කකචූපමසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

කකචූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

එවම්මෙසුතං යනු කකචූපම සූත්‍රයයි. එහි මොලිය එග්ගුන්නො මෝලිය නම් (සිළුව) කොණ්ඩය යයි කියනු ලැබේ.

ඡෙත්‍වාන මොලිං වර ගන්‍ධ වාසිතං වෙහාසයං උක්ඛිපි සක්‍ය පුඞ්ගවො රතනස්ස චඞ්ගොටවරෙන වාසවො සහස්ස නෙත්තො සිරසා පටිග්ගහි

ඔහුගේ කොණ්ඩය ‘මොලිය’ ගිහි කල විශාල විය. එහෙයින් ඔහුට මොලිය එග්ගුණ යන නාමය උපන. පැවිදි වුව ද ඔහු ඒ නමින් ම හඳුන්වති. අතිවෙලං වේලා ඉක්මවා, එහි කාලවේලා, සීමා වෙලා - සීල වේලායයි වෙලාව තෙ පරිදි වේ. තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි යන මෙහි කාල වේලාවය. ඨිත ධම්මො වෙලං නාති වත්තති යන මෙහි සීමවේලාවය නමි. වෙලා අනතික්කම්මො සෙතුඝාතො, යිද, වෙලා වෙසා අනතික්කමනට්ඨෙන යනු ද සීලවේලා නමි. මේ ත්‍රිවිධ වූ වේලාවන්ම ඔහු ඉක්මවූයේය. භික්‍ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නට කාලයක් නම් ඇත. හෙතෙම හිරු අස්තංගත වූ කල්හිද, අවවාද කරන්නේ ඒ සීම වේලාවද ඉක්මවීය. භික්‍ෂුණීන්ට අවවාද කිරීමෙහි ප්‍රමාණයක් සීමාවක් චාරිත්‍රයක් ඇත. හෙතෙම වචන පහකින් හයකින් මත්තෙහි අවවාද කරන්නේ කාල වේලාවද ඉක්මවීය. යළි කථා කරන්නේ ක්‍රීඩා සහගතකොට දුට්ඨුල්ලාපත්ති ඇවතට පොහොනක් කොට කථා කරති. මෙසේ සීල වේලාව ඉක්මවීය.

සංසට්ඨො මිශ්‍ර වූයේ සමාන සුවදුක් ඇතියෙක් ව, සම්මුඛා අභිමුඛයෙහි, අවණ්ණං භාසති ඔවුන් පිසීම්, කෙටීම්, ආදිය කරන්නවුන් දැක, මොවුන්ට නො ඇවැත් නම් නැත. (ඇවැත් ඇති) මේ භික්‍ෂුණීහු අනාචාර ඇත්තාහුය. නරක ව්‍රත ඇත්තාහුය. ප්‍රගල්හ (කාය වාග්) වූවාහු යයි අගුණ කියයි. අධිකරණම්පි කරොති මේ භික්‍ෂූහු මේ භික්‍ෂුණීන් දුටුකල පටන් මේ භික්‍ෂූන්ගේ ඇස් දැවෙති. මේ විහාරයෙහි මල් පිදීම හෝ ආසන සේදීම් හෝ පිරිබඩ කිරීම් ආදිය හෝ මොවුන්ගේ වශයෙන් පවතිත්. මෑලා ලජ්ජා ඇති කුල දූවරුන්ය. තෙපි මේ අයට මේ මේ වචන කියහු ද, තොපට මේ නම් ඇවැත් වෙති. විනයධරයන් වෙත පැමිණිවිට විනිශ්චය දුන මැනවැයි අධිකරණය ඉදිරියට අදියි.

මොලිය ඒග්ගුන්නස්ස අවණ්ණං භාසති මේ මහණ හට ඇවැත් ඇත. නිරතුරු මොහුගේ පිරිවෙන් දොර භික්‍ෂුණීන්ගෙන් නොසිස් යයි අගුණ කියයි. අධිකරණම්පි කරොන්ති මෝලිය එග්ගුන තෙරුන් දුටු කල පටන් මේ භික්‍ෂූන්ගේ ඇස් දැවෙති. මේ විහාරයෙහි අන්‍යයන්ගේ වාසස්ථානයක් බලන්නට ද නො හැකිය. විහාරයට පැමිණි භික්‍ෂුණීහු අවවාද හෝ පිළිසඳර හෝ උද්දේස පද හෝ තෙරුන් නිසාම ලබති. මෙතෙම කුල පුත්‍රයෙක, ලජ්ජා ඇත්තෙක. කුකුස් ඇත්තෙක. මෙබඳු භික්‍ෂුවකට තෙපි මේ වචන කියහුද? එවූ විනයධරයන් ඉදිරියේ විනිශ්චය දෙවු යයි අධිකරණයට ඉදිරිපත් කරත්.

සො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච ප්‍රිය බව කැමැත්තෙන් නොම වෙයි. භේදාධ්‍යාශයෙන් නොවෙයි. වැඩ කැමති බැවින් හිතවත්ව කීය. ඔහුට මෙසේ සිතීල, මෙසේ සංසර්ගව වාසය කරන්නා වූ මේ භික්‍ෂුවට අයස උපදින්නේ ය. හෙතෙම ශාසනයාගේ ද අගුණයෙක් විය. එතකුදු වුවත් වෙනත් කෙනෙකු විසින් කීවත් මොහු මෙය නො නවත්නේ ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහම් දෙසා අවවාද දී නැවැත්විය යුතු වන්නේය. ඔහුට වැඩ කැමති බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයස්මා භන්තෙ ආදී වචන කීයේය.

ආමන්තෙහි දන්වව, ආමන්තෙහි කැඳවව.

තස්මා යම්හෙයකින් තෙපි සද්ධාය, සැදැහැයෙන් කුලපුත්‍ර වූයේ ද සැදැහැයෙන් පැවිදි වූයේ ද? යම්හෙයකින් හෝ මොවුන් සමග සංසර්ගව වාසය කරන්නා වූ තොපට යමෙක් තුමූ ඒ භික්‍ෂුණීන්ට ආක්‍රෝශ කරන්නාහු පහර දෙන්නාහූ වෙත් ද ඔවුන් කෙරෙහි දොම්නස උපදින්නේද? සංසර්ග ප්‍රහීණ වූ කල්හි නූපදින්නේ ද එහෙයින් තත්‍ර ඒ නුගුණ කීමෙහි ගෙහසිතා පංචකාම ගුණ නිශ්‍රිත වූ, ඡන්‍දා තෘෂ්ණා ඡන්‍දයෝද, ප්‍රතිඝ ඡන්‍දයෝ ද, විපරිණතං රාගයෙන් රත් වූ සිත ද විපර්යාස වේ. දුෂ්ට වූ සිත ද මුළා වූ සිත ද, විපර්යාස වේ. මෙහි තෘෂ්ණා ඡන්‍ද වශයෙන් රත් වූ, ප්‍රතිඝ ඡන්‍ද වශයෙන් දුෂ්ට වූ සිත වටී. හිතානුකම්පී හිතවත්ව අනුකම්පා කරන්නේ හිතයෙන් පතුරුවන්නේ න දොසන්තරෙ ද්වේෂ සිත් ඇත්තේ නො වන්නෙමි.

අථඛො භගවා කවර හෙයින් ආරම්භ කළේද? එග්ගුන හට මෙතෙක් අවවාද අසා ද, භික්‍ෂුණී සංසර්ගය නවත්වන්නෙමි. වළක්වන්නෙමි යන අදහසක් නූපදිති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමග විලොම්ව සිටි ඇණයක් මෙන් ප්‍රතිවිරුද්ධව සිටියේය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බඩගිනි ඇත්තෙකුට භෝජනය මෙන් ද, පිපාසිත වූවහුට දියපොදක් මෙන් ද, සීතලෙන් වෙවුලන්නෙකුට උණුසුම මෙන් ද දුකින් පීඩිත වූවෙකුට සුව ප්‍රාර්ථනා උපදින්නාක් මෙන් ද මේ දුර්වච වූ භික්‍ෂුව දැක, ප්‍රථම බෝධියෙහි සුවච වූ භික්‍ෂූන් ද මිථ්‍යා මාර්ගයට පැමිණියාහු. ඒ භික්‍ෂූන්ගේ විස්තර කියනු කැමැත්තේ මේ දේශනාව ආරම්භ කළහ.

ආරාධයිංසු ගත්තාහුය, පිරුවාහුය. එකං සමයං එක් කාලයෙක්හි එකාසන භොජනං එක් පෙරබත වැළඳීමි. ඒ එසේමැයි. හිරු නැගීමේ පටන් මධ්‍යහ්නය දක්වා සියක් වර වැළඳූ භෝජනය වුවද මෙහි ඒකාසන භෝජන නමින් ගැනේ. අප්පබාධතං නිරෝගී බව, අප්පාතංක තං නිදුක් බව ලහුට්ඨානං ශරීරයේ සැහැල්ලු පැවතුම, බලං කාය බලය, ඵාසු විහාරං ශරීරයේ සැප විහරණය, මෙයින් කුමක් කියන ලදද? දහවල් විකාල භෝජනය දුරු කරවූ කාලය කියන ලද, භද්දාලි සූත්‍රයෙහි දී රාත්‍රි විකාල භෝජනය දුරුකරවූ කාලය කියන ලදී. මේ විකාල භෝජන දෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක්වරම දුර නොකරවූහ. කුමක් හෙයින්ද? යම්හෙයකින් මේ භෝජන දෙක සසර වසන්නාහු විසින් පුරුදු කරන ලද්දාහුද? සියුමැලි කුලදරුවෝ ඇත්තාහුය. ඔව්හූ එක්වරම භෝජන දෙකම දුරුකරන්නාහු ක්ලාන්ත වෙත්ද? එහෙයින් එක්විට දුරු නො කරවා, එක් කලෙක දිවා විකාල භෝජනය, එක් කලෙක රාත්‍රි විකාල භෝජනයැයි වෙන වෙනම දුරු කරවූ සේක. ඔවුනතුරෙන් මෙහි දිවා විකාල භෝජනය දුරු කරවූ කාලය වදාරන ලදී. එහි යම් හෙයකින් බුදුවරයෝ භය දක්වා තැති ගන්වා දුරු නො කරවත්ද, නැවත අනුසස් දක්වා දුරු කරවත්ද? මෙපරිද්දෙන් සත්ත්වයෝ සුවසේ දුරු කෙරෙත්ද, එහෙයින් අනුසස් දක්වන සේක් මේ පස් ගුණයක් දැක්වූහ.

න අනුසාසනී කරණීයා නැවත නැවත අනුසාසනයෙන් කටයුතු නොවීය. මෙය කරවු මෙය නොකරවු යයි සිහි ඉපදීම පමණක්ම කළයුතු වී. එපමණකින්ම ඔව්හූ කටයුතු කළාහුය. පහ කළයුතු දේ පහ කළාහුය. මහණෙනි, ප්‍රථම බෝධියෙහි භික්‍ෂූහු සුවච වූහ. කීකරු වූහ. අවවාදය පිළිගෙන කරන්නෝ වූහ.

මෙවිට ඔවුන්ගේ සුවච බව ප්‍රකාශක වූ උපමාවක් ගෙනහැර දක්වන්නේ සෙය්‍යථාපි යනාදිය වදාළහ. සුභූමියං සම බිමෙහි, සුභුමෙ සුඛෙත්තෙ විහත ඛාණුකෙ බීජානි පතිට්ඨාපෙය්‍ය සකස් කළ භූමිය ‘සුභූමි’ නම් වේ. චාතුම්මහාපථෙ මහා මාර්ග දෙකක් විනිවිද ගිය තැන්හි ආජඤ්ඤරථො හික්මවන ලද අසුන් යෙදූ රථයක් මධ්‍යසතපතොදො යම්සේ රථයට නැගී සිටියහු විසින් ගන්නට හැකිවේද එපරිද්දෙන් අරමුණට එළඹීම නිසා සරසට තබන ලද කැවිටි ඇතියේ යොග්ගාචරියො අශ්වයන් පුහුණු කරන්නෙක් තෙමේම හීලෑ කළයුතු අසුන් හීලෑ කෙරේනුයි අස්සදම්මසාරථී නම් වෙයි. යෙනිච්ඡකං යම් යම් මගකින් කැමති වේද යදිච්ඡකං යම් යම් ගමනක් කැමති වේද, සාරෙය්‍ය ඍජුව ඉදිරියට යවන්නේ ය. පච්චාසාරෙය්‍ය පෙරලා නවත්වන්නේ ය.

එවමෙව ඛො යම්සේ ඒ අස් රියැදුරා යම් යම් මගකින් ගමන යන්න කැමති වේද ඒ ඒ මගට අශ්වයෝ ආරූඪ වූවෝම වෙති. තව ද යම් යම් ස්වභාවයක් කැමති වේද ඒ ඒ ස්වභාවයම ගන්නා ලද්දේම වෙයි. රථය යවා අශ්වයන් නො වැළැක්විය යුතු නොවේ. කෙවිටෙන් පහර නො දිය යුත්තාහු වෙති. හුදෙක් සම වූ භූමි භාගයෙහි ඔවුන්ගේ කුරයන්හි සලකුණු තබා ගමනම බැලිය යුතු වේ. එපරිද්දෙන් මට ද ඒ භික්‍ෂූන් කෙරෙහි නැවත නැවත කිවයුත්තෙක් නොවී ය. මේ කරවු මෙය නො කරව් යයි සිහි ඉපදවීම් පමණක්ම කළ යුතු විය. ඔවුන් විසින්ද එකෙණෙහිම කටයුතු කරන ලද්දේ විය. නො කළ යුතු දේ අත්හරින ලද්දේම විය. තස්මා යම්හෙයකින් සුවච වූ අසුන් යෙදූ යානයක් සමාන වූවෝ ම, සිහි ඉපිදවීම් පමණකින්ම අත්හළේ ද එසේම තෙපි ද අත්හළ යුතුය යන අර්ථයි.

ඵලණ්ඩෙහි පලණ්ඩයෝ වනාහී පිළිල වෙති. එහෙයින් මෙසේ වදාළහ. විසොධෙය්‍ය පිළිල අනෙක් ගස්වැල් ද සිඳ බැහැර දැමීමෙන් ශුද්ධ කරන්නේ ය. සුජාතා මොනවට පිහිටියාහූ, සම්මාපරිහරෙය්‍ය සීමාව බැඳ ජලය ඉසීමෙන් ද, කලින් කල මුල අවට කෙටීමෙන් ද, වල් පඳුරු ආදිය සිඳීමෙන් ද දිමිගොටු, මකුළුදැල්, වියලිදඩු, හැරීමෙන් ද මනාකොට වඩන්නේ ය. පෝෂණය කරන්නේ ය. වුද්ධි ආදියෙහි කියන ලද අර්ථ ඇත්තේමය.

මෙවිට නො ඉවසීමෙහි දොස් දක්වන්නේ භූතපුබ්බං ආදිය කීහ. වෙදෙහිකා විදේහ රටවැසි කුලයකගේ දියණිය වූ නොහොත් ‘වෙද’ යී ප්‍රඥාව කියන ලදී. ප්‍රඥාවෙන් උත්සාහ කරයි. ඉරියව් පවත්වානුයි වෙදෙහිකා නමි. නුවණැත්තා යන අර්ථයයි. ගහපතානී ගෘහ ස්වාමිනීය, කිත්තිසද්දො යශෝරාවය. සොරතො සුරත බැවින් යුක්ත වූවා නිවාතා පහත් පැවැතුම් ඇත්තී, උපසන්නා නිවුනී, දක්ඛා බත් පිසීම්, යහන් ඇතිරීම්, පහන් දැල්වීම් ආදියෙහි දක්‍ෂ වූවා අනලසා උට්ඨාන වීර්ය ඇති. සුසංවිහිතකම්මන්තා මොනවට පිහිටුවන ලද කර්මාන්ත ඇත්තී, එකක් අනලස වූවා වෙයි. එතකුදු වුවත් යම් යම් බඳුනක් ගනීද. ඒ ඒ බඳුන බිඳී හෝ සිදුරු කරයි. මෝ වනාහි එබඳු නොවූවා යයි දක්වයි.

දිවා උට්ඨාසී පාන්දර කළ යුතු දෙනුන් දෙවීම ආදී කටයුතු නො කොට හිරු නැගී සිටි කල්හි (දවල් වී) නැගිටියි. භෙ ජෙ කාලි එම්බා කාලිය, කිං ජෙදිවා උට්ඨාසි දහවල් වී නැගිටින්නේ කිසියම් අපහසුවක් ඇද්ද, නො වත රෙ කිඤ්චි එම්බා කෙල්ල! තොපට අපහසුවක් නැත්නම්, හිසරුදාවක් පිටරුදාවක් ආදී කිසිවක් නැත්නම් දහවල් වී පිබිදෙන්නේ ඇයිදැයි කිපියා නො සතුටු වූවා ඇහිබැම උඩට ගෙන රවා බැළීය. දිවාතරං උට්ඨාසි දෙවන දවසෙහි ඉතා දවල් වී පිබිදුනාහුය. අනත්තමන වාචං එම්බා පාපී කෙල්ල, තමාගේ පමණ දනුව, ඇයි ගිනි සීතලයි කියා සිතයිද දැන් තී මට්ටු කරන්නෙමැයි ආදී කිපුණු වචන කියමින් හික්මවීය.

පටිවිස්සකානං අසල්වැසි ගෙහිමියන්ට, උපජ්ඣාපෙසී අවමන්කොට කීය. චණ්ඩී කීකරු නො වූවා, අපරාධ ඇත්තීය. යම් පමණ හොඳ ගතිගුණ තිබිණිද, එමෙන් දෙගුණයක් නරක් වූවාය. යහපත් දේ ටිකින් ටික පැමිණෙති. දෝෂයෝ එක දවසින් ම ඇතිවේ. ඝොරත සොරතො ඉතාම යහපත් වූයේ (සුරත) සෝවාන් වූවෙක්ද නැතහොත් සකෘදාගාමී, අනාගාමී, අර්හත් වූවෙක්දෝ කිවයුතු බවට පැමිණෙයි. ඵුසන්ති ස්පර්ශ කරමින්, ගැටෙමින්, හමුවට පැමිණෙති.

අථ භික්ඛු සොරතොති වෙදිතබ්බො එකල්හි අධිවාසනා ක්‍ෂාන්තියෙහි සිටියා වූ මහණ සුරත වූයේ යයි දතයුතු. යො චීවර -පෙ- පරික්ඛාරහෙතුනි යමෙක් සිවුරු ආදිය ඉතා ප්‍රණීත වූවන් ලබන්නේ පාසේදීම් පිට මිරිකීම් ආදී සේවා ආදිය ලබන්නේ එක් වචනයෙන්ම කෙරේද, අලාභමානො පෙර යම්සේ ලැබීද එසේ නො ලබන්නේ ධම්මඤ්ඤෙව සක්කරොන්තො ධර්මයට ම සත්කාරය මනාසේ පිළිපැදීම් කරන්නේ ගරුකරොන්තො ගරු වූ බර වූ ක්‍රියාවන් කරන්නේ, අපචායමානො ධර්මයටම යටත් පහත් පැවැත්ම දක්වන්නේ

මෙසේ නො ඉවසීමේ දොස් දක්වා, මෙවිට යමෙක් ඉවසත්ද ඔහු මෙසේ ඉවසතියි පස්වැදෑරුම් වාචනා මාර්ගය දක්වන්නේ පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ යනාදිය වදාළහ. එහි කාලෙන සුදුසු පැමිණි කාලයෙන්, භූතෙන ඇත්තා වූ විද්‍යමාන වූ කරුණකින්, සණ්හෙන මට වූ වචනයෙන් අත්‍ථසංහිතෙන අර්ථ නිශ්‍රිත වූ කාරණා නිශ්‍රිත වූ වචනයෙන්, අකාලෙන යනාදිය ඔවුන්ගේම විරුද්ධ වශයෙන් දතයුත්තාහ. මෙත්තචිත්තා උපන් මෙත් සිත් ඇත්තෝව දෙසන්තරා දුෂ්ට වූ සිත් ඇත්තාහූ ඇතුළත උපන් ද්වේෂ ඇත්තෝවැ තත්‍ර ඒ වචන පථයන්හි ඵරිත්‍වා පැතිර තදාරම්මණඤ්ච සියලු සත්ත්වයන් ඇති ලෝකය කෙසේ තදාරම්මණය කෙරේද යත්, පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා මෙත් සිතට අරමුණු කොට, යළි ඒ මෙත් සිතටම සෙසු සත්ත්වයන් අරමුණු කරන්නේ, සියලු සත්ත්වයන් ඇති ලෝකය තදාරම්මණය කෙරෙයි.

මේ එහි වචනාර්ථයයි. තදාරම්මණඤ්ච ඒ මෙත් සිතටම අරමුණු කොට සබ්බාවන්තං සියළු සත්ත්වයන් ඇති ලොකං සත්ත්ව ලෝකය විපුලෙන නොයෙක් සත්ත්වයන් අරමුණුකොට ඇති මහග්ගතෙන මහද්ගත භූමියෙහි වූ අප්පමාණෙන මොනවට වඩන ලද්දා වූ, අවෙරෙන නිදොස් වූ අබ්‍යාපජ්ඣෙන නිදුක් වූ ඵරිත්‍වා විහරිස්සාමි මෙබඳු වූ මෛත්‍රී සහගත සිතින් ඒ පුද්ගලයා ද, සියලු ලෝකය ද ඒ සිතට අරමුණුකොට පතුරුවා වාසය කරන්නෙමු.

මෙවිට එහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරන උපමාවක් දක්වන්නේ, සෙය්‍යථාපි යනාදිය කීහ. එහි අපඨවිං නො පොළොවක් කරන්නෙමි - අභාවයට පමුණුවන්නෙමි යන අර්ථයි. තත්‍ර තත්‍රානි ඒ ඒ තන්හි විකිරෙය්‍ය කූඩයකින් පස් ගෙන බිජුවට මෙන් විසුරුවන්නේය. ඔට්ඨුහෙය්‍ය කෙළ ගසන්නේය. අපඨවිං කරෙය්‍ය මෙසේ කයින් ද වචනයෙන් ද උත්සාහ කොටත් නො පොළොවක් කරන්නට හැකිවෙත් ද? ගම්භීරා යොදුන් දෙසිය දහසක් හා සිව් නහුතයක් ද, (දෙලක්‍ෂ හතලිස් දහසක්) පානය ගැඹුරුය. අප්පමෙය්‍යා හරස් අතට වූ කලි නො පිරිසුන් වූහ. එව මෙව ඛො දැන් මෙහි උපමා සන්සන්දනය මෙසේය. පොළව මෙන් මෙත් සිත දතයුතුය. උදැල්ල හා කූඩය ගෙන ආ මිනිසා මෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දතයුතුය. යම් සේ හෙතෙම උදැල්ලෙන් හා කූඩයෙන් මහ පොළව නොපොළොවක් කරන්නට ඔහු නො හැකි වේද, එපරිද්දෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගල තෙම තොපගේ මෙත් සිත අන් ආකාරයකට වෙනස් කරන්නට නොහැකි වන්නේම ය.

දෙවැනි උපමාවෙහි, හළිද්දිං යම්කිසි කහ පැහැයක් නීලං නිල හෝ පලාවන් නිල, අරූපී රූප රහිත වූයේ, තව ද කාෂ්ඨ දෙකක්හුගේ හෝ රුක් දෙකක්හුගේ හෝ යහන් දෙකක්හුගේ හෝ, ගල් දෙකක්හුගේ අතර පරිච්ඡින්න කාසරූපයයි. ආයේ නොවේද කුමක් හෙයින් මෙහි අරූපී යයි කියන ලදද? නිදර්ශන සහිත බවට ප්‍රතික්‍ෂේප වශයෙනි. එහෙයින් වදාළහ. අනිදස්සනො යම් හෙයකින් එහි රූපයක් අඳින්ට හෝ රූපයේ පහළවීම් දක්වන්නට නොහැකි වේද? එහෙයින් අරූපී යයි වදාරන ලදී. අනිදස්සනො දැකීමට චක්‍ෂු විඥානයට හමු නොවූයේ, මෙහි උපමා සැසඳීමෙහි වනාහි අහස මෙන් මෙත් සිතය. තෙලිකූර පස්වැනි කොට ඇති සතර සතරවිධ සායම් මෙන්, පස්වැදෑරුම් වචනයෝය. තෙලිකූර පස්වැනිකොට ඇති සායම් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයාය. යම්සේ හෙතෙම තෙලිකූර පස්වැනිකොට ඇති සායම්වලින් අහසේ රූප අඳින්නට නො හැකි වේද? එපරිද්දෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා තොපගේ මෙත්සිත වෙනකොට තරහ ඉපදවීම දක්වන්නට නොහැකි වන්නේ ය.

තුන්වැනි උපමාවෙහි ආදිත්තං දිලිසෙන ගම්භීරා අප්පමෙය්‍යා මේ ගංගාවෙහි ගැඹුරු තැන ගවුවක් ද අඩ යොදුනක් ද ඇති ගඟේ පුළුල් බව ද එසේමැයි. දිගින් වනාහී යොදුන් පන්සියයක් වෙති. ගංගාව කෙසේ ගැඹුරු වූයේ ද අප්‍රමෙය්‍ය වූයේ ද යත්, මේ ප්‍රයෝගයෙන් පරිවර්තනය කොට උදුනෙහි දියක් මෙන් තවන්ට නො හැකිවන හෙයිනි. සිටි ජලය යම්කිසි උපායකින් අඟලක් හෝ අඟල් භාගයක් පමණ මෙසේ තවන්නට හැකි වේ. එතකුදු වුවත් මේ නදිය තවන්නට නො හැකි වේ. එහෙයින් මෙසේ වදාරන ලදී. මෙහි උපමා සන්සන්දනයෙහි වනාහී ගඟ මෙන් මෙත් සිතය. තණහුල ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයාය. යම්සේ හෙතෙම තණ හුලින් නදිය තවන්නට නොහැකි වේද? එපරිද්දෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා තොපගේ මෙත් සිත අන් පරිද්දෙකින් වෙනස් කරන්නට නොහැකි වන්නේය.

සතරවෙනි උපමාවෙහි බිළාර හසතා බළල් සමින් කළ පසුම්බිය සුමද්දිතා හොඳින් බඳින ලද්දී, සුපරිමද්දිතා ඇතුළත ද පිටතද හාත්පසින් මනාකොට මදින ලද්දී තුලිනී හිඹුල් පුළුන්, ලිය පුළුන් සමාන වූයේ ඡින්න සස්සරා සිඳින ලද සස්සර යන ශබ්ද ඇත්තේ ඡින්නභබ්හරා සිඳින ලද බබ්භර යන ශබ්ද ඇත්තේ, මෙහි උපමා සන්සන්දනයෙහි වනාහී බළල් පසුම්බිය මෙන් මෙත් සිතය. දඬුකැබිලිති ගෙන ආ පුරුෂයෙකු මෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයාය. යම්සේ හෙතෙම දණ්ඩකින් හෝ කැබලිත්තකින් හෝ බළල් අතකින් හෝ සස්සර ශබ්දය භබ්භර ශබ්දය නගන්නට නොහැකි වේද? එපරිද්දෙන් පංච වචන පථයන් ගෙන පුද්ගලයා තොපගේ මෙත්සිත වෙනස්කොට ද්වේෂය ඇතිකරන්නට නොහැකි වන්නේය.

ඔවරකා ලාමක හැසිරීම් ඇත්තාහු පහත් හැසිරීම් ඇත්තාහු නීච ක්‍රියා කරන්නා වූ යන අර්ථයි. යො මනොපදොසෙය්‍ය යම් මහණක් හෝ මෙහෙණක් හෝ සිත දූෂ්‍ය කරන්නේද? කියතින් පහතට කැපීම නො ඉවසන්නේ ද නමො සො තෙන සාසනකරො හෙතෙම ඒ නො ඉවසීමෙන් මගේ අවවාදය කරන්නේ නොවෙයි. එහෙත් මෙහි ඇවතක් නැති.

අණුවො ථූලං වා අල්ප සාවද්‍ය හෝ මහා සාවද්‍ය හෝ යං තුම්හෙ නාධිවාසෙය්‍යාථ යමෙක් තොප විසින් නො ඉවසිය යුතු නො වන්නේ ය යන අර්ථයි. නො හෙතං භන්තෙ වහන්ස, නො ඉවසිය යුතු වචන පථයක් නම් නොදක්නෙමු යන අදහසයි. දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රහත් බවින් කුළුගන්වමින් අනුසන්‍ධි වශයෙන් දේශනාව නිම වූ සේක.

කකචූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේය.