අරියපරියෙසනසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

අරියපරියෙසන සූත්‍ර වර්ණනාව

එවම්මෙසුතං මේ පාසරාසි සූත්‍රයයි. එහි සාධු මයං ආවුසො යනු ආයාචනා කරමින් කියත්. මේ දනව්වැසි පන්සියයක් භික්‍ෂූහු දශබලධාරීන් වහන්සේ දකින්නෙමුයි සැවැත්නුවරට පැමිණියාහුය. මේ පිරිස ශාස්තෲන් වහන්සේ දුටහ. එහෙත් ධර්මකථාවක් නො ඇසූහ. ඔවුන් ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා අපට ධර්මකථාවක් වදාරන්නැයි කියන්නට අපොහොසත් වූහ. බුදුවරු නම් ගෞරව කළයුත්තේමය. තනිව හැසිරෙන මෘගරාජන් වූ සිංහයෙකු බඳුය. මදය ඇති ඇතෙකු මෙනි. පෙණය කළ සර්පයකු මෙනි. ගිනිකඳක් මෙනි. එබැවින් ළංවිය නොහැක. මෙසේ කියන ලද්දේය.

අසිවිසො යථා ඝොරො - මිගරාජාච කෙසරී නාගො ච කුඤ්ජරො දන්තී - එවං බුද්ධා දුරාසදා

මෙසේ ළංවිය නො හැක්කා වූ බුදුරජුන් වෙත යාඥා කරන්නට නො හැකි වූ ඒ භික්‍ෂූහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් වෙත යාඥා කරන්නාහු සාධූ මයං ආවුසො යයි කීහූ.

අප්පෙවනාම ලබන්නෙමු නම් ඉතා යහපත්ය. කුමක් හෙයින් ඒ තෙරවරුන්ට රම්මක බමුණාගේ ආශ්‍රමයට පැමිණෙන්න යයි ආනන්ද තෙරුන් කීයේ ද, බුදුන් වහන්සේගේ ක්‍රියා තමන්ට පළපුරුදු බැවිනි. අද ශාස්තෲන් වහන්සේ දෙව්රම වැස පූර්වාරාමයේ දී දිවා විහාර කරන්නේය. අද පූර්වාරාමයෙහි වැස දෙව්රමැ දිවා විහාර කරන්නේය. අද හුදෙකලාවම පිඬු පිණිස පිවිසෙන්නේය. අද භික්‍ෂු සංඝයා පිරිවරා මෙකල ජනපද චාරිකාවේ සැරිසරන්නේය. මෙසේ දකින්නට ඔහුට චෙතොපරියාය ඤාණය තිබේද? නැත. අනුමාන බුද්ධියෙන් මෙතෙක් කරන ලද ක්‍රියාවන් පිළිබඳ දැනීමෙන් මේ පිළිවෙළ දනියි. යම් දවසක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැස පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහාරය කරනු කැමති වේද, එකල්හි සේනාසන පරිෂ්කාර භාණ්ඩයන්ගේ සකස්කරන අයුරු දැක්වෙයි. තෙරුන්වහන්සේ මුසුන් කසල දමන කූඩ ආදිය සකස් කෙරේ. පූර්වාරාමයේ වැස දෙව්රම් වෙහෙර දිවා විහාරය කරනු කැමති වේද, එකල්හි ද මේ ක්‍රමයමැයි.

යම් දවසක හුදෙකලාව පිඩු පිණිස හැසිරීම කැමති වේද, එදා උදෙන්ම සිරුර පිළිදැගුම් කොට, ගඳකිළියට වැඩමවා දොර වසා ඵල සමාපත්තියට වඩා හිඳියි. අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හික්මවිය යුත්තෙකු දැක හුන්නේ ය යන සංඥාව දැන, අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම පිඬුසිඟා වඩින්නේ ය. තෙපි පිඩුසිඟා යාමට, භික්‍ෂාචාරයට සැරසෙවු යයි භික්‍ෂූන්ට දැනුම් දෙයි. යම්කිසි දවස භික්‍ෂූන් පිරිවරා වැඩමවනු කැමැත්තේ වේද, එදින ගඳකිළියේ දොර අඩක් පමණක් වසා ඵලසමවත් සුවය විඳිමින් සිටියි. ආනන්ද තෙරුන් එයින් දැන පා සිවුරු ගෙන පිඬු පිණිස හැසිරීමට සූදානම් වන්නැයි භික්‍ෂූන්ට දන්වයි. යම්කිසි දවසක ජනපදචාරිකාවේ පිවිසෙනු කැමති වන්නේ ද එදිනට පිඩු දෙක තුනක් වැඩිපුර වළඳා සක්මනට නැගී ඔබිනොබ සක්මන් කරති. ඒ සලකුණෙන් ආනන්ද තෙරුන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජනපද චාරිකාවේ හැසිරෙන්නේ ය. ඔබලාද කළයුතු දේ දනිවු යයි භික්‍ෂූන්ට දන්වයි.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම බෝධියෙහි විසිවසක් අනිබද්ධවාසික වූයේය. පසුව විසිපස් වසක් සැවැත්නුවරම ඇසුරුකොට වාසය කරන්නේ එක් දවස දෙතැනක් පරිභෝග කරති. දෙරම් වෙහෙර රාත්‍රියෙහි වැඩසිට දෙවන දවසේ භික්‍ෂු සංඝයා පිරිවරා දකුණු දොරින් පිණ්ඩපාතය සඳහා පිවිස, පෙරදිග දොරින් නික්ම පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය කරයි. පූර්වාරාමයේ රාත්‍රියේ වැඩසිට දෙවන දවසේ නැගෙනහිර දොරටුවෙන් සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර, දකුණු දොරින් නික්ම දෙව්රම දිවා විහාරය කරති. කවර හෙයින් ද, දෙපසම මහජනයාට අනුකම්පාව පිණිසය. පුරුෂයෙකු වශයෙන් ජීවත්ව අනේපිඬු සිටාණන් මෙන් ද, ස්ත්‍රියක වශයෙන් ජීවත්ව විශාඛාව මෙන් ද තථාගතයන් උදෙසා ධන පරිත්‍යාග කළ වෙනත් පුරුෂයකු හෝ ස්ත්‍රියක නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට අනුකම්පා කිරීම පිණිස මේ දෙතැනම පරිභෝග කළ සේක. මේ කියන දවසේ ජේතවනයේ විසූහ. එහෙයින් ආනන්ද ස්ථවිර තෙමේ අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර පිඬු පිණිස හැසිර, සවස් කාලයෙහි සිරුර සේදීම සඳහා පැදුන් කොටුවට යන සේක. එහිදී මම ඇඟ සෝදා සිටියා වූ භාග්‍යවතුන් යැද, රම්මක බමුණාගේ අසපුවට ගෙන යන්නෙමි. එහිදී මේ භික්‍ෂූන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙන් දැහැමි කථා අසන්නට හැකි වන්නේ යයි සිතා එම භික්‍ෂූන්ට (එහි යන ලෙස) මෙසේ කීහ.

මිගාරමාතු පාසාදො විශාඛාව විසින් ඉදිකළ ප්‍රාසාදය. ඕ තොමෝ මිගාර සිටුවරයා විසින්, මව් තන්හි තැබූ බැවින් මිගාර මාතා යයි කියයි. පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො ඒ ප්‍රාසාදයෙහි දෑගසව්වන් ගේ සැතපෙන කාමර දෙක මැද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගඳකිළිය වූයේ ය. තෙරුන්වහන්සේ දොර විවරකොට ඇතුළු කාමරය හැමද පරවුණු මල් කසළ බැහැරකොට ඇඳ පුටු ආදිය සකසා පණවා ශාස්තෲන් වහන්සේ දැන් වූ කල්හි, ශාස්තෲන් වහන්සේ ඇතුළු ගැබට පිවිස සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව, දකුණු පසට හැරී සිංහ සෙය්‍යාවට පැමිණ වෙහෙස නිමවා නැගිට ඵල සමවතට සමවැද හිඳ, සවස් භාගයෙහි එයින් නැගී සිටියේය. පටිසල්ලාණ වුට්ඨිතො යනු ඒ සඳහා කියන ලදී.

පරිසිඤ්චිතුං යමෙක් වනාහි හුණු මැටි ආදියෙන් අත් පා අවයව උලමින්, මූලාදියෙන් ගටමින් නාන්නේද, හෙතෙම ජලස්නානය කරන්නේ යයි කියනු ලැබේ. යමෙක් එසේ නොකොට ප්‍රකෘතියෙන්ම නහා ද හෙතෙම පරිෂේක කෙරේයයි කියනු ලැබේ. බුදු සිරුරෙහි එසේ හළයුතු රජස් දැලි ආදිය නො තැවරෙයි. එහෙත් ඍතු ගැනීම සඳහා තථාගතයෝ හුදෙක් ජලයට බසිති. ගත්තානි පරිසිඤ්චිතුං යන්න එබැවින් කීහ. පුබ්බ කොට්ඨකො පැදුන් කොටුව,

සැවැත්නුවර විහාරය සමහර කලෙක විශාල වෙයි. සමහර කලෙක කුඩා වෙයි. විපස්සී භගවතුන්ගේ කාලයෙහි එය යොදුනක් පමණ විය. සිඛී බුද්ධ කාලයෙහි තුන්ගව්වක්ද, වෙස්සභූ බුදුන් දවස අඩ යොදුනක් ද, කකුසඳ බුද්ධ කාලයේ ගව්වක් පමණද, කෝනාගමන බුදුන් දවස අඩගව්වක් පමණද, කාශ්‍යප බුද්ධ කාලයේ විසි ඉස්බක් පමණ ද, අප බුදුන් දවස අටකිරියක් පමණ ද වූයේය. ඒ නගරය ඒ විහාරයට සමහර කාලවල පෙරදිගින් පිහිටියේය. සමහර කාලවල දකුණු පසින් පිහිටියේය. සමහර කාලවල පෑලදිගින් ද සමහර කාලවල උතුරුදිගින් ද පිහිටියේය.

එසේ වුවත් දෙව්රම් වෙහෙර ගඳකිළිය පිහිටි තැන හා බුදුන් සැතපෙන ඇඳේ සතර පා පිහිටි තැන් වෙනස් නො වන්නේම ය. අචලය. එසේ වෙනස් නො වන්නා වූ ස්ථාන සතරක් වෙති. මහබෝමැඩ පිහිටි තැන, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දෙසූ තැන, සංකස්සපුර දොරටුව, දේවාවරෝහණ කාලයේ හිණිපෙළ පිහිටි තැන සහ ඇඳේ පා සතර පිහිටි තැන යන හතරයි.

මේ පූර්වකොටුව වනාහි කසුප් දශබලධාරීන් දවස විසි ඉස්බක් පමණ විහාරය පිහිටි කල්හි, පෙරදිග දොරටුවෙහි විය. එය දැනුදු පැදුන් කොටුව නම් වන්නේ ම ය. කාශ්‍යප දශබලධාරීන්ගේ කාලයේ අචිරවතී නගරය වටකොට ගලා බසින්නී පැදුන්කොටුවට පැමිණ ජලයෙන් බිඳී ගැඹුරු වූ සමකොට ඇති, මහත් වූ දිය වළක් මැවිණ. එහි එකක් රජු නාන තොටය. එකක් පුරවැසියන් නාන තොටය. එකක් භික්‍ෂු සංඝයා නාන තොටය. එකක් සර්වඥයන් නහන තොටයයි සිත්කලු වූ රිදීපට වැනි සුදුවැලි විසිරුණු නහන තොටවල් විය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් සමග මෙවැනි වූ පැදුන්කොටුව වෙත එළඹ සිරුර සෝදන්නට විය. ඉක්බිති ආනන්ද තෙරණුවෝ දියසළුව එලවූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රත් දෙපට අඳනය ඉවත්කොට දියසළුව හැන්දේය. අනඳ හිමි අඳනය සමග සිවුරු තම අතට ගත්තේ ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දියට බැස්සේය. උන්වහන්සේ දියට බැසීමත් සමග දියේ සිටි මසුන් සියල්ලෝ රන්වන් වූහ. යතුරු නළවලින් රත්රස දහර විසුරුවන කලක මෙන් ද, රට අතුරන කලක මෙන් ද විය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නහා අවසන් වූ පසු අනඳ තෙරහු අඳනය හා සිවුරු ලබාදුන්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අඳනය හැඳ විදුලියක් වැනි වූ කාය බන්‍ධනය (පටිය) බැඳ මහා චීවරය දෙකොන්හි ගෙන සිටියහ. පුබ්බකොට්ඨකෙ ගන්තානි පරිසිඤ්චිත්‍වා පච්චුත්තරිත්‍වා එකචීවරො අට්ඨාසි යන්න එහෙයින් කියන ලදී.

මෙසේ සිටියා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිරුර, විකසිත කමල උපුල ආදියෙන් ශෝභාමත් වූ විලක් මෙන් ද, මුල සිට අග දක්වා මල් පිපුණු පරසතු රුක මෙන් ද, තරු කිරණින් විසිතුරු වූ අහස්තලය මෙන්ද බැබළුණේය. බඹයක් විහිදෙන්නා වූ ෂඩ්වර්ණ රශ්මියෙන් ඔප්නැංවුණු දෙතිස්මහා පුරිස් ලකුණු දෙතිස් සඳමාලාවක් මෙන්, දෙතිස් හිරු මාලාවක් මෙන් ද, බැබළුනේය. තව ද පිළිවෙළට සිටින ලද දෙතිස් සක්විත්තන් මෙන් ද, දෙතිස් දිව්‍යරාජයන් මෙන් ද, දෙතිස් මහා බ්‍රහ්මරාජයන් මෙන් ද අතිශයින් බැබලූහ. මෙබඳු තන්හි බුදුවරුන්ගේ ශරීර වර්ණය හෝ ගුණය හෝ වර්ණනා කිරීමට ගාථා හෝ උපමා හෝ නැත්තේමය. විචිත්‍ර භාණක ප්‍රතිභා පූර්ණ ධර්ම කථිකයෙකු විසින්ම ඔහුගේ ශක්තියෙන්ම කළ යුත්තේය.

ගතතානි පුබ්බායමානො ශරීරය ප්‍රකෘති භාවයට පමුණුවමින්, නිරුදක කෙරෙමින්, වියලවමින් යන අර්ථයි. දිය සහිත සිරුරෙහි සිවුරු පොරවන්නහුගේ සිවුර තැනින් තැන පැල්ලම් ඇති වේ. එසේ සිවුරේ තෙත් පැල්ලම් නිසා පුස් නැගීමෙන් පරිෂ්කාර කෙළෙසෙයි. එහෙත් බුදු සිරුරෙහි රජස් දැලි නො තැවරෙයි. නෙළුම් කොළයක වැටුණු දියබිඳු මෙන් ජලය පෙරලී යයි. මෙසේ ඇති කල්හි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශික්‍ෂාවට ගරුකිරීම සඳහා මේ පැවිදි වතෙකැයි මහ සිවුර දෙකොනින් අල්ලා කයෙහි ඉදිරිපස වසා සිටියේය.

එකෙණෙහි ආනන්ද තෙරහු මෙසේ සිතූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා සිවුර පොරවා මිගාරමාතු ප්‍රාසාදය වෙත ගමන් ඇරඹූ කල්හි නො නැවැත්විය හැක්කේය. බුදුවරයන්ගේ අභිප්‍රායයෙහි ස්වභාවය නම් තනිව හැසිරෙන්නා වූ සිංහයකු ගැනීම පිණිස අත දිගු කරන්නාක් මෙන් ද, මද ඇතෙකුගේ සොඬ පිරිමදින්නාක් මෙන් ද උග්‍ර තේජස් ඇති සර්පයකු බෙල්ලෙන් අල්ලා ගැනීමක් මෙන් ද, බරපතළ කාර්යයක් වෙයි. දැන් මෙහිදීම රම්මක බ්‍රාහ්මණයාගේ අසපුව පිළිබඳව වර්ණනා කොට එහි වැඩමවීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යාඥා කරමි. හෙතෙම එසේ කළේය. අථඛො ආයස්මා ආනන්‍දො -පෙ- අනුකම්පංදාය යනුවෙන්

එහි අනුකම්පං උපාදාය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙන් දැහැමි කථාවක් අසන්නෙමු යයි ධම්මික අසපුවට ගිය පන්සියයක් භික්‍ෂූන්ට අනුකම්පා පිණිස ඔවුන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් මේ යාඥාව කළේය යන අර්ථයි.

ධම්මියාකථායා දස පාරමිතාවන් අතුරෙන් එක්තරා පාරමිතාවක් පිළිබඳ වූද, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය පිළිබඳව ද ගුණ කථා කරමින් ඒ භික්‍ෂූහු සිටියාහුය. ආගමයමානො යනු බලමින්, මම බුද්ධයෙමි. වහාම නො පිවිස භික්‍ෂූන්ගේ කථා අවසන් වන තෙක් සිටියේය යන අදහසයි. අග්ගලං ආකොටෙසි යනු නියපිටින් දොරටු තට්ටු කළේය. විවරිංසු ඒ හඬ ඇසු කෙණෙහිම හුන් තැනින් නැගිට අවුත් දොර විවර කළහ.

පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ බුද්ධ කාලයෙහි ඒ ඒ තැන භික්‍ෂුවක් හෝ වාසය කළේය. ඒ සියළු තන්හිම බුද්ධාසන පනවන ලද්දේම වේ. තස්මා කවර හෙයින්ද යත්, තමන් සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන පහසු තැන්වලට ගිය භික්‍ෂූන් වහන්සේලා පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (වරින්වර) සිහිකරන සේක. අසවල් භික්‍ෂුව මා සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන ගියේය. ඔහුට මාර්ගාධිගමයක් උපදවන්නට හැකිවීද නැද්දැයි උන්වහන්සේ ඔවුන් පිළිබඳ බලති. එකල්හි ඔව්හූ කමටහන් හැර දමා අකුසල විපාකයක් උපදවාගෙන සිටීනම්, උන්වහන්සේ දකිති. නැවත, මා සමාන වූ ශාස්තෲවරයෙකු සමීපයෙන් කර්මස්ථාන ගෙන වසන්නා වූ මේ කුලපුත්‍රයා අකුශල විතර්කයන් මැඩපවත්වා අනවරාග්‍ර වූ මේ සංසාර දුකෙහි ගිල්වන්නේ කෙසේදැයි ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස ඒ කුලපුත්‍රයාට එහිදීම තමන් දක්වා ඒ කුලපුත්‍රයාට අවවාද කොට අහසින් තමන් වසන තැනටම වැඩමවන්නේ ය. එකල්හි ඔවදන් ලබන්නා වූ භික්‍ෂුව මෙසේ සිතයි. ශාස්තෲන් වහන්සේ අපගේ සිත් දැන වැඩමවා අපගේ සමීපයේ සිටම අපට දක්වන්නේ ය. ඒ අවස්ථාවේ මෙහි වැඩ සිටින්න, මෙහි වැඩ සිටින්න යැයි අසුන් සෙවීම කළ නො හැක්කේය. ඒ නිසා බුදුන් සඳහා ආසන පනවාම ඔහු වාසය කරති. යමෙකුට පුටුවක් ඇත්ද ඔහු එය පනවයි. යමෙකුට නැත්තේද, හෙතෙම ඇඳක් හෝ පුවරුවක් හෝ, ලී කොටයක් හෝ ගලක් හෝ වැලි ගොඩක් හෝ ඒ සඳහා පනවයි. එයත් නො ලබන්නාහු පැරණි පරණලා රැස්කොට ඒ මත පාංශුකූල රෙද්දක් අතුරා තබති. මේ වනාහි ස්වභාවිකවම පනවන ලද්දා වූ අසුනක් වන්නේ ය. පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි යන්න ඒ සඳහා කියන ලදී.)

කායනුත්‍ථා කවර කථාවකින් යුක්තව රැස්ව හුන්නේද යන අර්ථයි. ‘කාය වෙත්‍ථාති’ යනුවෙන් ද පෙළේ සඳහන්ය. ඇගේ මෙහි කවර කථාවක නියැළී සිටියාහුද යන අදහසයි. කාය නොත්‍ථාති යනුවෙන්ද එයි. පළමු අදහසමැයි. අන්තරා කථා යනු කර්මස්ථාන, මනසිකාර, උද්දෙස, කමටහන්, මෙනෙහි කිරීම්, උදෙසීම්, පිළිවිසීම් ආදීන් අතුරෙන් එක් කථාවක, විප්පකා මගේ පැමිණීමෙන් අවසන් නොවූ, මුදුන්පත් නොවූ, අථ භගවා අනුප්පත්තො මේ කාලයෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩමවූහ. ධම්මීවා කථා දශකථා වස්තුවලින් වෙන් වූ දැහැමි කථා, අරියොවා තුණ්හීභාවො මෙහි වනාහි උතුම් වූ ද්විතීය කර්මස්ථානය ද ආර්ය වූ නිශ්ශබ්දතාවය වේ. එහෙයින් ඒ ධ්‍යානය වඩා උන්නා වූ ද, මූල කර්මස්ථානය ගෙන උන්නා වූද භික්‍ෂූන් ආර්ය වූ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් යුක්ත වූයේ යයි දතයුතු.

ද්වෙ මා භික්ඛවෙ පරියෙසනා යනු අනුසන්ධි කවරේද? ඒ භික්‍ෂූහු තථාගතයන්ගේ ධර්ම කථාවක් අසන්නෙමු’යි ආනන්ද තෙරුන්ට භාර කළහ. ඔව්හූ එහි හිඳ තිරශ්චීන කථා නොකොට ධාර්මික කථාවකින්ම හුන්හ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ තොපගේ පර්යේෂණය ආර්ය පර්යේෂණයයි දැක්වීමට මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි කතමාච භික්ඛවෙ අනරියා පරියෙසණා මෙහි යම්සේ මාර්ගයෙහි දක්‍ෂ වූවෙක් පළමුකොට දුරුකළයුතු අපාය මාර්ගය දක්වන්නේ වම හැර දකුණු ගනුවයි කියාද, මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනාවෙහි දක්‍ෂ බැවින්, පළමුව දුරුකළයුතු අනාර්ය පර්යේෂණය වදාරා පසුව අරිය පරියේසනය කියන්නෙමැයි උදෙසීමේ අනුක්‍රමය බිඳ මෙසේ වදාළහ.

ජාතිධම්මො උපදින ස්වභාව ඇති, ජරා ධම්මො දිරණ ස්වභාව ඇති, බ්‍යාධී ධම්මො රෝගී ස්වභාව ඇති, මරණ ධම්මො මියෙන ස්වභාව ඇති, සොක ධම්මො ශෝක කරන ස්වභාව ඇති, සංකිලෙස ධම්මො කෙළෙසන ස්වභාව ඇති,

පුත්ත භරියා පුත්‍රයෝ ද භාර්යාවෝ ද, සියලු තන්හි මේ ක්‍රමයයි. ජාතරූප රජතං මෙහි වනාහි ජාතරූපං යනු රත්රන්ය. රජතං රිදීය. යම්කිසි එදිනෙදා ව්‍යවහාරයට පැමිණි ලෝහ මසු මුදල් ආදියයි. ජාතිධම්මා හෙතෙ භික්ඛවෙ උපදයො මේ පස්කම් ගුණයෝ උපධීහු නම් වෙති. ඒ සියල්ල ජාතිධම්ම යන්නෙන් දක්වන්නේය. උපදින ස්වභාව ඇත්තේය යන තේරුමයි. ව්‍යාධිධම්ම ආදියෙහි ජාතරූප නොගනී. ශීර්ෂ රෝගාදිය ව්‍යාධි නම් වෙති. ජාතරූප ආදියෙන් සත්ත්වයන්ගේ උපත් මරණ සිදු නොවේ. ශෝකය නූපදී. එහෙත් අයස් ආදී කෙලෙසිලිවලින් කෙලෙස් වේයයි සංකිලෙස ධර්මාචාරයෙහි ගන්නා ලදී. එසේ ඍතු විපර්යාසයෙන් ජාති ධර්ම චාරයෙහි ද, මල හටගෙන දිරන හෙයින් ජරා ධම්මචාරයි ද ගන්නා ලදී.

අයං භික්ඛවෙ අරියා පරියෙසනා මහණෙනි, මේ නිදොස් බැවින් ද, ආර්යයන් විසින් සේවිය යුතු බැවින් ද, අරිය පරියේසනා යයි දතයුතුයි.

අහම්පි සුදං භික්ඛවෙ යනු කුමක් හෙයින් ඇරඹියේද, මුලපටන් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය දැක්වීමටය. ආදියේ මෙසේ සිදුවීල. මහණෙනි, මම පෙර අනාර්ය වූ පරියේසනය සේවනය කෙළෙමි. ඒ මම එය අත්හැර අරිය පරියේසනය පරිශීලනය කොට සර්වඥ භාවයට පැමිණියෙමි. පස්වග මහණෝ ද අනාර්ය පරියේසනය පරිශීලනය කළාහු වෙති. ඔව්හූ එය අත්හැර ආර්ය පරියේසනය පරිශීලනය කොට රහත්බවට පැමිණියාහුය. ඔබලාද මගේ හා පස්වග මහණුන්ගේ ගමන්මගට පිළිපන්හ. ආර්ය පරියේෂණය මුලපටන් ඔබලාගේ පරියේෂණයයි. මුලපටන් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය දැක්වීමට මේ දේශනාව ආරම්භ කළහ.

එහි දහරොව සමානොති තරුණ වූයේම, සුසුකාළකෙහොති මනාව කළු වූ හිසකෙස් ඇති, අඳුන්වන් හිසකෙසින් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයි. භද්‍රෙන සිත්කළු වූ භද්‍ර යෞවනයේ, පඨමෙන වස්සා තුන් වයස් අතුරෙන් පළමුවන වයම්සේ, අකාමකානං නොකැමැති වන්නවුන්ට, අනාදරාර්ථයෙහි සාමි වචනයි. මොවුන්ගේ මුහුණු වල කඳුළු ඇත්තේනුයි අස්සුමුඛ නම් වේ. ඔවුන්ගේ අස්සුමුඛානං කඳුළුවලින් තෙත් වූ මුහුණු ඇතිකල්හිම රදන්තානං හඬා කඳුළු වගුරුවන්නවුන්ට,

කිං කුසල ගවෙසී කුසලය කුමක්දැයි සොයනෙමි. අනුත්තරං සන්තිවරං පදං උතුම් වූ ශාන්ති සංඛ්‍යාත වූ, උතුම් ධර්මය, නිර්වාණය සොයන්නේ යන අර්ථයි. යෙන ආළාරො මෙහි ආළාර යනු ඔහුගේ නමයි. දීර්ඝ පිංගලයෙක් නිසා ඔහුට ඒ නම වීය. කාලාමො යනු ගෝත්‍රයයි. විහාරතායස්මා ආයුෂ්මත්හු වාසය කෙරේවා. යත්‍ථ විඤ්ඤූ පුරිසො යම් යම් ධර්මයෙක්හි පණ්ඩිත පුරුෂයෙක් තෙම සකං ආචරියකං තමන්ගේ ආචාර්ය කාලය, උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍ය අවසර ලැබ වාසය කරන්නේය. මෙයින් ඔහු විසින් අවසර දෙන ලද බව කියයි. තං ධම්මං ඒ ඔහුගේ සමය පෙළ පරියුපණින්ති අසා උගත්තේය.

ඔට්ඨ පහත මත්තෙන ඔහු විසින් කියන ලද්ද පිළිගත්තේ යයි තොල් හැසිරවීම් පමණකින් පමණකින් අනුමත කළේ යන අර්ථයි. ලපිතලාපන මත්තෙ ඔහු විසින් කියන ලද්දට පෙරලා කියන පමණින් ඤාණවාදං වාදය දනිමි. ථෙරවාදං ස්ථිරභාව වාදය, මේ වචනයෙහි මම ස්ථිර වෙමි. පිළිගනිමි. අහඤ්චෙව අඤ්ඤෙචාති තනිව මම පමණක් නොවේ. අනිත් අය ද මෙසේ කියති. කෙවලං සද්ධා මත්‍ථකෙන නුවණින් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ නො කොට පිරිසිදු වූ ශ්‍රද්ධාව පමණකින් බෝසත් තෙමේ වචනයෙන් පමණක් ධර්මය උගත්තේ, කාලාම විසින් වවනයෙන් පමණක් නොව, මේ ධර්මයෙහි මෙතෙම ඒකාන්තයෙන් සමාපත්තිලාභී වීයයි දැනගත්තේය. එහෙයින් ඔහු මෙසේ කීවේය.

ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං පවෙදෙසි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය අවසන්කොට ඇති සත් (සමාපත්ති) සමවත් ලාභීයයි මා දැනගත්තේය. සද්ධා මේ සත් සමවත් ඉපදවීම පිණිස ශ්‍රද්ධාවද වීර්යය ද (උපයෝගී) විය යන කාරණයයි න්‍යායයි. පද භෙය්‍යං උත්සාහ කරන්නෙමි.

න චිරස්සෙව තං ධම්මං සයං අභිඤ්ඤා සච්ජිකත්‍වා උපසම්පජ්ජ විහාසිං බෝසත් තෙමේ වීර්යය දැඩිකොට වැඩිකල් නො යවාම සත්රුවන් හිණිමගක් ගලපන්නෙකු මෙන් සත් සමවත් ඉපිදවීය. එහෙයින් මෙසේ කීය.

ලාභානො ආවුසො මේ කාලාම තෙමේ ඊර්ෂ්‍යා නොකරන්නෙක්ල. එහෙයින් මේ ආධුනිකයා කුමක්කොට මේ සත් සමවත් ඉපිදවූයේදැයි ඊර්ෂ්‍යා නොකොට තමන්ගේ ප්‍රසාදය පළ කරන්නේ මෙසේ කීය. උභො සන්තා ඉමංගණං පරිහරාම මගේ මේ පිරිස ඉතා විශාලය. දෙදෙනාම පරිහරණය කරමුයි කියා සමූහයාට අදහසක් දුන්නේය. මම ද සත් සමවත්ලාභී වෙමි. මේ මහා පුරුෂයා ද සත් සමවත්ලාභී වේ. මෙතෙක් දෙනා (කොටසක් මේ මහා පුරුෂයා සමීපයෙන් පරිකර්ම උගනිව්. මෙපමණක් මා සමීපයෙන් උගනිව් යයි භාගයක් බෙදා දුන්නේය. උළාරාය උතුම් වූ, පූජාය කාලාමගේ උපස්ථායක ස්ත්‍රී පුරුෂයෝ සුවඳ ද්‍රව්‍ය හා මල් රැගෙන එති. කාලාම තෙමේ යව්, මහා පුරුෂයා පුදන්නැයි කියයි. ඔව්හූ මහා පුරුෂයා පුදා ඉතිරි වූ දෙයින් කාලාම පුදත්. මහාර්ඝ වූ ඇඳ පුටු ආදිය ගෙන එති. ඒවාද මහා පුරුෂයාට දී යමක් ඉතිරි වූයේ නම් තමන් ගනියි. ගිය ගිය තැන උතුම් වූ සෙනසුන් බෝසතුන්ට පමුණුවා සෙස්ස තමන් ගනියි. මෙසේ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පූජාවෙන් පිදීය.

නායං ධම්මො නිබ්බිදාය ආදිය මේ සත් සමවත් ධර්ම සසරින් එතරවීමට, සසර කලකිරීමට, රාගාදිය ප්‍රහීණ කිරීම පිණිස, කෙලෙස් සංසිඳීම පිණිස දතයුතුව සර්ව ධර්මයන් දැනගැනීමට, සිව්මග අවබෝධය පිණිස, නිවන සාක්‍ෂාත් කිරීම පිණිස නො පවත්නේය යන අර්ථයි.

යාවදෙව ආකිඤ්චඤ්ඤා යතනූපපත්තියා කල්ප සැටදහසක් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන භවයෙහි ඉපදීමට පමණක් ප්‍රමාණවත් වේ. එයින් මත්තෙහි නො පවතී. මෙය නැවත ආපසු එන ස්වභාවයක්ම ඇත්තේය. යම් තැනකට පමුණුවාද එතැනද ජාති ජරා මරණවලින් පිරිපුන් තැනක්මය. මාර පාසයෙන් වටකරන ලද්දේමය.

එතැන් පටන් මහසත් තෙමේ, යම් සේ සාදුකින් පෙළෙන පුද්ගලයෙක් මිහිරි ආහාරයක් ලැබ අතිශයින් ප්‍රියකරනු ලබන්නේ, මදක් වළඳා පිත් වශයෙන් හෝ සෙම් වශයෙන් හෝ මැස්සෙකු සිටීමෙන් හෝ ඉවත දමයිද එක පිඩක්වත් බුදින්නට අකමැති වේද, සිත් නූපදවාද, එසේම මහත් උත්සාහයකින් මේ සප්ත සමාපත්තීන් ලැබී ද, එයද නැවත ඉපදීම ආදී ආදීනව භේදයන් දැක, නැවත මේ ධර්මය ආවර්ජනා කරන්නෙමි. සමාදන් වන්නෙමි. සමවදින්නෙමි. අධිෂ්ඨාන කරන්නෙමි. නැගී සිටින්නෙමි. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නෙමි යන සිතක් පමණවත් නො ඉපදවීය. අනලං කරිත්‍වා මෙයින් කම් නැත. මෙයින් කම් නැත. නැවත නැවත ප්‍රතික්‍ෂේප කොට නිබ්බිජ්ජා කළකිරි. අපක්කමිං ගියේය.

නඛොරාමො ඉමං ධම්මං මෙහි ද බෝසත් තෙම ඒ ධර්මය ඉගෙන ගත්තා පමණක් නොව, මේ අෂ්ට සමාපත්ති ධර්මය ද, උද්දකරාම තවුසාගේ වචනයෙන් උගත්තා පමණක් නොව, ඒකාන්තයෙන් මොහු අෂ්ට සමාපත්තිලාභීයයි දැනගත්තේය. එබැවින් ඔහුට ද මේ සිත විය. න ඛො රාමො -පෙ- ජානං පස්සං විහාසී පෙර කියන ලද පරිදිම මෙහි අර්ථය දතයුතුයි.

යෙන උරුවෙලා සෙනානිගමො යන මෙහි උරුවෙලා මහත් වූ වැලි රැස (ගොඩ) යන අර්ථයි. නොහොත් උරු යන්නෙන් වැලි කියයි. වෙලා යන්නෙන් සීමාව කියයි. සීමාව ඉක්මවීමෙන් ගෙන එන ලද වැලි උරුවෙලා යි මෙහි අරුත් දතයුතු. බුදුන් උපදින්නටත් පෙර ඈත අතීතයේ දස දහසක් කුල පුත්‍රයෝ තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදිව එම ප්‍රදේශයෙහි වාසය කරන්නේ, එක් දවස් සියලු දෙන රැස් වී කතිකාවක් ඇතිකර ගත්හ. කයින් කරන ක්‍රියා සහ වචනයෙන් කරන ක්‍රියා (කීම්) අන්‍යයන්ට ප්‍රකට වෙයි. සිතින් කරන ක්‍රියා ප්‍රකට නොවේ. එහෙයින් යමෙකුට කාම විතර්ක, ව්‍යාපාද විතර්ක, විහිංසා විතර්ක පහළ වුවහොත් ඔහුට අනික් චෝදකයෙක් නැත. හෙතෙම තම තමන්ම චෝදනා කර ගනිමින්, පාත්‍රය පුරවා වැලි ගෙනවුත් (කොළ ගොටුවකින් වැලි ගෙනවිත්) මෙතැන්හි විසුරුවා හළයුතුය. මෙය ඔහුම ඔහුටම කරගන්නා දඬුවමයි. එතැන් පටන් යමෙකුට එබඳු විතර්කයක් පහළ වූයේද, හෙතෙම එහි වැලි විසුරුවයි. මෙසේ එහි ක්‍රමයෙන් වැලි රැසක් විය. ඊට පසුව පශ්චිම ජනයා පරික්ඛිපෙත්‍වා - වටකොට (චෛත්‍ය ස්ථානයක්) පූජනීය ස්ථානයක් කළේය. ඒ සඳහා උරුවෙලා යයි කියන ලදී. මහත් වූ සමූහය, මහා වැලි රැස යන අර්ථයි. ඒ සඳහාම කියන ලදී. තව ද, උරු යනු වැලි වලට නමකි. වෙලා යනු සීමාවයි. සීමාව ඉක්මවා වැලි ගෙන එන ලද හෙයින් උරුවෙලා යන අර්ථය වීයයි මෙසේත් අර්ථ දතයුතු.

සෙනානිගමො සේනාවගේ නියම්ගම, ප්‍රථම කල්පයෙහි දී එතැන සේනාවගේ නිවෙසය කඳවුර පිහිටියේල. ඒ පෙදෙස සේනානි ගමයයි කියයි. සෙනානිගාමො යනු ද පාඨයි. සේනානි යනු සුජාතාවගේ පියාය. ඔහුගේ නියම්ගමය යන අර්ථයි. තදවසරි එහි ගියෙමි. රමණියං භූමිභාගං සිත්කළු වූ බිම් පෙදෙස, මනාව පිපුණු නොයෙක් වර්ණ වූ ගොඩ හටගන්නා මලින් විසිතුරු වූ මනරම් බිම් පෙදෙස, පාසාදිකංච වනසණ්ඩං මොනරපිල් කලප් හා සමාන වූ ප්‍රසාදය උපදවන්නා වූ නිල්වන් වන පෙදෙස දුටුවේය. නදිඤ්ච සන්‍දන්ති ගලා බසින්නා වූ නිල් මැණිකක් සමාන වූ පිරිසිදු වූ සීතල වූ නිල් දියදහර ඇති නේරංජරා නදිය ද දුටුවේය. සෙතකං පිරිසිදු වූ මඩ රහිත වූ, සුප්පතිත්‍ථං පිළිවෙළින් ගැඹුරු වූ සුන්දරව පිහිටියා වූ තොටුපල ඇති, රමණීයං රිදීපටක් හා සමානව විසිරුණු වැලි ඇති බොහෝ මස් කැසුබුවන් ඇති, මන වඩන දැකුම් ඇති, සමන්තාච ගොචර ගාමං හාත්පස නො දුරෙහි ගමන් පහසුකම් ඇති, පැමිණි පැවිද්දන්ට සුලභ ආහාරපාන ඇති ගොදුරුගම දුටුවේය. අලං වත ඒකාන්තයෙන්ම සුදුසුය. තත්‍ථෙව නිසීදිං බෝ පලඟ හිඳීම සඳහා කීය. උපරි සූත්‍රයෙහි තත්‍ථෙව යන්නෙන් දුෂ්කර ක්‍රියා ස්ථානය අදහස් කර ඇත. මෙහි වනාහි බෝ පලඟ ස්ථානය අභිප්‍රේතයි. මේ වනාහි බෝ පලඟයි. තත්‍ථෙව නිසීදි යන්න එහෙයින් කීහ. අලමිදං පධානාය මෙතැන පධන් වීර්යය වැඩීම සඳහා සුදුසුයයි සිතා හුන්නෙමි යන අර්ථයි.

අජ්ඣගමං ලැබීම්, ඤාණඤ්ච පෙන මෙ දස්සනං සියළු ධර්මයන් දැකීමෙහි සමර්ථ වූ සර්වඥතාඥානය පහළවිය. අකුප්පා මෙ චෙතො විමුත්ති මාගේ අර්හත්ඵල විමුක්තිය, අකෝප්‍ය බැවින් ද, අකෝප්‍ය වූ අරමුණු ඇති බැවින් ද අකෝප්‍යය, ඕ විමුක්ති රාගාදියෙන් නො කිපේනුයි අකෝප්‍ය වේ. අකෝප්‍ය වූ නිවන අරමුණු වී ඇති බැවින් ද අකොප්‍යාලම්බණ බැවින් ද අකුප්පා නම් වේ. අයමන්තිමා ජාති මේ සියල්ලට පසුව එන අන්තිම ජාතියයි. නත්‍ථිදානි පුනබ්භවො දැන් නැවත මට අලුත් ප්‍රතිසන්ධියක් නම් නැත්තේමය. මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඤාණය මට උපන්නේයයි දක්වයි.

අධිගතො ප්‍රතිවේධ කරන ලද, අවබෝධ කරන ලද, ධම්මො චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයි. ගම්හීරො ගැඹුරුය. දුරවබෝධය. මේ ප්‍රකට බවට විරුද්ධ වචනයි. දුද්දකෙ ගැඹුරු බැවින්ම දුකසේ දැකිය යුතුය. පහසුවෙන් දක්නට නො හැකිය. දුරනුබොධො දුකසේ අවබෝධ කළයුතුය. සන්තො නිවුණෝය. පණීතො අතෘප්තිකරය. මේ වචන දෙක ලෝකෝත්තර තත්ත්වය සඳහාම කියන ලදී. අතක්කාවචරො තර්කයෙන් බැසගත යුත්තේ, පැමිණිය යුත්තේ අවබෝධ කරගත යුත්තේ නොවෙයි. නුවණින්ම අවබෝධ කළයුතුය. නිපුණො සිලුටුය. පණ්ඩිත වෙදනීයො සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තියට පිළිපන් නුවණැත්තන් විසින්ම දත යුත්තේය.

ආලයරාමා සත්ත්වයෝ පස්කම් ගුණයන්හි ඇලී පවතිත්. එහෙයින් ඒ පස්කම් ගුණයෝ ආලය නමැයි කියනු ලැබේ. එකසිය අටක් වූ තෘෂ්ණා විචරිතයෝ අලවතී. එහෙයින් ආලය යයි කියනු ලැබෙති. ඒ තෘෂ්ණා සංඛ්‍යාත ආලයෙහි හැසිරී ක්‍රීඩාකරන තේරුමින් ආලයරාමා නම් වේ. ආලයෙහි ඇලෙනේනුයි ආලයරතා නම් වේ. ආලයන්හි මනාකොට මුදිත (සතුටු) වූයේ නුයි ආලය සමුද්දිතා නම් වේ. එසේම යි. යම්සේ මනාව මල් පිපුණු පලබරින් යුතු වූ රුප්පෙළකින් සමන්විත උයනකට පිවිසි රජ කෙනෙක් ඒ උයනේ සම්පත් දැක එහි ඇලේද, අතිශයින් සතුටු වී ප්‍රමෝදිතව, ප්‍රීතිමත්ව, උකටලී නොවී සවස ආපසු නික්ම යන්නට ද අකැමති වේද, එපරිද්දෙන් කාමයෙහි ද තෘෂ්ණාවෙහි ද සත්ත්වයෝ ඇලෙති. සංසාර වෘතයෙහි අතිශයින් සතුටු වී උකටලී නොවී වසත්. එහෙයින් ඔවුන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවදෑරුම් වූ ආලය උද්‍යාන භූමියක් මෙන් දක්වමින් ආලයරාමා යනාදිය කීහ.

යදිදං යනු නිපාතයෙකි. ඔහුගේ ස්ථානය සඳහා යං ඉදං යන්නද, පටිච්ච සමුප්පාදය සඳහා යො ඉදං යන්න ද යොදන ලදැයි අර්ථ දතයුතුයි. ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පාදො මොවුන්ගේ ප්‍රත්‍යය ඉදප්පච්චයා, ඉදප්පච්චයා එව ඉදපච්චයතා මොවුන්ගේ ප්‍රත්‍යයෝම ඉදප්පචචය නම් වෙයි. ඉදප්පච්චයතා වූයේ ද පටිච්ච සමුප්පාද වූයේ ද හේ නුයි ඉදප්පච්චයතා පටිච්ච සමුප්පාද නම් වේ. සංස්කාරාදීන්ට ප්‍රත්‍ය වූ අවිද්‍යා ආදීන්ට මේ නමයි. සබ්බසංඛාර සමථො යනාදී සියල්ල නිර්වාණයම වේ. යම්හෙයකින් ඒ නිවනට පැමිණ සියලු සංස්කාර විප්ඵන්දිතයෝ සන්සිඳෙත් ද වෙසෙසින් සන්සිඳෙත්ද ව්‍යපසමනය වේද එහෙයින් සබ්බසංඛාර සමථො යයි කියන ලදී. යම්හෙයකින් නිවනට පැමිණ සියලු උපධීහු දුරලනු ලද්දාහු වෙත්ද, සියළු තෘෂ්ණාවෝ ක්‍ෂය වෙද, සියලු ක්ලේශ රාගයෝ නොඇලෙත් ද, සියළු දුක්වලින් මිදෙන්නේද එහෙයින් සබ්බූපධි පටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො යයි කියයි. ඒ තෘෂ්ණාව වනාහි භවයෙන් භවය ඵලය සමග හෝ කර්මය සමග හෝ ගළපයි. විශේෂයෙන් ගළපන්නේ වාන යයි කියයි. ඒ වාන යෙන් නික්මෙන්නේය යන අරුතින් නිබ්බාන යයි කියති.

සො මමස්ස කිලමථා නො දන්නවුන්ට යම් දේශනාවක් නම් එය මට විඩාවක් ක්ලාන්ත බවක් වෙහෙසක් ගෙන දෙන්නේය යන අර්ථයි. කාය කිලමථයක් කයට වෙහෙසක් වන්නේයයි කියන ලදී. එහෙත් බුදුවරයන්ගේ සිතෙහි මේ දෙකම නැත. අපිස්සූ අනුබ්‍රෑහනාර්ථයේ නිපාතයි. හුදෙක් ඒ සිතම වුයේ නොවේ. මේ ගාථා වැටහුනේ යයි අවබෝධ වූයේ යයි දක්වයි. මං යනු මට, අනච්ඡරියා - අනු + අච්ඡරියා අතිශයින් පුදුම සහගත වූ. පටිහංසූ ප්‍රතිභාන සංඛ්‍යාත නුවණට ගොදුරු වූහ. විමසිය යුතු බවට පැමිණියාහුය.

කිච්ඡෙන දුකසේ, දුක් සහිත වූ ප්‍රතිපදාව. බුදුවරුන්ට දුක් ප්‍රතිපදාවක් නැත. සතර මාර්ගයෝම සුඛ ප්‍රතිපදාම වෙති. පෙරුම් පුරන කාලයෙහි රාග දෝස මෝහ සහිතවම ආ ආ යදියන්ට ලස්සනට සරසන ලද හිස ගලවා ගල ලෝහිතය බැහැරකොට (දුන්හ) මනාව අඳුන් ගල්වන ලද ඇස් උගුලුවා (දුන්හ) කුලවංශය බබළවන්නට සිටි දූ දරුවන්, මන වඩන්නා වූ භාර්යාවරුන්, (දුන්හ) මෙසේ දෙන්නහුගේ අනෙක් ක්‍ෂාන්තිවාදී ආත්ම භාවයන්හි සිඳුම් බිඳුම් ආදියට පැමිණෙන්නහුගේ පැමිණ පිළිවෙළ සඳහා මෙය කියන ලදී. හලං මෙහි හකාරය නිපාතයක් පමණි. අලං - කම් නැත යන අර්ථයි. පකාසිතුං දේශනා කරන්නට මෙසේ අධිගමනය කරන ලද ධර්මය දේශනා කම් නැත. දේශනා කිරීමෙන් කවර ප්‍රයෝජනද, රාග දොස පරෙතෙහි රාග ද්වේෂයන් ස්පර්ශ කරන ලද්දවුන් විසින් නැතහොත් රාග ද්වේෂ අනුව ගියවුන් විසිනි.

පටිසොතගාමිං අනිත්‍ය, දුක්ඛ-අනාත්මය, නිත්‍යයයි ගත් නිත්‍යාදීන්ගේ ප්‍රතිශෝතයට ගිය චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය රාගරත්තානි කාමරාග, භවරාග දෘෂ්ටි රාගයන්හි ඇලුණාහු නදක්ඛින්ති අනිත්‍ය දුක්ඛ අනාත්ම අශුභයයි ස්වභාවයයෙන් නො දකිත්. එසේ නො දක්නා ඔවුන්ට මෙය පිළිගන්වන්නට කවුරුනම් සමත් වේද? තමොක්ඛන්‍ධෙන ආවටා අවිද්‍යා රාශියකින් වෙළුනාහූ අවිද්‍යා රාශියකින් පැතිරෙන ලද්දාහූ.

අප්පොස්සුක්කතාය උත්සාහ රහිත බැවින්, නො දෙසනු කැමති බැවින් යන අර්ථයි. කුමක් හෙයින් මෙසේ උන්වහන්සේගේ සිත නැමුනේද? (ශාස්තෲන් වහන්සේ) මිදුනේ මුදවන්නෙමි එතෙර වුයේ එතෙර කරවන්නෙමි.

කිම්මෙ අඤ්ඤාත වෙසෙන - ධම්මං සච්ඡිකතෙනිධ සබ්බඤ්ඤුතං පාපුණිත්‍වා - තාරයිස්සං සදෙවකෙ

මේ ශාසනයෙහි භික්‍ෂුවක් අප්‍රකට වේශයෙන් සිව්සස් දහම් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන ලද්දේ ද, මා විසින් කවර ප්‍රයෝජන ද, සර්වඥ බවට පැමිණ දෙවියන් සහිත වූ සත්ත්වයන් එතෙර කරවන්නෙමි යි පෙරුම් පුරා සර්වඥ බවට පැමිණියේ නොවේද, ඇත්ත එයයි. එහෙත් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂානු භාවයෙන් මෙසේ සිත නැමුනේය. සර්වඥ බවට පැමිණ, ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නා වූ උන්වහන්සේට සත්ත්වයන් කෙලෙස් බර ද, ධර්මයේ ගැඹුරු බව ද සර්වප්‍රකාරයෙන් ප්‍රකට වූයේය. එකල්හි උන්වහන්සේට මේ සත්ත්වයෝ කැඳ පිරුණු ලබුකබල් මෙන් ද, මෝරු පිරුණු හැළි මෙන් ද, චුරුණුතෙල් උරාගත් රෙදි කැබලි මෙන් ද, අඳුන් වැකුණු අතක් මෙන් ද, ක්ලේශ භරිතයහ. ඉතාම සංකීර්ණයහ. රාගයෙන් රත් වූවෝය. ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූවෝය. මෝහයෙන් මුලා වූවෝය. ඔව්හූ කුමක්නම් අවබෝධ කරන්නහුද යනුවෙන් සිතන්නහුට, සත්ත්වයෝ කෙළෙස් ගහණ බව නැවත නැවත සිහිපත් වන්නේ මෙසේ සිත නැමුනේය.

මේ ධර්මය තෙමේ පෘථුවි සන්ධාරක පෘථුවිය දරා සිටින ජලස්කන්ධය මෙන් ගැඹුරුය. පර්වතයකින් ඇති අබ ඇටයක් මෙන් දැකීම අපහසුය. සියවරක් පලන ලද අස්ලොමක කෙළවරයන් කොනින් කොන ගැලපීම මෙන්, අවබෝධ කිරීම අපහසුය. මේ ධර්මය අවබෝධ කරගනු සඳහා උත්සාහ ගන්නා වූ මා විසින් නො දුන් දනක් නම් නැත. නොරැකි සීලයක් නැත. නො පිරූ කිසියම් පාරමිතාවක් නැත. ඒ (පාරමීදම් බලයෙන්) නිරුත්සාහයෙන් මාරබලය පරාජය කරන කල්හි කම්පා නොවූ පොළව, ප්‍රථම යාමයෙහි පෙර විසූ කඳ පිළිවෙල දන්නා නුවණ අවබෝධ කරත්. කම්පා නොවූ පොළව, මැදුම්යම දිවැස් නුවණ අවබෝධ කරගනිත්ම කම්පා නොවූ පොළව පැසුළුයම හේතුඵල ධර්මය (පටිච්ච සමුප්පාදය) අවබෝධ කරත්ම දස සහශ්‍රී ලෝකධාතුව කම්පා විය. මෙසේ මා වැනි. තියුණු නුවණැත්තෙකු විසින් ද දුකසේ ම මේ ධර්මය අවබෝධ කරගත්තේය. එසේ වූ කල ලෞකික (පෘථග්ජන) මහජනයා කෙසේ අවබෝධ කරගනිත්ද, ධර්මයේ ගැඹුරු බවම නුවණින් සිතා බැලීමේ ආනුභාවයෙන්ම මෙසේ සිත නැමුනේයයි දතයුතුය.

මගේ සිත අල්පෝත්සුක භාවයට (ධර්මචක්‍රය පැවැත්වීමට පසුබැසීමට) සිත නැමෙන කල්හි මහා බ්‍රහ්ම තෙමේ ධර්ම දේශනාවට යාඥා කළේය. මේ සත්ත්වයෝ මහා බ්‍රහ්මයාට ගරු කරන්නෝ ය. මහා බ්‍රහ්මයා අදහන්නෝ ය. දහම් නො දෙසීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසුබැස සිටිනවිට, මහා බ්‍රහ්මයා උන්වහන්සේට ආරාධනා කොට දහම් දෙසීමට උත්සාහවත් වීල. (මේ සිතිවිල්ල ජනයා අතර පැතිර ගියේය) ඒකාන්තයෙන් මේ ධර්මය ශාන්තය. ප්‍රණීතයයි සිතමින් ජනයා අසනු කැමති වන්නේ යයි දන්නා සේක. මේ කාරණය නිසා ද ධර්මය දේශනා කිරීමට අල්ප උත්සාහ ඇත්තේ වීයයි දතයුතුය.

සහම්පතිස්ස හෙතෙම වනාහි කාශ්‍යප බුද්ධ ශාසනයෙහි සහක නම් ස්ථවිර විය. ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි කල්පායුෂ්ක මහා බ්‍රහ්මව උපනි. ඔහු සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයයි හඳුන්වති. බ්‍රහ්මුනො සහම්පතිස්ස යනු ඒ සඳහා කීයේය. නස්සති වත ඔහුගේ මේ ශබ්දය දස සහශ්‍රී ලෝකධාතුවෙහි බ්‍රහ්මයෝ අසා සියලු දෙනම රැස්වූහ. යත්‍රභිනාම යම් ලෝකයෙක්හි නම්, පුරතො පාතුරභොසි ඒ දස දහසක් බ්‍රහ්මයන් සමග (තථාගතයන් සිටි තැනට) පහළ විය. අප්පරජක්ඛ ජාතිකා ප්‍රඥාමය ඇසෙහි, අල්ප වූ ස්වල්ප වූ, රාග ද්වේෂ මෝහ රජස් මොවුන්ට ඇත්තේනුයි අප්පරජක්ඛජාතික නම් වේ. අස්සවනතා නො අසන බැවින්. භවිස්සන්ති පෙර බුදුවරුන් කෙරෙහි දශ පුණ්‍යක්‍රියා වශයෙන් කරන ලද පළපුරුද්ද මුහුකුරා ගිය, මොවුන්, පියුම් හිරුරැස් කැමති වන්නාක් මෙන් දහම් දෙසුම්ම කැමති වෙමින් සතරපද ගාථාවසානයේ ආර්ය භූමියට බැස ගැනීමට සුදුසු වූවාහු කෙනෙකු දෙන්නකු නොව, නොයෙක් සියදහස් ගණනක් දහම් අවබෝධ කරන්නාහු වන්නෝය යයි දක්වයි.

පාතුරහොසි පහළ විය. සමලෙහි චින්තිතො කෙළෙස් සහිත ෂට් ශාස්තෲන් විසින් සිතන ලද, ඔවුන් වනාහි පළමුව ඉපිද මුළු දඹදිව කටු පතුරවන්නාහු මෙන් ද, විෂ ඉසින්නවුන් මෙන් ද, කෙළෙස්මල සහිත මිසදිටු දහම් පැතිරවූහ. අවාපුරෙතං මෙය විවෘත කරනු මැන. අමතස්ස ද්වාරං නිර්වාණයට දොර වන්නා වූ ආර්ය මාර්ගය, සුණන්තු ධම්මං විමලෙනානු බුද්ධං මේ සත්ත්වයෝ රාගාදී ක්ලේෂයන්ගේ අභාවය පිණිස සම්මා සම්බුද්ධයන් වහන්සේ විසින් දේසිත නිර්මල වූ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අසත්වායි ඉල්ලීමක් කරයි.

සෙලො යථා පබ්බත මුද්ධ නිට්ඨිතො ඒකඝන වූ ශෛලමය වූ, පර්වතයක් මුදුනෙහි සිටිය එකකු මෙන්, එහි සිටිය කෙනෙකු දැකීම පිණිස ගෙළ දිගුකිරීම ආදී කටයුත්තක් නො කළ යුතු වේද තථූපමං ඒ ශෛල පර්වතයට බඳු උපමා ඇති, මේ වනාහි මෙහි කෙටි අදහසයි. යම්සේ ගල් පර්වතය මුදුනෙහි සිටියා වූම ඇස් ඇති පුද්ගලයෙක් හාත්පස පහළ ඉන්නා වූ ජන සමූහයා දකින්නේද, එපරිද්දෙන් ඔබ ද, සුන්දර වූ ප්‍රඥා ඇති, සර්වඥතා ඥානයෙන් හෙබි සමන්ත චක්ඛු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධම්මමයං - පඤ්ඤාමයං ධර්මමය වූ ප්‍රඥාමය වූ, ප්‍රාසාදයට නැගී තෙමේ පහ වූ ශෝක ඇති ශෝකයට බැස ගත්තා වූ ජාති ජරාවෙන් මඩනා ලද, ජන සමූහය අවෙක්ඛස්සූ බලනු මැනවි. පිරික්සනු මැනවි.

මේ වනාහි මෙහි අදහසයි. යම්සේ පර්වත පාදයේ හාත්පස මහත් වූ කුඹුරක් වපුරා, එහි ලියදි, පැල්පත් නිමවා රාත්‍රියෙහි ගිනි දල්වන්නාහුද, චතුරංග සමන්නාගත අඳුරක් එහි වන්නේද ඉක්බිති එම පර්වතය මත සිට බිම බලන්නා වූ ඇස් ඇති පුරුෂයකුට කුඹුර නො පෙන්නේ ද, එහි නිදිගත් මිනිසුන් නො පෙනේද, පැල් වළ ගිනිදැල් පමණක්ම පෙනේ ද, එපරිද්දෙන් දහම් නමැති පහයට නැගී සත්ත්ව සමුහයා බලන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට, නොකළ කුසල් ඇති සත්ත්වයෝ එක වෙහෙර දකුණ දණමඬුලු පස උන්නේ නමුත් බුදු ඇසට හමු නොවෙති. රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල මෙන් වෙති. එහෙත් යම් කුසල් කළ වෛනේය පුද්ගලයෝ වෙත් ද ඔවුන් දුර සිටියේ නමුත් උන්වහන්සේගේ ඇස් හමුවට යොමු වෙති. ඔව්හූ ගින්න මෙන් ද හිමවත් පර්වතය මෙන් ද වෙති.

දූරෙ සන්තො පකාසෙන්ති - හිමවන්තොව පබ්බතො අසන්තෙත්‍ථ න දිස්සනති - රත්ති ඛිත්තා සරා යථා

උට්ඨෙහි දහම් දෙසීම සඳහා චාරිකාවෙහි සැරිසරන මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට යාඥා කරයි. වීරා උත්සාහවන්ත බැවින් වීරනම් වෙති. දේවපුත්‍ර මාර, මෘත්‍යුමාර, ක්ලේශ මාරයන් දිනූ බැවින් විජිත සංගාම වෙති. සසර තරණය කොට එතරවීම පිණිස වෛනෙය ජනයන් ගමන් කරවන බැවින්, මෙහෙයවන බැවින් සත්‍ථවාහ නම් වෙති. කාමච්ඡන්‍ද නමැති නමැති ණය නැති බැවින් අනණෙ යි දතයුතුයි.

අජ්ඣෙසනං යාඥාව, බුද්ධචක්ඛුනා ඉන්‍ද්‍රිය පරො පරියත්ති ඤාණය ආසයානුසය ඤාණය, මේ ඤාණ දෙක බුද්ධ චක්ඛු නමි. සර්වඥතාඥානය සමන්තචක්ඛු නමි. තුන්වැදෑරුම් මාර්ගඥාන, ධම්මචක්ඛු නම් වේ. අප්පරජක්ඛෙ ආදී වශයෙන් කියන ලද පරිදි යම්කෙනෙකුගේ නුවණැසෙහි රාගාදී රජස් මද වේද ඔහු අප්පරජක්ඛ නම් වේ. යම් කෙනෙකුන්ගේ එය බොහෝ වේද ඔහු මහා රජක්ඛ නම් වේ. යම් කෙනෙකුන් ගේ ශ්‍රද්ධාදී ඉන්‍ද්‍රියයන් තියුණු වේද ඔව්හූ තික්ඛින්‍ද්‍රිය නම් වේ. යම්කිසි කෙනෙකුන්ගේ එය මෘදු වේද ඔහු මුදුන්‍ද්‍රිය නම් වේ. යම්කිසි කෙනෙකුන්ගේ ඒ ශ්‍රද්ධාදී ආකාර යහපත් වේද ඔව්හූ ස්වාකාර නම් වේ. යමෙක් තමන් කී කරුණු සලකත්ද, සුව සේ දක්වන්නට හැකිවේද, ඔව්හූ සුවිඤ්ඤාපය නම් වේ. පරලොව පිළිබඳ භය දකින්නේද ඔව්හූ පරලොක වජ්ජ භය දස්සාවී නම් වේ.

මේ වනාහි මෙහි පෙළය. [missing pali]

උප්පලිතීයං උපුල් වනයෙක්හි, අනෙක් තන්හිද, මෙම ක්‍රමයම යි. අත්තො නිමුග්ග පොසිනී යමෙක් ඇතුළත ගිලුනාහුට පෝෂණය වෙත් ද, උදකං අච්චුග්ගම්ම තිට්ඨන්ති ජලය ඉක්මවා සිටිති. ඔවුන් අතුරෙන් යමෙක් ජලයෙන් මතු වී සිටියාහු ද, ඔව්හූ හිරු රැස් පහස කැමති වෙමින් සිටිති. අද පිපෙන්නාහුය. යමෙක් ජලය හා සම සමව සිටියාහුද ඔව්හූ හෙට පිපෙන්නාහුය. යමෙක් ජලයෙන් උඩට නො ආවාහුද, ඔව්හූ තෙවෙනි දවසේ පිපෙන්නාහුය. ජලයෙන් උඩට මතු නොවුනු තවත් සරෝග නෙළුම් ආදීහු ඇත්තේය. ඒවා විකසිත නොවන සේ කුසුම් වූවාහුම වෙති. ඔව්හූ පෙළට නො ආවෝමය. එහෙත් මතුපිටට ගෙන ප්‍රකට කළ යුත්තාහුම යයි දක්වන ලදී.

ඒ සිව්වැදෑරුම් පුෂ්පයෝ යම්සේද එපරිද්දෙන්ම උග්ඝටිතඥ, විපචිතඥ, නෙය්‍ය, පද පරම යන සතර පුද්ගලයෝ වෙති. ඔවුන් අතරෙහි යම් කෙනෙකුට කියන ලද කල්හිම වහා අවබෝධ වේද, හේ උග්ඝටිතඥ නම් වන්නේය. යම් පුද්ගලයකුට කෙටියෙන් කියන ලද්ද විස්තර කිරීමෙන් පසුව අවබෝධ වේද හේ විපටිතඥ නම් වේ. දෙසීම් වශයෙන් ප්‍රශ්න උත්තර විචාරීම් වශයෙන් කලණ මිතුරන්ගේ සේවනයෙන් වඩාත් පැහැදිලි කිරීමෙන් පසුව අවබෝධ වේද, මේ තැනැත්තා ඤෙග්‍ය නම් වේ. යම් පුද්ගලයෙකුට කොතෙක් කීවත්, කොතෙක් ඇසුවත්, කොතෙක් පරිශීලනය කරත්, කොතෙක් දැරුවත් අවබෝධ නො වන්නේ නම් හේ පදපරම නම් වන්නේය.

එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපුල් වනය සමානකොට දස දහසක් ලෝකධාතුව බලනසේක් අද පිපෙන මල් මෙන් උද්ඝටිතඥයන් ද, හෙට පිපෙන මල් මෙන් විපචිතඥයන් ද, තෙවෙනි දවසේ පිපෙන මල් මෙන් ඤෙය්‍ය පුද්ගලයන් ද, මස් කැසුබුවන් විසින් කන ලද මල් මෙන් පදපරමයන්ද දකින්නේ ය. එසේ දැකීමෙන් ම මෙතෙක් අල්ප රජස්කයෝය. මෙතෙක් මහා රජස්කයෝය. ඔවුන් අතරින් මෙතෙක් උද්ඝටිතඥයෝ යයි සියලු ආකාරයෙන් දුටු සේක.

ඒ තුන් පුද්ගලයන්ට මෙම අත්බැව්හිදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙන් වැඩක්ම සිදුවන්නේය. පදපරමයන් අනාගතය සඳහා මගහෙලිවන්නේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සතර පුද්ගලයන්ට සුව එළවන්නා වූ ධර්ම දේශනාව දැන දෙසීමට කැමැත්ත උපදවා, නැවත තුන් භවයෙහි සියලු සත්ත්වයින් සුදුසු නුසුදුසු පරිද්දෙන් කොටස් දෙකක් කළේය. ඒ සඳහා කියන ලදී. යම්කිසි සත්ත්ව කෙනෙක් කර්මාවරණයෙන් යුක්ත වූවාහු ද යම්කිසි සත්ත්ව කෙනෙක් විපාකාවරණයෙන් යුක්ත වූවාහුද, යම්කිසි සත්ත්ව කෙනෙක් ක්ලේශාවරණයෙන් යුක්ත වූවාහු ද, සැදැහැ නැත්තෝ වන්නාහු ද, කුසලච්ඡන්‍ද රහිත වූවාහු ද, නුවණින් පිරිහුණාහුද, ආර්ය මාර්ගයට පිවිසීමට නුසුදුස්සන් වූවාහුද ඒ සියල්ලෝ නුසුදුස්සෝමය. එසේම් සුදුස්සෝ කවරහුද? යම්කිසි සත්ත්ව කෙනෙක් කර්මාවරණයෙන් යුක්ත නොවූවාහු ආදීන් වෙත්ද ඒ සත්ත්වයෝ සුදුස්සෝ වෙති. ඒ සියලු පුද්ගලයන් අතුරෙන් නුසුදුසු පුද්ගලයන් හැර සුදුසු පුද්ගලයන් නුවණින් සලකා බලා, මෙපමණ දෙනෙක් රාග චරිතයෝය. මෙපමණ දෙනෙක් මෝහ චරිතයෝය. විතර්ක, ශ්‍රද්ධා බුද්ධ චරිතයෝ යයි කොටස් සයකට බෙදා, දහම් දෙසන්නෙමි යයි සිතූ සේක.

පච්චභාසිං පෙරලා කීමි. අපාරුතා විවෘත වූවාහු, අමතස්සද්වාරා ආර්ය මාර්ගයෙහි දොරටුව අමෘත සංඛ්‍යාත වූ නිර්වාණ මාර්ගයේ දොර, මා විසින් විවෘත කර තබන ලද්දේ යයි දැක්වෙයි. පමුඤ්චන්තු සද්ධං සියල්ලෝ තමන්ගේ ශ්‍රද්ධාව පමුණුවත්වා. විහිදුවත්වා. පසු පාඨ දෙක්හිද අර්ථය මෙසේමයි. මම වනාහි පුහුණු කළා වූ යහපත්ව පැවැත්තා වූ මේ ප්‍රණීත වූ උතුම් ධර්මය කයට හා වචනයට වෙහෙසය යන හැඟීමක් ඇතිව නොදෙසීමි. දැන් වනාහි සියලු ජනයා සැදැහැ නමැති බඳුන පමුණුවාවා, එළවාවා. ඔවුන්ගේ සංකල්පය අදහස පුරවන්නෙමි.

තස්ස මය්හං භික්ඛවෙ එතදහොසි මහණෙනි එවේලේ මට මේ සිත විය. කස්සනුඛො අහං පඨමං ධම්ම දෙසෙය්‍යන්ති මේ ධර්මය දෙසීම පිළිබඳව විතර්කයක් (අපැහැදිලි අවිනිශ්චිත තත්ත්වයක්) පහළවිය යන අදහසයි. කවර කලෙක මෙය උපන්නේද, බුදු වී අටවෙනි සතියේය.

මේ එහි පිළිවෙළ කථාවයි - බෝසතුන් වනාහි ගිහිගෙයින් වෙන්වීමේ දිනයෙහි විවෘත කරන ලද අන්තඃපුරය දැක සංවේගයට පත් හදින් යුතුව, කන්ථක රැගෙන එන්නැයි ඡන්නට නියමකොට, ඡන්නයන් සහාය කොටගෙන නගරයෙන් නික්මී, කන්ථක නැවතුනු තැන් දක්වා තුන් රාජ්‍යයක් ඉක්මවා අනෝමා ගංතෙර දී පැවිදි වී පිළිවෙළින් චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නේ රජගහනුවර පිඬු පිණිස හැසිර පාණ්ඩව පර්වතයෙහි වැඩ හුන්නේ මගධ රාජේශ්වරයා විසින් නම් ගොත් විචාරා, මේ රාජ්‍යය විචාරවයි, මහරජ කම් නැත. මට රජයෙන් වැඩක් නැත. මම රජකම හැරදා ලොවට හිතවැඩ පිණිස ප්‍රධන් වීර්යයෙහි යෙදී, ලෝකයේ හරන ලද රාගාදී කෙලෙස් ඇති බුදු කෙනෙක් වන්නෙමියි නික්ම ආවෙමි. එසේ වී නම් බුදු වැ පළමුව මගේ රාජ්‍යයට වැඩමවනු යන ආරාධනය පිළිගන්නා ලද්දේ. කාලාම හා උද්දක තවුසන් වෙත එළඹ ඔවුන්ගේ ධර්මදේශනාවන්හි සාරයක් නොවිඳින්නේ එයින් නික්ම උරුවෙලාවෙහි සය වසරක් දුෂ්කරක්‍රියා කළත්, නිවන අවබෝධ කරන්නට නොහැකි වූයෙන් සාමාන්‍ය පොදු ආහාර ගැනීමෙන් ශරීරය සන්තර්පනය කළෙමි.

එකල උරුවෙල් ගම සුජාතා නම් සිටු දියණිය එක් නුගරුකක් මුලදී ප්‍රාර්ථනාවක් කළාය. ඒ මම සමජාති ගැලපෙන කුලයක කුල ගෙයකට ගොස් පළමු ගැබ පුතකු ලබම්ද, බලිකර්මයක් කරන්නෙමි. ඇගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව ඉටුවිය. වෙසක් පුණු පොහෝ දින උදෑසනම ඒ බලිකර්මය (භාරය ඔප්පු) කරන්නෙමැයි රෑ අළුයම් කල කිරිබත් පිළියෙල කළාය. එම කිරිබත පැසෙන කල්හි මහත් මහත් බුබුළු නැගී දකුණට කරකැවෙමින් පවතී. එක් බිඳකුදු උතුරා නොයයි. මහබඹු (කිරිබතට) කුඩය ඉසිලීය. ලෝකපාලක සිව් දෙවියෝ කඩු ගෙන රැකවරණ සැලසූහ. ශක්‍රයා දර දමමින් ගිනි ඇවිලවීය. දෙවිවරු සිව් දිවයින්හි ඕජා රැස්කොට කිරිබතෙහි බහාලූහ. බෝසත් තෙමේ පිඬුසිඟා යන වේලාව බලමින්, හිමිදිරියේම රුක්මුල වාඩිවිය. රුක්මුල පිරිසිදු කිරීම පිණිස ගිය කිරිමව ආපසු පැමිණ සුජාතාවට මෙසේ දැන්වූවාය. ඔබේ දේවතාවා රුක්මුල සිටී. සුජාතා සියලු අබරණ පැළඳ ලක්‍ෂයක් අගනා රන්තලියක කිරිබත් වඩා තවත් රන් පියනකින් වසා, ඔසවාගෙන ගොස් බෝසත් තවුසා දැක තැටිය සමගම අතැ තබා වැඳ යම්සේ මාගේ මනදොළ සපුරා ගියේද එසේම ඔබගේ මනදොළ ද සපිරේවායි පතා නික්ම ගියාය.

බෝසත් තෙමේ නේරංජරා ගංඉවුරට ගොස් රන්තලිය ඉවුරෙහි තබා දිය නා ගොඩට විත් පිඬු හතලිස් නවයක් කොට කිරිබත් වළඳා අද මා ඒකාන්තයෙන් බුදුවන්නේ නම් මේ තලිය ගඟේ උඩුඅතට යේවායි ‘ගඟ දියට දැමීය. තලිය ටිකදුරක් උඩුගං බලාගොස් නැවතී කාලනාග රාජයාගේ භවනට ගොස් තුන් බුදුවරුන්ගේ තලිවලට උඩින් පිහිටියේය.

මහසත් තෙමේ වනලැහැබෙහි දී දවල් දවස ගෙවා සවස් වරුවෙහි සොත්ථික බමුණා විසින් දුන් තණමිටි අට රැගෙන බෝමැඩට නැගී දකුණු පැත්තේ සිටියේය. ඒ පෙදෙස නෙළුම් කොළයකට වැටුණු දියබිඳක් මෙන් කම්පා විය. මහසත් තෙමේ මේ ප්‍රදේශය මගේ ගුණ දරන්නට අපොහොසත් යයි බටහිර පැත්තට ගියේය. ඒ පැත්ත ද එසේම කම්පා විය. ඉක්බිතිව උතුරු පැත්තට පිවිසියේය. ඒ පැත්තද ඒසේමය. අනතුරුව නැගෙනහිර පැත්තට ගියේය. එහි පර්යංකය පිහිටන කොටස මනාව පිහිටුවන ලද ඉන්‍ද්‍රඛීලයක් මෙන් ස්ථාවර විය. මහා සත්ත්වයෝ මේ තැන සියලු බුදුවරුන් කෙළෙස් පඳුරු උදුරා හළ ප්‍රදේශය යයි, සියලු තණමිටි අගින් ගෙන සැළය. ඒවා සිත්තරෙකු විසින් තෙලිතුඩින් රූපවත් කලක් මෙන් පිහිටියේය. බෝසත් තෙමේ, බුදුබවට නො පැමිණ මේ අසුනින් නො නැගිටින්නෙමියි, සිව්රඟ වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට පර්යංකයට නැගී උන්නේ ය.

එකෙණෙහිම මාර තෙමේ අත් දහසක් මවා, යෙළ සියයක් යොදුන් ප්‍රමාණ ගිරිමෙවුල් නම් ඇතුපිට නැගී, නව යොදුනක් වූ මාර බලයක් ගෙන, අඩඇසින් බලමින් පර්වතයක් මෙන් යටපත් කරමින් එළඹියේය. මහසත් තෙමේ දස පාරමිතාවන් පුරන්නා වූ මට කිසිදු ශ්‍රමණයෙක්, බ්‍රාහ්මණයෙක්, දෙවියෙක්, මාරයෙක් හෝ බ්‍රහ්මයෙක් අහලකවත් සාක්‍ෂියට නො සිටියේය. වෙස්සන්තර ආත්ම භාවයෙහි පමණක් මා විසින් සත් තැනෙකදී සත් වරක් මහපොළව සාක්‍ෂි විය. දැනුදු මේ සිත් පිත් නැති, වියලි දඬු කඳක් වැනි මහපොළවම සාක්‍ෂි යයි අත දිගු කළේය. එකල්හි මහපොළව යකඩ පොල්ලකින් පහර දුන් කස්තළියක් (ලෝහ තලියක්) මෙන් සිය දහස් ගණනින් රාව ප්‍රතිරාව නංවමින් හඩා පෙරලෙමින් මාරස්තාව සක්වළ මුවවිට දක්වා පළවා හැරියේය.

මහසත් තෙමේ සූර්යයා අහසෙහි පෙනෙද්දීම මාර බලය පළවා හැර ප්‍රථම යාමයෙහි පෙර විසූ කඳපිළිවෙළ දන්නා නුවණ ලැබ, මැදුම් යට දිවැස පිරිසිදු කොට, පැසුළු යාමයෙහි හේතුඵල ඤාණයෙහි නුවණ බස්වා, වෘත්තය හා විවෘත්තය නැවත නැවත සිහි කරමින් හිරු නැගෙන අරුණෝදයේ දී ම බුදුවී මා විසින් නොයෙක් කප් කෝටි සිය දහස් කලක් මේ පලඟ සඳහා වෑයම් කරන ලද්දේය යයි සත් දිනක් එම පර්යංකයෙහිම වැඩ හුන්නේය. එකල්හී ඇතැම් දේවතාවන් තුල කිමෙක්ද බුදුබැව් සිදුකරන තවත් ධර්මයෝ ඇත්දැයි සැක උපන.

ඉක්බිතිවැ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දින අටක් ඉකුත්වීමෙන් සමාපත්තියෙන් නැගී සිට, දෙවියන්ගේ සැකය දැන, ඒ සැක දුරුකිරීම සඳහා අහසැ පැනනැගී යමක ප්‍රාතිහාර්යය දක්වා, ඒ සැකය දුරුකොට පර්යංකයෙන් මදක් පෙරදිග ඇසුරු කොට උතුරු දෙස සිට, සාරාසංඛ්‍ය කල්ප ලක්‍ෂයක් පුරන ලද පාරමිතාවන්ගේ අවසාන ඵලයට පැමිණි තැන වූ පළඟ ද බෝ රුක ද ඇස්පිල්ලන් ගැසීමෙන් තොර වූ ඇසින් බලමින් සත්දිනක් කල් ගෙවීය. ඒ ස්ථානය අනිමිස චේතිය ස්ථානය නම් විය.

ඉක්බිති පලඟට ද සිටි තැනට ද අතර පෙරදිග ඇසුරුකොට පෑල දිගින් දික් වූ රුවන් සක්මනෙහි සක්මන් කරමින් සත්දිනක් කාලය යැවීය. එතැන රුවන් සක්මන් සෑය නම් විය. එයින් බටහිර පෙදෙසෙහි දෙවියන් විසින් රුවන් ගෙයක් මවන ලදී. එහි පලඟින් හිඳ අභිධර්ම පිටකය ද, විශේෂයෙන් එහි අනන්ත නය සමන්ත පට්ඨානය ද විමසමින් සත්දිනක් කල් ගෙවීය. එතැන රුවන්ගෙය සෑය යයි නම් විය.

මෙසේ බෝමැඩ අසලම සති හතරක් කල්ගෙවා, පස්වෙනි සතියෙහි බෝමැඩ සිට අජපාල නුගරුක වෙත වැඩම කළේය. එහිදී දහම් විමසමින්ම, විමුක්ති සුවය විඳිමින් වැඩහුන්හ. මෙහි දහම් විමසන්නේ අභිධර්මයෙහි න්‍යය මාර්ගය සිහි කළේ ය. පළමුවැන්න ධම්මසංගණිප්පකරණ නමි. නැවත විභංගප්පකරණය, ධාතුකථා ප්‍රකරණය, පුද්ගල පඤ්ඤප්ති ප්‍රකරණය, කථා වත්‍ථුප්පකරණය නමි. යමකය නම් නැවත මහා ප්‍රකරණය වූ පට්ඨානය මැයි.

එහි සිලුටු සිනිඳු වූ පට්ඨානයෙහි උන්වහන්සේගේ සිතෙහි බැසගත් කල්හි ප්‍රීතිය උපන්හ. ප්‍රීතිය උපන්කල්හි ලේ පැහැපත් විය. ලේ පැහැපත් වූ කල්හි සිවිය පැහැපත් විය. සිවිය පැහැපත් වූ කල්හි පෙර කයින් කුළුගෙවල් පමණ වූ, බුදුරැස් පැන නැගී අහසෙහි පැන නැගුණි. එය සද්දන්ත ඇත්කලයක් සෙයින් පෙරදිග අප්‍රමාණ සක්වළ පැන නැංගාහ. පැසුළුකයින් නැගී පැසුළු (බටහිර) දෙස ද, දකුණු දසරුවෙන් නැගී දකුණු දිසාවෙහි ද, වම් දසරුවෙන් නැගී උතුරු දිසාවෙහි ද, කෙළවරක් නැති චක්‍රවාටයන්හී පැන ගියාහුය. පා පියුමෙන් පබළුකුරු පැහැති රැස් නැගී මහපොළව විනිවිද, ජලකඳ දෙබෑකොට, වා කඳ පලාගෙන අජටාකාශය දක්වා නික්මුණේය. හිසින් මනාකොට පරිවර්තනය වෙමින් මැණික්දමක් මෙන් නීලවර්ණ රශ්මිය පැන නැගී සදෙව් ලෝ විනිවිද නවවිධ බඹතලයන් ඉක්මවා අජටාකාශයේ විහිදුනි. එම දවසෙහි අප්‍රමාණ වූ සක්වළයන්හී, අප්‍රමාණ වූ සත්ත්වයෝ සියළු දෙන රන්වන් වූහ. ඒ දවසෙහි වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් නික්මුණු ඒ රශ්මීහූ අද දවසේ ද අනන්ත ලෝකධාතූන් කරා යන්නේ ම ය.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අජපල් නුගරුක මුල සත්දිනක් ගෙවා එයින් නික්මී සත්දිනක් මිදෙල් රුක මුල වැඩ උන්හ. උන්වහන්සේ වැඩහුන් ඇසිල්ලෙහිම මුළු සක්වළ ගැබ පුරවන්නාක් මෙන් අකාල මහා මේඝයක් ආරම්භ විය. එබඳු මහා වැස්සක් වූ කලී අවස්ථා දෙකක දී වසින්නේල. සක්විති රජෙක් රජ වූ කල්හි හා බුදුවරයෙක් බුදු වූ කල්හිද වේ. මේ බුද්ධ කාලයෙහි හටගත්තේය.

තව ද ඒ වැස්ස උපන් කල්හි මුචලින්ද නම් නා රජු මෙසේ සිතීය. මේ මේඝය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ භවනට, විමානයට පිවිසි කල්හිම උපන්නේ ය. උන්වහන්සේට ඉඳීමට ගෙයක් ලබන්නට වටින්නේය. හෙතෙමේ සත්රුවන්මය වූ පාසාදයක් නිමවීමට පුළුවන්කම තමන්ට ඇතත්, එසේ කළ කල්හී මට මහත්ඵල නොවන්නේ ය. දශබලධාරී වහසේ කයින් වතාවතක් කරන්නෙමියි මහා ආත්මභාවයක් මවා, ශාස්තෲන් වහන්සේ දරණවැල් සතකින් වටකොට හිස මත්තෙහි පෙනය දැරීය. දරණවැල ඇතුළත ඉඩකඩ ලොහෝ පහය පමණ විය. කැමති කැමති ඉරියව්වකින් ශාස්තෲන් වහන්සේ ඉරියව් පවත්වනු මැනැවැයි නාරජුගේ බලාපොරොත්තුව විය. එහෙයින් මෙවැනි මහත් ඉඩකඩක් සැකසීය. මධ්‍යයෙහි රුවන් පළඟක් පනවන ලද්දේ වේ. මත්තෙහි රන්තරුයෙන් විසිතුරු කළ රැස් කළ මල් හා සුවඳ මල්දම් වියනක් විය. සතරකොන්හී සුවඳින් යුතු තෙලින් පහන් දල්වන ලදී. සිව්දෙස විවරකොට සඳුන් කරඬු සතරක් තැබ්බවීය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි සත්දිනක් කල් ගෙවීය. එයින් මත්තෙහි සත්දිනක් රාජායතනයෙහි වැඩ හුන්නේය.

රාජායතනයෙන් නික්ම අටවන සතියෙහි සක්දෙවිඳුන් විසින් පිළිගන්වන ලද දැහැටි දඬුද, ඖෂධ වූ අරළු ද, වළඳා මුව සෝදා සතරවරම් දෙවිවරුන් විසින් පමුණුවන ලද, ගල්මුවා පාත්‍රයෙන් තපස්සුභල්ලිකයන් විසින් පිරිනමන ලද පිණ්ඩපාතය වළඳා ආපසු නැවත අවුත් අජපල් නුගරුකමුල වැඩහුන් බුදුනට, සියලු බුදුවරයන්ට පොදු වූ මේ විතර්කය පහළ විය.

එහි පණ්ඩිතො නුවණැති බවින් සමන්විත වූ, බ්‍යන්තො ව්‍යක්ත බවින් පරිපූර්ණ වූ, මෙධාවී තැනට උවමනා නුවණින් යුතු වූ, අප්පරජක්ඛ ජාතිකො සමවතින් යටපත් කළ බැවින් කෙළෙස් දුරුකළ ස්වභාව ඇති අති පරිශුද්ධ සත්ත්වයෙකි. අජානිස්සති සළකන්නේ ය. අවබෝධ කරන්නේය. ඤාණඤ්ච පන මෙ මට ද සර්වඥතාඥානය උපන්නේ ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි දේවතාවා කී පමණින් ම නිගමනයට නො පැමිණ තමන් ද සර්වඥතා ඥානයෙන් බලන්නේ මෙයින් සත්දිනක් මත්තෙහි කළුරියකොට ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයේ උපදින බව දුටුයේය. ඒ නිසා ඤාණඤ්ච පන දස්සනං උදපාදි යන්න කීහ. මහාජානියො සත් දිනක් ඇතුළත පත් වූ මාර්ගඵලයෙන් පිරිහෙන බැවින් මහත් වූ හානියක් මොහුට අත්වේනුයි මහාජානිය නම් වේ. අක්‍ෂණයෙහි (අයෝග්‍ය අවස්ථාවේ) උපන. එහි ගොස් දේශනා කරන ධර්මය අසන්නට ඔහුට ශෝත ප්‍රසාදය නැත. මෙහි දහම් දෙසන තැනට පැමිණීමට පාදය ද නැත. මෙසේ මහත් හානියක් වූ බව දක්වයි. අභිදොස කාලකතොති අර්ධ රාත්‍රියේ කළුරිය කළේ. ඤාණඤ්ච පන මෙ මට ද සර්වඥතා ඥානය උපන. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවතාවාගේ වචනයෙහිම නො පිහිටා තමන් ද සර්වඥතා ඥානයෙන් බලන්නේ, උද්දකරාමපුත්‍ර තෙමේ නේවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනයේ උපන් බව දුටුයේය. එහෙයින් මෙසේ කීහ. ඉතිරිය පෙර කී පරිදිමය.

බහුකාර බොහෝ උපකාර ඇති, පධානපහිතත්තං උපට්ඨහිංසු ප්‍රධන් වීර්යය සඳහා මෙහෙයවන ලද පුද්ගලයා වසන තැන මිදුල් ඇමදීමෙන් ද, පා සිවුරු ගැනීමෙන් ද. මුව සෝදන දිය දැහැටි දඬු ගෙන දීමෙන් ද, උපස්ථාන කරන ලද පංචවර්ගියෝ නම් කවරහුද?

රාමය, ධජය, ලක්ඛණය, මන්ත්‍රිය, යඥය, භෝජය, සුයාමය, සුදත්තය යන මේ බමුණෝ අටදෙන, එකල්හි ෂඩ්වේදාංග ඇත්තාහු වූහ. ඔව්හූ අංග ලක්‍ෂණ විද්‍යාව ප්‍රකාශ කළාහු වෙති.

බෝසතුන් උපන් දවස, සිහින පිළිගත්තා වූ, මහා පුරිස් ලකුණු පිළිගත්තා වූ ද, බමුණෝ අටදෙනෙක් වූවාහු ද ඔවුන් අතුරින් තිදෙනෙක් දෙවිධියක් ම ප්‍රකාශ කළහ. මේ ලකුණුවලින් යුත් තැනැත්තා ගිහිගෙයි විසුවොත් චක්‍රවර්ති රජ වේ. පැවිදි වුවහොත් බුදු වේ යනුවෙනි. ඔවුන් අතුරින් තිදෙනෙක් මන්ත්‍ර පදය ඉක්මවමින් ඔව්හූ තමන් ලත් පූර්ණ පාත්‍රය නෑයින්ට විහිදා මේ මහා පුරුෂයා ගිහිගෙයි නො වසන්නේ ය. ඒකාන්තයෙන් ම බුදුවන්නේ යයි විතර්ක රහිතව බෝසතුන් උදෙසා ශ්‍රමණ ප්‍රව්‍රජ්‍යාවෙන් පැවිදි වූහ. ඔවුන්ගේ පුත්‍රයෝ යයි ද කියති. එය අර්ථකථාව ප්‍රතික්‍ෂේප කරයි.

මොව්හු තරුණ කාලයෙහිම බොහෝ මන්ත්‍ර දැන ගත්තාහුය. එහෙයින් ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ ඇදුරුතන්හි තැබූහ. ඔව්හූ පසුව, අප විසින් අඹුදරුවන් පිළිබඳව අවුල, ආශාව බිඳ පැවිදි වන්නට නොහැකි වන්නේ යයි තරුණ කාලයේදී ම පැවිදි වී සිත්කළු වූ සෙනසුන් ඇසුරු කරමින් හැසිරුනාහ. එහෙත් කලින් කල පින්වත් මහා පුරුෂයාණන් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙන් නික්මුනේදැයි විමසා බලත්. මිනිස්සු තොපගේ මහා පුරුෂයා කොතැන්හි දක්නහුද? ඔහු මාලිගා තුනෙක තුන්වැදෑරුම් නළුනිළියන් මැද දෙවියකු මෙන් සම්පත් අනුභව කරතියි කියත්. එය අසා මෙතෙක් මහා පුරුෂයාගේ නුවණ බිහිකිරීම් බවට නොපැමිණියේ යයි අල්පෝත්සුකව කල්ගත කළහ.

කවර හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බහුකාරා ඛො මෙ පඤ්චවග්ගියා යයි කීවහුද? ඇයි? උපකාර ඇත්තවුන්ට ම ශාස්තෲහූ බණ කියත්ද? උපකාර නැත්තවුන්ට බණ නොකියද්ද? උන්වහන්සේ පුරුද්ද වශයෙන්ම ආළාර කාලාම, උද්දකරාම තවුසන් ද බැලූහ. තව ද මේ බුද්ධ භූමියේ දී අඤ්ඤා කොණඩඤ්ඤ තෙරුන් හැර පළමුකොට දහම් පසක් කරන්නට ප්‍රාර්ථනා කළ සමර්ථයෙක් නම් නැත. කුමක් හෙයින්ද? ඒ සඳහා උපනිශ්‍රය ඇති බැවිනි.

ඈත අතීතයේ පින් කරන කාලයේ සහෝදරවරු දෙදෙනෙක් වූහ. ඔව්හූ එක්ව ගොවිතැන්බත් කළාහුය. එහි වැඩිමලාට එක් ශස්‍ය වාරයකදී නව වරක් අගසස් දන් දිය යුතුයයි කල්පනා විය. හෙතෙම වපුරන කල ‘බීජග්ග’ නම් අගසස් දන් දී, ගැබ් කල සහෝදරයා සමග සාකච්ඡා කළේය. බාලයා ගැබ්කල ගැබ් පලා දී තරුණ ගොයම් නසන්නට කැමැත්තේ දැයි කීහ. වැඩිමලා බාල සොහොයුරා තමන් අනුව නො පවත්නා බව දැන කෙත දෙකට බෙදා තමාගේ කොටසින් ගැබ් පලා කිරි බැහැරකොට ගිතෙල් සකුරු සමග යොදා දන් දුන්නේ ය. පැසෙන කාලයෙහි හබලපෙති කරවා දුන්නේ ය. කපන කාලයෙහි ‘දායනග්ග’ හා වේණි කිරීමෙහි දී ‘වෙණග්ග’ වශයෙන් ද, මිටි බැඳීම් කාලයෙහි දී ‘කලාප’ වශයෙන් ද, ඛලග්ග, බළ භණ්ඩග්ග, කොට්ඨග්ග ආදී වශයෙන් එක් ශස්‍ය වාරයක දී නව වරක් අගසස් (අග්‍රශස්‍ය) දන් දුන්හ. බාලයා වනාහි නගා (උදධරිත්‍වා) වී රැගෙන ම දුන්නේ ය. ඔවුන් අතුරෙන් වැඩිමලා අඤ්ඤා කොණ්ඩඤ්ඤ ස්ථවිරයෝ වූහ. බාලයා සුභද්ද පරිබ්‍රාජකයා විය. මෙසේ එක් ශස්‍ය වාරයක දී නව වරක් අගසස් දන් දී ප්‍රාර්ථනා කර තිබූ බැවින් තෙරුන් හැර අන් කිසිවෙක් පළමුකොට ධර්මය අවබෝධ කරන්නට සමත් වෙනත් කෙනෙක් නම් නැත. බහුකාරා ඛො මෙ පඤචවග්ගියා මේ වනාහි උපකාර සිහිකිරීම් පමණකින් ම වදාරණ ලදී.

ඉසිපතනෙ මිගදායෙ යනු මේ පෙදෙසෙහි බුදුවරුන් නූපන් වකවානුවල පසේ බුදුවරුන් ගන්‍ධමාදන පර්වතයෙහි සත්දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී කල්යවා සමාපත්තියෙන් නැගිට නාලිය දැහැටිවලින් දත්මැද, අනවතප්ත විලෙන් මුව සෝදා පා සිවුරු ගෙන අහසින් වැඩමවා මේ ස්ථානයේ බසින බැවින් ද, එහි දී සිවුරු පොරවා පිඬු පිණිස හැසිර කරන ලද බත්කිසෙන් පසුව මෙතැනින් ම ආපසු පිටත්වන බැවින් ද, සෘෂීහූ මෙහි බසින නිසා ද මෙතැනින් නගින නිසා ද ‘ඉසිපතන’ නම් විය. තව ද මුවන්ට අභය පිණිස දුන් හෙයින් ‘මිගදාය’ නමින් ද හඳුන්වයි. ඉසිපතනෙ මිගදායෙ යන්න එහෙයින් කියන ලදී.

අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බොධිං ගයාවට ද බෝධියට ද විවර වූ, පොදු වූ තුන්ගවු පමණ ප්‍රදේශය. බෝමැඩ සිට ගයාවට ගවු තුනෙකි. බරණැසට අටළොස් යොදුනෙකි. උපක තෙමේ බෝමැඩට ද ගයාවට ද අතරමග දී භාග්‍යවතුන් මුණගැසිණ. එහෙත් අන්තරාපදය යෙදුන බැවින් කර්ම වචන කරන ලදී. මෙබඳු තන්හී අක්‍ෂර චින්තකයෝ අන්තරා ගාමංච නදිංච යාති මෙසේ එකම අන්තරා ශබ්දය යොදත්. එය දෙවෙනි පදය හා සම්බන්ධ කළයුතු වේ. නො යොදන කල්හි කර්ම වචන නො යෙදේ. මෙහි යෙදුම කියන ලදී. අද්ධාන මග්ග පටිපන්නං දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන්නහු විභංග ප්‍රකරණයෙහි අද්ධයොජනං ගච්ඡිස්සාමීති භුඤ්ජිතබ්බං යනුවෙන් වදාළ හෙයින් අඩ යොදුන ද අද්ධාන මාර්ගය වෙයි. ගයාවට බෝමැඩ සිට තුන් ගවුවෙකි.

සබ්බාභිභූ සියළු ත්‍රෛභූමික ධර්මය මැඩපවත්වා සිටියෙමි. සබ්බවිදූ සියලු චාතුර්භූමික ධර්මය අවබෝධ කළෙමි. සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනුපලිත්තො සියලු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්හි ක්ලේශයන්හි නො ඇලීමෙන් යුක්ත වූයේ, සබ්බං ජහො සියලු ත්‍රෛභූමික ධර්මය හැර සිටියෙමි. තණ්හක්ඛයෙ විමුත්තො තණ්හාව දුරුකළ නිර්වාණයෙහි අරමුණ වශයෙන් නිදහස් වූයෙමි. සයං අභිඤ්ඤායති සියලු චාතුර්භූමක ධර්මය තමන් විසින්ම දැන, කමුද්දිසෙය්‍යං අන් කවරෙක් මගේ ගුරුවරයා යයි කියම්ද?

නමෙ ආචරියො අත්‍ථි ලෝකෝත්තර ධර්මයෙහි මට ආචාර්යවරයෙක් නැත. නත්‍ථි මෙ පටිපුග්ගලො මට වඩා උසස් පුද්ගලයෙක් නම් නැත. සම්මා සම්බුද්ධො යහපත් හේතු යුක්තීන් අනුව, චතුරාර්ය සත්‍යයන් තමන් විසින් ම අවබෝධ කරන ලද්දේ, සීතිභූතො සියලු කෙලෙස් ගිනි නිවීමෙන් සිහිල් වූයේ සියලු කෙලෙස්වලින් නිවුනු බැවින්, කාසීන පුරං යනු කසීපුරට, කාසි දේශයට ආමඤ්ජං අමත දුන්‍දුභිං දම්සක් ලැබීම පිණිස අමාබෙරය ගසන්නෙමයි යමි.

අරහසි අනන්ත ජිනො යනු අනන්ත ජින යයි වන්ට සුදුසුය. හූවෙය්‍ය පාවුසො ඇවැත්නි මෙසේත් නම් වන්නේ ය. පක්කාමි වංගහාර ජනපදයට ගියේය.

එහි එක මුවවැදි ගමකට ගොස් එහි වාසය කළේය. ජ්‍යෙෂ්ඨ මුව වැද්දා ඔහුට උපස්ථාන කළේය. ඒ ජනපදයෙහි බොහෝ සැඩ වූ මැස්සෝ සිටියහ. එකල්හි ඔහු එක් සැළියකින් වැසූහ. මුව වැද්දා මුවන් මැරීම සඳහා දුර පළාතකට යන්නේ, ‘අපගේ රහතන් වහන්සේට නොපමාව උවැටන් කරවයි’ ‘ජවා’ නම් දුවණියට පවරා පුතුන් හා සහෝදරයන් සමග ගියහ. ඕ ඔහුගේ දියණිය දැකුම්කළු රුව ඇත්තී පිරුණු දසරුව ඇත්තේ වෙයි. දෙවන දවසෙහි උපක වැදි ගෙදරට ආවේ ඒ දැරිය සියළු ඇප උපකාර කොට වළඳන්නට එළඹියා දැක, රාගයෙන් මැඩුණු පැවතුම් ඇත්තේ අහර බුදින්නට නො හැකි වූයේ බඳුන පිටින්ම බත් රැගෙන තමන් වසන තැනට ගියේ ය. ආහාර බඳුන පසෙකින් තබා ‘ජවා’ ලදොත් ජීවත් වෙමි. නැතිනම් දිවි හරිමි යි නිරාහාරවම නිදා ගත්තේය. සත්වෙනි දවස මුව වැද්දා පැමිණ දුවගෙන් උපත පිළිබඳ තොරතුරු විමසීය. ඔහු එක් දිනක් ආ බවත්, ඉන්පසුව නො ආ බවත් ඕ කීවාය.

මුව වැදි තෙමේ ආ පයින්ම ඔහු වෙත ගොස් විමසන්නෙමි යි ඒ මොහොතේ ම ගොස්, කිම ස්වාමීනි! අපහසුව කුමක්දැයි දෙපා අතගාමින් ඇසීය. උපක තෙමේ තතනමින් එහා මෙහා පෙරළේ. ස්වාමීනි කියනු මැනවි. යමක් මා විසින් කළ හැකිනම් ඒ සියල්ල කරමි යි කීය. උපක තෙමේ ඉදින් ‘ජවා ලැබේ නම් ජීවත් වෙමි. ඉදින් නො ලැබේ නම් මෙහිදීම මරණය උතුමැ’යි කීය. ස්වාමීනි, කිසියම් ශිල්පයක් දනී ද? නොදනිමියි කීය. ස්වාමීනි කිසිම ශිල්පයක් නො දැන ගිහිගෙයි වසන්නට නුපුළුවනැයි වැද්දා කීය.

මම කිසි ශිල්පයක් නො දනිමි. එහෙත් ඔබගේ මස් කද ගෙන එන්නට හැකිය. මස් විකුණන්නට පුළුවන. මුව වැසි තෙම මෙය අපට ද ආධාරයක් වේයයි උතුරුසළුව දී ගෙට කැඳවාගෙන ගොස් දියණිය දුන්නේ ය. ඔවුන්ගේ සංවාසයෙන් ඈ පුතකු වැදුවාය. පුතාට සුභද්ද යයි නම් තැබීය. ජාවා තොමෝ පුතු හඬන කල්හි මස් අදින්නාගේ පුත නාඩං, මුව වැද්දාගේ පුත නාඩං යනාදිය කියමින් පුතු නළවයි. මෙයින් උපකට නිග්‍රහ කළාය. (උපක තෙමේ) සොඳුර, මා අනාථයෙකැයි නො සිතව. මට ‘අනන්තජින’ නම් යහළුවෙක් ඇත. මම ඔහු සමීපයට යන්නෙමි යි කීය. ජාවා මෙසේ මෙතෙම ලජ්ජා වේයයි නැවත නැවත කියයි. හෙතෙම එක් දිනක් නො දන්වාම මැදුම් දෙසට මුහුණ ලා ගමනට පිටත්විය.

ඒ වනවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර ජේතවන මහා විහාරයේ වැඩවසයි. එකල්හි උන්වහන්සේ පළමුව භික්‍ෂූන් ඇමතූ සේක. ‘යමෙක් අනන්තජින යයි විචාරමින් පැමිණියහොත් ඔහුට මා මුණගස්වනු’යි වදාළහ. උපක තෙමේ ද අනන්තජින කොහි වෙසේදැයි විචාරමින් පිළිවෙළින් සැවැතට පැමිණ, වෙහෙර මැද සිට ‘අනන්තජින’ යන් කොහිදැයි විචාළේය. ඒ භික්‍ෂූහු ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණවූහ. හෙතෙමේ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක මා හඳුනන්නහු දැයි ඇසීය. එසේය උපක, හඳුනමි. තෙපි (මෙතෙක් කල්) කොහි විසුවෙහිද? වහන්ස, වංගහාර ජනපදයෙහි ය. උපක මහලු වූයෙහිය. පැවිදි වන්නට හැකිවන්නෙහි ද? වහන්ස, පැවිදි වන්නෙමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු පැවිදි කරවා ඔහුට කමටහන් දුන්නේ ය. හෙතෙම කමටහන් වඩා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටා කළුරිය කොට අවියෙහි උපන. උපන් කෙනෙහිම රහත්බවට පැමිණියේය. අවියෙහි උපන් ඇසිල්ලේම සක්දෙනෙක් රහත්බවට පැමිණියාහුය. ඔවුන් අතුරෙන් මොහු එක් අයෙකි.

අවිහ බඹලොවට උත්පත්ති වශයෙන් පැමිණි භික්‍ෂූහු සත්දෙනෙක් අර්හත්ඵල විමුක්තියෙන් මිදුනාහු, රාග ද්වේෂයන් ක්‍ෂය කළාහු, සත්ත්ව ලෝකයේ තෘෂ්ණාව තරණය කළාහුය.

උපකය, ඵලගණ්ඩය, පුක්කුසාතිය, භද්දිය, ඛණ්ඩදේවය, බාහුදත්තිය, පිංගය යන සත්දෙන ඕරම්භාගිය සංයෝජන පස දුරුකොට, උද්ධංභාගිය සංයෝජන ඉක්ම ගියාහුය.

සණ්ඨපෙසු කතිකා කළාහුය. බාහුලිකො බොහෝ සිවුරු පිරිකර එකතු කිරීමට පිළිපන්නේ, පධාන විබ්භන්තො ප්‍රධන් වීර්යයෙන් පිරිහුනේ, ආවත්තො බාහුල්ලාය සිව්පසයෙහි බහුල බවට පෙරළුනේ, අපිච ඛො ආසනං ඨපෙතබ්බං එතකුදු වුවත් උසස් කුලයෙහි උපන්නහුට ආසනයක් තැබීම පමණක් කළයුතු යයි කීහු. නාසක්ඛිංසු යනු බුද්ධානුභාවයෙන් බුද්ධ තේජසින් මඩනා ලද්දවුන්ට තමන්ගේ කතිකාවතෙහි පිහිටන්නට නුපුළුවන් වූහ. නාමෙනච ආවුසො වාදෙනච සමුද්‍රචරන්ති යනු ගෝතම යයි කියති. ආවුසො යයි කියති. ඇවැත්නි, අපි ඔබ උරුවේලාවෙහි ප්‍රධන් වීර්ය වඩන කාලයේ ඔබේ පාසිවුරු ගෙන හැසුරුනෙමු. මුව දෝවනයට වතුර හා දැහැටි දුන්නෙමු. වාසය කළ තැන හැමදීමු. (අපෙන්) පසුව ඔබට කවරෙක් වත්පිළිවෙත් කළෝද? කිම අප ඉවත්ව ගිය කල්හි ඒ පිළිබඳ නො සිතුවේද? මෙවැනි කථා කියති යන අර්ථයි.

ඉරියායා යනු දුෂ්කර වූ ඉරියව්වෙන්, පටිපදායා යනු දුෂ්කර ප්‍රතිපත්තියෙන්, දුක්කරකාරිකායා යනු පතක් පතක් පමණ වූ මුංයුෂ ආදිය ආහාරකොට ගැනීම ආදී දුෂ්කරක්‍රියා කිරීමෙන්, අභිජානාථ මෙ නො දන්නහුද මාගේ එවරූපං විබ්භාවිතං මෙතං යනු මෙබඳු වූ වාක්‍ය භේද යන අර්ථයි. කිමෙක්ද මම උරුවෙලාවෙහි ප්‍රධන් වීර්යය වඩන සමයෙහි තොපගේ සිත් ගැනීම පිණිස, උකටලී නොවනු පිණිස රෑ හෝ දවල් හෝ පැමිණ ඇවැත්නි, විතර්ක නො කරවූ. මට ආලෝකයක් හෝ නිමිත්තක් පැනේ යයි මෙබඳු කිසි දෙයක් තොපට කීවෙම් ද? ඔව්හූ එක් පදයෙන්ම සිහි ලැබ උපන් ගෞරව ඇත්තේ මෙතෙමේ ඒකාන්තයෙන් බුදු වූයේ වනැයි අදහා නො හෙතං භන්තෙ නැත ස්වාමීනි යි කීවාහුය.

අසක්ඛිං ඛො අහං භික්ඛවෙ පඤ්චවග්ගියෙ භික්ඛූ සඤ්ඤාපෙතුං යනු මහණෙනි, මම පස්වග මහණුන්ට ‘මම බුදුමි’යි හඟවන්නට හැකි වීමි. තව ද එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පොහෝ දවස්හිම පැමිණියහ. නැවත තමන්ගේ බුද්ධභාවය දන්වා කොණ්ඩඤ්ඤ ස්ථවිරයන් කාය සාක්‍ෂි කොට දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දෙසීය. සූත්‍රාවසානයේ තෙරුන් වහන්සේ අටළොස් කෙළක් බ්‍රහ්මයන් සමග සෝවාන් පෙලෙහි පිහිටියේය. හිරු ධරමාන කල්හිම සූත්‍රය නිමියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහිම වස් එළඹියහ.

ද්වෙපි සුදං භික්ඛවෙ භික්ඛු ඔවදාමි පෑළවිය දින පටන් පිඬු පිණිස ද ගමට නොයාම කියන ලදී. ඒ භික්‍ෂූන්ගේ කමටහන්හි උපන් සැක මුසු තැන් විමර්ශනය කරනු පිණිස බුදුන්වහන්සේ ඇතුළු වෙහෙරම විසූහ. කර්මස්ථානයන් පිළිබඳ උපන් උපන් කුකුස් මල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් විචාරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔවුන් හුන් හුන් තැන්වලට කුකුස් දුරුකරති. ඉවත් කෙරෙති.

මෙසේ බැහැර කළ බත් ඇති භාග්‍යවතුන් විසින් අවවාද කරනු ලබන්නා වූ වප්ප තෙර පෑලවිය දවස් සෝවාන් විය. ‘භද්දිය’ තෙර දියවක ද, මහානාම තෙර තියවක ද අස්සජී තෙර ජලවක ද සෝවාන් වූහ. යළි පොහොය පසු වී පස්වෙනි දවසේ, ‘විසේනිය දා’ ඔවුන් සියල්ලන් රැස්කරවා ‘අනාත්ම ලක්‍ෂණ සූත්‍රය’ වදාළහ. සූත්‍ර දේශනාවගේ කෙළවර සියලු දෙන අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියාහුය. එහෙයින් කියන ලදී. අථ ඛො භික්ඛවෙ පඤ්චවග්ගියා භික්ඛූ මයා එවං ඔවදියමානා -පෙ- අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං නිබ්බාන අජ්ඣගමංසු -පෙ- නත්‍ථිදානි පුනබ්භවො මෙතෙක් කථා මාර්ගය වදාළ බුදුහු ‘තෙපි ද මාගේ හා පස්වග භික්‍ෂූන්ගේ මගට පිළිපන්හ. තොපගේ සෙවීම ආර්යයන්ගේ සෙවීමයි. පළමු වදාළ දේ සමග අනුසන්ධි ගලපා දක්වන්නේ මෙසේ එලවූ සේක.

මෙවිට යම්හෙයකින් ගිහි ගේ වැසියන්ගේ පස්කම් ගුණ සෙවීම නොවේද? සිව්පසය පස් විකීමෙන් තොරව වළඳන්නා වූ පැවිද්දන්ගේ ද, පස්කම් ගුණ වශයෙන් අනාර්ය පරියේසන වේ. එහෙයින් එය දැක්වීමට පඤ්චිමෙ භික්ඛමෙ කාමගුණ ආදිය කීහ. එහි අළුත පඬු පෙවූ පටසිවුරු ආදිය චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා රූපා යනාදී වූ සතර කාම ගුණයෝ ලැබෙති. රසය වනාහි මෙහි නැවත පරිභෝග රසය වේ. මිහිරි වූ පිණ්ඩපාතයෙහි ද බෙහෙත් ගිලන්පසවල ද පසම ලැබෙති. සෙනස්නෙහි සිවුරෙහි මෙන් හතරකි. රසය වනාහි මෙහි පරිභෝග රසයයි. යෙහි කෙචි භික්ඛවෙ යනු කුමක් හෙයින් ආරම්භ කළේ ද, මෙසේ පස්විධ කාමගුණයන් දක්වා දැන් යමෙක් තුමූ ‘පැවිදි වූ කල පටන් පැවිද්දන්ට අනාපරියේසන නම් කොයින්ද?” ආර්ය පර්යේෂණ ම වේ යයි මෙසේ කියන්නාහු ද ඔවුන් බාධාකරනු පිණිස වළක්වනු පිණිස පැවිද්දන්ගේ ද සිව්පසයෙහි පස් විකීමෙන් තොරව කරන පරිභෝගය අනාර්ය පර්යේෂණ නම් වේයයි දක්වන්නට මේ දේශනාව ආරම්භ කළේය. එහි ගථිතා යනු තෘෂ්ණාවෙන් ගැටගැසුණු මුච්ඡිතා යනු තෘෂ්ණා ක්ලාන්තයෙන් මුසපත් වූ, අජ්ඣාපන්නා තෘෂ්ණාවෙන් ඇතුළත ගැලුනාහු. අනාදීනව දස්සාවිනො ආදීනව නොදක්නාහු අනිස්සරණ පඤ්ඤා නිස්සරණ යනු ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඤාණයයි. එයින් තොර වූ.

මේ අර්ථය පැහැදිලි කරන්නට උපමාවක් දක්වමින් සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ ආදිය කීහ. එහි උපමා උපමේය සන්සන්දනය මෙසේ දතයුතු. වන මෘගයෝ මෙන් මහණ බමුණෝ ද, වැද්දා විසින් වනයෙහි තැබූ උගුල මෙන් සිව්පසය ද, ඒ වැද්දාගේ උගුල් රැස මැඩගෙන නිදන කාලය මෙන් පස් විකීමෙන් තොරව පරිභෝග කරන කාලය ද, වැද්දා එන කල්හි මුවා කැමති තැනකට යා නොහැකිව වැද්දාට රිසි සේ හැසිරෙන කාලය මෙන් මහණ බමුණන් ගේ මාරයා විසින් කැමති පරිද්දෙන් හසුරුවන කාලය ද දතයුතුයි. මාර වසඟයට පැමිණියේ යන අර්ථයි. යළි උගුලේ නොබඳිනා ලද මුවාගේ පාශරාශිය මත්තෙහි සිහියෙන් නිදන කාලය මෙන් මහණ බමුණන් සිව්පසය පස්විකා පරිභෝග කරන කාලය ද වැද්දා එන කල්හි මුවා කැමති තැනකට යන කාලය මෙන් මහණ බමුණන් මාර වසඟයට නො පැමිණීමද, දතයුතු.

ඵස්සත්‍ථො නිර්භය වූයේ, නිසැක වූයේ අනෙක් සියල්ල පළමු කී පරිදිමය.

පාසරසි සූත්‍රය හෙවත් අරිය පරියේසන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේය.