්ඣාව කවරීද? යම් රාගයක් බලවත් රාගයක්, අනුනයක් - අනුරෝධයක් - තණ්හාවක් - නන්‍දිරාගයක් - චින්තනයාගේ බලවත් ඇලීමක් වේද, මෝ තොමෝ අභිජ්ඣා නම් වන්නීය. එහි දෝමනස්ස නම් කවරේද? යම් චේතසික වූ නොසැපයක් චේතසික වූ දුකක් වේදනාවක් වේද, මේ දෝමනස්ස යයි කියනු ලැබේ.

මේ දෝමනස්සය ද, (පඤ්චස්කන්ධ නමැති ලෝකයෙහි) විනීත වූවාහු ප්‍රතිවිනීත වූවාහු සංසිඳුවනු ලද්දාහු, වෙසෙසින් සංසිඳුවනු ලද්දාහු නසන ලද්දාහු වෙසෙසින් නසන ලද්දාහු බැහැර කළාහු වෙසෙසින් බැහැර කළාහු, වියලන ලද්දාහු, වෙසෙසින් වියලන ලද්දාහු වියතාන්ත කළාහු වෙත්ද, එහෙයින් විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣා දොමනස්සං යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙම පදයන්ගේ අර්ථය දක්වන ලද්දේ ය. ඒ විභංගයෙහි දැක්වූ අර්ථය සමග මේ අර්ථකථා ක්‍රමය යම්සේ සැසඳේද, එපරිද්දෙන් දතයුතුය. පළමුකොට කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානයාගේ අර්ථ වර්ණනා තොමෝ දක්වන ලදී.

දැන්, වෙදනාසු චිත්තෙ - ධම්මේසු ධම්මානුපස්සී විහරති -පෙ- විනෙය්‍ය ලොක අභිජ්ඣා දොමනස්සං යන මෙහි වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී යනාදියෙහි වේදනාදී ශබ්දයන්ගේ නැවත කීමෙහි කායානුපස්සනාවෙහි කී ආකාරයෙන්ම දතයුතුය. වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී යන මෙහි වනාහි වේදනා යනු ත්‍රිවිධ වේදනායැ. ඔවුහුද ලෞකික වුවාහුම වෙති. චිත්තය ද ලෞකිකය. ධර්මයෝත් එසේමය. ඔවුන්ගේ විස්තර විභාගය නිර්දේශ වාරයෙහි දී ප්‍රකට වන්නේය. හුදෙක් මෙහි වේදනා යම්සේ නැවත නැවත නුවණින් බැලිය යුත්තාහුද, එපරිද්දෙන් නැවත නැවත බලන්නේ වෙදනානුපස්සී යයි දතයුතුය. චිත්ත හා ධර්මයන්හිදු මේ ක්‍රමයමැයි, යලි කෙනෙක් වේදනා අනුදර්ශනය කළයුත්තාහුද යත්, පළමුකොට සැප වේදනාව දුක් වශයෙන් ද, දුක් වේදනාව (සල්ලෙතො) උලක් වශයෙන් ද, අදුක්ඛම සුඛ වේදනාව අනාත්ම වශයෙන් ද නැවත නැවත බැලිය යුතුය. වදාළේ මැනො.

යො සුඛං දුක්ඛතො අද්ද, දුක්ඛමද්දක්ඛි සල්ලතො අදුක්ඛ මසුඛං සන්තං අද්දක්ඛිං නං අනිච්චතො සචෙ සම්මද්දසො භික්ඛු උපසන්තො චරිස්සති යනුවෙන්

නැවත මේ සියලු වේදනාවෝ දුක් යයි නැවත නැවත නුවණින් දැක්ක යුත්තාහුය. ඒ එසේමැයි. මෙසේ කියන ලදී, යං කිඤ්චි වෙදයිතං සබ්බං තං දුක්ඛස්මින්ති වදාමි (යම්කිසි අරමුණු රසවිඳීම් ලක්‍ෂණ වූ වේදනා සමූහයක් වේද, ඒ සියල්ල දුක් යයි කියමි) යයි නැවතත් සැප වේදනාව දුක් වශයෙන් නැවත නැවත බැලිය යුත්තීය. වදාලේම වෙයි. සුඛා වෙදනා ඨිතිසුබා විපරිණාම දුක්ඛං (සැප වේදනාව ප්‍රවෘත්තියේදී සැප එලවන්නීය. විපරිණාමයෙහි දී දුක් වන්නීය) යයි සියල්ල විස්තර කළ යුතුය. නැවතත් අනිත්‍ය ආදි වූ සප්ත අනුපස්සනාවන්ගෙන් නැවත, නැවත බැලිය යුතුයි. සෙස්ස නිර්දේශ වාරයෙහිම ප්‍රකට වන්නේය. චිත්ත, ධර්මයන් අතුරෙහිද පළමුකොට චිත්තය ආරම්මණ අධිපති, සහජාත භූමි කම්ම විපාක කිරියා ආදි වූ නානාත්‍ව භේදයන්ගේ ද අනිත්‍ය ආදි වූ අනුපස්සිනාවන්ගේ ද නිද්දෙස වාරයෙහි ආ සරාග ආදි භේදයන්ගේ ද වශයෙන් නැවත නැවත බැලිය යුතුයි. ධර්මයෝ ස්වලක්‍ෂණ, සාමාන්‍ය ලක්‍ෂණයන්ගේ ද, ශුන්‍යතා ධර්මයාගේ ද අනිත්‍ය ආදී සප්තවිධ අනුපස්සනාවන්ගේ ද නිද්දෙස වාරයෙහි ආ ශාන්ත, අශාන්ත ආදී භේදයන්ගේ ද වශයෙන් නුවණින් නැවත නැවත බැලිය යුත්තාහුය. සෙස්ස කී නයමැයි. තව ද මෙහි යම් යෝගාවචරයෙකුගේ කාය නම් වූ ලෝකයෙහි අභිජ්ඣා, දෝමනස්ස, ඉපදී පහීන වූයේ නම් ඔහුගේ වෙදනා ආදී නම් වූ ලෝකයෙහි ද එම අභිජ්ඣා, දෝමනස්ස, පහීන වූයේම වෙයි. එසේ වූත් නානා පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් ද නානා චිත්තක්‍ෂණික සතිපට්ඨාන භාවනා වශයෙන් ද සියලු තන්හි වදාරණ ලද නොහොත් යම් හෙයකින් එක් තැනෙක්හි ප්‍රහීණ වූයේ සෙසු තන්හිද ප්‍රහීණ වූයේ වේද, එබැවින් ඔහුගේ එක්තැනෙක්හි ප්‍රහාණය දැක්වීම පිණිසද මෙසේ වදාරණ ලදැයි දතයුතුය.

උද්දෙශ වාර කථා නිමි