චතුසම‍්පජඤ‍්ඤපබ‍්බවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

චතුසම්පජඤ්ඤ පබබ-වර්ණනාව

මෙසේ ඉරියාපථ වශයෙන් කායානුපස්සනාව විභාගකොට දක්වා දැන් චතු සම්පජඤ්ඤ වශයෙන් විභාග කරන්ට පුන චපරං යනාදිය වදාළහ. අභිකන්තෙ, පටිකන්තෙ යන මෙහි, ‘ගමන’ අභිකන්ත යයි කියනු ලැබේ. නැවත්ම පටික්කන්ත යයි කියනු ලැබේ. ඒ දෙකම සතර ඉරියාපථවල ලැබේ. පළමුකොට ගමනෙහි ඉදිරියට කය අභිමුඛ කොට එලවන්නේ අභික්කමති නම් වේ. පෙරළා නවත්නේ පටික්කමති නම් වේ.

සිටීමෙහිද, සිටියේම කය ඉදිරියට නමන්නේ අභික්කමනය කෙරෙයි නම් වේ. පිටිපසට නමන්නේ පටික්කමනය කෙරෙයි. හිඳීමෙහි හුන්නේ ම ආසනයාගේ පූර්ව අවයවයට අභිමුඛව නික්මෙන්නේ අභික්කමනය කරන්නේ නම් වෙයි. පසු අවයවය පෙදෙසට ප්‍රතිමුඛව හැසිරෙන්නේ පටික්කමනය කරන්නේ නම් වේ. හිඳීමෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි.

සම්පජානකාරි හොති යනු නුවණින් යුතුව සියලු කටයුතු කරනසුලු වූයේ නැතහොත් මනා නුවණින් යුතුව ඔහු විසින්ම කරණ සුලු වූයේ වෙයි. ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී හෙතෙම නුවණින් දැන කරන්නේමය. කිසි තැනෙක්හිදු සම්පජඤ්ඤය විරහිත වුයේ නොවෙයි.

එහි සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤාය, සප්පාය සම්පජඤ්ඤාය, ගෝචර සම්පජඤ්ඤාය අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤාය යයි සම්පජඤ්ඤාය චතුර්විධ වෙයි. එම චතුර්විධ සම්පජඤ්ඤයන් අතුරෙහි, ඉදිරියට යාමෙහි සිත උපන් කල්හි, චිත්තයාගේ වශයෙන්ම නොගොස් කම මෙහි ගමන හේතුවෙන් මට වැඩක් වේද? නැද්ද? යනුවෙන් අර්ථ, අනර්ථ විමසා අර්ථ පරිග්ගහණය සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤ නම් වේ. එහි අර්ථ නම්, චෙතිය දැකීම්, බෝධි දැකීම්, සංඝයා දැකීම්, අශුභ දැකීම් ආදී වශයෙන් ධර්ම වශයෙන් වැඩීමයි. යම්හෙයකින් චෙතිය දැකම බුදුරදුන් අරමුණුකොට උපදනා වූ ද සංඝ දර්ශනයෙන් සංඝයා අරමුණුකොට උපදනා වූ ද ප්‍රීතිය උපදවා එම ප්‍රීතියම ක්‍ෂය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ රහත් බවට පැමිණේ ද, තෙරුන් දැක ඔවුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා ද අශුභයක් දැක එම අශුභ අරමුණෙහි ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ද, ඒ ධ්‍යානයම ක්‍ෂය වශයෙන් මෙනෙහි කරන්නේ රහත්බව පැමිණේ ද, එහෙයින් මෙම චෙතිය ආදීන්ගේ දර්ශනය සාර්ථක වෙයි. (වැඩ සහිත වෙයි.) තව ද ආමිෂයාගේ වශයෙන් වැඩීමද අර්ථමැයි. එම ආමිෂය ඇසුරුකොට බ්‍රහ්මචර්යාවට අනුග්‍රහ පිණිස පිළිපන් බැවින් යයි කිසිවෙක් (කෙචි) කියති.

ඒ ගමනෙහි පහසු අපහසුකම් සලකා පහසුව සියලු ආකාරයෙන් ගැනීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤ නම් වේ. ඒ කෙසේ ද යත්, චේතිය දැකීම නිරවශේෂයෙන්ම සාර්ථකයැ. එසේවුවත්, චේතියට මහත් පූජා කරන කල්හි, දස දොලොස් යොදුනක් අතර, පිරිස ඉදින් රැස්වන්නී නම් ස්වකීය සම්පත්තියට සුදුසු පරිදි ස්ත්‍රීහු ද පුරුෂයෝ ද අබරණ ලා සැරසුනාහු, චිත්‍ර කර්මයක රූප මෙන් හැසිරෙති. එම පිරිස් අතුරෙහි ද ඒ මහණ හට ඉෂ්ට වූ අරමුණෙහි ලෝභයක් අනිෂ්ට වූ අරමුණෙහි කෝපයත් නොසමව බැලීමෙන් මෝහයත් උපදීනම් කාය සංසර්ග ආපත්තියට පැමිණේ නම්, ජීවිත බ්‍රහ්මචරියාවන්ට හෝ අනතුරු වේනම් මෙබඳුම චෙතියස්ථානය නොසැප වෙයි. කියන ලද ආකාර වූ අනතුරු නොමැති නම්, සැප වෙයි. සංස දර්ශනයද අරුත් සහිතය. එසේ වුවත් ඇතුල්ගම මිනිස්සු මහමඩු තනවා තයම් රැය ධර්මශ්‍රවණය කරවන කල්හි, කලින් කී ආකාරයෙන් ම ජනයාගේ රැස්වීම ද අනතුරු ඇති කල්හි සැප වෙයි. මහපිරිස් පිරිවැරූ තෙරුන්ගේ දර්ශනයෙහි ද මෙම නයයි.

අශුභ දර්ශනය ද අරුත් සහිතය. එම අර්ථය දැක්වීම සඳහා කථා වස්තුවක් ද වේ.

එක් තරුණ වහන්දැ නමක්, හෙරණ පැවිද්දෙකු ගෙන දැහැටි දඬු පිණිස ගියේය. සාමණේර නම මගින් ඉවත්ව ඉදිරියට යන්නේ අශුභ නිමිත්ත දැක, පළමුවන ධ්‍යානය උපදවා එම ධ්‍යානයට පාදකකොට සංස්කාර ධර්මයන් මෙනෙහි කරන්නේ තුන්ඵලයන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට මතුමග පිණිස කමටහන් ගෙන සිටියේය.

තරුණ භික්‍ෂුතෙම ඔහු නොදැක සාමණේරයයි හඬ ගෑය. හෙතෙම මා පැවිදි වූ තැන් සිට භික්‍ෂුවක් සමග දෙවරෙක කථාවක් නම් නොකළ විරීය. එහෙයින් අන්දවසක මතු විශේෂය (රහත්ඵලය) උපදවන්නෙමියි සිතා, කිම වහන්ස, යයි පිළිතුරු දින. නැවත එවයි කියන ලද්දේ, එක් නයින්ම අවුත්, ස්වාමීනි, පළමුකොට මේ මගින් ගොස්, මා සිටි පෙදෙසෙහි මොහොතක් පෙරදිගට අභිමුඛව සිට බැලුව මැනවැයි කීය. ඒ තරුණ භික්‍ෂූන් වහන්සේ එසේ කොට ඒ හෙරණුන්දෑ පැමිණි විශේෂයටම පැමිණියහ. මෙසේ එකම අශුභය, දෙදෙනාටම වැඩ පිණිස විය. අනිකෙකුදු ඇත. මෙසේ සාර්ථක වූ මේ අශුභය පුරුෂයා හට මාගම අශුභය නොසැප වෙයි. මාගමටද පුරුෂ අශුභය නොසැප වෙයි. සභාග වූයේම සැප වෙයි. මෙසේ සත්ප්‍රාය පරිග්‍රහණය සප්පාය සම්පජඤ්ඤ නම් වේ.

නැවත මෙසේ නොඅඩුකොට ගත් සමර්ථ සප්පාය ඇත්තහුගේ අටතිස් කමටහන් අතුරෙන් තමාගේ සිතට රුචි වූ කම්මට්ඨාන නම් වූ ගොචරයක් ඉගෙන භික්‍ෂාචාර ගෝචරයෙහි එම කම්මට්ඨාන ගෝචරයම ගෙනම යාම ගෝචර සම්පජඤ්ඤ නම් වේ.

එම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ප්‍රකට කිරීම පිණිස මේ වස්තුව චතුස්කය දතයුතුයැ.

මේ ශාසනයෙහි එක් භික්‍ෂුවක් කම්මට්ඨානය ගෙන යයි, පෙරලා නොගෙනෙයි.

කෙනෙක් නොගෙන යයි නැවත ගෙන එයි.

කෙනෙක් නොම ගෙනයයි පෙරලාත් නොගෙන එයි.

කෙනෙක් ගෙන යන්නේත් පෙරලා ගෙන එන්නේත් වෙයි.

මෙම මහණුන් සතරදෙනා අතුරෙහි යම් මහණ කෙනෙක් දහවල් සක්මනින් හා හිඳීමෙන් නීවරණ ධර්මයන් කෙරෙන් සිත පිරිසිදුකොට, එපරිද්දෙන් රාත්‍රී පෙරයම සිත පිරිසිදු කොට මැදියම සයනය කොට පසුයමද හිඳීමෙන් හා සක්මනින් කල්යවා උදෑසනම සෑමලු බෝමලුවත් කොට බෝරුකට දිය ඉස, විය යුතු, පරිභෝග කළයුතු පැන් එලවා තබා ආචාර්ය උපාධ්‍යාය වත් ආදි වූ සියලු කඳුවත් සමාදන්ව හැසිරේද, හෙතෙම සිරුර පිරියම්කොට සෙනස්නට පැමිණ දෙතුන් පලගෙක්හි සිරුර උණුසුම්කොට කමටහන්හි යෙදී පිඬුසිඟන වෙලාවෙහි නැගිට කම්මට්ඨානයෙන් යුතුවම පාසිවුරු ගෙන, සෙනසුනෙන් නික්ම කම්මට්ඨානයෙන් යුතුවම පාසිවුරුගෙන, සෙනසුනෙන් නික්ම කම්මට්ඨානය මෙනෙහි කරමින් සෑමලුවට ගොස් ඉදින් මෙනෙහි කරන ලද්දේ බුද්ධානුස්සති කම්මට්ඨානය නම් එය නොහැරම සෑමලුවට පිවිසෙයි. ඉදින් අන්‍ය කම්මට්ඨානයක් වීනම් හින මුල සිට අතින් ගත් භාණ්ඩයක් මෙන් එම කම්මට්ඨානය තබා බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය උපදවාගෙන සෑමලුවට නැගී ඉදින් මහත් වූ සෑයක් වීනම් තුන්වරක් පැදකුණු කොට සතර තැනෙක්හි සිට වැන්ද යුතුය. කුඩා සෑයක් වීනම් එසේම තුන්වරක් පැදකුණු කොට අටතැනෙක්හි සිට වැන්ද යුතුය. සෑය වැඳ බෝමලුවට පැමිණියහු විසින් ද භාග්‍යවත් බුදුන් හමුවෙහි මෙන් පහත් පැවතුම් ඇති ආකාරය දක්වා බෝරදුන් වැන්ද යුත්තේය. මෙසේ චෛත්‍යයද බෝධියද වැඳ, තැන්පත් කළ තැනකට ගොස් තැන්පත් කළ භාණ්ඩයක් අතින් ගන්නෙකු මෙන් බහා තැබූ කම්මට්ඨානය ගෙන ගම සමීපයෙහි කම්මට්ඨානයෙන් යුතුවම සිවුරු පොරවා ගමට පිඬු පිණිස පිවිසෙයි.

ඉක්බිති මිනිස්සු එම භික්‍ෂුව දැක අපගේ ආර්යයන් වහන්සේ වැඩියහයි පෙරගමන් කොට පාත්‍රය ගෙන ආසන ශාලාවෙහි හෝ ගෙහි හෝ වඩා හිඳුවා කැඳ පිළිගන්වා, යම්තාක් බත්කිස නිමවේද, ඒතාක් (සිට) පා සෝදා තෙල් ගල්වා අභිමුඛයෙහි හිඳ ප්‍රශ්න හෝ විචාරණ බණ අසනු කැමැත්තාහු හෝ වෙති. ඉදින් කථා නොකරවත් නම් ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස ධර්ම කථාව නම් කළයුත්තීම යයි අට්ඨකථාචාර්යවරයෝ කියති. යම්හෙයකින් කර්මස්ථානයෙන් තොර වූ ධර්ම කථාවක් නම් නැද්ද, එහෙයින් කර්මස්ථාන ශීර්ෂයෙන්ම බණ කියා කර්මස්ථාන ශීර්ෂයෙන්ම ආහාර වළඳා අනුමෝදනාකොට නවතනු ලබන්නා වූ මිනිසුන් විසින් අනුගත වූයේම ගමින් නික්ම එහි එම මිනිසුන් නවතා මගට බසී. ඉක්බිති කලින්ම නික්ම පිටගම්හි කළ බත්කිස ඇති හෙරණුන් හා තරුණ භික්‍ෂූන් ඔහු දැක පෙරගමන් කොට, ඔහුගේ පාසිවුරු ගනිත්.

පෞරාණික භික්‍ෂූහු අපගේ උපාධ්‍යායයෝය, ආචාර්යයෝ යයි මුහුණ නොබලා වත් කෙරෙති. පැමිණි පිරිසෙන්ම එය කෙරෙති. ඒ සාමණේර තරුණ භික්‍ෂූහු ඔහු මෙසේ විචාරත්. ස්වාමීනි, මේ මිනිස්සු නුඹවහන්සේගේ කිම මව්විසින් සම්බන්ධ ද, පියපසින් සම්බන්ධ ද, කුමක් දැක මෙසේ විචාරවුද, නුඹවහන්සේ කෙරෙහි මේ මිනිසුන්ගේ ආදර බුහුමන් දැක, විචාරමු. ඇවැත්නි, යමක් මව්පිය විසිනුදු දුෂ්කර ද, එය මේ මිනිස්සු අපට කෙරෙති. අපගේ පාසිවුරුද මොවුන් සතුමය. මොවුන්ගේ ආනුභාවයෙන් භය අවස්ථාවෙහි භයක් නොම දකිමු. ක්‍ෂුධා අවස්ථාවෙහි ක්‍ෂුධාවක් නොම දනිමු. අපට උපකාරි වූ මෙබඳු මිනිස්සු නම් නැතැයි ඔවුන්ගේ ගුණ කියමින් යයි. මේ මහණ තෙම කම්මට්ඨානය ගෙනයන්නේ පෙරලා නොගෙනේ යයි කියනු ලැබේ.

පළමුකොට කියනලද වත්පිළිවෙත් කරන්නා වූ යමෙකුගේ, කර්මජ තේජෝ ධාතුව දැල්වේ ද, උපාදාන රහිතය හැරදමා උපාදාන සහිතය ගනී ද, සිරුරෙන් සෝදිය ගලත් ද, කම්මට්ඨානය වීථියට නොනගී ද, හෙතෙම උදෑසනම පාසිවුරු ගෙන, වහා චෙතිය වැඳ, ගව සමූහයා නික්මෙන වේලාවෙහිම ගමට කැඳ සිගීම පිණිස පිවිස කැඳත් ලැබ, ආසන ශාලාවට ගෙනගොස් පානය කරයි. දෙතුන් වරක් ගිලි පමණින්ම ඔහුගේ කර්මජ තේජෝධාතුව උපාදින්නකය හැරදමා අනුපාදින්නකය ගනී. දිය කළ සියයකින් නෑ එකකු මෙන් තේජෝ ධාතු පරිදාහය නිවීමට පැමිණ, කම්මට්ඨාන ශීර්ෂයෙන්ම කැඳ වළඳා පය ද, මුව ද සෝදා ඇතුළු බත කමටහන්ම මෙනෙහිකොට සෙසු තැනෙක්හි පිඬුපිණිස හැසිර කම්මට්ඨාන ශීර්ෂයෙන්ම ආහාර වළඳා එතැන් පටන් පිළිවෙලින් වැටහෙන්නා වූ කම්මට්ඨානය ගෙනම එයි. මේ මහණතෙම කම්මට්ඨානය නොගෙන යයි. පෙරලා ගෙන ඒ යයි කියනු ලැබේ. මෙබඳු භික්‍ෂූහු කැඳ වළඳා විදර්ශනා වඩා රහත් බවට පැමිණියාහු නම් සංඛ්‍යාපථය ඉක්ම සිටියාහුය. සීහල ද්වීපයෙහිම ඒ ඒ ගම්වල ආසන ශාලාවෙහි යම් තැනෙක්හි කැඳ වළඳා රහත් බවට පැමිණි භික්‍ෂූහු නැද්ද, එබඳු ආසනයක් නැත්තේමය.

යම් මහණ කෙනෙක් ප්‍රමාදව හැසිරෙන සුලු වූයේ වේද, බහාතබන ලද වීර්ය ඇත්තේ, සියලු මන්බිඳ පංචවිධ චිත්ත විනිබද්ධ (=පංච නීවරණ) කෙලෙසුන්ගෙන් බඳනා ලද්දා වූ සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නේ, කම්මට්ඨානයක් නම් ඇතැයි කියාත් හැඟීමක් නොකොට ගමට පිඬු පිණිස පිවිස නොසුදුසු වූ ගිහි සංසර්ගයෙන් සංසර්ග වූයේ, පිඬු පිණිස හැසිරද වළඳා ද හිස්වූයේ නික්මේද, මේ මහණතෙම කම්මට්ඨානය නොම ගෙන යන්නේත් පෙරලා නොගෙනෙන්නේත් වේයයි කියනු ලැබේ.

යම් මහණ කෙනෙක් තෙම කම්මට්ඨානය ගෙන යන්නේත් පෙරලා ගෙන එන්නේත් වේද, එය ගතපච්චාගතික වත වශයෙන් දතයුතුයැ. එහෙයින් තමහට වැඩ කැමති කුලපුත්‍රයෝ, සසුනෙහි පැවිදිව, දසදෙනද, විසිදෙනද, පනස් දෙනද, සියක් දෙනද, එක්ව වසන්නාහු, කතිකාවතක් කොට වාසය කරති. ‘ඇවැත්නි, තෙපි ණයෙන් පීඩිතව පැවිදි වූවහු නොවෙති. (රාජභයාදි) භයින් පීඩිතව පැවිදි වුවහු නොවෙති. ජීවත්විය නොහැකිව පැවිදි වූවාහු නොවෙති. එහෙත් දුකින් මිදෙනු කැමැතිව පැවිදි වූවාහු වෙති. එබැවින් ගමනේදී උපන් කෙලෙස් ගමනෙහිදීම - නිග්‍රහ කරව, (උපාදාන වශයෙන් නොගෙන බැහැර කරව) හිඳීමෙහි දී උපන් කෙලෙස් හිදී මෙහිදීම නිග්‍රහ කරවු, සයනයේදී උපන් කෙලෙස් සයනයෙහිදීම නිග්‍රහ කරමු. ඔවුහු මෙසේ කතිකාවන් කොට පිඬුසිගීමට යන්නාහු අඩ ඉස්බක් ඉස්බක්, අඩ ගව්වක් ගවුවක් අතරත පාෂාණයෝ වෙත්නම් එම පාෂාණ සංඥාවෙන් කම්මට්ඨානය මෙනෙහි කරමින්ම යෙති. ඉදින් කිසිවෙකුට ගමනෙහි දී ක්ලේශයෝ උපදිත් නම් එහිදීම එම ක්ලේසයන්ට නිග්‍රහ කෙරෙයි. එසේ නොහැකි වන්නේ (නැවතී) සිටී. ඒ උපන් කෙලෙස් ඇති භික්‍ෂු තෙම පිටුපසින් සිටි භික්‍ෂුතෙම ඔබට උපන් විතර්කය දනී. ඔබට මෙබඳු විපාකයක් ඉපදවීම සුදුසු නොවේයයි තමහට චෝදනාකොට විදසුන් වඩා එහිදීම ආර්යභූමියට බසී. එසේ නොහැකි වන්නේ හිඳගනී. එකල්හි ඔහුගේ පිටිපසින් එන තැනැත්තේ ද හිඳගනියි. එය පළමු කී ක්‍රමයමැයි. ආර්ය භූමියට බැසගන්ට අසමර්ථ වූයේද එම කෙලෙස් යටපත්කොට කම්මට්ඨානය මෙනෙහි කරමින්ම යයි. කර්මස්ථානයෙන් වෙන් වූ සිතින් යුක්තව පිය නොනගියි. ඉදින් එසවීනම් පෙරලා නැවතී පළමු සිටි පෙදෙසටම එයි. ආළින්‍දකවාසී ඵුස්සදේව තෙරුන් මෙනි.

උන්වහන්සේ එකුන්විසි වසක් ගතපච්චාගතික වත පුරමින්ම විසූහ. මිනිස්සු අතරමග සාන්නා වූද වපුරන්නාහුද සස්‍ය මඩනාහුද වෙනත් කර්මාන්ත කරන්නාහුද, එසේ යන්නා වූ තෙරුන් දැක මෙම තෙරහු නැවත නැවත, නැවතී යෙති. කිමෙක්දෝ හෝ මංමුලා වූවාහුද නොහොත් කිසිවක් නැතිවූවාහු දැයි කථා කෙරෙති. උන්වහන්සේ එම කථාව නොසලකා කම්මට්ඨානයෙහි යෙදුන සිතින්ම මහණදම් කරමින් විසිවසක් ඇතුළත රහත්බවට පැමිණි සේක. රහත්බවට පැමිණි දවස්හිම උන්වහන්සේට සක්මන් කෙළවර අරක්ගත් දේවතා තොමෝ ඇගිලිවලින් පහන් දල්වා සිටියා. සතරවරම් මහරජහුද, ශක්‍රදේවේන්ද්‍ර තෙමේද, සහම්පති මහාබ්‍රහ්ම තෙමේ ද, උපස්ථානයට පැමිණියාහුය. එම ආලෝකයද වනවාසී මහාතිස්ස නම් තෙරහු දැක දෙවන දවස්හි එම තෙරුන් විචාළහ. රාත්‍රී භාගයෙහි ආයුෂ්මතුන් සමීපයෙහි ආලෝකයක් විය. එම ආලෝකය කිමෙක්ද, තෙරුන් කථාව වෙනස් කරමින් ආලෝකයක් නම් පහන් ආලෝකයක්ද මැණික් ආලෝකයක්ද වේයයි මේ ආදිය කීහ. ඉක්බිති නුඹවහන්සේ වසනු ලැබේ යයි නිබඳ විචාරණ ලද්දාහු එසේයයි ප්‍රතිඥාකොට දැන්වූහ. අනිකුදු කථා වස්තුවකි. කාළවල්ලි මණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන් මෙනි.

එම තෙරුන් වහන්සේද ගතපච්චාගතික වත පුරන්නේ පළමුකොට බුදුරදුන්ගේ මහාපධානය (මහාවීර්ය)ට පුදන්නෙමියි සත්වසක් සිටීම හා සක්මනම අධිෂ්ටාන කළාහුය. නැවත සොලොස් වසක් ගතපච්චාතික වත පුරා රහත්බවට පැමිණියහ. උන්වහන්සේ කමටහන්හි යෙදුන සිතින්ම පය ඔසවන්නාහු කමටහනින් වෙන් වූ සිතින් නැගූකල්හි පෙරලා නවන්නාහු ගම් සමීපයට ගොස් ගවයක් දෝ පැවිද්දෙක් දෝයි සැක කළයුතු පෙදෙස්හි සිට සිවුර පොරවා කිසිල්ලේ එල්ලාගෙන තිබුණ කෙණ්ඩියෙන් පැන් ගෙන පාත්‍රය සෝදා ජලයෙන් මුඛය පුරවාගැනීම කෙරෙයි. කුමටද යත්, මට භික්‍ෂාව දෙන්ට හෝ වඳින්ට පැමිණි මිනිසුන්ට දිගාසිරි ලැබේවායි වචන මාත්‍රයකිනුදු කමටහනට වෙනසක් නොවේවා කියාය. ස්වාමීනි, අද කිනම් තිථිය දැයි දවස හෝ භික්‍ෂූන්ගේ සංඛ්‍යාව හෝ ප්‍රශ්නයක් හෝ විචාරණ ලද්දේ ජලය ගිල කියයි. ඉදින් දවස් ආදිය විචාරන්නාහු නොවෙත් නම් ගමින් නික්මෙන වේලාවෙහි ගම්දොර කාරා දමා යෙයි. ගලබ්බ තිත්‍ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි පනසක් භික්‍ෂූහු මෙනි.

ඒ භික්‍ෂුහු වනාහි ඇසල පොහෝ දවස්හි කතිකාවක් කළාහුය. රහත් බවට නොපැමිණ ඔවුනොවුන් කථා නොකරමු යයි ගමට පිඬු පිණිස යන්නේ (උදක ගණ්ඩූසං කත්‍වා) මුඛයෙහි වතුර පුරවාගෙන, පිවිසුනාහුය. දවස ආදිය විචාල කල්හි කලින් කී අයුරින්ම පිළිපැද්දාහුය. එගම්හි මිනිස්සු කාරා දැමීම දැක, අද එක් නමක් ආ සේක, අද දෙදෙනෙකුයි දැනගත්තාහුය. නැවත මෙසේ සිතූහ. කිමෙක් ද මේ භික්‍ෂූහු අප සමගම කථා නොකෙරෙත්ද? නැතහොත් ඔවුනොවුනුත් කථා නොකෙරෙත්දැයි, ඉදින් ඔවුනොවුන් කථා නොකරෙත් නම් ඒකාන්තයෙන් හටගත් විවාද ඇත්තෝ වන්නාහුය. එවු ඒ භික්‍ෂූන් ඔවුනොවුන් කථාකරවන්නෙමු යයි සියල්ලෝ විහාරයට ගොස් පනසක් පමණ භික්‍ෂූන් අතුරෙන් භික්‍ෂූන් දෙදෙනෙක් එක්තැනක නොදුටුවහ. නැවත ඒ මිනිසුන් අතුරෙහි යම් නුවණැති පුරුෂයෙක් වී ද, හෙතෙම මෙසේ කීය. පින්වත්නි, කලහකරුවන් වසන ස්ථානයක් මෙබඳු නොවෙයි. සෑමලු බෝමලු මනාව හමදනා ලද්දාහුය. මුසුන් මනාව තබන ලදහ. පැන් පරිභෝග ජලය එළවා තබන ලදැයි ඔවුහු එයින්ම නැවතුනහ. ඒ භික්‍ෂුහු ඇතුළු තුවම්හිම රහත් බවට පැමිණ, මහාපවාරණයෙන් විසුද්ධ පවාරණය පැවරූහ.

මෙසේ කාළවල්ලි මණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන් මෙන් ද, ගලම්බතිත්‍ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි භික්‍ෂූන් මෙන් ද, කමටහන්හි යෙදුන සිතින්ම පියනගමින් ගම සමීපයට පැමිණ උදක ගණ්ඩූශය, පහකොට වීථි සලකා යම් වීථියෙක සොරාසොඬුන් හා ධූර්තාදීහු හෝ කලහකරුවෝ හෝ නපුරු ඇත් අස් ආදීහු හෝ නැත්නම් එම වීථියට වැද එහිද පිඬු පිණිස හැසිරෙන්නේ ඉතා සීඝ්‍ර වූවෙක් මෙන් වේගයෙන් නොයේද, යම් හෙයකින් ජවන පිණ්ඩපාත ආදී ධුතාංග කිසිවක් නැත් ද එහෙයින් විෂම භූමි භාගයකට පැමිණ දිය පිරුණු ගඟුලක් මෙන් නිශ්චලව යේද? ගෙපිළිවෙලින් පිවිසියේද දෙනු කැමති බව හෝ නොදෙනු කැමති බව හෝ එයට සුදුසු කාලයක් ඉක්මවමින් භික්‍ෂාව ගෙන ඇතුල්ගම හෝ බිහිගම හෝ විහාරයටම හෝ අවුත් යම් යම් පහසු වූ, සුදුසු වූ අවකාශ ඇති තැනක හිඳ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් ආහාරයෙහි පටික්කුල සඤ්ඤාව එලවා, අක්ඛබ්භඤ්ජන වණලෙපන පුත්තමංස යන මේ උපමාවන්ගේ වශයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමින් අටඟකින් යුත් ආහාරය වළඳයි. එනම්, ක්‍රීඩා පිණිස නොවේ. මද වැඩීම පිණිස නොවේ. සැරසීම පිණිස නොවේ. අඩුතැන් පිරීම පිණිස නොවේ. වළඳා අවසන් වුයේ ද, දියකිස කොට මොහොතක් බත් විඩාව සංසිඳුවා පෙරබත යම්සේ නම් එසේ පසුබතද පෙරයම යම් සේනම් එපරිද්දෙන් පසුයමද, කමටහන මෙනෙහි කෙරේද, මේ මහණ තෙම කමටහන ගෙන යන්නේත් පෙරලා ගෙන එන්නේත් වේ යයි කියනු ලැබේ.

මෙම හරණ පච්චාහරණ නම් වූ ගත පච්චාගතික වත පුරණ තැනැත්තේ වනාහි උපනිශ්‍රය සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූයේ වීනම් පළමු වයසෙහි රහත්බවට පැමිණෙයි. ඉදින් පළමු වයසෙහි රහත් බවට නොපැමිණේ නම් මධ්‍යම වයසෙහිදී පැමිණෙයි. ඉදින් මධ්‍යම වයසේද නොපැමිණේ නම් පසුව මරණ සමයෙහි පැමිණෙයි. ඉදින් මරණ සමයෙහි රහත්බවට නොපැමිණෙනම් ඊට පසුව දිව්‍යපුත්‍රයෙක්ව රහත් බවට පැමිණෙයි. ඉදින් දිව්‍යපුත්‍රයෙක් වී රහත්බවට නොපැමිණේ නම් බුදු කෙනෙක් නුපන් කල්හි මිනිස්ලොව උපන්නේ පසේබුදුබව ලබයි. ඉදින් පසේබුදුබවක් නොලබන්නේ නම්, අනතුරුව බුදුකෙනෙකුන් හමුවේද, දාරුචීරිය නම් බාහිය තෙරුන් මෙන් බිජ්ජාභිඤ්ඤා හෝ වෙයි. සැරියුත් තෙරුන් මෙන් මහාප්‍රාඥ හෝ වෙයි. මහමුගලන් තෙරුන් මෙන් මහා සෘද්ධි ඇත්තේ හෝ වෙයි. මහකසුප් තෙරුන් මෙන් ධුතවාදී හෝ වෙයි. අනුරුද්ධ තෙරුන් මෙන දිවැස් ඇත්තේ හෝ වෙයි. උපාලි තෙරුන් මෙන් විනයධර හෝ වෙයි. මන්තානි පුත්ත තෙරුන් මෙන්, ධර්ම කථික හෝ වෙයි. රේවත තෙරුන් මෙන් ආරණ්‍යක හෝ වෙයි. අනඳ තෙරුන් මෙන් බහුශ්‍රැත හෝ වෙයි. බුද්ධපුත්‍ර රහල් තෙරුන් මෙන් ශික්‍ෂාකාමී හෝ වෙයි. මෙසේ මෙම චතුස්ක අතුරෙන් යම් මේ මහණ කෙනෙක් කමටහන ගෙනයන්නේත් පෙරලා ගෙන එන්නේත් වේද ඔහුට ගෝචර සම්පජඤ්ඤ ශිඛාප්‍රාප්ත වූයේ වෙයි.

ඉදිරියට යාම ආදි තන්හි මුළානොවීම අසම්මොහ, සම්පජඤ්ඤ නම් වේ. එම අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය මෙසේ දතයුතුයැ. මේ ශාසනයෙහි මහණතෙම ඉදිරියට යන්නේ හෝ පෙරලා එන්නේ හෝ බාල පුහුදුන් තෙම, ඉදිරියට යාම් ආදියෙහි ආත්මය ඉදිරියට යයි. ආත්මය විසින් ඉදිරියට යාම නිපදවන ලදැයි කියා හෝ මම ඉදිරියට යමි. මවිසින් ඉදිරියට යාම නිපදවන ලදී කියා හෝ වෙසෙසින් මුළා වේද, එපරිද්දෙන් මුළා නොවන්නේ නම්, ඉදිරියට යමියි සිතක් උපන් කල්හි එම සිත සමගම (ගමන ආකාරය දක්වන) චිත්ත සමුට්ඨාන වායෝධාතුව, කාය විඥප්තිය උපදවමින් පහළවෙයි. මෙසේ චිත්ත-කිරිය-වායෝ ධාතුහුගේ පැතිරීම වශයෙන් මේ කාය නම් වූ ඇටසැකිල්ල අභිමුඛයට යයි. මෙසේ ඉදිරියට යන්නා වූ එම ඇටගොඩේ එක එක පියවරක් නැගීමේ දී පඨවි-ආපො යන ධාතු දෙදෙන මදවූවාහු දුබල වෙති. ඉතිරි ධාතු දෙදෙන අධික වූවාහු බලවත් වෙති. අතිභරණ, වීතිහරණ යන දෙතැන්හිද මෙබඳුමැයි. (අතිහරණ=පය ඉදිරියට ගෙනයාම. වීතිහරණ= ඔබ නොබ පය හැසිරවීම) වොස්සජ්ජනයෙහි (පය පහත් කිරීම) තේජෝ වායෝ ධාතු මද වූවාහු දුබල වෙති. ඉතිරි ධාතූහු දෙදෙන බලවත් වූවාහු බලවත් වෙති. සන්නික්ඛෙපන සන්නිරුම්භණ දෙතන්හි ද මෙසේ මැයි. (සන්නික්ඛෙපන = පය පොලොවෙහි තැබීම) (සන්නිරුම්හණ = පොළොව හා පාදයාගේ ගැටීම)

එහිද පා එසවීමෙහි පැවැති රූපාරූප ධර්මයෝ අතිහරණයට නොපැමිණෙත්. එසේම අතිහරණයෙහි පැවැති රූපාරූප ධර්මයෝ වීතිහරණයට ද වීතිහරණයෙහි පැවති (නාමරූප) වොස්සජ්ජනයට ද වොස්සජ්ජනයෙහි පැවැත්තහු සන්නික්‍ෂෙපනයට ද සන්නික්‍ෂෙපනයෙහි පැවැත්තහු සන්නිරුම්හනයටද නොපැමිණෙති. ඒ ඒ (පය නැගීම් ආදි) කාලයෙහිම පුරුක්, පුරුක් සන්ධි සන්ධි කොටස් කොටස් වී රත්වූ කබලෙක දැමූ තල මෙන් තට තට යයි ශබ්ද කෙරෙමින් බිඳීයෙත්. එහි කිනම් එතෙක් ඉදිරියට යේ ද, නැතහොත් කිනම් එකෙකුගේ ඉදිරියට යාමක්ද පරමාර්ථ වශයෙන් වනාහි ඒ ඒ කොටසෙහිම රූපය රූපය සමග ධාතුහුගේ ගමන ධාතූන්ගේ සිටීම, ධාතූන්ගේ හිඳීම ධාතූන්ගේ නිදීම වෙයි.

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං - අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣති අවීචි මනුසම්බන්‍ධො, නදී සොතොව වත්තතී යනුයි.

[missing trans] අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරි හොති යන පදයාගේ අර්ථය නිමි.

ආලොකිතෙ විලොකිතෙ යන මෙහි ආලොකිත නම් ඉදිරිය බැලීමය. විලොකිත නම් අනුදික් බැලීමය. අන්‍ය වූ ද, යට, උඩ, පිටිපස බැලීම් වශයෙන්, ඔලොකිත, උල්ලොකිත, පලොකිත නම් වූවාහු වෙති. ඒ ශබ්දයෝ මෙහි නොගන්නා ලදහ. එහෙත් සමාන රූප ස්වභාවය වශයෙන් (ආලොකිත, විලොකිත යන) මේ දෙකම ගන්නා ලදහ. නැතහොත් මේ වාරයෙන් ඒ සියල්ලම ගන්නා ලද්දාහු වෙති.

මෙහි ඉදිරිය බලන්නෙමි සිතක් උපන් කල්හි චිත්තයාගේ වශයෙන්ම නොබලා අර්ථ විමසා ගැනීම සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤ නම් වේ. මෙය ආයුෂ්මත් නන්‍දතෙරුන් කාය සාක්ෂි කොට දතයුතු. මෙය වදාරණ ලදමැයි. සචෙ භික්ඛවෙ නන්‍දසස පුරත්‍ථිමා දියා ආලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බචෙතසො සමන්නාහරිත්‍වා නන්‍දො පුරත්‍ථිමං දිසං ආලොකෙති එවං මෙ පුරත්‍ථිමං දිසං ආලොකයතො න අභිජ්ඣා දොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්‍වාස්සවෙය්‍යුන්ති. ඉති වා තත්‍ථ සම්පජානො හොති සචෙ භික්ඛවෙ නන්‍දස්ස පච්ඡිමා දිසා -පෙ- උත්තරා දිසා -පෙ- දක්ඛිණ දිසා උද්ධං අධො අනුදිසා ආලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බ චෙතසො සමන්නා හරිත්‍වා නන්‍දා අනුදිසං ආලොකෙති එවං මෙ අනුදිසං ආලොකයතො -පෙ- සම්පජානො හොති. (මහණෙනි, ඉදින් නන්‍ද විසින් පෙරදිග බැලිය යුතුනම් සියලු සිතින් ආවර්ජනා කොට නන්‍දතෙම පෙරදිග බලයි. මෙසේ පෙරදිග බලන්නා වූ මගේ සිත අභිජ්ඣා-දොමනස්ස නම් වූ ලාමක අකුශල ධර්මයෝ අනුව නොඑන්නාහු යයි කියායි. මෙසේ හෝ එම පෙරදිග බැලීම නුවණින් දැන කරන්නේ වෙයි. මහණෙනි, නන්‍ද විසින් පැදුම්දිග -පෙ- උතුරුදිග - දකුණුදිග - උඩ - යට - අනුදිග බැලිය යුතු නම් සියලු සිතින් ආවර්ජනා කොට නන්‍දතෙම අනුදිග බලයි. මෙසේ අනුදිග බලන්නා වූ මගේ සිත -පෙ- නුවණින් දැන කරන්නේ වේයයි.)

තව ද මෙහිදු පෙර කියන ලද චෛත්‍ය දර්ශනයන්ගේ වශයෙන් සාත්‍ථක සප්පාය බව දතයුතුයැ. කමටහනේ අත්නොහැරීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤ නමි. එහෙයින් ඛන්‍ධ-ධාතු-ආයතන කම්මට්ඨානිකයන් විසින් කම්මට්ඨානයෙන් යුතුවම ආලෝකන විලෝකනය කළයුතුය. ඉදිරිය බලන්නා වූ හෝ අනුදිග බලන්නා වූ අභ්‍යන්තරයෙහි ආත්මයක් නැත. එහෙත් ඉදිරි බලන්නෙමි සිතක් උපන් කල්හි ඒ සිත සමගම චිත්ත සමුට්ඨාන වායෝ ධාතුව කාය විඥප්තිය උපදවමින් පහල වෙයි. මෙසේ චිත්ත කිරිය වායෝ ධාතුහුගේ පැතිරීම් වශයෙන්ම යටි ඇසිපිය පහතට බසී. උඩු ඇසිපිය උඩට නැගෙයි. යන්ත්‍රයකින් විවෘත කරන්නා වූ කිසිවෙක් නම් නැති. අනතුරුව චක්ඛු විඤ්ඤාණය දස්සන කෘත්‍ය කරමින් උපදී යයි මෙපරිද්දෙන් මනාකොට දැනගැනීම වනාහි මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤ නම් වේ.

තව ද මුලපරිඤ්ඤා ආගන්තුක-තාවකාලික භාවයන්ගේ වශයෙන් ද මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ. පළමුකොට මූල පරිඤ්ඤා වශයෙන් -

භවංගා වජ්ජනඤ්චෙව දස්සනං සම්පටිච්ඡනං සන්තීරණං වොත්‍ථපනං ජවනං භවති සත්තමං

මෙහි දැක්වූ චිත්ත වීථියෙහි උත්පත්ති භවයට අංග කෘත්‍යය සිදුකරමින් භවාංගය පවතී. එය සිඳ කිරියා මනෝධාතුව ආවර්ජනා කෘත්‍යය සිදුකරමින් පවතී. එම ක්‍රියා මනෝධාතුව නිරුද්ධ වීමෙන්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය දස්සන කෘත්‍ය සිද්ධ කරමින් පවතී. ඒ චක්ඛු විඤ්ඤාණයාගේ නිරුද්ධ වීමෙන් විපාක මනෝධාතුව සම්පටිච්ඡන කෘත්‍ය කරමින් පවතී. ඒ විපාක මනෝධාතුවගේ නිරුද්ධ වීමෙන් විපාක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව, සන්තීරණ කෘත්‍ය සිදුකරමින් පවතී. විපාක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුහුගේ නිරුද්ධ වීමෙන් ක්‍රියා මනො විඤ්ඤාණ ධාතුව වොත්‍ථන කෘත්‍යය සිදුකරමින් පවතී. ඒ ක්‍රියා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුහුගේ නිරුද්ධ වීමෙන් සත්වරක් (එකුන්තිස් කාමාවචර ජවනයන් අතුරෙන්) ජවනයක් ඇතිවෙයි.

ඒ භවාංග ජවනාදීන් අතුරෙන් එක් චිත්තයෙක්හි ද මෝ ස්ත්‍රිය, මේ පුරුෂ යයි ඇලීම දූෂ්‍ය වීම මුලාවීම් වශයෙන් ආලෝකන විලෝකනයක් නොවෙයි. දෙවන ජවනයෙහිද -පෙ- සත්වන ජවනයෙහි ද (රාගාදි වශයෙන් ආලෝකනය විලෝකනය නොවෙයි) මේ දෙවන ආදී ජවනයන්හි යුද පිටියෙහි යෝධයන් උඩ යට වශයෙන් බිඳී වැටුන කල්හි මෙන් මෝ ස්ත්‍රියය. මේ පුරුෂයා යයි රාගාදි වශයෙන් ආලෝකනය විලෝකනය වෙයි. මෙ පළමුකොට මූල පරිඤ්ඤා වශයෙන් අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයි.

යලිදු චක්ඛුද්වාරයෙහි රූපයක් හමුවට පැමිණි කල්හි භවාංග චලනයෙන් මත්තෙහි ස්වකීය කෘත්‍යය නිපදවීම් වශයෙන් ආවජ්ජන ආදීන් ගෙයක් නැති චක්ඛු ද්වාරයෙහි ආගන්තුක පුරුෂයෙක් වැනි වෙයි. අනිකෙකුගේ ගෙයින් කිසිවක් ඉල්ලා ගැනීමට පැමිණි ඒ ආගන්තුක පුරුෂයා විසින් ගෙහිමියන් ද නොබැන හුන් කල්හි අණ කිරීම යම්සේ අයුතු වේද, එපරිද්දෙන් ආවර්ජනාදීන්ට ගෙයක් වැනි වූ චක්ඛු ද්වාරයෙහි ආවර්ජනා ආදී චිත්තයනුදු නොඇලෙන කල්හි ද, දූෂ්‍ය නොවන කල්හිද මුලා නොවන කල්හිද ඇලීම දූෂ්‍ය වීම මුලාවීම අයුතු යයි මෙසේ ආගන්තුක භාව වශයෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ.

[missing trans] ගෙයක් වැනි වූ චක්ඛුද්වාරයෙහි ආවර්ජනා ආදී චිත්තයනුදු නොඇලෙන කල්හිද දූෂ්‍ය නොවන කල්හිද මුලා නොවන කල්හිද ඇලීම දූෂ්‍යවීම මුලාවීම අයුතුයයි මෙසේ ආගන්තුක භාව වශයෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ.

යලිදු ඛන්‍ධ, ආයතන, ධාතු, පච්චය, යන මොවුන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් වශයෙන් මේ අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ. මෙහි ඇස හා රූපය ද රූපස්කන්ධයයි, දර්ශනීය, විඥාන ස්කන්ධයයි, සංඥාව සංඥා ස්කන්ධයයි, ඵස්ස ආදීහු සංස්කාරස්කන්ධයයි. මෙසේ මේ පඤ්ච ස්කන්ධයන්ගේ එකතුවෙහි ආලෝකන විලෝකනය පෙනෙයි. එහි කවරෙක් ආලෝකනය කෙරේද, කවරෙක් විලෝකනය කෙරේ ද?

එසේම ඇස චක්ඛු ආයතනයැ රූපය රූපායතනය. දර්ශනය මනායතනය, වේදනාදීහු ද සම්පයුත්ත ධර්මයෝද ධර්මායතනයැ. මෙසේ මෙම සතර ආයතනයන්ගේ එක්වීම ඇති කල්හි ආලෝකන විලෝකනය පෙනෙයි. එහි කවරෙක් ආලෝකනය කෙරේද? කවරෙක් විලෝකනය කෙරේද?

එසේම චක්ඛු, චක්ඛු ධාතුයැ. රූප, රූපධාතුයැ. දස්සන, චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුයැ. එම චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා එක්ව යෙදුනා වූ වේදනා ආදි ධර්මයෝ ධම්ම ධාතුයැ. මෙසේ මේ සතර ධාතුන්ගේ සමවාය ඇති කල්හි ආලෝකන විලෝකනය පැනෙයි. එහි කවරෙක් ආලෝකනය කෙරේ ද කවරෙක් විලෝකනය කෙරේද?

එපරිද්දෙන් චක්ඛු නිස්සය පච්චය වෙයි. රූපය ආරම්මණ පච්චය වෙයි. ආවර්ජනය අනන්තර සමනන්තර උපනිස්සය, නත්‍ථි-විගත-පච්චයෝ වෙති. ආලෝකය උපනිස්සය පචචය වෙයි. වේදනාදීහු සහජාත පච්චයෝ වෙති. ඒ මෙ පච්චයයන්ගේ සමවාය ආලෝකන විලෝකනය දැනගනී. එහි කවරෙක් ආලෝකනය කෙරේ ද, කවරෙක් විලෝකනය කෙරේද? මෙසේ මෙහි ඛන්‍ධ-ආයතන-ධාතු-පච්චය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා වශයෙන් අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ.

සම්මිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ පබ්බයන්ගේ (සන්ධිවල) හැකිලීමෙහි සහ දිගු කිරීමෙහි එහි චිත්ත වශයෙන්ම හැකිලීම හා දිගුකිරීම නොකොට හස්ත පාදයන්ගේ හැකිලීම දිගුකිරීම හේතුවෙන් වන අර්ථානර්ථ සලකා අර්ථය ගැනීම සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤ නම් වේ. එහි හත්‍ථ පාදයන් බොහෝ වෙලාවක් හකුළුවාම හෝ දිගුකොටම හෝ සිටියහුට මොහොතින් මොහොත වේදනා උපදිත්. සිත එකඟ බවක් නොලබයි. කමටහන පහව යයි. (ධ්‍යාන ආදී) විශේෂයක් නොලබයි. කලෙක හස්ත පාදයන් හකුලුවන්නහුට කලෙක දිගුකරන්නහුට කලී එම වේදනා ඇති නොවේ. සිත එකඟ වෙයි. කමටහන වැඩීමට යයි. විශේෂයකට පැමිණේ යයි මෙසේ අර්ථානර්ථ ගැනීම දතයුතුයැ. අර්ථයක් ඇති කල්හි සැප නොසැප බව සලකා සප්පාය පරිග්‍රහණං සප්පාය සම්පජඤ්ඤ නම් වේ. එහි මේ ක්‍රමයයි.

මහසෑ මළුවෙහි තරුණ භික්‍ෂූහු ධර්මය හදාරති. ඔවුන්ගේ පිටිපස හුන් තරුණ භික්‍ෂුණීහු ධර්මය අසති. ඔවුන් අතර එක් තරුණ භික්‍ෂුවක් අත දිගු කරන්නේ මෙහෙණක හා කාය සංසර්ගයට පැමිණ ඒ කරුණින් හෙතෙම ගිහි විය. අනෙක් භික්‍ෂුවක් පය දිගු කරන්නේ ගින්නට දිගු කළේය. ඇටය දක්වා පය දැවුනේය. අනෙක් කෙනෙක් තුඹසකට පය දිගු කළේය. හෙතෙම සර්පයෙකු විසින් දෂ්ට කරනු ලැබුවේය. අනිකෙක් සිවුරු කුටියේ දණ්ඩකට පහළේය. ඔහු මිණි නම් වූ නයෙකු විසින් දෂ්ට කරනු ලැබුවේය. එහෙයින් මෙබඳු වූ අසප්පාය ස්ථානයෙහි දිගු නොකොට සප්පාය ස්ථානයෙහි දිගු කළයුතුයැ. මේ මෙහි සප්පාය සම්පජඤඤ යයි.

ගෝචර සම්පජඤ්ඤය වූකලී මහතෙරුන්ගේ කථා වස්තුවෙන් දතයුතුය. මහතෙරුන් වහන්සේ වනාහි දිවා ස්ථානයේ හුන්නාහු අතවැසියන් සමග කථා කරමින් වහා අතහකුළුවා නැවත තිබූ තන්හි තබා සෙමින් හැකිලූහ. අතවැසියෝ උන්වහන්සේ විචාළහ. ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් වහා අත හකුලුවා නැවත තුබූ තන්හි තබා සෙමින් හැකිලූහුදැයි, ඇවැත්නි, මම යම්දිනක පටන් කමටහන් මෙනෙහි කරන්ට ආරම්භ කළෙම්ද, එතැන් පටන් මා විසින් කමටහන මුදා අත නොහැකිලූ විරූය. දැන් වූ කලී තොප සමග කථා කරන මවිසින් කමටහන මුදා හකුලුවන ලද හෙයින් නැවත තිබූ තන්හි තබා හැකිලීමි. මැනව ස්වාමීනි, භික්‍ෂුවක් විසින් නම් මෙබන්දකු විය යුතු යයි පැසසූහ. මෙසේ මෙහිද කමටහන නොහැරීම ගෝචර සම්පජඤ්ඤ යයි දතයුතුයැ.

අභ්‍යන්තරයෙහි හකුලුවන්නාහු හෝ දිගු කරන්නාහු හෝ කිසිදු ආත්මයක් නම් නැත. එසේ වුවත් කියන ලද ආකාරයෙන් චිත්තක්‍රියා වායෝ ධාතුහුගේ පැතිරීමෙන් නූල ඇදීමෙන් දාරු යන්ත්‍රයාගේ අත් පා නැලවීමක් මෙන් හැකිලීම හා දිගු කිරීම වේයයි දැනගැනීම මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤ යයි දතයුතුය.

සංඝාටිපත්ත චීවරධාරණෙ යන මෙහි සඟල සිවුරු හැඳීම් පෙරවීම් වශයෙන් ද, පාත්‍රය ආහාර පිළිගැනීම ආදි වශයෙන් පරිභෝග කිරීම ධාරණ නම් වේ. පිළිවෙළින් ඒ සඟල සිවුර දැරීමෙහි, හැඳගෙන ද පොරවාගෙන හැසිරෙන්නහුගේ ආමිෂ ලාභයද, සීතස්ස පටිඝාතාය යනාදි ක්‍රමයෙන් බුදුරදුන් විසින් වදාළා වූම අර්ථය අර්ථ නම් වේ. ඒ අර්ථයාගේ වශයෙන් සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤය දතයුතුය.

උණුසුම කැමතිවන දුබලයාට සියුම් සිවුරු සප්පාය (යෝග්‍ය) වෙයි. සීතට භය වූවහුට ඝන වූ දෙපට සිවුර යෝග්‍ය වෙයි. විපරිත වූයේ නොසුදුසු වෙයි. යම් කිසිවෙකුට දිරූ සිවුර යෝග්‍ය නොවූයේම වේද, අණ්ඩ ආදිය දැමීමෙහි ඔහුට ඒ සිවුර පලිබෝධ ඇතිකරන්නක් වේ. පට දුහුල් ආදී ප්‍රභේද ඇති ලෝභ කටයුතු සිවුර එසේම පලිබෝධ ඇතිකරවයි. ඒ එසේමැයි. එබඳු සිවුර වනයෙහි එකලාව වසන්නහුට පෙරවීම අනතුරු සහිතය. ජීවිතයට අනතුරු ඇති කරන්නක්ද වේ නිෂ්පර්යාය වශයෙන් වනාහි යම් සිවුරක් නිමිත්ත කර්ම ආදී මිථ්‍යාජීව වශයෙන් උපදනේද යම් සිවුරක් පරිහරණය කරන ඔහුට අකුශල ධර්මයෝ වැඩෙත් ද කුශල ධර්මයෝ පිරිහෙත් ද එබඳු සිවුර යෝග්‍ය නොවේ. විපරීත වූයේ යෝග්‍ය වෙයි. ඒ චීවරයාගේ වශයෙන් මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කමටහන නොහැරීම් වශයෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤයද දතයුතුය.

අභ්‍යන්තර වශයෙන් සිවුර පොරවන්නා වූ කිසි ආත්මයෙක් නම් නැත. පළමු කීම පරිද්දෙන්, චිත්ත-කිරිය-වායෝ ධාතුහුගේ පැතිරීම් වශයෙන්ම සිවුර පෙරවීම වෙයි. එහි චීවරයත් අචේතනිකය, කයත් අචේතනය, මවිසින් කය පොරවන ලදැයි සිවුර නොදනී. කයත් මම සිවුර විසින් පොරවන ලදැයි නොදනී. ධාතුහුම ධාතු සමූහයකින්, වසති. පට කඩකින් පෙතලි රුවක් වැසීම මෙනි.

එබැවින් මනා සිවුරක් ලැබ සොම්නසක් නොම කටයුතුයි. සොඳුරු නොවූ සිවුරක් ලබා දොම්නස් නොකටයුතු නා-තුඹස්-චේතිය-වෘක්‍ෂ ආදියෙහි කිසිවෙක් මල්-සුවඳ වස්ත්‍ර ආදියෙන් සත්කාර කෙරෙත් ද, කිසිවෙක් මල මූත්‍ර දඬු අවි පහර ආදියෙන් අසත්කාර කෙරෙත්ද, එයින් තුඹස්, වෘක්‍ෂ ආදීහු සොම්නසක් හෝ දොම්නසක් හෝ නොකරත් ද, එපරිද්දෙන් මනා සිවුරක් ලැබ සොම්නසක් නොකළ යුතුය. නොමනා සිවුරක් ලැබ දොම්නසක් නොකළ යුතුය. මෙසේ පැවැති ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා වශයෙන් මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ.

පාත්‍ර පරිභෝගයෙහි ද පාත්‍රය වහාම නොගෙන මේ පාත්‍රය ගෙන පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් භික්‍ෂාව ලබන්නෙමියි මෙසේ පාත්‍රය ගැනීම ප්‍රත්‍යයෙන් ලැබිය යුතු ප්‍රයෝජනයාගේ වශයෙන් සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤය දතයුතුය.

කෘශ වූ ශරීර ඇත්තහුට බර පාත්‍රය සුදුසු නොවෙයි. යම් කිසිවෙකුට සතර පස් ගැටයකින් පහල පාත්‍රයක් වේද, එය සේදිය නොහැකිද, අයෝග්‍ය වූයේ වෙයි. මනාව නොසේදූ පත්‍රය නොවටී. එම පාත්‍රය සෝදන්නා වූ ඕහට පලිබෝධ වෙයි. මණි වර්ණ පාත්‍රය ලෝභ කටයුතු වූයේ වෙයි. චීවරයෙහි කී නියායෙන්ම අයෝග්‍ය වේ. නැවත, නිමිත්ත කර්මාදි වශයෙන් ලත් පාත්‍රයක් වේද, යමක් සෙවුනාහට අකුශල ධර්මයෝ හාත්පසින් වැඩෙත් ද, කුසල ධර්මයෝ පිරිහෙත් ද, මේ පාත්‍රය විශේෂයෙන් අයෝග්‍ය වූයේම වෙයි. විපරීත වූයේ යෝග්‍ය වෙයි. එම පාත්‍රයාගේ වශයෙන් මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය කමටහන නොහැරීම් වශයෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය දතයුතු.

අභ්‍යන්තරයෙහි පාත්‍රය ගත් කිසි ආත්මයක් නම් නැත. එසේ වුවත් උක්තප්‍රකාර වූ චිත්ත-කිරිය-වායෝ ධාතුහුගේ පැතිරීම් වශයෙන්ම පාත්‍රය ගැනීම නම් වෙයි. එහි පාත්‍රයටද සිතක් නැත්තේය. අත් ද, සිත් ද නැත්තෝ ය. පාත්‍රය තෙම මම හස්තයන් විසින් ගන්නා ලද වෙමියි නොදනී. අත් ද, පාත්‍රය අප විසින් ගන්නා ලදැයි නොම දනිත්. අඬුවකින් ගිනිපැහැ වූ පාත්‍රයක් ගැනීම මෙන් ධාතූහුම ධාතු සමූහයක් ගනිත් යයි මෙසේ පැවැති ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා වශයෙන් මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුය.

තවද, යම්සේ සුන් අත්පා ඇති, වණ මුඛවලින් වැගිරෙන ලේ සැරව, පණුකැල ඇති නිලමැස්සන් විසින් අවට වටකර ගත් අනාථ ශාලාවක සිටි අනාථ මිනිසුන් දැක, දයාබහුල මිනිස්සු ඔවුනට වණවසන රෙදිකඩ හා කබල් ආදියෙන් බෙහෙතුත් එලවත් ද, ඒ දීමෙහිදී රෙදිකඩද කිසිවෙකුට සියුම් වූවාහු කිසිවෙකුට ඝන වූවාහු ලැබෙත්. බෙහෙත් කබල්ද කිසිවෙකුට මනා සටහන් ඇත්තාහු කිසිවෙකුට නොමනා සටහන් ඇත්තාහු ලැබෙත්. ඔවුහු එහි සොම්නස් ඇත්තාහු හෝ දොම්නස් ඇත්තාහු හෝ නොවෙත් ද, යම්හෙයකින් වණවැසීමට පමණ වූම රෙදිකඩින් ද බෙහෙත් පිළිගැනීමම පමණ වූම කබලින් ද ඔවුන්ට ප්‍රයෝජන වේද එහෙයිනි. එපරිද්දෙන්ම යම් මහණ කෙනෙක් වණවසන කඩක් මෙන් සිවුරද, බෙහෙත් කබලක් මෙන් පාත්‍රයද කබලෙහි බෙහෙත් මෙන් පාත්‍රයෙහි ලත් භික්‍ෂාවද සලකන්නේ වේද, මේ මහණ තෙම සඟල සිවුරු පරිභෝගයෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤයෙන් උත්තම සම්පජානකාරී වූයේ වනැයි දතයුතුයැ.

අසිතාදි පදයන්හි, අසිතෙ, පිණ්ඩපාත භෝජනයෙහි පීතෙ කැඳ ආදිය බීමෙහි, සායිතෙ මීපැණි ආදිය රසවිඳ ගැනීමෙහි, එහි නෙව දවයා යනාදි නයින් කියන ලද අටවැදෑරුම් අර්ථය අර්ථ නම් වේ. ඒ අර්ථයාගේ වශයෙන් ද සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤය දතයුතුය. නැවක, රූක්‍ෂ-ප්‍රණීත තිත්ත-මධුර ආදීන් අතුරෙහි යම් භෝජනයකින් යමෙකුට නොසුව වේද එම භෝජනය ඕහට අසත්ප්‍රාය වෙයි. නැවත නිමිත්ත කර්මාදි වශයෙන් ලැබූ යම් භෝජනයක් වේද, යම් භෝජනයකුත් වළඳන්නා වූ ඒ මහණ හට අකුසල ධර්මයෝ වැඩෙත් ද, කුශල ධර්මයෝ පිරිහෙත් ද, ඒ භෝජනය ඒකාන්තයෙන් අසත්ප්‍රායම වෙයි. විපරීත වූයේ සත්ප්‍රාය වෙයි. ඒ සත්ප්‍රාය ජනයාගේ වශයෙන් මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤයද කමටහන දුරු නොකිරීම වශයෙන් ම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ.

අභ්‍යන්තරයෙහි වළඳන්නා වූ කිසි ආත්මයෙක් නම් නැත. එහෙත් කලින් කියන ලද ආකාර චිත්ත-කිරිය-වායෝ ධාතූහුගේ පැතිරීමෙන්ම පාත්‍රය පිළිගැනීම සිදුවේ. චිත්ත-කිරිය-වායො ධාතුහුගේ පැතිරීමෙන්ම අත පාත්‍රයෙහි බහාලීම සිදුවෙයි. චිත්ත කිරිය වායෝ ධාතුහුගේ පැතිරීමෙන්ම පිඬු කිරීමද පිඬු නැගීමද මුඛයට පිවිසීමද වෙයි. කිසිවෙක් හනු ඇට යතුරු මුදුවකින් විවර නොකරයි. යන්ත්‍රයකින් විවර නොකරයි. චිත්ත කිරිය වායෝ ධාතුගේ පැතිරීමෙන්ම බත්පිඩ මුඛයෙහි තැබීමද උඩදත් මොහොල් කිස සිද්ධ කිරීමද යට දත් වංගෙඩියක කාර්ය සිද්ධ කිරීමද දිවෙන් අතින් කරන කාර්ය සිද්ධ කිරීමද වෙයි.

මෙසේ ඒ බත්පිඩ දිව අග තුනී කෙළද, දිව මුල බොල් කෙළද, තවරයි. යට දත් නමැති වනෙහි ලා දිව නමැති අතින් පෙරලන ලද කෙළ නමැති දියෙන් තෙමන ලද, උඩ දත් නමැති මොහොලින් සුණු කරන ලද, එම බත්පිඩ කෙණෙස්සකින් හෝ හැන්දකින් හෝ ඇතුළත ප්‍රවේශ කරන්නා වූ කිසිවෙක් නොමැත. වායෝ ධාතුව හේතුකොට ගෙනම පිවිසෙයි. පිවිසි පිඩ උදුනක් කොට ගිනිදල්වා පිසන්නා වූ කිසිවෙක් නම් නැත. තේජෝ ධාතුව විසින්ම පිසනු ලැබෙයි. පැසුණු පැසුණු පිඩ දණ්ඩකින් හෝ යටකින් හෝ බැහැර කරන්නා වූ කිසිවෙක් නම් නැත්තේය. වායෝ ධාතු තොමෝ ම බැහැර කරයි.

මෙසේ වායෝ ධාතු තොමෝ ඉදිරියට ගෙන යන්නී ද සරසට ගෙන යන්නීද, පෙරලන්නී ද සුණු කරන්නීද වියලන්නීද බැහැර කරන්නීද වෙයි.

පඨවි ධාතු තොමෝ දරන්නී ද, පෙරලන්නී ද සුණු කරන්නීද, වියලන්නීද වෙයි. ආපෝ ධාතු තොමෝ තෙත් කරන්නීද, තෙත් බව රකින්නීද වෙයි. තේජෝ ධාතු තොමෝ ඇතුළට පිවිසි පිවිසි ආහාරය පැසවන්නීය. ආකාශ ධාතුව මාර්ගය වෙයි. විඤ්ඤාණ ධාතුව ඒ ඒ තැන්හි මනාකොට යෙදීමට පැමිණ පාලන කරන්නී යයි මෙසේ පැවැති ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් වශයෙන් මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුය.

නැවත ගමන වශයෙන් ද, සෙවීම් වශයෙන් ද, පරිභෝග වශයෙන් ද ඇසුරුකරන තැන් වශයෙන් ද නිධාන (පිහිටි තැන්) වශයෙන් ද, නොපැසුනු හෙයින් ද, පැසුනු බැවින් ද, ඵල වශයෙන් ද වැගිරෙන හෙයින්ද තැවරීම් වශයෙන් ද, මෙසේ දසවැදෑරුම් පිළිකුල් බැව් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කිරීම් වශයෙන් ද මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුය.

උච්චාර පස්සාම කම්මෙ මල ද, මුත්‍ර ද පහ කිරීමෙහි අවස්ථාව පැමිණි කල්හි මල මූත්‍ර පහ කිරීම නොකරන්නහුට මුලු සිරුරින් දහඩිය මිදෙත්. ඇස කැරකෙත්. සිත එකඟ නොවෙයි. අනිකදු රෝග හටගනිත්. එය කරන්නහුට ඒ සියල්ල සිදු නොවේ යයි, යනු මෙහි අර්ථයයි. ඒ අර්ථයාගේ වශයෙන් සාත්‍ථක සම්පජඤ්ඤය දතයුතුය. නොසුදුසු තන්හි මල මුත්‍ර කරන්නහුට ඇවැත් සිදුවේ. අයස වැඩෙයි. ජීවිත අන්තරායද සිදුවේ. සුදුසු ස්ථානයෙහි කරන්නහුට ඒ සියල්ල සිදු නොවේ යයි යනු මේ මෙහි සප්පාය නම් වේ. කමටහන නොහැරීම් වශයෙන්ම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දතයුතුයැ.

සිරුර ඇතුළෙහි මල මුත්‍ර කෘත්‍යය සිදුකරන්නා වූ කිසි ආත්මයක් නම් නැති. එතෙකුදු වුවත් චිත්ත-කිරිය-වායෝ ධාතුහුගේ පැතිරීමෙන්ම මල මුත්‍ර කිරීම වෙයි. ගඩපොල පැසුනු කල්හි එය බිඳීයාමෙන් ලේ සැරව නොකමැති පරිද්දෙන් යම්සේ නික්මේ ද, තව ද ඉතා බර වූ දිය බඳුනෙන් ජලය නොකැමති පරිද්දෙන් යම්සේ නික්මේද, එපරිද්දෙන් පක්වාසය මුත්‍ර වස්තිවල රැස් වූ මල මූත්‍ර වාත වේගයෙන් පෙලන ලද්දාහු නොකැමති පරිද්දෙන් නික්මෙති. මෙසේ නික්මෙන්නා වූ එම මල මුත්‍ර භික්‍ෂුවගේ ආත්මීය වූයේ නොවෙයි. අනිකෙකුගේ ද නොවෙයි. එය හුදෙක් සිරුරෙන් වැගුරුනේම වෙයි. කුමක් වෙත්ද යත්, දිය කොතලයකින් පැරණි දිය බැහැර කරන්නහුගේ එම දිය යම්සේ ආත්මීය නොවේද, අනිකෙකුගේ ද නොවේ ද, හුදෙක් පටිජග්ගහ මාත්‍රයක්ව වේද, මෙසේ පැවැති ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා වශයෙන් අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤය දතයුතුයැ.

ගතාදී ශබ්දයන් අතුරෙහි ගතෙ ගමනෙහි, ඨිතෙ සිටීමෙහි, නිසින්නො හිඳීමෙහි, සුත්තෙ, සයනයෙහි, ජාගරිතෙ නිදි වැරීමෙහි, භාසිතෙ කථා කිරීමෙහි, තුණ්හීභාවෙ නොබිණීමෙහි, ගච්ඡන්තෙ වා ගච්ඡාමීති පජානාති, ඨිතෙ වා ඨිතොම්හීති පජානාති, සයානොවා සයානොම්හීති පජානාති යයි, මෙතැන්හි දිගු ඉරියාපථ වදාරණ ලද්දාහු වෙති. අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්මිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ, මෙහි මධ්‍යම ඉරියාපථයෝ වදාරණ ලදහු. ගතෙ, ඨිතෙ, නිසින්නෙ සුත්තෙ යයි මෙහි වනාහි කුඩා වූ කැඩී පොඩි වී ගිය ඉරියාපථයෝ වදාරණ ලද්දාහුය. එසේ හෙයින් මේ තුන් තන්හි කී නියායෙන් ද නුවණින් ද දැන කරන බව දතයුතුය.

ත්‍රිපිටක මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ කීහ. ‘යමෙක් බොහෝ වේලාවක් ගමන්කොට හෝ සක්මන් කොට හෝ පසුකාලයේ සිටියේ, මේ අයුරින් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේ ද, සක්මන කරන්නා වූ කාලයෙහි පැවැති රූපාරූප ධර්මයෝ, මෙහිම නිරුද්ධ වූහයි, මෙතෙම ගමනයෙහිදී නුවණින් දැන ඉරියව් පවත්වන සුළුවූයේ නම් වෙයි.

යමෙක් හැදෑරීම් හෝ කරන්නේ, ප්‍රශ්න හෝ විසඳන්නේ කමටහන හෝ මෙනෙහි කරන්නේ බොහෝ වේලාවක් සිට පසුව නිදාගත්තේ, මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේ ද, සිටි කාලයෙහි පැවැති රූපාරූප ධර්මයෝ මෙහි නිරුද්ධ වූහයි මේ තෙම සිටීමෙහි සම්පජානකාරී නම් වේ.

යමෙක් තෙම, හැදෑරීම් ආදිය කිරීම් වශයෙන්ම බොහෝ වේලාවක් හිඳ පසුව හොත්තේ මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේ ද, හුන් කාලයෙහි පැවැති රූපාරූප ධර්මයෝ මෙහිම නිරුද්ධ වූහයි මෙතෙම හිඳීමෙහි සම්පජානකාරී නම් වේ.

යමෙක් වැදහොත්තේ පාඩම් කරමින් හෝ කමටහනක් මෙනෙහි කරමින් හෝ නින්දට බැස පසුව නැගිට මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේද, හෝනා කල්හි පැවැති රූපාරූප ධර්මයෝ මේ සයනයෙහිම නිරුද්ධ වූවාහුම යයි, මෙතෙම නින්දෙහි ද, නිදි දුරුකිරීමෙහි සම්පජානකාරී නම් වෙයි. ඒ එසේමැයි. ක්‍රියාමය චිත්තයාගේ නොපැවැත්ම නින්ද නම් වේ. පැවැත්ම නිදි දුරුකිරීම නම් වේයයි ද, තව ද යමෙක් කථා කරමින් මේ ශබ්දය නම් තොල් ද දත් ද නිසා දිව ද තල්ල ද නිසා චිත්තයාගේ ඊට අනුරූප වූ ප්‍රයෝගය නිසා හටගනී යයි සිහි ඇත්තේ නුවණැත්තේ බෙණේ ද, යලිදු බොහෝ කාලයක් හැදෑරීම් හෝ කොට බණ හෝ කියා කර්මස්ථානය හෝ පිරිවහා ප්‍රශ්න හෝ විසඳා පසුකාලයේ නිශ්ශබ්ද වූයේ මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේද, කථා කරන කල්හි වූ රූපාරූප ධර්මයෝ මෙහිම නිරුද්ධ වූහයි මේ තෙමේ බිණීමෙහි සම්පජානකාරි වූයේ වෙයි. යමෙක් නොබැණ බොහෝ වේලාවක් ධර්මය හෝ කමටහන හෝ මෙනෙහි කොට පසුව මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කෙරේ ද, නොබැණ සිටි කාලයෙහි පැවැති නාමරූප ධර්මයෝ මෙහිම නිරුද්ධ වූහ. උපාදාන රූපයන්ගේ පැවැත්ම ඇති කල්හි කථා කරයි නම්, නැති කල්හි කථා නොකරයි නම් මෙය තුණ්හී භාව සම්පජානකාරි නමැයි

මේ මහාසීව තෙරුන් විසින් කියන ලද අසම්මොහ ධූරය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි අදහස් කරන ලදී. සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි සියලු ම සිව්වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤ ලැබෙයි. එහෙයින් විශේෂයෙන් මෙහි අසම්මොහ සම්පජඤ්ඤයාගේ වශයෙන්ම සම්පජානකාරී බව දතයුතුය.

සම්පජානකාරී, සම්පජානකාරී යන සියලු පදයන්හි, සති සම්පයුත්ත වූම සම්පජඤ්ඤයාගේ වශයෙන් අර්ථය දතයුතුයි. විභංග ප්‍රකරණයෙහි වනාහි සතො සම්පජානො අභික්කමති, සතො සම්පජානො පටික්කමති මෙසේ මේ පදයෝ විභාග කළාහුමය.

දැන් අජ්ඣත්තං වා මෙසේ සතර සම්පජඤ්ඤය පරිග්‍රහණයෙන් තමාගේ කයෙහි හෝ අන්‍යයාගේ හෝ කයෙහි කය අනුව බලමින්, වෙසෙයි. මෙහිද සමුදය ධම්මානුපස්සී යනාදියෙහි රූප ස්කන්ධයාගේම සමුදය ද, වය ද, එලවා දැක්විය යුතුයි. සෙස්ස කී පරිදිමැයි.

මෙහි සතර සම්පජඤ්ඤයට අයත් වූ සතිය දුක්ඛ සත්‍ය නම් වේ. ඒ සතිය උපදවන්නා වූ පළමු තණ්හාව සමුදය සත්‍ය නම් වේ. දෙදෙනාගේම නොපැවැත්ම නිරෝධ සත්‍ය නම් වේ. කලින් කියන ලද ආර්ය මාර්ගය මාර්ග සත්‍ය නම් වේ. මෙසේ චතුසත්‍ය වශයෙන් උත්සාහකොට නිවනට පැමිණේ යයි මේ එක චතු සම්පජඤ්ඤ පරිග්ගාහකයකු වශයෙන් නිවන තෙක් වූ නිවන් දොරටුවයි.

චතු සම්පජඤ්ඤ පබ්බය නිමි.