සතිපට‍්ඨානසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

එවං මෙසුතං යනු සතිපට්ඨාන සූත්‍රයයි.

කුරුසු විහරති, කුරුනම් දනව් වැසි රාජ කුමාරයෝයි. ඔවුන්ගේ නිවාස වූ එක් ජනපදයක්ද රූඪී (අන්වර්ථ නොවූ ශබ්ද වශයෙන් කුරු යයි කියනු ලැබේ. එම කුරු ජනපදයෙහි යන අර්ථයි. අටුවා ඇදුරෝ වූකලී මෙසේ කීහ. මන්ධාතු රජුගේ කාලයෙහි පූර්ව විදේහ ආදි වූ තුන් දිවයින්හි මනුෂ්‍යයෝ-දඹදිව නම් බුදු-පසේබුදු-මහසවු-සක්විති ආදි වූ උතුම් පුරුෂයන්ට උත්පත්ති භූමි වූ උතුම් දිවයිනකි යිද ඉතා සිත්කළු යයි අසා සත්රුවන් පෙරටුකොට සතර දිවයින්හි පිළිවෙලින් හැසිරෙන්නා වූ මන්ධාතු සක්විති රජු සමග පැමිණියාහුය. ඉක්බිති රජතුමා පරිණායක රත්නය විචාළේය.

මිනිස්ලොවට වඩා ඉතා රමණීය තැනක් ඇත්දෝහෝයි කියා

දේවයිනි කුමක් හෙයින් මෙසේ කියහුද,

[incorrect trans] මොවුන්ගේම වාසස්ථානය වූ සිව්මහරජය, මීට වඩා රමණීය වූයේ නොවේදැයි

රජතුමා සත්රුවන පෙරටුකොට එහි ගියහ. සතරවරම් රජදරුවෝ මන්ධාතු මහරජ තෙමේ ආයේයයි අසාම, හෙතෙම මහත් සෘද්ධි ඇති මහත් ආනුභාව ඇති රජෙක යුද්ධයෙන් පිටු දක්නට නොහැකි වන්නේ යයි සිය රජය පාවා දුන්හ.

හෙතෙම එම රජය ගෙන නැවතත් මේ ස්ථානයට වඩා රමණිය තැනක් ඇත්දැයි විචාළේය. එවිට ඔහුට තව්තිසා දෙව්ලොව මීට වඩා රමණීය බැව් කීවාහුය. දේවයන් වහන්ස, තව්තිසා භවන අතිශයින් සිත්කලු වෙයි. එහිදී සක්දෙව් රජහට සතරවරම් දෙවිවරු පිරිවර වූවාහුය. දොරටුපල් තන්හි සිටිති. ශක්‍ර දේවේන්‍ද්‍ර තෙම මහත් සෘද්ධි ඇත්තේ ද මහත් ආනුභාව ඇත්තේ ද වෙයි. ඔහුගේ උපභෝග ස්ථානයෝ මෙසේය. යොදුන් දහසක් උස වූ වෛජයන්ත නම් පහයෙක් වෙයි. පන්සියයක් යොදුන් උස් වූ සුධර්මා නම් දේව සභාවක් වූවාය. එකසිය පනස් යොදුන් උස වෛජයන්ත නම් රථයක් වෙයි. එබඳු වූම ඓරාවණ නම් ඇතෙක් වෙයි. කප්රුක් දහස් ගණනින් සැදුම් ලත් ‘නන්‍දන’ වනයද, ‘චිත්‍රලතා’ වනයද, ‘ඵාරුසක’ වනයද, ‘මිශ්‍රකව’ වනයද වෙයි. එසේම සියක් යොදුන් උස් වූ ‘පාරිච්ඡත්තක කොවීදුර වෘක්‍ෂය වෙයි. ඒ පරසතු රුකයට පණ්ඩුකම්බල නම් ශෛලමය අසුන වෙයි. එය මෘදුය. ඒ හේතුවෙන් එහි හිඳත්තා වූ සක්දෙවිඳුගේ කයේ අඩක් ඇතුළට පිවිසියේද වෙයි. එබඳු වූ සැටයොදුන් දිග, පනස් යොදුන් පළල පසළොස් යොදුන් උස බඳු වදමල් පැහැති පඬුඅඹුල් අසුනක් ද වේයයි.

ඒ අසා රජතුමා එහි යනු කැමැත්තේ සත්රුවනට පැන් වැඩීය. එවිට සත්රුවන සිවුරඟසෙනග සමග අහසට පැනනැග දෙව්ලොව මැදින් සත්රුවන බැස පරිනායක රත්නය පෙරටුකොට ඇති සිව්රඟ සෙනග සමග පොළොවෙහි පිහිටියේය. රජතුමා තනියම තව්තිසා භවනට ගියහ. සක්දෙව්රජ මන්ධාතු රජ ආයේයයි අසා ඔහුට පෙරගමන්කොට, මහරජ ඔබට ස්වාගතය රජය ඔබ සතුය. මහරජ අනුශාසනා කළ මැනවයි කියා නළුවන් සහිත රජය දෙකට බෙදා එක් භාගයක් රජුට දුනි. තව්තිසා භවනට පැමිණි ඇසිල්ලකින් රජුගේ මිනිස් බව පහව ගියේය. දෙවි බව පහළ විය.

ශක්‍රයා සමග පඬුපුල් අස්නෙහි හුන්නාහු ඔහුගේ ඇසිපිය හෙලීම පමණකින්ම නානත්‍වය පෙනේ. ඒ නානත්‍වය නොසලකන්නා වූ දෙවියෝ ශක්‍රයාගේ ද, ඔහුගේ ද නානත්‍වයෙහි මුලාවෙති. හෙතෙම එම තව්තිසා භවනෙහි දෙව්සැප වළඳමින්, යම්තාක් සතිස් ශක්‍ර කෙනෙක් ඉපිද චුත වූවාහුද, එතෙක් කල් රජය කරවා පඤ්චකාමයෙන් තෘප්තියකට නොපැමිණියේ එයින් ගිලිහී සිය උයනෙහි වැටුනේ අවු සුළඟින් පහළ කර ඇත්තේ කලුරිය කළේය.

තවද චක්‍රරත්නය පොළොවෙහි පිහිටි කල්හි පරිණායක රත්නය රන්පටෙක මන්ධාතු රජුගේ වහල් සඟල අන්දවා මේ මන්ධාතු රජුගේ රජය යයි රාජ්‍යයනුශාසනා කළේය. ඒ තුන් දිවයිනෙන් පැමිණි මනුෂ්‍යයෝද නැවත යන්ට නොහැක්කාහු පුත්රුවන කරා එළඹ දේවයිනි, අපි රජුගේ ආනුභාවයෙන් ආවාහු වෙමු. දැන් යන්නට නොහැක්කෝ වෙමු, අපට වාසයට සුදුසු තැනක් දෙනු මැනවයි යාඥා කළහ. හෙතෙම ඔවුනට එක එක ජනපද දුන්නේය. ඒ ජනපදයන් අතුරෙහි පූර්ව විදේහයෙන් පැමිණි මිනිසුන් විසූ පෙදෙස ඒ පළමු නමින්ම ‘විදේහ’ රටයයි නම් ලදහ. අපරගෝයානයෙන් පැමිණි මිනිසුන් විසූ පෙදෙස අපරන්ත ජනපදයයි නම් ලදහ. උතුරුකුරු දිවයිනෙන් පැමිණි මිනිසුන් විසූ පෙදෙස කුරු රට යයි නම් ලදහ. බොහෝ ගම් නියම්ගම් ආදිය ගෙන බහුවචනයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. එහෙයින් කියන ලද කුරුසු විහරති යයි.

කම්මාස්ස ධම්මං නාම කුරූනං නිගමො, කම්මාස්ස ධම්මං යන මෙහි කිසිවෙක් ධ කාරය ද කාර වශයෙන් ගෙන අරුත් වර්ණනා කෙරෙත්. කල්මාෂ තෙම මෙහිදී මෙහි දමනය කර ලදනුයි කම්මාස්ස දම්ම නමි. කම්මසො යනු කල්මාෂ වූ පය ඇති පෝරිසාද තෙම කියනු ලැබේ. ඔහුගේ පය කණුවකින් විදිතැන වණය වැඩෙන්නේ චිත්‍රදාර සදෘශව (දුඹුරුවන් දැව කොටයකට සමානව) යම්හෙයකින් වැඩීම වීද, එහෙයින් කල්මාෂ පාදයයි ප්‍රසිද්ධ විය. ඒ කල්මාෂ පාදද ඒ අවකාසයෙහි දමනය කරන ලද පෝරිසාද භාවයෙන් වළකන ලද්දේ කවරෙකු විසින්ද යත් මහසත්හු විසින් දමනය කරන ලදී. කවර ජාතකයෙක්හිද යත් සුතසෝම ජාතකයෙහි යයි කියති. මහාවිහාරවාසී තෙරහු ජයද්දිස ජාතකයෙහි යයි කියති. ජයද්දිස ජාතකයෙහි යනු සැබව ඒ ජයද්දිස කාලයෙහි මහසත්හු විසින් කල්මාෂ පාදතෙම දමනය කරන ලද්දේය. එහෙයින් වදාළහ.

පුත්තො යදා හොමි ජයද්දිසස්ස - පඤ්චාල රට්ඨාධිපතිස්ස අත්‍රජො චත්‍වාන පාණං පිතරං අමොචයිං කම්මාස පාදම්පිච්හං පසාදයිං

කිසිවෙක් වනාහි ධ කාරයෙන්ම අර්ථ වර්ණනා කරති. කුරුරට වැසියන්ගේ කුරු නම් වූ ව්‍රත ධර්මය එහිදී කම්මාස නම් වීද, එබැවින් එම ස්ථානය කම්මාස නම් වීය. එහි හටගත් ධර්මයද කම්මාස ධර්මයයි කියනු ලැබේ. එහි වැසියන් පදිංචි වූ නියම්ගමටද මේ නාමයම විය. භුම්ම (සත්තමී) වචනයෙන් කුමක් හෙයින් නොකියන ලද්දේ ද යත් විසීමට අවකාස නොවන හෙයිනි. බුදුරදුන්ට ඒ නියම විසීමට කිසි විහාරයක් නොවීය. එසේ වුවත් නියගමින් ඉවත්ව ජලය ඇති එක්තරා රමණීය බිම්පෙදෙසක මහත්වූ වනලැහැබක් විය. ඒ වනලැහැබෙහි බුදුරදහු එම නියම්ගම ගොදුරු ගම්කොට විසූ සේක. එසේ හෙයින් මෙසේ මෙහි අරුත් දතයුතුයැ. කුරු ජනපදයෙහි කම්මාස්සධම්ම නම් කුරුවාසීන්ගේ නියම්ගම යම් තැනෙක්හිද එසේ ගොදුරුගම්කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි සේක.