වෙදනානුපස‍්සනාවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

වේදනානුපස්සනා වර්ණනාව

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තුදුස් ආකාරයකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය වදාරා දැන් නව අයුරකින් වෙදනානුපස්සනාව දක්වන්නට කථඤ්ච භික්ඛවෙ, යනාදිය වදාළහ. එහි සුඛං වෙදනං යනු කායික වූ හෝ චෛතසික වූ හෝ සැප වේදනාව විඳින්නේ මම සැප වේදනාවක් විඳිමියි දැනගනී යන අර්ථය වෙයි. ඒ දැනීමෙහි ඒකාන්තයෙන් උඩුකුරුව හෝනා වූ ළදරුවෝ පවා කිරි පීම් ආදි කාලයෙහි සැපවිඳින්නාහු අපි සැපයක් විඳිමු යයි දැනගනිත්. එතකුදු වුවත් මේ යෝගාවචරයාගේ දැනුම එබඳු දැනීමක් සඳහා නොවදාරණ ලදී. ඒ ළදරුවන්ගේ දැනීම වැනි දැනුම සත්ත්ව දෘෂ්ටිය අත්නොහරී. සත්ත්වයෙක යන සංඥාව නො උගුලුවයි. කමටහනක් හෝ සතිපට්ඨාන භාවනාවක් හෝ නොවෙයි. මෙම භික්‍ෂූහුගේ දැනගැනීම වනාහි සති දෘෂ්ටිය දුරු කරයි. සත්ත්ව සංඥාව ගලවා පියයි. කමටහන හා සතිපට්ඨානයද වෙයි. මෙය වනාහි කවරෙක් විඳී ද, කවරෙකුගේ විඳීමක් ද, කුමන කරුණකින් වූ වේදනාවක්දැයි. මෙසේ නුවණින් දැක විඳීම සඳහා වදාරණ ලදී.

ඒ ප්‍රශ්න කිරීමෙහි කවරෙක් විඳීද? යනු කිසි සත්ත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් හෝ නොවිඳියි. කවරෙකුගේ විඳීමෙක් ද? යනු කිසි සත්ත්වයෙකුගේ හෝ පුද්ගලයෙකුගේ හෝ විඳීමක් නොවේ. කවර කරුණකින් වූ වේදනාවක් ද යනු සත්‍වාරම්මණයෙන් වේදනා තොමෝ වන්නීය. මේ යෝගාවචර තෙම කුමක්හෙයින් මෙසේ දැනගනී ද යත් ඒ ඒ සුඛ ආදි වස්තුව අරමුණුකොට වේදනා තොමෝ ම විඳී. එම වේදනා ප්‍රවෘත්තිය ගෙන මම විඳිමියි ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් වේයයි මෙසේ වස්තුව අරමුණු කොට වේදනා තොමෝ විඳීයයි සලකන්නා වූ මෙතෙම සැප වේදනාව විඳිමියි දැනගනීයයි දතයුතු යැ. සිතුල් පව්වෙහි එක්තරා තෙර කෙනෙක් මෙනි.

තෙරුන් වහන්සේ රෝගී කාලයෙහි බලවත් වේදනාවෙන් කෙඳිරිගාමින් ඔබිනොබ පෙරලෙති. උන්වහන්සේට එක්තරා තරුණ භික්‍ෂුවක් මෙසේ කීය. ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ කවර තැනක් රිදීම කෙරේදැයි ඇවැත්නි, වෙනම රිදෙන තැනක් නම් නැති. (කායනම් වූ වස්තුව) අරමුණුකොට වේදනා තොමෝ විඳී යයි (කීහ.) ස්වාමීනි, මෙසේ දන්නා කල පටන් ඉවසන්ට සුදුසු නේන්ද? ඇවැත්නි, ඉවසමියි කීය. ස්වාමීනි ඉවසීම උතුම්ම වෙයි. තෙරණුවෝ ඉවසූහ. වාතය ළය දක්වා පැලීය. ඇඳෙහි අතුනු එකතු වූහ. තෙරණුවෝ තරුණ භික්‍ෂුවට ඇවැත්නි, මෙතෙක් ඉවසීම වටීදැයි දැක්වූහ. තරුණ භික්‍ෂුව තුෂ්ණිම්භත විය. තෙරණුවෝ වීර්ය සමත්‍වය යොදා සිව්පිළිසිඹියා සමග රහත් බවට පැමිණ සමසීසව පිරිනිවි සේක.

සුඛ වේදනාව යම්සේ ද එපරිද්දෙන් දුක්ඛ වේදනාව -පෙ- නිරාමිස වූ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව විඳින්නේ නිරාමිස වූ අදුක්ඛ මසුඛ වේදනාව විඳිමි යයි දැනගනී.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූප කමටහන වදාරා අරූප කමටහන වදාරණ සේක්, වේදනා වශයෙන්ම වදාළහ. එම කමටහන, දෙවැදෑරුම් වෙයි. රූප කමටහන, අරූප කමටහන කියායි. මෙම කමටහන් දෙකම රූප පරිග්ගහ, අරූප පරිග්ගහ යයිද කියනු ලැබේ. මෙම ද්විධ කමටහන් අතුරෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රූප කමටහන වදාරණ සේක්, සංක්‍ෂෙප මනසිකාර වශයෙන් සවිස්තර මනසිකාර වශයෙන් හෝ චතුධාතු වවත්‍ථානය වදාරණ සේක. ඒ දෙකම විසුද්ධි මාර්ගයෙහි සර්වාකාරයෙන් දක්වන ලද්දේමය.

අනතුරුව අරූප කර්මස්ථානය වදාරණ සේක් බොහෝ සෙයින් වේදනා වශයෙන් වදාරති. එය විස්තර කරනු ලැබේ. අරූප කමටහනෙහි අභිනිවෙසය (=පිහිටුවීම) තෙ වැදෑරුම් වේ. ඵස්ස වශයෙන් වේදනා වශයෙන් සහ චිත්ත වශයෙන් කියායි. කෙසේද යත්,

ඇතැම් යෝගාවචරයෙකුට සැකෙවින් හෝ විස්තර වශයෙන් හෝ රූප කමටහන පරිග්ගහනය කළ කල්හි රූපාරම්මණයෙහි චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ පළමු අභිනිපාතය (=ඉදිරියෙහි පතිතවීම) ඇතිකල්හි එම අරමුණ ස්පර්ශ කරමින් උපදින්නා වූ ස්පර්ශය ප්‍රකට වෙයි. කිසිවෙකුට ඒ අරමුණ විඳිමින් උපාදාන වූ වේදනාව ප්‍රකට වෙයි. ඇතැම් කෙනෙකුට ඒ අරමුණ පරිග්‍රහණය කොට දැනගනිමින් උපදින්නා වූ විඥානය ප්‍රකට වෙයි. ඔවුන් තිදෙනා අතුරෙහි යමෙකුට ස්පර්ශය ප්‍රකට වේද, හෙතෙමේද, ‘හුදෙක් ස්පර්ශයම නොඋපදී’ ඒ ස්පර්ශය සමග එම අරමුණම විඳිමින් වේදනාව උපදී. හැඳින ගනිමින් සංඥාවද, සිතමින් චේතනාවද, දැනගනිමින් විඥානයද උපදී යයි ඵස්ස පඤ්චම ධර්මයන්ම (=වෙදනා සංඥා-චෙතනා-විඥාන) ධර්මයන්ම පරිග්‍රහණය කෙරෙයි. යමෙකුට විඥානය ප්‍රකටවේද හෙතෙමේත් හුදෙක් විඥානයම නූපදී. එම විඥානය සමගම එම අරමුණම ස්පර්ශ කරමින් ඵස්සය ද උපදී. අරමුණ රසය අනුභව කරමින් වේදනාව ද හැඳින ගනිමින් සංඥාවද සිතමින් චේතනාවද උපදී යයි ඵස්ස පංචමක ධර්මයන්ම පරිග්‍රහණය කෙරෙයි. [missing trans?]

හෙතෙම මේ ඵස්ස පංචමක ධර්මයෝ කුමක් ඇසුරු කළාහුදැයි විමසන්නේ හදවත ඇසුරු කළාහුයයි දැනගනී. වස්තුව නම් කරජකයයැ. මේ සඳහා කියන ලදී. ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්‍ථසිතං එත්‍ථ පටිබද්ධං යයි වදාරණ ලදද එහෙයිනි. ඒ කරජ කය අර්ථ වශයෙන් සතර මහාභූතයන් හා උපාදාය රූපයෝ ද වෙති. මෙපරිද්දෙන් මෙහි වස්තුව, රූපය යැ. ඵස්ස පංචමක ධර්මයෝ නාමයයි ද නාමරූප මාත්‍රයක්ම දකී. තව ද මෙහි රූපය - රූපකන්ධ නම් වේ. නාමය සතර අරූප ස්කන්ධයෝ යයි පඤ්ච ස්කන්ධයම වෙයි. එය එසේමැයි. නාමරූපයෙන් තොර වූ පඤ්ච ස්කන්ධයෝ හෝ පඤ්ච ස්කන්ධයෝ හෝ පඤ්ච ස්කන්ධයෙන් තොර වූ නාමරූපයෙක් හෝ නැත.

හෙතෙම මෙම ස්කන්ධ පංචකය කුමක් හේතුකොට හටගත්තාහුදැයි පරීක්‍ෂා කරන්නේ අවිජ්ජා ආදිය හේතුකොට හටගත්තාහු යයි දකී. ඉක්බිති මේ නාම රූප කය ප්‍රත්‍ය හා ප්‍රත්‍යොත්පන්න ධර්මද වෙයි. අනෙක් සත්ත්වයෙක් හෝ පුද්ගලයෙක් හෝ නැති ශුද්ධ වූ සංස්කාර රාශි මාත්‍රයක්ම යයි ප්‍රත්‍ය සහිත නාමරූපයන්ගේ වශයෙන් ත්‍රිලක්‍ෂණයටම නගා විදසුන් වඩා පිළිවෙලින් අනිත්‍යයැ. දුක්ඛයැ. අනාත්මයැ. සම්මර්ශනය කෙරෙමින් හැසිරෙයි.

හෙතෙම ප්‍රතිවේධය අද අද වේයයි කැමති වෙමින් එබඳු වූ දිනයක ඍතු පහසුව හෝ පුද්ගල පහසුව හෝ භෝජන පහසුව හෝ ධර්මශ්‍රවණ පහසුව හෝ ලැබ එක් පලගක හුන්නේ විදසුන් නැණ මුදුන් පමුණුවා රහත්ඵලයෙහි පිහිටටයි. මෙසේ මෙම තිදෙනාගේම රහත්ඵලය තෙක් කමටහන කියන ලද්දේ වෙයි.

මෙහි වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරූප කමටහන වදාරණ සේක් වේදනා වශයෙන් වදාළහ. යම්හෙයකින් ඵස්ස වශයෙන් හෝ විඤ්ඤාණ වශයෙන් හෝ වදාරනු ලබන්නේ ප්‍රකට නොවේ ද, අන්ධකාරයක් මෙන් වැටහේ ද, වේදනා වශයෙන්ම ප්‍රකට වේද, කුමක් හෙයින්ද යත්? වේදනාවන්ගේ උත්පත්තියේ ප්‍රකට බැවිනි. එය එසේමැයි. සැප දුක් වේදනාවන්ගේ උත්පත්තිය ප්‍රකටයැ. යම්විටෙක සැප වේදනාවක් උපදීද, එකල්හි සියලු ශරීරය අලලමින් මඩමින් පැතිරෙමින් වගුරුවමින් සියක් වරක් සෝදන ලද ගිතෙලක් කවන කලක් මෙන් සියක් වරක් පැසූ තෙලක් ගල්වන කලක් මෙන් වතුර කළ දහසකින් පරිදාහය නිවන කලක් මෙන් අහෝ සැපයැ. අහෝ සැපයැයි වචන පිටකරමින් උපදී. යම් විටක දුක්වේදනාවක් උපදීද, එකල්හි මුලු සිරුර අලලමින් මඩිමින් පැතිරවමින් වගුරුවමින් රත්කළ සීවැලක් ප්‍රවේශ කරන කලක් මෙන් ද්‍රව වූ තඹ ලෝහය ඉසිකලක් මෙන් වියලි තණ වනදෙටු රුක් ඇති වනයක දරගිනි හුල් මිටියක් දමන කලක් මෙන් අහෝ දුකැයි අහෝ දුකැයි විලාප නගමින්ම උපදී. මෙපරිද්දෙන්ම සැප වේදනාවන්ගේ ද ඉපදීම ප්‍රකාශ වෙයි.

එසේ වුවත් උපෙක්ඛා වේදනාව දුකසේ දැක්විය යුත්තීය. අඳුරුය. අප්‍රකටය. එය සැප දුක් දෙදෙනාගේ පහවීමෙහි සැප දුක් දෙකට ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් මධ්‍යස්ථ වූවා, දුක් නොවූ සැප නොවූ වේදනාවයි නය වශයෙන් ගන්නහුට ප්‍රකට වෙයි. කුමක් මෙන්ද යත්? පැතලි ගල්තලාවක් අතරට නැග පලාගිය මුවාගේ පා සටහන් අනුව යන්නා වූ මුවවැදි තෙම ගල්තලාවට මෙපිටද, එපිටත පියවර දැක මැද පියවර නොදැක්ක නමුත් මෙතැනින් ගලට නැග මෙතැනින් බැස්සේය. මැද ගල්පිට මේ පෙදෙසින් ගියේ වන්නේ යයි යම්සේ නය වශයෙන් දැනගන්නේ ද, එපරිද්දෙන්, නැගි තන්හි පා සටහන් මෙන් සැප වේදනාවගේ උත්පත්තිය ප්‍රකට වේ. බට තන්හි පා සටහන් මෙන් දුක් වේදනාවගේ උත්පත්ති ප්‍රකට වේ. මෙතැනින් නැගී මෙතැනින් බැස මැදින් මෙසේ ගියේ වනැයි නය වශයෙන් ගැනීම මෙන් සැප දුක් දෙදෙනාගේ පහව යාමෙහි සැප දුක් දෙකට ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් මධ්‍යස්ථ ආකාර වූයේ උපේක්‍ෂා වේදනාව යයි නය වශයෙන් ගන්නහුට ප්‍රකට වෙයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පළමුකොට රූප කමටහන වදාරා පසුව අරූප කමටහන වේදනා වශයෙන් විනිවර්තනය කොට (පෙරලා) දැක්වූ සේක.

නමුත් මේ සතිපටඨාන සූත්‍රයෙහි මෙසේ නොදැක්වූහ. චුල්ලතණ්හා සංඛය, සූත්‍රය, මහාතණ්හා සංඛය සූත්‍රය, චුල්ලවෙදල්ල සූත්‍රය, මහාවේදල්ල සූත්‍රය, රටඨපාල සූත්‍රය, මාගන්‍දිය සූත්‍රය, ධාතුවිභංග සූත්‍රය, අනෙඤ්ජ සප්පාය සූත්‍රය දීඝනිකායේ මහානිදාන සූත්‍රය, සක්කපඤ්හ සූත්‍රය, මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රය, සංයුත්ත නිකායේ චූලනිදාන සූත්‍රය, රුක්ඛූපම සූත්‍රය, පරිවීමංසන සූත්‍රය සියලු වේදනා සංයුත්තයෙහි (සූත්‍ර) යන මේ තන්හි පළමුකොට රූප කමටහන වදාරා අරූප්ප කමටහන වේදනා වශයෙන් විනිර්වර්තනය කොට දැක්වූ සේක. එම සූත්‍රයන්හි යම්සේද එපරිද්දෙන්ම මෙම සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහිද පළමුකොට රූප කමටහන වදාරා අරූප කමටහන වේදනා වශයෙන් විනිවර්තනය (පෙරලා) දැක්වූහ.

එහි සුඛං වෙදනං ආදි තන්හි, මේ වූ කලී අනිකුදු පජානන පරියායකි. සුඛං වෙදතං වෙදියාමීති පජානාති යනුවෙන් උපන් මොහොතෙහි දුක්වේදනාවගේ අභාව හේතුවෙන් සැප වේදනාව විඳින්නේ සැප වේදනාව විඳිමී දැනගනී. එබැවින් පළමු උපන් විරූ යම් දුක් වේදනාවක් වූ ද, ඒ දුක්වේදනාව දැන් නැති හෙයින් ද මේ සැපය ද මෙයින් පළමු නොවූ හෙයින් ද වේදනාව නම් අනිත්‍යයැ. අස්ථිර යැ. නැසෙන ස්වභාව ඇත්තේ යයි මෙසේ එය නුවණින් දැනගන්නේ වෙයි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මේ වදාරණ ලද්දේද වෙයි.

‘ගිනි පුදන්නා, යම් වෙලාවක සැප වේදනාව විඳීද, එකල්හි දුක් වේදනාව නොම විඳී. උපෙක්‍ෂා වේදනාව නොවිඳී. එකල්හි සැප වේදනාවම විදී. ගිනිපුදන්නා යම්කලෙක දුක් වේදනාව -පෙ- උපේක්‍ෂා වේදනාව විඳීද එකල්හි සැප වේදනාව නොම විඳී. දුක්වේදනාව නොම විඳී. එකල්හි උපේක්‍ෂා වේදනාවම විඳී. ගිනිපුදන, සැප වේදනාවද, අනිත්‍ය වේ. සංඛතය. පටිච්ච සමුප්පන්නය. ක්‍ෂයවන සුලුය. නැතිවෙන සුලුය. විරාග ධර්මයකි. නිරෝධ ධර්මයකි. ගිනි පුදන්න. මෙසේ දක්නා වූ ශ්‍රැතවත් ආර්ය ශ්‍රාවක තෙම සැප වේදනාවෙහිද කලකිරෙයි. දුක් වේදනාවෙහිද කලකිරෙයි. -පෙ- උපේක්‍ෂා වේදනාවෙහිද කලකිරෙයි. කලකිරුනේ නොඇලෙයි. නොඇලුනේ කෙලෙසුන් කෙරෙන් සිත මිදෙයි. සිත මිදුන කල්හි මිදුනේ යයි ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඥානය වෙයි. ජාතිය ගෙවී ගියේය. මග බඹසර වැස නිමවුයේය. චතුරාර්ය සත්‍ය විෂයෙහි සිවු මගින් කළයුතු වූ සොලස ආකාර කෘත්‍යය නිමවන ලදී. සොලොස් වැදෑරුම් කෘත්‍ය පිණිස හෝ කෙලෙසුන් ක්‍ෂය කිරීම පිණිස නැවත මාර්ග භාවනා කෘත්‍යයක් මට නැත යයි දැන ගනී.

සාමිසං වා සුඛං යනාදි තන්හි සාමිස සුඛ නම් පංචකාම ගුණ ආමිෂ ඇසුරුකළ සවැදෑරුම් ගෙහසිත (ලෞකික දෙය ඇසුරුකළ) සොම්නස් වේදනාවෝය. නිරාමිෂ සුඛය සවැදෑරුම් නෙක්ඛම්මය (කෙලෙසුන්ගෙන් නික්මීම) ඇසුරුකළ සොම්නස් වේදනාවෝය. සාමිස දුක්ඛයෝ නම් සවැදෑරුම් ගෙහසිත දොමනස්ස වේදනාවෝය. නිරාමිස දුක්ඛවේදනා නම් සවැදෑරුම් වූ නෙක්ඛම්මය ඇසුරුකළා වූ දොමනස්ස වේදනාවෝය. සාමිස අදුක්ඛ මසුඛ වේදනා නම් සවැදෑරුම් වූ නෙක්ඛම්මය ඇසුරුකළා වූ උපේක්ඛා වේදනාවෝය. ඒ වේදනාවන්ගේ විභාගය, උපරි පණ්ණාසකයෙහි ආයේමය.

ඉති අජ්ඣත්තං වා මෙසේ සැපවේදනා ආදිය පිරිසිඳ දැනගැනීමෙන් තමාගේ වේදනාවන්හි හෝ අනිකෙකුගේ වේදනාවන්හි හෝ කලෙක තමාගේ හෝ කලෙක අනුන්ගේ හෝ වේදනාව අනුව බලන්නේ වෙසෙයි. සමුදය ධම්මානු පස්සී වා යන මෙහි අවිජ්ජා සමුදයා වෙදනා වෙදනා සමුදයා යනාදි වූ පස්ආකාරයකින් වේදනාවන්ගේ ඉපදීමද විනාශයද දක්නේ වේදනාවන්හි උත්පත්ති ස්වභාව වශයෙන් දක්නේ හෝ වෙසෙයි. වේදනාවගේ විනාශ ස්වභාව වශයෙන් දක්නේ හෝ වෙසෙයි. කලෙක වේදනාවන්හි උත්පත්ති වශයෙන් ද, කලෙක පහාන වශයෙන් බලමින් හෝ වාසය කරේ යයි දතයුතුය. මෙයින් මත්තෙහි කායානු පස්සනාවෙහි කී නයමැයි.

මෙහි වේදනාව පිරිසිඳ දැනගන්නා වූ සිහිය දුක්ඛ සත්‍යයයි. මෙසේ යෙදීම කොට වේදනා පරිග්‍රාහක භික්‍ෂුවගේ නිවන් අරමුණුකොට නික්ම යන දොරටුව දත යුතුය. සෙස්ස පළමු කියන ලද්දටම සමානය.

වෙදනානු පස්සනාව නිමි.