චූළහත්‍ථිපදොපමසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

චූළහත්ථිපදොපම සූත්‍ර වර්ණනාව

එවම්මෙසුතං යනු චූලහත්‍ථිපදොපම සූත්‍රයයි. එහි සබ්බසෙතෙන වළභිරත්‍ථෙන යනු සර්වාංයම සුදු වූ වෙළඹුන් සතරදෙනෙක් යෙදූ රථයෙන්, සුදු රථය, සුදෙන් සැරසුනු පිරිවර, සුදු රැස්වලින් යුත්, සුදු සැරයටියෙන් (වේවැලින්), සුදුකුඩ, සුදු ශීර්ෂය, මුදුන, සුදු වස්ත්‍ර, සුදු පාවහන්, සුදු වල් විදුනාවන්, මෙසේ සිදු වූ රථයට මුළු සිරුරම සිදු වූ වෙළඹුන් සතර දෙනෙකු යොදා.

රථය වූ කලී දෙපරිදිය. යෝධ රථ හා අලංකාර රථ වශයෙන්, එහි යෝධ රථය නම් සිව්රැස් සටහන් ඇත්තේ වෙයි. ඉතා මහත් නො වෙයි. දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට හා හැකි වෙයි. අලංකාර රථය නම් මහත් විශාල වෙයි. දිගින් හා පුළුලින් සමන්විතය. එහි (ඡත්තග්ගාහක) සේසත් දරන්නා, සෙමෙර වල්ග දරන්නා, තල්වැට දරන්නා, ආදී වූ අට දෙනෙකුට හෝ දස දෙනෙකුට සතර ඉරියව්වලින් ම සිටීමට හැකිවෙයි. මෙය අලංකාර රථයයි. එහි සියල්ල රෝද, කූඩුව, ඒරියා කඳ ආදී සියල්ල රිදීයෙන්ම කරන ලද්දේ වෙයි. වෙළඹහු ස්වභාවයෙන්ම සුදු වූවෝ වෙති. ඔවුන්ගේ ආභරණ ද රිදීයෙන් නිමවා ඇත. රැහැන් ද, කෙවිටද රිදීමය වෙති. බ්‍රාහ්මණයා ද සුදු වස්ත්‍ර හැඳ සුදු වස්ත්‍රයක් පොරවා, සුදු විළවුන් තවරා, සුදු මල් පැළඳ සිටී. ඇඟිලිවල මුදු ද, කන්වල කුණ්ඩලාභරණ ද, ආදී වූ සියලු දෙයම සුදු පැහැ රිදීයෙන්ම බබළති. බමුණාගේ පිරිවර ජනයා ද මෙසේම තනි සුදෙන් හැඳ පෙරව, සුදු පැහැ විලවුන්, මල්දම්, ආදියෙන් අලංකාරව සැරසුනෝ වෙති. සබ්බ සෙතෙන වළභිරතෙන යන්න එහෙයින් කියන ලදී.

සාවත්‍ථියා නීත්‍යාති යනු ඔහු සෑම සයමසකටම එක් වරක් මේ අන්දමින් නුවර පැදකුණු කෙරේ. මෙයින් මෙතෙක් දිනකින් අසවල් දින නුවර පැදකුණු කරන්නේ යයි නගරය පුරා ප්‍රචාරය කරති. එය අසා නගරවැසියෝ යමෙක් නගරයෙන් පිටත නො ගියාහු ද ඔහු නොයති. නගරයෙන් පිටත ගියාහු නැවත නගරයට පිවිසෙති. යම්කිසි දවසක බමුණා නගර ප්‍රදක්‍ෂිණා කෙරේද එදින උදයේ නගරයේ පාරතොට හැමද සුදුවැලි ඉස, ලදපස්මල් හාත්පස විසුරුවා පුන්කලස් තබා, කැන් සහිත කෙසෙල්ගස් සිටුවා, කොඩිසේසත් නංවා, මුළු නගරය පුරා සුවඳදුම් අල්ලා සුගන්ධවත් කෙරෙති. බ්‍රාහ්මණයා උදේම හිස නා පෙරබත් අනුභවකොට පළමු කී ක්‍රමයෙන් සුදෙන්ම සැරසී ප්‍රාසාදයට පිවිස රථයට නගී. සුදෙන්ම සැරසුණු පිරිවර ජනයා සේසත් ගෙන ඔහු පිරිවරා ගනී. ඉක්බිති මහා ජනයා රැස්කිරීම සඳහා පළමුව තරුණ දරුවන්ට ඵලාපල විසුරුවති. ඊට අනතුරු ද මසුරන් ද කහවණු ද විසුරුවති. මහාජනයා රැස්වෙති. ඔල්වර හඬ ද, ප්‍රීතිඝෝෂා ද හිසවටා රෙදි කරකැවීමි. පිළි සිසෑරුම් පවත්වති. ඉක්බිතිව බමුණා ද ආශිර්වාද ගී ජයමගුල් ගී ගයද්දී මහත් වූ සම්පත්තියෙන් යුතුව නගරයේ සැරිසරයි. ධනවත් මිනිස්සු උඩුමහල් තලවලට නැගී දොරජනෙල් විවෘතකොට බලති. බමුණා ද තමන්ගේ යසඉසුරු ශ්‍රී සම්පත්තීගෙන් නගරය උතුරවමින් දකුණු දොරටුවට මුහුණ ලා පැමිණේ. සාවත්‍ථියා නීත්‍යාති යන්න එහෙයින් කියන ලදී.

දිවාදිවස්ස දෙවෙන් දවාලේ, මධ්‍යාහ්න කාලයේ පිලොතිකං පරිබ්බාජකං ස්ත්‍රීලිංග නාමයෙන් නම් ලද පිරිවැජියා ඒ පිරිවැජි තෙමේ තරුණ වූයේ පළමු වයම්සේ සිටියේ, රන්වන් වූයේ බුදුනට උවැටන් කරන්නෙක්ල, උදෑසනම බුදුනට ද, මහතෙරවරුනට ද උපස්ථාන කොට, වක් තුනක් වූ දණ්ඩ හා පැන්කෙණ්ඩිය ආදී සිය උපකරණ, පිරිකර රැගෙන දෙව්රමින් නික්ම නගරයට මුහුණ ලා නික්මුණෝය. මෙතෙම සමීපයේ එන බමුණා දුටුවේය.

එතදවොච යනු පිළිවෙළින් සමීපයට පැමිණියාහු හැඳින, හන්‍දකුතො නු භවං වච්ඡායනො ගෝත්‍ර නාමයෙන් අමතා මේ වචන කීය. පණ්ඩිතො මඤ්ඤෙ යනු පින්වත් වාත්ස්‍යායනය, ඔබ ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් නුවණැත්තෙක් යයි සිතන්නේ ද? නැතහොත් එසේ නො සිතන්නේද, මෙසේ ඇසීය යන අර්ථයි.

කොචාහම්භො යනු පින්වත, ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන්ගේ ප්‍රඥාවෙහි ව්‍යක්ත භාවය දැනගන්නට මා කවරෙක්ද? කොච සමණස්ස ගොතමස පඤ්ඤා වෙය්‍යත්තියං ජානිස්සාමි යනු වැලිදු කෙසේ නම් මම ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් ප්‍රඥාව දැනගන්නෙම්ද, කවර කරුණකින් කවර හේතුවකින් දැනගන්නෙම්ද, මෙසේ සර්වප්‍රකාරයෙන් තමන්ගේ නොදන්නා බව කීය. සොපි නූනස්ස තාදිසො යනු යමෙක් ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන්ගේ ප්‍රඥා ව්‍යක්ත භාවය දැනගන්නේ ද ඔහු දස පෙරුමන් පුරා සර්වඥතා ඥානයට පැමිණි එබඳු බුදු කෙනෙක්ම විය යුතුය. මහමෙර හෝ හිමවත හෝ පෘථුවිය හෝ අහස මනිනු කැමැත්තෙක් වේ නම් ඔහු ඒ සඳහා දිග සුදුසු රැහැනක්, දණ්ඩක් හෝ මිම්මක් ලැබිය යුත්තේමය. ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් ගේ ප්‍රඥාව දැනගැනීමට නම් ඒ නුවණ සමාන වූ, සර්වඥතාඥානය ලැබීමට අවශ්‍ය වන්නේය යි දැක්වීය. මෙහි ආදර ගෞරව වශයෙන් නැවත නැවත පුන පුනා කියන ලදී.

උළාරාය යනු උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, කොවා හං භො යනු පින්වත ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට පැසසීමෙහි මා කවරෙක්ද, කො ච සමණං ගොතමං පසංසිස්සාමි යනු කවර කරුණකින් පසසන්නෙම්ද, පසත්‍ථ පසත්‍ථො යනු සියලු ගුණයන් මතුයෙහි හැසිරෙන්නා වූ සියලු ලෝකයා විසින් පසස්නා ලද තමන්ගේ ගුණයන් විසින්ම ප්‍රශස්ත වූ, උන්වහන්සේට අන්‍යයන් විසින් පැසසීමක් කළ යුතු නැත්තේය. එය එසේමයි. යම්සේ සපුමලක් හෝ නිලුපුලක් හෝ පියුමක් හෝ රත්සඳුන් හෝ තමාගේ වර්ණයෙන්ම සුවඳින්ම සුවඳ වූයෙන් ප්‍රසාද එළවන්නේත් වූයේද, ඔහුට ආගන්තුක වශයෙන් එන්නා වූ වර්ණ ගන්ධයන්ගෙන් ස්තුති කටයුත්තක් නැත්තේද තව ද, යම් සේ මාණික්‍ය රත්නයක් හෝ සඳමඩල හෝ තමන්ගේ ආලෝකයෙන් ම බබළයි. වෙනත් අනුන්ගේ බැබළවීමක් අනවශ්‍යය. මෙසේ ශ්‍රමණ ගෞතම තෙමේ තමන්ගේ ගුණයෙන්ම සියලු ලෝකයාගේ පැසසීමට හිමිකම් කියන්නේ ය. ප්‍රශස්තයන් විසින්ම පසන්නා ලද නිසා ‘පසත්‍ථ පසත්‍ථ’ නම් වේ.

ප්‍රශස්තයෝ නම් කවරහුද? පසේනදි කොසොල් රජතෙම කාසි කෝසල වාසීන් විසින් ප්‍රශස්තය. බිම්බිසාර රජු අංග මගධ වාසීන් විසින් ප්‍රශස්තය. විශාලා නුවර ලිච්ඡවීහු වජ්ජි රටවැසියන් විසින් ප්‍රශස්තයෝය. පාවෙය්‍ය නුවර මල්ල රජදරුවෝ කුසිනාරාවාසි මල්ල රජදරුවෝ ද ඒ ඒ ක්‍ෂත්‍රියයන් විසින් ද, රටවැසියන් විසින් ද ප්‍රශස්තය. වංක ආදී බ්‍රාහ්මණයෝ බමුණු සමූහයා විසින් ප්‍රශස්තයහ. අනාථපිණ්ඩික ආදී උපාසක උපාසකවරුන් විසින් ප්‍රශස්තය. විශාකාව වැනි උපාසිකාවෝ නොයෙක් සියදහස් ගණන් උපාසිකාවන් විසින් ප්‍රශස්තයහ. සකුලුදායි. ආදී පරිබ්‍රාජකයෝ පරිබ්‍රාජකයන් විසින් ප්‍රශස්තය. උත්පලවණ්ණා ස්ථවිරීන් ආදී මහා ශ්‍රාවිකාවෝ නොයෙක් සියගණන් භික්‍ෂුණීන් විසින් ද, සැරියුත් ස්ථවිර ආදී මහා ස්ථවිරයෝ නොයෙක් සිය ගණන් භික්‍ෂූන් විසින් ද ශක්‍රාදීහු නොයෙක් දහස් ගණන් දෙවියන් විසින් ද, මහා බ්‍රහ්මාදී බ්‍රහ්මයෝ නොයෙක් දහස් ගණන් බ්‍රහ්මයන් විසින්ද, ප්‍රශස්තයෝයි. ඔව්හූ සියල්ලෝම දසබලයන් වහන්සේ ස්තුති කරති. වර්ණනා කෙරෙති. ප්‍රශංසා කෙරෙති. මේ නිසා භාග්‍යවත්හු ප්‍රශස්ත ප්‍රශස්තයෝමය.

අත්‍ථවසං යනු අර්ථානිශංසයයි. ඉක්බිති පිරිවැජි තෙමේ තමන්ගේ පැහැදීමට කරුණු පැහැදිලි කරන්නේ. සෙය්‍යථාපි භො කුසලො නාගවනිකො ආදිය කීහ. එහි නාගවනිකො යනු ඇතුන් වසන වනයෙහි ජීවත්වන නූගත් අයෙක්, මත්තෙහි වනාහි උගත් ශිල්ප ඇති පුරුෂයෙක් ‘නාගවනිකො’ යනුවෙන් ආයේය. චත්තාරි පදානි යනු සතර ඥාන පදයන්ය. නැණ වැළඳුම්, නුවණින් මැඩගෙන සිටි තැන් යන අර්ථයි.

ඛත්තිය පණ්ඩිතෙ යනාදියෙහි පණ්ඩිතෙ යනු නුවණැති බැවින් යුක්ත වූ, නිපුණො සිලුටු, සියුම් වූ බුද්ධිමතුන්, සියුම් වූ අර්ථාන්තර අවබෝධ කරගැනීමෙහි සමත් වූවන් කතපරප්පවාදෙ දැනගත් පරවාදයන් ඇති හා අන්‍යයන් හා කළ වාද පිළිබඳ පුරුද්ද ඇතියන්, වාළවෙධිරූපෙ වාළවේධී (අස්ලොමට විදීමේ සමත්) දුනු විදින්නන් හා සමාන වූවන්, වාළවේධි විය වාළං - වාලවේධි දුනුවායන් මෙන් වොභින්‍දන්තා මඤ්ඤෙ චරන්ති අස්ලොම් මෙන් සියුම් වූ ද, අනුන්ගේ දෘෂ්ටිගතයන් තමන්ගේ නුවණින් මථනය කරන්නවුන් බිඳින්නවුන් මෙන් හැසිරෙත් යන අර්ථයි. පඤ්හං අභිසංකරොන්ති තනිපද, දෙපද, තුන්පද, සිව්පද, ප්‍රශ්නයන් කෙරෙති. වාදං ආරොපෙස්සාම යනු දොස් නගන්නෙමු.

න චෙව සමණං ගොතමං පඤ්හං පුච්ඡති යනු කුමක් මෙයින් නොවිචාරත්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි පිරිස් මැද දහම් දෙසන්නේ පිරිසෙහි හදගැස්ම බලති. මේ ක්‍ෂත්‍රිය පණ්ඩිතවරු අදහස් සැඟවුණු රහස් වූ ප්‍රශ්නයක් ඔඩොක්කුවේ තබාගෙන මෙන් ආවාහුයයි දන්නා සේක. හේ ඔවුන් විසින් නො විචාරණ ලද්දේම, මෙබඳු වූ ප්‍රශ්න විචාරීමෙහිලා මෙපමණ දොස් ඇත්තේය. විසඳීමෙහි මෙතෙක් අර්ථය. පද අකුර මෙපමණ වෙති. මේ ප්‍රශ්න විචාරීමෙන්, මෙසේ විමසන්නේ යයි මේ ආකාරයෙන් ඔඩොක්කුවේ වූවක් කොටගෙන ආ ප්‍රශ්න ධර්මකථා අතරෙහි යොදා විශේෂයෙන් දක්වන්නේය. ක්‍ෂත්‍රිය පණ්ඩිතවරු අපි මේ ප්‍රශ්නය නොවිචාළෙමුද, එය අපට ඒකාන්තයෙන් යහපතකි. ඉදින් අප විමසූයේ නම් අප ප්‍රතිෂ්ඨා විරහිත වූවන් කොට දමන්නේ යයි සතුටු වෙති.

තව ද බුදුවරයෝ නම් ධර්මය දේශනා කරන්නාහු, පිරිස වෙත මෙත් සිත පතුරුවන්නාහ. මෙත් සිත පැතිරවීම නිසා දශබලයන් කෙරෙහි මහජනයාගේ සිත පහදී. බුදුවරයෝ රුවින් අගතැන්පත් වූවාහු වෙති. දැකුම්කළු ස්වභාවය ද, මිහිරි හඬ ද, මොළොක් දිව ඇත්තාහු (එහෙයින්ම සුදු මුදු වචන ඇත්තාහු) මනාව පිහිටි දන්තාවරණ ඇත්තාහු අමා ජලයෙන් ළය තෙමන්නාක් මෙන් දහම් දෙසති. එහි ඔවුන් වෙත මෙත්සිත පැතිරවීමෙන් පහන් වූ සිත් ඇත්තන්ට මෙසේ සිතේ මෙබඳු වූ දෙපරිද්දෙකින් නො පවත්නා කථාව, නො හිස් කථාව, නෛර්යාණික කථාව කියන්නා වූ භාග්‍යවතුන් සමග විරුද්ධ කථා කියන්නට නොහැකි වන්නෙමු. තමන් තුළ පැහැදීම ඇති නිසාම ප්‍රශ්න නො විචාරති.

අඤ්ඤදත්‍ථු ඒකාන්තයෙන් සාවකා සම්පජ්ජන්ති ශරණාගමන යාමෙන් ශ්‍රාවකයෝ වෙති. තදනුත්තරං යනු ඒ අනුත්තර වූ බ්‍රහ්මචරිය පරියොසානං මාර්ග බ්‍රහ්මචරියාවගේ අවසානය වූ අර්හත්ඵලය තම අවසාන අරමුණු කොටගෙන ඔව්හූ පැවිදි වෙති. මනං වත භො අනස්සාම යනු පින්වත! අපි (බුදුන් වෙත) නො එළඹෙන්නෙමු නම්, එපමණකින් ඇසුරු කිරීම නො කිරිම පමණකින් නටුවෝ වූවමු. වැලි එළඹීම් පමණකින් විනාශ නොවූවෝ වෙමු යන අර්ථයි. දෙවෙනි පදය පළමු පදයාගේම සමාන තේරුමයි. අස්සමණාච සමානා පාපයන් නො සන්සිඳුවන ලද, නොමහණුන් වූවාම, යළි බහා නොතැබූ බැවින් අබ්‍රාහ්මණොව නො බමුණෝ වූවාහු, කෙලෙස් සතුරන් නො නසන ලද බැවින් අනරභන්තො යෙව සමානා නො රහත් වූවාහුම යන අදහසයි.

උදානං උදානෙසි ප්‍රීතිමය වචනයක් උදානයක් පහළ කළේය. යම්කිසි තෙලක් මැනීම් කරන්නට නොහැකිව වැගිරී යේද, එය ‘අවසෙක’ යයි කියයි. යම්කිසි ජලයක් විලෙහි රඳන්නට නො හැකි වේද, උතුරා යයි ද එය ‘ඕඝ’ යයි කියයි. මෙසේ හදවත තුළ ප්‍රීති වචන උපන් කල්හි හෘදයෙහි පවතින්නට නො හැකි වේද, අධිකව ඇතුළත නො පිහිටා (වචන මගින්) පිටත නික්මේද එය ‘උදාන’ යයි කියයි. මෙබඳු වූ ප්‍රීති වචනයක් පහළ කළේය යන අර්ථයි.

හත්‍ථිපදොපමො යනු ඇත් පියවර උපමාකොට ඇති ධර්මය ‘හත්‍ථි පදොපම’ නම් වේ. ඒ ධර්මය මෙපමණකින් පරිපූර්ණ විස්තරයක් නොවූයේ යයි දක්වයි. නාගවනිකො ඇතුන් සිටින වනයක හැසිරෙන හස්ති ශිල්පය උගත් තැනැත්තෙක්, කවර හෙයකින් මෙහි ‘කුසලො’ යන්න නො කීවේද? මත්තෙහි යො හොති කුසලො යන්නෙහි විභාගය දැක්වීම සඳහාය. යමෙක් යම්හෙයකින් පිවිසේද, නැතහොත් යමෙක් දක්‍ෂ වේද, හෙතෙම ඒ තාක් කෙළවරට නිෂ්ඨාවට නො ගියේද, එහෙයින් මෙහි ‘කුසලො’ යන්න නොකියා, ඉදිරියට තැබූයේය.

වාමනිකා කෙටි වූ, දිගින් වඩා දික් නොවූ මහ බඩක් ඇති ඇතිනියෝ, උච්චාව නිසෙවිතං හත් අට රියනක් උස ඇති, නුග ආදී ගස්වල කඳ පෙදෙසෙහි (ගැටෙන) ගෑවෙන, උච්චා කාළාරිකා උසින් යෂ්ටි සමාන පා ඇතිව උස් වූ දත් නොසම බැවින් ‘කාළාරිකා’ නම් වූද, ඔවුන්ගේ වනාහි එක් දතක් දළයක් උල්ව උඩින් පිහිටියේය. එක් දතක් (දළයක්) පහලින් පිහිටියේය. දළ දෙක සමීපව සමානව නො පිහිටියේ.

උච්චාව දන්තෙහි ආරඤ්ජිතානි උස නුගරුක්වල හත් අටරියනක් උසින් කඳ පෙදෙස පොරවකින් කෙටූ තැන් මෙන් දළවලින් සිඳින ලද තැන. උච්චා කණෙරුකා නාමා සැරයටියක් වැනි උස්වූ පා ඇතිව කණේරුවක් වැනි දළවලින් යුත් ‘කණෙරුකා’ නම් වූ ද ඔවුන්ට මොට්ටුවක් වැනි දළ ඇත්තාහූ වෙත් ල. එහෙයින් කණෙරුකා යයි කියනු ලැබේ.

සො තිට්ඨංගච්ඡති යනු ඒ හස්ති ශිල්පය දන්නා තැනැත්තා. මම යම් ඇතෙකුගේ පියසටහන් අනුව ආයෙම්ද, හේ මොහුම වේ. අනිකෙක් නොවේ. මම පළමුව යම්කිසි පා සටහනක් දැක වාමාතිකාවන්ගේ පා සටහනක් වන්නේ යයි නිගමනයට නො ගියෙම්ද, ඉන් මෑත දී යම් (පියවරක්) දැක කාළාරිකාවන්ගේ වන්නේ යයි හෝ කණෙරුකාවන්ගේ වන්නේ යයි නිගමනයට නො පැමිණෙත්ද, ඒ සියල්ල මේ මහ ඇත් රජුගේම පියවර යයි මහ ඇතා දැකම නිගමනයට බසී.

එවමෙව ඛො යන මෙහි උපමා උපමේය සන්සන්දනය වේ. ඇත් වනය මෙන්, මුල පටන් නීවරණයන්ගේ ප්‍රහාණය දක්වා ධර්ම දේශනාව දතයුතුය. දක්‍ෂ වූ හස්ති ශිල්පියා මෙන් යෝගාවචර තෙමේ ද, මහ ඇත්හු මෙන් බුදුන් වහන්සේ ද, මහත් වූ ඇත් පිය මෙන් ධ්‍යාන අභිඥාද, නාගවනිකයාගේ ඒ ඒ තැන ඇත් පා සටහන් දැක ද, වාමනිකයන්ගේ පා සටහන් වන්නේ ය. කාළාරිකාවන්ගේ කණේරුකාවන්ගේ පා සටහනක් වන්නේ යයි නිගමනයට නො ගිය බව මෙන් යෝගීහුගේ මේ ධ්‍යාන අභිඥා නම් බාහිර පිරිවැජියන්ට ද ඇත්තාහු යයි නිගමනය නො ගිය බවද, නාගවනිකයාගේ ඒ ඒ තැන මා විසින් දක්නා ලද පියසටහන් මේ මහ ඇතාගේම ය. අනිකකු ගේ නොවේයයි මහ ඇතු දැකම නිගමනයට යාම මෙන්, ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ රහත් බවට පැමිණීම නිගමනයට යාම යයි දතයුතුය. තව ද මේ උපමා සන්සන්දනය මස්තකයේ (ඉහළ) සිටද කිරීම සුදුසුය. මෙතැන්හි දී ද සුදුසුය. පිළිවෙළින් පැමිණියා වූ ඒ පාලි පදය ගෙන මෙතැන්හිම කරන ලදී.

එහි ඉධ යනු දේශය දැක්වීමෙහි නිපාතයි. ඉධ ශබ්දය සමහර තැනක ලෝකය දක්වයි. ඉධ තථාගතො ලොකො උපපජ්ජති යනුය. සමහර තැනක ශාසනය කියනු ලැබේ. ඉධෙව භික්ඛවෙ සමණෙ ඉධ දුතියො සමණො යනු සමහර තැනක ‘අවකාශය’ කියයි.

ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස - දෙව භූතස්ස මෙ සතො පුනරායුච මෙ ලද්ධො - එවං ජනාහි මාරිසා

සමහර තැනක පද පූරණයේ පමණි. වදාළේමැයි. ඉධාහං භික්ඛවෙ භූත්තාවී අස්සං පවාරිතො මෙහි ලෝකය සඳහා කියන ලදී. බමුණ, මේ ලෝකයේ අර්හත් වූ සිව්සස් අවබෝධ කළා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපදිනේය.

එහි ‘තථාගත’ ශබ්දය මූල පරියායේ ද ‘අරහං’ යන්න විසුද්ධි මාර්ගයේ ද විස්තර කර ඇත.

ලොකෙ උපපජ්ජති යන මෙහි ලෝකය වනාහි අවකාශ ලෝකය, සත්ත්ව ලෝකය, සංස්කාර ලෝකයයි තෙපරිදිය. මෙහි සත්ත්වලෝකය අදහස් කරන ලදී. තව ද සත්ත්ව ලෝකයෙහි උපදනා වූ තථාගතයන් වහන්සේ දෙලොව නූපදිති. බඹලොව නූපදිති. මිනිස්ලොවෙහිම උපදිති. මිනිස් ලොව ද අන් සක්වල නූපදිති. මේ සක්වළ ම උපදිත්. එහි ද සෑම තැනෙකම නූපදිත්. පෙරදිග කජංගල නම් නියම්ගමක් වේ. එයට පසුභාගයේ මහාසාලයෝ ද එයින් මත්තෙහි ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ වෙති. මෙයින් මධ්‍යයේ ගිනිකොණ දිසාවෙහි සල්ලවතී නම් නදිය වෙයි. එයින් මත්තෙහි ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ වෙති. මොබින් මධ්‍යයෙහි දකුණු දෙස සේත කර්ණිකා නම් නියම්ගම වෙයි. එයින් මත්තෙහි ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ වෙති. මෙයින් මත්තෙහි පැසුළු දෙසෙහි (බටහිර) ථූන නම් බ්‍රාහ්මණ ගම පිහිටියේ ය. ඔබින් මත්තෙහි ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ වෙති. මොබින් මධ්‍යයෙහි උත්තර දිසාවේ උසිරද්වාජ පර්වතය පිහිටියේය. එයින් මත්තෙහි ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයෝ වෙති. මොබින් මධ්‍යයෙහි, යොදුන් තුන්සියයක් දිගින් වූ, පළලින් දෙසිය පනස් යොදුන් වූ, හාත්පස නවසියයක් යොදුන් වූ, මැදුම් පියසෙහි උපදියි. හුදෙක් තථාගතයන්ම පමණක් නොවෙති. පසේබුදුවරු, අග්‍රශ්‍රාවකවරු, අසූමහා ශ්‍රාවකවරු, බුදු පියා, බුදුමව, සක්විති රජු, අනෙක් මහා භෝග සම්පත් ඇති බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියෝ ද එහිම උපදිති.

එහි තථාගත තෙමේ සුජාතාව විසින් දුන් මිහිරි කිරි ආහාරයේ පටන්, යම්කිසි දිනක රහත් මගට පත්වේද, ඒ තාක් උපදීනම් රහත්ඵලය පැමිණි කල්හි උපන්නේ නම්, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයේ පටන් රහත්මග තෙක් හෝ තුසිත භවනයේ පටන් රහත්මග තෙක් හෝ දීපංකර පාදමූලයේ පටන් රහත්මග තෙක් හෝ යම්තාක් වේ ද, ඒ තාක් උපදී නම් රහත්ඵලය උපන්නේ නම් මෙහි සියල්ලට පළමු උපන් බව සඳහාම උපපජ්ජතී යන්න කියයි. තථාගතයෝ ලොව උපන්නේ ය යන අර්ථයි.

සො ඉමං ලොකං යනු ඒ භාග්‍යවත්හු මේ ලෝකය මෙවිට කිවයුත්ත නිදර්ශනය කෙරෙයි. සදෙවකං දෙවියන් සහිත වූයේ සදේවක නම් වේ. එසේ මාරයා සහිත වූයේ සමාරකං වේ. බ්‍රහ්මයන් සහිත වූයේ සබ්‍රහ්මකං වේ. ශ්‍රමණ බමුණන් සහිත වූයේ සස්සමණිං බ්‍රාහ්මණිං වේ. උත්කෘෂ්ට අන්දමින් උපන් බැවින් පජං නම් වේ. දෙව් මිනිසුන් සමග යන අරුතින් සදෙව මනුස්සං වේ. එහි සදේවක යන වචනයෙන් කාමාවචර පහේ දෙවිවරුන් ගැනේ. ‘සමාරකෙ’ යන වචනයෙන් සදෙව්ලොව කාමාවචර දෙවිවරුන් ගැනේ. ‘සබ්‍රහ්මක’ යන වචනයෙන් බ්‍රහ්මකායිකාදී බ්‍රහ්ම සමූහයා ද, ‘සස්සමණ බ්‍රහ්මණී’ යන වචනයෙන් ශාසනයට විරුද්ධ පසමිතුරු මහණ බමුණන්ගේ ගැනීම හා සමිතපාපී බාහිතපාපී මහන බමුණන්ගේ ගැනීමද වෙයි. ‘පජා’ යන වචනයෙන් සත්ත්ව ලෝකය ගැනීමද ‘සදෙව මනුස්ස’ වචනයෙන් සම්මුති දෙවියන් හා අවසේස මිනිසුන් ගැනීමද වේ. මෙසේ මෙහි පද තුනෙන් අවකාශ ලෝකය සමග සත්ත්ව ලෝකය, දෙපදයකින් ප්‍රජා වශයෙන් සත්ත්ව ලෝකයම ගන්නා ලදී.

වෙනත් ක්‍රමයකින් ද විස්තර කර ඇත - ‘සදෙව ගහණෙන’ යන්නෙන් අරූපාවචර ලෝකය ගත්තේය. ‘සමාරක ගහණෙන’ යන වචනයෙන් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක සයද, ‘සබ්‍රහ්මක ගහණො’ යන වචනයෙන් රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය ද ‘සස්සමණ බ්‍රහ්මණාදී’ යන වචනයෙන් සිව් පිරිස වශයෙන් සම්මුති දෙවිවරුන් හෝ සමග මිනිස්ලොව ද, ‘අවසෙස සියලු සත්ත්වලෝක හෝ ගන්නා ලදී.

මෙහි සදෙවක වචනයෙන් උඩත් පිරිසෙයින් සියලු ලොව පසක් කළ බව කියයි. නැවත යම් කෙනෙකුන්ට මාරතෙම මහානුභාව ඇත්තෙක. කාමාවචර ලෝක සයට අධිපතිය. ‘වසවර්තීය’ යන සිතක් වීද හෙතෙමේත් මොහු විසින් පසක් කරන ලදැයි විමතිය දුරුකරමින්, සමාරකං යනු වදාළහ. නැවත යම් අයකුට ‘බ්‍රහ්මතෙම මහානුභාව ඇත්තෙක. එක් ඇඟිල්ලකින් දස දහසක් සක්වළ ආලෝකය පතුරුවයි. නිරුත්තර වූ දැහැන් සමවත් සුවය ද විඳියි. කිම හෙතෙමේත් පසක් කරන ලදදැයි සිතක් වීද? ඔවුන්ගේ විමතිය දුරුකරනු සඳහා සබ්‍රහ්මකං යන්න වදාළහ. නැවත යමෙක් තුමූ මෙසේ සිතහුද? බොහෝ මහණ බමුණෝ ශාසනයට විරුද්ධ වූවාහු වෙති. කිම ඔවුහුත් පසක් කරන ලදද? ඔවුගේ විමතිය දුරු කරමින් සස්සමණ බ්‍රාහ්මණිං පජං යන්න වදාළහ. මෙසේ විශිෂ්ට වූවන්ගේ පසක් කළ බැව් ප්‍රකාශ කොට නැවත සම්මුති දෙවියන් ද සෙසු මිනිසුන් ද ගෙන විශිෂ්ට බෙදීම් වශයෙන් සෙසු සත්ත්ව ලෝකයා ගේ සාක්‍ෂාත් කළ බැව් ප්‍රකාශ කරමින් සදෙව මනුස්සං යනු වදාළහ. මේ මෙහි භවයන්ගේ අනුපිළිවෙළයි.

පුරාණාචාර්යයෝ වනාහි මෙසේ කීහ. සදෙවකං යනු දෙවියන් සහිත අවසේස ලෝකය, සමාරකං යනු මාරයා සහිත ඉතිරි ලෝකයයි. සබ්‍රහ්මකං යනු බ්‍රහ්මයන් සමග ඉතිරි ලෝකයයි. මෙසේ සියලු තුන් භවයට පැමිණි සත්ත්වයන් තුන් ආකාරයෙක්හිලා තුන්පදයෙක්හි ඇතුළත් කොට නැවත දෙපදයකින් ඇතුළත් කොට ගන්නාහු. සස්සමණං බ්‍රාහ්මණි පජං සදෙවමනුස්සං යනු කීහ. මෙසේ පස් පදයකින් හා ඒ ඒ ආකාරයෙන් තුන් ලෝකයම ඇතුළත් කළෝය.

සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්‍වා පවෙදෙතී යනු සයං තෙමේ අනිකෙකු විසින් නො දත යුතු අභිඤ්ඤාය අධික වූ නුවණින් දැන යන අර්ථයි. සච්ඡිකත්‍වා ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කොට, මෙයින් සැකයෙන් බලන්නන්ගේ ඉවතලෑම කරයි. පවෙදෙති අවබෝධ කරවයි, දන්වයි, ප්‍රකාශ කෙරෙයි.

සො ධම්මං දෙසෙති ආදි -පෙ- පරියොසන කල්‍යාණන්ති ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාව පෙරදැරිකොට නිරුත්තර වූ විවේක සුවය හැර දමා දහම් දෙසති. එය මදක් හෝ බොහෝ සෙයින් හෝ දේශනා කරන්නෝ ආදි කල්‍යාණාදී ප්‍රකාර වූවක්ම දේශනා කරති. මුලින්ම කල්‍යාණ වූවක් ම සුදුසු වූවක් ම නිවැරදි වූවක්ම දේශනා කරති. මධ්‍යයෙහි ද එසේය. අවසානයේ දී ද කල්‍යාණ වූවක්ම යහපත් වූවක්ම නිවැරදි වූවක්ම දේශනා කරති.

එහි එම දේශනාවෙහි ආදි මධ්‍ය අවසාන ඇති ශාසනයාගේ ඇති පළමුකොට දේශනාවෙහි සිව්පදැති ගාථාවෙක ප්‍රථම පාදය ආදි නමි. දෙවැනි දෙපාදය මධ්‍ය නමි. අන්තයෙහි එක් පදය පරියෝසාන නමි. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයෙක නිදානය ආදිය වේ. ඉදමවොච යනු පරියෝසානය, දෙදෙනාගේ අතර මධ්‍යය, නොයෙක් අනුසන්ධි ඇති සූත්‍රයක ප්‍රථමානු සන්ධිය ආදියයි. අන්තයෙහි සන්ධිය අවසානයයි. මධ්‍යයේ එකක් හෝ දෙකක් හෝ බොහෝවක් මධ්‍යයයි. නැවත ශාසනයාගේ ශීල සමාධි විපස්සනා ආදි නමි. මෙසේ කියන ලදී. කොවාදි කුසලානං ධම්මානං සීල විසුද්ධං දිටඨිච උජුකා අත්‍ථි භික්ඛවෙ මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා මෙසේ වදාරන ලද ආර්ය මාර්ගය මධ්‍ය නමි. ඵලඤ්චෙව නිබ්බාණඤ්ච ඵලය ද නිර්වාණය පරියොසාන නමි. තසමා තිහ ත්‍වං බ්‍රාහ්මණා එතං සාරං එතං පරියොසනං යන මෙහි ඵලය නිවන පරියෝසානයයි කියන ලදී. නිබ්බානොගධං ආවුසො විසාඛ බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති නිබ්බාන පරායනං නිබ්බාන පරියොසානං’ යන මෙහි නිර්වාණය පරියෝසනයයි කියන ලදී.

මෙම දේශනාවෙහි ආදිය, මධ්‍යය, පරියොසානය, අදහස් කරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන්නේ ආදියෙහි ම සීලය දක්වා, මධ්‍යයෙහි මාර්ගය දක්වා කෙළවර නිවන දක්වති. එහෙයින් සො ධම්මං දෙසෙති ආදි කල්‍යාණං, මජ්ඣෙ කල්‍යාණං, පරියොසාන කල්‍යාණං යනු කියන ලද, එහෙයින් අන්‍ය ධර්ම කථිකයෙක් දහම් දෙසන්නේ නම්,

ආදියෙහි සීලය දැක්විය යුතුය. මධ්‍යයෙහි මාර්ගය ප්‍රකාශ කළ යුතුය, කෙළවර නිර්වාණය ප්‍රකාශ කළ යුතුය.

සාත්‍ථං සබ්බ්‍යඤ්ජනං යම් හෙයකින් යමෙකුගේ දේශනාව කැඳ බත්, ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදීන්ගේ වර්ණනාවලින් තොරව අර්ථ සහිතව නො දෙසාද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි ඒ බඳු වූ දේශනාවන් හැර සතර සතිපට්ඨානාදිය ඇසුරු කළ දේශනාව දෙසන සේක් ද එහෙයින් එය අර්ථ සහිතව දේශනා කරති. නැවත යමෙකුගේ දේශනාව සමාන ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන්ම යුක්ත වූයේ ද සියලු අතින්ම ඔට්ඨජාක්‍ෂර රහිත බ්‍යඤ්ජනවලින් යුක්ත වූයේ ද, සියලු තැන්හි විසිරුණු සියලු නිග්ගහීතයන්ගෙන්ම යුක්ත වූයේ වේද, ම්ලේච්ඡ භාෂාවන්හි මෙන් ව්‍යඤ්ජන පරිපූර්ණත්වය නැති හෙයින් ඔහුගේ දේශනාව අබ්‍යඤ්ජන දේශනා නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි -

සිථිල ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං - ගරුක ලහුකඤ්ව නිග්ගහිතං සම්බන්‍ධනං වවත්‍ථිතං විමුත්තං - දසධා බ්‍යඤ්ජන බුද්ධියා පභෙදො

මෙසේ කියන ලද දශවිධ ව්‍යඤ්ජනය හා අහෝසි නො කොට පරිපූර්ණ ව්‍යඤ්ජනයන්ගෙන්ම යුක්ත කොට දේශනා කරන සේකැයි කියයි.

කෙවල පරිපුණ්ණං මෙහි කෙවල යනු පරිපුණ්ණං අනුනාසික වචනයි. සියල්ල නො අඩු නො වැඩි කොට යන අර්ථයි. එකම දේශනාවක් වත් අපරිපරිපූර්ණ නොවේ. සියල්ල පරිපූර්ණය. පරිසුද්ධං යනු උපක්ලේශ රහිතය. යමෙක් මේ ධර්මදේශනාව නිසා ලාභය හෝ සත්කාරය ලබන්නෙමියි සිතා ද, එසේ දෙසාද ඔහුගේ ඒ ධර්ම දේශනාව අපරිසුද්ධ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිරාමිස වූ සේක් මෙත්සිත පැතිරවීමෙන්, මෛත්‍රියෙන් මොලොක් වූ සිතින්ම, නගා සිටුවන ස්වභාවයෙහි පිහිටි සිතින්ම දේශනා කරන සේක. එහෙයින් පිරිසිදුකොට ම දේශනා කරති. බ්‍රහ්මචරියංපකාසෙති යන මෙහි බ්‍රහ්මචරිය නම් ත්‍රි ශික්‍ෂාවන්ගෙන් යුත් ශාසනයයි. එහෙයින් බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති යනු ඒ තථාගතයෝ ආදි කල්‍යාණ වූ -පෙ- පරිශුද්ධ වූ ධර්මයම දේශනා කරති. මෙසේ දේශනා කරන්නේ ත්‍රි ශික්‍ෂාවෙන් යුක්ත වූ ශාසන බ්‍රහ්මචරියාවම දේශනා කරන්නේ යයි මෙහි අරුත් දතයුතුය. බ්‍රහ්මචරියං යනු ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් බ්‍රහ්ම වූ හැසිරීම හෙවත් බ්‍රහ්ම වූ බුද්ධාදීන්ගේ හැසිරීම යයි දතයුතුය.

තං ධම්මං ඒ කියන ලද අයුරු සම්පත් සහිත ධර්මය සුණාති ගහපති වා කුමක් හෙයින් පළමුකොට ගෘහපතියකු දක්වන්නේ ද, නිහතමානී බැවින් ද උත්සන්න බැවින් ද වේ. බොහෝසෙයින් කැත් කුලයෙන් පැවිදි වූවාහු කුලය නිසා මානය උපදවයි. බමුණු කුලයෙන් පැවිදි වූවාහු අධ්‍යාපනය (මන්ත්‍ර) නිසා මානය උපදවයි. පහත් කුලවලින් පැවිදි වූවාහු තමා ගේ පහත් ගති පැවතුම්වලින් ඍජුව සිටින්නට නොහැකි වෙයි. ගෘහපති දරුවෝ දහදිය ගලන කිහිලිවලින් යුක්තව, ලුණු පිපෙන පිටෙන් යුතුවැ බිම හාරමින් මාන දර්ප ඇත්තෝ වෙති. ඔව්හූ පැවිදි මානයක් හෝ දර්පයක් නො කොට ශක්ති පමණින් බුදු වදන් උගෙන විදර්ශනාව පිණිස කමටහන් වඩන්නාහු රහත් බැව්හි පිහිටන්ට හැකිවෙත්. තව ද ඉතිරි කුලයන්ගෙන් නික්ම පැවිදි වූවාහු නම් බොහෝ නොවෙති. ගෘහපතියෝම බොහෝ වෙත්. මෙසේ නිහතමානී බැවින් ද, උත්සන්න බැවින් ද පළමුකොට ගෘහපතියා දක්වයි.

අඤ්ඤතරස්මිං වා ඉතිරි කුලයන් අතරෙහි හෝ එක්තරා කුලයෙක්හි පච්ඡාජාතො උපන්නේ. තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති පිරිසිදු දහම් අසා ධර්මස්වාමී වූ තථාගතයන් කෙරෙහි ‘ඒකාන්තයෙන් බුදුහු සම්මා සම්බුද්ධහයි’ ශ්‍රද්ධාව ලබයි. පැහැදීම වැඩෙයි. ඉතිපටිසඤ්චික්ඛති මෙසේ නුවණින් සලකා බලයි. සම්බාධො ඝරාවාසො යනු යම් විධියකින් සැටරියන් ගෙයක යොදුන් සියයක් අතරම අඹුසැමි දෙදෙනෙක් වෙසෙත් ද, එතකුදු වුවත් ඔවුන්ට සැක සහ වෙනත් පළිබෝධයන් නිසා ගෘහවාසය සම්බාධ සහිත ම ය. රාජාපථො යනු රාග රජස් ආදීන්ගේ උත්පත්ති ස්ථානයයි. මහා අට්ඨකථාවේ කියන ලදී. පැමිණෙන මග යයි ද, කියනු වටී. නො ලැගෙන හේතුවෙන් අභ්‍යවකාශයක් මෙනි අබ්භොකාස නම් වේ. පැවිදි තෙම වනාහි කුළු ගේ, රුවන් පහය, දෙව් විමන ආදී වූ වසන ලද දොර ජනෙල් ඇති වැසුණු තැනක වසන්නේ නමුත් එහි නො ලැගේ ද, නො ඇලේ ද, නො බැඳේ ද, එහෙයින් කියන ලදී. අබ්භොකාසෙ පබ්බජ්ජා තව ද සම්බාධො ඝරාවාසො කුසල ක්‍රියාවන්ට අවකාශ නැති බැවිනි. රාගාදී රජස් උපදින මගකි. රජස්වලට නො ඇසූ කසළ ගොඩක් මෙන් කෙළෙස් රජස් රැස්වන බැවිනි. පැවිද්ද අභ්‍යවකාශයකි. කුශල ක්‍රියාවන්ට කැමති සේ අවකාශ ඇති බැවිනි.

නයිදං සුකරං -පෙ- පබ්බජෙය්‍යං යනු මෙහි සංක්‍ෂේප කථාය. යම් මේ ත්‍රිශික්‍ෂාවන් බ්‍රහ්මචරියාවක් එක් දවසකුදු නොකඩකොට අවසාන සිතට පැමිණිය යුතු බැවින් එකන්ත පරිපුණ්ණා නම් එක දවසකුදු සංක්ලේශ මලයෙන් මල රහිත කොට අවසාන සිතට පැමිණිය යුතු බැවින්, එකන්ත පරිසුද්ධ නමි. සංඛලිඛිතං ලියවන ලද සක්ගෙඩියක් වැනිකොට සේදූ හගෙඩියක් සමානකොට, හැසිරිය යුතු (බඹසර) අගාරං අජ්ඣොවසනා ගෘහ ජීවිතයෙහි වසන්නහු විසින් ඒකාන්ත පරිපූර්ණ කොට, හැසිරෙන්ට පහසු නොවේ. මම කෙස් රවුල් බහා කසට රස පෙවූ බැවින් කසාවන් වූ, බඹසර වසන්නවුන්ට සුදුසු වූ වස්ත්‍ර හැඳ පෙරවා ගිහිගෙන් නික්ම පැවිද්දට පිළිවදනේ නම් ඉතා යෙහෙක. මෙහි ගිහිගෙට හිත වූ අවශ්‍ය වූ කෘෂි වණික් කර්මාන්තාදිය ‘අගාරිය’ යයි කියනු ලැබේ. ඒවා පැවිද්දෙහි නැති බැවින් ‘අනගාරිය’ යයි දතයුතුය. ඒ පැවිද්දට පබ්බජෙය්‍ය පිළිපදනෙම් නම් අප්පං වා දහසින් බැඳි පියලි භෝගස්කන්‍ධ අල්ප වේ. දහස පටන් මහත් නම් වේ. පසුපස්සෙන් අනුව එන යන අර්ථයෙන් ඤාතිවරයා ඤාති පරිවට්ට නම් වේ. හේ විස්සකින් යට අල්ප වේ. විස්ස පටන් මහත් වේ.

භික්ඛූනං සික්ඛාසා ජීව සමාපන්නො භික්‍ෂූන්ගේ යම් අධිශීල සංඛ්‍යාත ශික්‍ෂාවක් වේද, එය ද යම් ශික්‍ෂාවෙක්හි භික්‍ෂූන් සමග ජීවත් වේද, සමාන දිවි පැවතුම් ඇත්තාහු, සභාග පැවතුම් ඇත්තාහු, වෙත් ද, ඒ භාග්‍යවතුන් විසින් පනවන ලද ශික්‍ෂාපද සංඛ්‍යාත ජීවය ද එහි හික්මෙන බැවින් පිළිපන්නේ භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීව සමාපන්නො නම් වේ. ශික්‍ෂාව පරිපූර්ණ කරන්නෙක් සාජීවය ද නො ඉක්මවන්නෙක් ව, ඒ දෙකට පැමිණියේ යන අර්ථයි.

පාණාතිපාතං පහාය යනාදියෙහි පරපණ නැසීම පිළිබඳ විස්තරය ඉහත විස්තර කරන ලදී. පහාය මේ සතුන් මැරීමේ සිතිවිල්ල නම් වූ දුශ්ශීල බව දුරුකොට, පටිවරතො හොති ප්‍රහීණ වූ කාලයේ පටන් ඒ දුසිල්බවෙන් වෙන් වූයේ, මෑත් වූයේම වෙයි. නිහිතදණ්ඩො නිහිත සත්‍ථො අනුන් නැසීම පිණිස ලීයක්-මුගුරක් හෝ ආයුධයක් ගෙන නො පවත්නා හෙයින් බහා තැබූ දඬු ඇත්තෙක් ද වේ යන්නයි. තව ද මෙහි දඬු තබා සියලුම සෙසු උපකරණ සත්ත්වයින් වෙහෙසෙන බැවින් ආයුධ නමැයි දතයුතු. යම්කිසි භික්‍ෂුවක් සැරයටියක් හෝ දැහැටිදඬු කැපීම සඳහා පිහියක් හෝ කතුරක් හෝ එවැනි යමක් ගෙන හැසිරේද ඒ සතුන් මරණු සඳහා නොවේ. එහෙයින් ඒවා නිහිත දණ්ඩ නිහිතසත්‍ථ යන ගණයටම වැටේ. ලජ්ජි පාපය පිළිකුල් කරන ස්වභාවය වූ ලජ්ජා ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ, දයාපන්නො දයාවට මෙත්සිත් ඇති බවට පැමිණියේ, සබ්බපාණභූත හිතානුකම්පී සියළු සතුන් වෙතම දක්වන හිතවත් බව, අනුකම්පාව, කරුණාව ඒ මෙත් සිත් ඇති බවට පැමිණි බැවින් සියළු සත්ත්වයන් කෙරෙහිම මෙත්සිත් ඇත්තේ යන අර්ථයි. විහරති වාසය කරයි. ඉරියව් පවත්වයි. පාලනය කරයි.

දෙන ලද්දක්ම ගනීනුයි දින්නාදායී නම් වේ. සිතින් ද දෙන ලද්දක් ම කැමති වේනුයි දින්න පාටිකංඛී නමි. සොරකම් කෙරෙනුයි ථෙන නම් වේ. සොරෙක් නොවූයෙන් අථෙන්නෙ යනු වේ. නොසොර වූ බැවින්ම, සුචිභූතෙන යනු වේ. අත්තනා අත්බැවින්, සොර නොවූ පවිත්‍ර වූ ජීවිතයක් ඇතිවම වාසය කෙරේ යන අදහසයි.

අබ්‍රහ්මචරියං උසස් නොවූ හැසිරීම, උසස් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, බ්‍රහ්ම වූ ආචාරයෙහි හැසිරේනුයි බ්‍රහ්මචාරී යනු වේ. ආරාචාරී අබ්‍රහ්මචරියාවෙන් දුරුව හැසිරෙනසුළු, මෙථුනා රාගය ඉපදවීම් සමාන බැවින් ‘මෙථුනක’ යන ව්‍යවහාර ඇත්තවුන් විසින් සේවය කරන බැවින් ‘මෙථුන’ යයි කියන අසද්ධර්මයෙන්, ගාමධම්මා ග්‍රාම්‍ය වූ, ගම්වැසියන් ගේ ධර්මයෙන්,

ඇත්ත කියන්නේ නුයි සච්චවාදී නම් ඇත්තෙන්ම ඇත්තම ඇත්තටම පිහිටුවයි යන අදහසින් සච්චසන්‍ධ නමි. අතරින් අතර බොරු නො කියයි යන අර්ථයි. යම්හෙයකින් යම් පුරුෂයෙක් කිසිවිටෙක බොරු කියා ද, කිසිවිටක ඇත්ත කියා ද, ඔහුගේ බොරුවෙන් අනර්ථ කළ බැවින් සැබෑව සැබෑ ලෙසින් නො ගැලපේද, එහෙයින් හේ ‘සච්චසන්‍ධ’ නොවෙයි. කෙනෙකු එබඳු නොවූයේ ජීවිතය හේතුකොට ගෙන ද බොරු නොකියා ඇත්තෙන් ඇත්තම පාවිච්චි කෙරේ ද ඔහු ‘සච්ච සන්‍ධ’ නම් වෙයි. ථෙරො ස්ථිර වූයේ, තිරකථා ඇත්තේ යනුයි. යමෙක් කහ අලවල වර්ණය මෙන් ද, දහයියා ගොඩක සිට වූ කණුවක් මෙන් ද, අසුපිට තබන ලද කොමඩු ගෙඩියක් මෙන් ද, ස්ථිර නොවූ කථා ඇත්තේ වෙයි. එකෙක් ගලෙක ඇඳි ඉරක් මෙන් ද, ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ද යුක්ත වූ කථා ඇත්තේ වෙයි. කඩුවෙන් හිස සිඳින කල්හි ද කථා දෙකක් නො කියයි. මෙවැනි අය ‘ථෙත’ නම් වේ. පච්චයිකො විස්වාස කටයුතු වූයේ ඇදහිය යුත්තේ, යන අර්ථයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් විශ්වාස නොකටයුත්තේ වෙයි. මෙය කවුරුන් විසින් කියන ලදදැයි විමසූ විට අසවලා විසිනැයි කී කල්හි ඉදින් ඔහු විසින් කියන ලද නම් එයම ප්‍රමාණය. නැවත විමසිය යුත්තක් නැත. එය එසේම යයි කිවයුතු බවට පත්වේ. මෙතෙම ‘පච්චයික’ යයි කියනු ලැබේ. අවිසංවාදකො ලොකස්ස ඒ සත්‍යවාදී බැවින් ලෝකයා රැවටීම නො කරයි යන අර්ථයි.

ඉමෙසං භෙදාය යන මෙහි ‘ඉතො’ යයි කියන ලද යම් කෙනෙකුගේ සමීපයෙහි අසන ලද්ද ඔවුන්ගේ බිඳීම පිණිස භින්නානං වා සන්‍ධාතා කිසියම් හේතුවකින් විරසක වූ මිතුරන් දෙදෙනෙකු අතුරෙන් හෝ සමාන උපාධ්‍යයයන් අතුරෙන් හෝ මේ එකිනෙකා වෙත එළඹ, මෙබඳු කුලයෙක පවුලක උපන් දැනඋගත්කම් ඇති, ඔබට මෙය සුදුසු නො වන්නේ ය කියා ඇති, ඔබට මෙය සුදුසු නො වන්නේ ය කියා සමගි කරන්නේ අනුප්පදාතා සමගිය සමාදානය දැඩි කරන්නේ, සමගි වූ දෙදෙනෙකු දැක, මෙබඳු පවුලක උපන් මෙබඳු ගතිගුණවලින් යුත් වූ තොපට මෙය සුදුසුමය කියා දැඩි, තහවුරු කරන්නේ මොහුට නුයි සමග්ගාරාමො යයි කීයේය. යම්කිසි තැනක සමගියක් නැත් ද, එහි වසන්නට කැමති නොවේ යන අර්ථයි. ‘සමග්ගාරාමො’ යනු පෙළයි. සමග්ගරතො සමගි වූවන් කෙරෙහි ඇලුනේ, ඔවුන් හැර වෙන තැනකට යාමට අකමැති වේ යන අර්ථයි. සමගි වූවන් දැක විමසා සතුටු වන්නේ සමග්ග නන්‍දි යනුයි. සමග්ග කරණිං වාචං භාසිතා සමගි වූවන් කෙරේ යම් වචනයක් කියයි ද, සමගි වූවන් ම කෙරෙයි ද, වෙනත් (අහිතකර දේ නො කියයි යන අර්ථයි.)

නෙලා දෝෂය ඵලය යයි කියයි. මේ වචනය පිළිබඳ දොසක් නැත්තේනුයි ‘නෙලා’ නම් වේ. නිදොස් යන අර්ථයි. නෙලංගො සෙත පච්ඡාදො යන මෙහි කියන ලද සීලය මෙනි. කණ්ණසුඛා අකුරුවල යෙදීම හා ශබ්දය නිසා කණට මිහිරි වූ, ඉඳිකටුවකින් විදින්නාක් මෙන් කණට නොරිදවයි. අරුත්බර නිසා මිහිරි බවින් සියලු සිරුරෙහි කෝපය නූපදවා ප්‍රේමය උපදවයි. ඒ නිසා පෙමනීයා නමි. හදවතට නොගැටී දුක් නොදී සුවසේ සිතට පිවිසේ යන අරුතින් හදයංගමා වේ. ගුණයෙන් පරිපූර්ණව පුරයෙහි වූවෝ පොරි නමු. පුරයෙහි වැඩුණු අඟනක් ලෙසින් සියුමැලි වූවා යන අරුතින් ද පොරි නම් වේ. ‘පුරස්ස එසා’ යිද පොරී නමි. පුරස්ස එසා යනු නගරවාසීන්ගේ කථාවයි. නගරවාසීහු සුදුසු වූ කථා ඇත්තෝ වෙති. පියා පමණ වූවහුට ‘පිතා’ යයි ද, සොහොයුරු පමණ වූවහුට ‘භාතා’ යයි ද කියයි. මෙබඳු කථා බොහෝවිට සිත්කළු වේය යන අරුතින් බහුජන කන්තා නමි. බොහෝදෙනාට මනාප බැවින්, සිතේ සතුට ඇති කරත්නුයි බහුජන මනාපා නම් වෙයි.

කාලය කියන්නේනුයි කාලවාදී නමි. කියයුතු කාලය සලකා කියන්නේය යන තේරුමයි. විද්‍යමාන වූ ම සත්‍ය වූම ඇත්තක්ම කියතියි භූතවාදී නම් වේ. මෙලෝ පරලෝ යහපත සලසා දෙන අර්ථවත් වූවක්ම කියන්නේ යයි අත්‍ථවාදී නමි. නවලොව්තුරු දහම් ඇසුරු කියන්නේ යයි ධම්මවාදී නම් වේ. සංවර විනය ප්‍රහාණ විනය ඇසුරුකොට කියන්නේනුයි විනයවාදී නමි. තැන්පත් කරන ඉඩ ප්‍රමාණය නිධානයයි කියයි. නිධානයක් ඇත්තේය යන අරුතින් නිධානවතී නමි. හදවතෙහි තැන්පත් කරන ලද්ද තෙපුල කියන්නේ ය යන අර්ථයි. කාලෙන මෙසේ කියන්නේ නමුදු මම නිධන්ගත වචනයක් කියන්නෙමි’යි නො කල්හි නො කියයි. සුදුසු කල්ම බලා කියයි යන අර්ථයි. සාපදෙසං උපමා සහිතව, කරුණු සහිතව, පරියත්තවතිං පරිච්ඡේදය දක්වා යම්සේ මේ පිළිබඳව පරිච්ඡේදය පෙනේ ද මෙසේ කියන්නේය යන අර්ථයි. අත්‍ථසංහිතං විවිධ ක්‍රමවලින් බෙදා වෙන්කොට විභාග කරන්නෙකු විසින් ගන්නට නො හැකි බැවින් අර්ථ සම්පන්න කොට නැතහොත් ඒ අර්ථවාදී තෙමේ යම් අර්ථයක් කියා ද එය අර්ථයෙන් යුක්ත බැවින් අර්ථ යුක්ත වූ වචනයක්ම කියයි. අනෙකක් ඉවත දමා අනිකක් නො කියයි.

බීජගාම භූතගාම සමාරම්භා මූල බීජ, බීජ, ඵල බීජ, අග්ග බීජ, බීජ බීජ යන පස්වැදෑරුම් බීජ සමූහයාගේ ද කිසියම් නිල් තණ, ගස් ආදී වූ භූත සමූහයාගේ ද කැපීම් සිඳීම්, ආදී වෙන් කිරීමෙන් වෙන්වූයේ බැහැර වූයේ යන අර්ථයි.

එකභත්තිකො පාතරාස භත්ත - සායමාස භත්ත යනුවෙන් දෙපරිදි වේ. ඔවුන් අතුරෙන් උදෑසන කෑයුතු බත ඇතුළු මධ්‍යාහ්නයේ පිරිසිඳින ලද දේය. ඉතිරි සායමාස බත මධ්‍යාහ්නයෙන් උඩ ඇතුළු අරුණෙන් සීමිතය. එහෙයින් ඇළු මධ්‍යාහ්නයේ දස වරක් වැළඳුවත් ඒක භත්තික වේ. ඒ සඳහා එකභත්තිකො යන්න කියන ලදී. රාත්‍රී භෝජනය රත්ති නමි. එයින් වැළකුනේ රත්තුපරතො නමි. මධ්‍යාහ්නය ඉක්ම ගියකල්හි හිරු අස්තයට යෑම තෙක් පවතින භෝජනය ‘විකාල භෝජන’ නම් වේ. එයින් වෙන් වූ බැවින්, විරතො විකාල භෝජනා නම් වේ.

ශාසනයට සුදුසු නොවන බැවින්, ශාසනයට විරුද්ධ වූ පටහැනි වූ දර්ශනය විසූක දස්සන නම් වේ. තමන් නැටීම නැටවීම ආදී වශයෙන් කරන ක්‍රියා නෘත්‍යයෝය. ගීතයෝ ද වාදිතයෝ ද, යටත් පිරිසෙයින් මොනර නැටුම් ආදී නාට්‍යාදීන්ගෙන් යුක්ත දර්ශනයෝ නච්ච ගීත වාදිත විසූක දස්සන යන්නෙන් ගැනේ. තමන් නටන්නට හෝ අනුන් නටවන්නට හෝ කටයුතු කිරීම, බැලීම භික්‍ෂූන්ට නො වටී. භික්‍ෂුණීන්ට නො වටී.

මල්දම් ආදිය මාලා යනුයි. යම්කිසි පුෂ්පයක්, යම්කිසි සුවඳ වහනය වන යමක් ගන්‍ධං යන්නෙන් ගැනෙයි. විලෙපනං සිවිය වර්ණවත් කිරීම, ආලේල්ප කිරීම, එය පළඳින්නේ ධාරණ නම් වේ. උනු තැන් පිරවීම, කැළැල් වැසීම ආදිය මණ්ඩන නම් වේ. සුවඳ වශයෙන් ද ඇඟ ගැල්වීම් වශයෙන් ආලේපන වශයෙන් ද ඉවසීම විභූසන නම් වේ. ඨාන නම් කාරණයයි. යමෙක් දුසිල් සිතිවිලිවලින් ඒ මල් දැරිම ආදිය මහජනයා කරයි ද එයින් වෙන්වූයෙන් යන අරුතින් පටිවිරතො නම් වේ යන අර්ථයි.

උච්චාසයනං යනු ප්‍රමාණය ඉක්ම වූ ආසනයයි. මහාසයනං යනු අකැප වූ ඇතිරිලි අතුරන ලද ආසනයයි. එම ආසන පරිහරණයෙන් වෙන්වූයේ යන අර්ථයි. ජාතරූපං යනු රත්රන්ය. රජතං යනු කහවණුය. කහවණු, ලෝහ මාසක, ජතුමාසක, දාරුමාසක ආදී වශයෙන් ව්‍යවහාර වන මුදල් වර්ගයි. ඒවා පිළිගැනීමෙන් වෙන්වූයේ යන අර්ථයි. තමා වෙත තබන ලද නො ඉවසයි යන අර්ථයි.

ආමක ධඤ්ඤ පටිග්ගහණ යනු හාල්, වී, යව, තිරිඟු, තණහාල්, හමු, කුරහන් යන හන්වැදෑරුම් ධාන්‍ය වර්ග අමුවෙන් පිළිගැනීමෙන් වෙන්වීම, හුදෙක් මේවා පිළිගැනීම පමණක් නොව, ස්පර්ශය ද භික්‍ෂූන්ට නුසුදුසුය. ආමක මංස පටිග්ගහණා මෙහි වෙනත් තැනක අනුදන්නා ලද අමු මස් මාළු පිළිගැනීම ද ස්පර්ශ කිරීම ද භික්‍ෂූන්ට නො වටී.

ඉත්‍ථි කුමාරිකා පටිග්ගහණං මෙහි ස්ත්‍රී නම් විවාහක කාන්තාවන්ය. අනෙක් අය කුමාරිකා යන්නෙන් ගැනේ. ඔවුන්ගේ පිළිගැනීම ද ස්පර්ශය ද නො වටී. අකැපය. දාසි දාස පටිග්ගහණ දැසි දසුන් වශයෙන් දරුවන් පිළිගැන්නීම නො වටී. අකැපය. එහෙත් කැපකරුවෙකු, ආරාමිකයකු දෙමියි කී කල පිළිගැනුම වටී. එළු බැටළු ආදීන් පිළිගැනීම ද කෙත්වත්, අවසන්කොට ඇත්තවුන් කෙරෙහි කැප අකැප විස්තරය න්‍යාය විනය වශයෙන් විමසිය යුතු වෙයි. එහි ඛෙත්ත නම් වී ආදිය පුබ්බන්තය වැඩේද එයයි. වත්‍ථු නම් යම් තැනක අපරන්තය වැඩේද යම්තැනක ධාන්‍ය වර්ග වැඩේද එයයි. ඛෙත්ත නම් ඒ සඳහා සූදානම් නොකළ බිම් පෙදෙසයි. වත්‍ථු නම් ඉඩම් වැව් පොකුණු ආදිය ඇතුළත් වේ.

දූතෙය්‍යං ගිහියන්ගේ පණිවුඩ, ලියුම්, සන්දේශ ආදිය රැගෙන ඔබ මොබ යාමයි. පහිණගමනං ගෙයින් ගෙට යන කුඩා ගමන කියයි. අනුයෝග යනු ඒ දෙක කිරීමයි.

කය වික්කයා මිලදී ගැනීමෙන් හා විකිණීමෙන්. තුලා කූට ආදියෙහි කූටං යනු වංචා කිරීමයි. එහි තුලා කූටං යනු රූප කුට, අංගකුට, ගහණකුට, පටිච්ඡන්න කූට යයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි රූපකුට නම් එක වගේ තරාදි දෙකක් ගෙන ලොකු තරාදියෙන් ගැනීමත් පොඩි තරාදියෙන් දීමත් වේ. අංගකුට නම් ගන්නාවිට පසුපසින් තරාදිය ඔසවයි. දෙනවිට ඉස්සරහින් තරාදිය ඔසවයි. ගහනකූට නම් ගන්නාවිට මුල රැහැන ගනී. දෙනවිට අග රැහැන ගනී. පටිච්ඡන්න කූට නම් තරාදිය සිදුරුකොට ඇතුළත යකඩ කුඩු බහා ගන්නේ එය පසුපස කෙරෙයි. දෙනවිට පෙරපස කෙරෙයි.

කංස නම් රන්තැටියයි. එය වංචා කිරීම කංසකූට නම් වේ. එක් රන්තැටියක් නිමවා එවැනිම රන්වන් වූ ලෝහ තැටි කීපයක් නිමකරයි. ඊට පසු ජනපදවලට ගොස් ධනවත් කුලවලට ගොස් රන්තැටි ගන්දැයි විමසයි. මිලගණන් විමසූවිට අවම අඩුම මිළට දෙනු කැමති වෙති. ඉදින් මේවායේ රන්මය බව විමසුවහොත් පරීක්‍ෂාකර බලා ගනිවු යයි කියමින් නියම රන්තැටිය උරගා පෙන්වයි. මෙසේ සියලු තැටි දී යෙත්.

මානකූටං මානකුට යන්න හදය භේද, සිඛීභේද, රජ්ජුභේද වශයෙන් තුන්ආකාර වේ. ඔවුන් අතුරෙන් හදයභේද නම් ගිතෙල් තලතෙල් ආදිය මනින කල ලැබේ. එවැනි දේ මනිනවිට යට සිදුරක් ඇති මිනුමකින් හෙමින් හෙමින් වත්කරයි කියා ඇතුළු බඳුනට බොහෝ වත්කර ගනී. සිඛාභේද - තල සහල් ආදිය මනිනවිට සිදුකරයි. තල සහල් ආදිය ගන්නා විට කුරුණිය සෙමින් පුරවා සෙමින් ගනියි. දෙනවිට ඉක්මණින් කුරුණිය පුරවා ඉක්මණින් දෙයි. (එවිට නියම ලෙස නොපිරේ) රජ්ජුභේදය කුඹුරු-ඉඩම් මනින කල ලැබේ. අත්ලස් නො ලබන (මිනින්දෝරුවෝ) කුඩා ඉඩම හෝ කුඹුර මහත් කොට මනිති.

උක්කෝටනාදියෙහි උක්කොටනං යනු හිමියා අහිමියා කිරීම සඳහා අත්ලස් ගැනීමයි. වඤ්චනං විවිධ උපායයන්ගෙන් අනුන් රැවටීමයි. මේ එක උදාහරණයකි. එක් වැද්දෙක් මුවෙක් ද මුව පැටියෙක් ද ගෙන ඒ. එක් ධූර්තයෙක් ඔහුගෙන් මුවා කීයද? මුවපැටියා කීයදැයි මිලගණන් විමසයි. මුවා කහවණු දෙකකි. මුවපැටවා කහවණු එකකැයි වැද්දා කියයි. කහවණුවක් දී මුවපැටවා ගෙන ටිකදුරක් ගොස් නැවත මට මුවපැටවාගෙන් වැඩක් නැත. මට මුවා දෙවයි කියයි. එසේනම් කහවණු දෙකක් දෙන්නැයි වැද්දා කියයි. මා එක කහවණුවක් දුන්නා නොවේදැයි ධූර්තයා කියයි. ඔව්. මේ මුවපැටවාද ගනුව, එසේ ඒ කහවණුව ද මේ කහවණු ද මේ කහවණුවක් අගනා මුව පැටවාදැයි කහවණු දෙකක් වන්නේයයි ඔහු කියයි. හෙතෙම යුක්තියක් කියාලයි සිතා සලකා මුවා දෙයි. (එහෙත් මුවා විකිණී ඇත්තේ එක කහවණුවකටය)

නිකති යෝග වශයෙන් හෝ මායා වශයෙන් හෝ පාමංග නොවූයේ (හවඩියක් නොවූ දෙය) පාමංග (හවඩියක්) යැයි ද මැණික් නොවූයේ මැණිකයි. රත්රන් නො වූයේ රන්මයි ආදී වශයෙන් සමාන දෙයකින් රැවටීමයි.

සාවියොගො කුටිල (වංක සිතින් කරන) ප්‍රයෝගය මෙය අල්ලස් ගැනීමාදියටම තවත් නමකි. උක්කොටන සාවියෝගය, වංචන සාවියෝගය, නිකති සාවියෝගය වශයෙන් දතයුතු. එහෙත් එය වංචාකාරි වීමමයි.

ඡෙදන නම් අත් පා සිඳීම් ආදියයි. වධො වධ නම් මරණය, ලණු ආදියෙන් බැඳීම (මාංචු දැමීම) ආදියයි. විපරාමාසො විපරමසය ද ගුම්බ විපරාමොසය, හිම විපරාමොසය යයි දෙපරිදිය. යමෙක් හිමවැටෙන කල හිමයෙහි සැඟවී පාරේ යන එන්නන්ගේ කොල්ල කතිද, පැහැරගනිත්ද, එය හිම විපරාමෝසයයි. යමෙක් පඳුරු ආදිය අස්සේ සැඟවී සිට පැහැරගනිත් ද මංකොල්ලකයි ද එය ගුම්බවිපරාමොසයයි. ආලොපො ආලොපය නම් නියම්ගම් ආදිය කොල්ලකෑමයි. සහසාකාරො යනු සැහැසිකම් කිරීමයි. ගෙට පිවිසි මිනිසුන්ගේ පපුවෙහි ආයුධ තබා කැමති බඩු උදුරාගැනීමයි. මේ ආදි වශයෙන් අත් පා සිඳීම් - බඩු උදුරාගැනීම් ආදී සියලු සාහසික ක්‍රියාවලින් වැළකීමයි.

සො සන්තුට්ඨො හොති ඒ මේ භික්‍ෂුව ඉහත සඳහන් සිව්පසයෙහි දොළොස් අයුරකින් පෙන්වා ඇති, ඉතරෙතර ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂයෙන් සමන්විත වූ භික්‍ෂුවට තුන්සිවුරු, පාත්‍රය, දැහැටිදඬු කැපීමාදිය සඳහා පිහිය, හිඳිකටුව, කාබහන, පෙරහන යන අටපිරිකර වටින්නේ යයි කියන තුන්සිවුර, පාත්‍රය, දැහැටිදඬු කපන පිහිය, ඉඳිකටුව, පටිය, පෙරහන යන පිරිකර අට භික්‍ෂුව හට වටින්නේ ය. සුදුසු වන්නේ ය.

තිචීවරං ච පත්තො ච - වාසි සූචීච බන්‍ධනං පරිස්සාවනෙන අට්ඨෙ තෙ - යුත්ත යොගස්ස භික්ඛුනො

මේ සියල්ල කය පරිහරණයට ද කුස පරිහරණයට ද, ප්‍රමාණ වෙති. කෙසේද? පළමුකොට තුන් සිවුර හැඳ පෙරවා, හැසිරෙන කල කය පරිහරණය කෙරෙයි. පෝෂණය කෙරෙයි යන අදහසින් ‘කාය පරිහාරිය’ වෙයි. සිවුරු කොණින් දිය පෙරා බොන කල ද, කෑ යුතු පලවැල ගන්නා කලද කුස පරිහරණය කෙරෙයි. පෝෂණය කෙරෙයි යන අදහසින් ‘කුච්ඡ පරිහාරිය වෙයි. පාත්‍රය ද එයින් දිය ගෙන නාන කල ද, කුටිය පිරිබඩන කල ද, කාය පරිහාරිය’ වෙයි. ආහාර ගෙන වළඳන කල ‘කුචඡි පරිහාරිය’ වෙයි. පිහිය එයින් දැහැටි දඬු කපන කල ද, ඇඳපුටුවලට වියලි, පා සිවුරු දඬු, කිළිදඬු සකස් කරන කල ‘කාය පරිහාරිය’ වෙයි. උක්දඬු කපන, පොල් ආදිය සසින කල ‘කාය පරිහාරිය’ වෙයි. ඉඳිකටුව සිවුර ආදිය මහන කල ‘කාය පරිහාර’ වෙයි. කැවුම් හෝ ගෙඩි හෝ සිඳ විඳ අනුභව කරනවිට ‘කුච්ඡිපරිහාර’ වෙයි. කාබහන (පටිය) බැඳ හැසිරෙන කල ‘කාය පරිහාරිය’ වෙයි. උක් ආදිය බැඳගන්නා කල ‘කුච්ඡි පරිහාරිය වෙයි. පෙරහන් මගින් දිය පෙරා නාන කල සෙනසුන් පිරිබඩන කල ‘කාය පරිහාර’ වෙයි. බීම සඳහා පැන් පෙරන කල ද, එයින් තල සහල් හබලපෙති ආදිය පොඟවා ආහාර වශයෙන් ගන්නා විට ‘කුච්ඡි පරිහාරිය’ වෙයි. මේ වූ කලී අටපිරිකර හිමි භික්‍ෂුවගේ පරිෂ්කාර මාත්‍රයෝය.

නැවත ශයනයට පිවිසෙන නව පරිෂ්කාරකයා හට එහි පිහිටි පසතුරණ හෝ පැන් කෙණ්ඩිය සුදුසුය. වටනේය. දස පිරිකරට හිඳිනා සම්කඩ පත්කඩය ද ඇතුළත් වේ. එකොළොස් පිරිකරවලට සැරයටිය හෝ තෙල් නැළිය ඇතුළත් වෙයි. දොළොස් පිරිකරවලට කුඩය හෝ වහන්සඟල ඇතුළත් වේ. තව ද මොවුන් අතුරෙහි අෂ්ටපරිෂ්කාර තෙමේ එයින්මැ සතුටු වෙයි. අන්‍යයෝ අසතුටු වෙති. වැඩිපුර ආශා ඇත්තවුන් මහා තණ්හාධිකයෝ යැයි නො කිවයුතුය. මොවුහු ද අපිස් බවින් සතුටු වූවාහු මැ සුහර වූවාහු මැ සැහැල්ලු පැවැතුම් ඇත්තාහු මැ වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි මේ සූත්‍රය ඔවුන් සඳහා නො වදාළහ. එය එසේමය. හෙතෙම කුඩා පිහිය ද, ඉඳිකටුව ද, පෙරහන ද, පාත්‍රය ඇතුළත තබා, පාත්‍රය උරහිස එල්වා, තුන්සිවුර ශරීරයෙහි පොරවා තමන් කැමති වූ යම්තැනකට සුවසේ නික්ම යයි. පෙරළා අවුත් ගතයුත්තක් ඔහුට නොවේ. මෙසේ මේ භික්‍ෂූන්ගේ සැහැල්ලු පැවැතුම් දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සන්තුට්ඨො හොති කාය පරිහාරිකෙන චීවරෙන ආදිය වදාළහ.

එහි කාය පරිහාරිකෙන කය පරිහරණයට, පමණ වූ, කුච්ඡි පරිහාරිකෙන කුස පරිහරණයට ප්‍රමාණ වූ, සමාදායමෙව පක්කමති ඒ අටපිරිකර වූ සියල්ල ගෙන කය පමණක් රැගෙන යයි. මගේ විහාරය, මගේ පිරිවෙන - මගේ දායකයෝ, යයි ඔහුගේ ඇලීමක් බැඳීමක් නැත. හෙතෙම දුනුදියෙන් මිදුණු ඊතලයක් මෙන් රැළින් වෙන් වූ මහ ඇතෙකු මෙන්, කැමති කැමති සෙනසුන්, වනලැහැබ්, රුක්මල්, අළුත් අළුත් පර්වත ප්‍රාන්ත, පරිභෝග කරමින් හුදෙකලාව සිටී. හුදෙකලාව හිඳී. සියළු ඉරියව්වල දෙවැන්නෙක් රහිත වූයේ හුදෙකලා වූයේ (සැරිසරයි).

චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති, සන්තස්සමානො ඉතරීතරෙන පරිස්සයානං සහිතා අජම්හි, එකො චරෙ ඛග්ග විසාණ කප්පො

මෙසේ වර්ණනා කරන ලද කඟවේණෙකු හා සමාන බවට පැමිණේ.

දැන් ඒ සඳහා උපමාවක් දක්වන්නේ සෙය්‍යථාපි ආදිය කීහ. එහි පක්ඛි සකුණො පියාපත් ඇති ළිහිණියෝ, ඩෙති පියාසර කරයි. මෙය වූ කලී කෙටි අරුතයි. ලිහිණියෝ නම් අසවල් ප්‍රදේශයේ ගසක පැසුණු ඉදුණු ගෙඩි ඇතැයි දැන නන් දෙසින් එහි අවුත්, නිය, හොට ආදියෙන් ඒ ගසේ ගෙඩි කති. විසුරුවා දමති. මේවා අදටය. මේවා හෙටට යයි ඔවුන් තුළ අදහසක් නැත. ගසේ ගෙඩි ඉවර වූ කල ගසෙහි පදිංචි නොවෙති. එහි පියාපත් හෝ නිය හෝ තුඩා නො තබති. ඒ ගස පිළිබඳව ආශා රහිතව, යමෙක් යම් දිසාවක් කැමති වේද, සිය පියාපත් බර පමණක් ඇතිවම එහි පියාඹා යෙති. එපරිද්දෙන් භික්‍ෂුව ද ඇලුම්රහිත වූයේ ආශා රහිත වූයේ අටපිරිකර පමණක්ම ගෙන නික්ම යන්නේ ය. අරියෙන නිදොස් වූ, අජ්ඣත්තං සිය ආත්ම භාවයෙහි අනවජ්ජසුඛං නිදොස් සුවය,

සො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා මේ ආර්ය වූ සීලස්කන්ධයෙන් යුක්ත වූ භික්‍ෂුව චක්ඛු විඥානයෙන් රූපයක් දැක යන අර්ථයි. අනෙක් පදවලින් කිවයුතු සියල්ල විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලදී. අබ්‍යාසෙකසුඛං කෙලෙසුන් විසින් නො විසුරුණු නො ඉසින ලද සුවය, ඉන්‍ද්‍රිය සංවරයෙන් උපන් සුවය රූපාදී අරමුණු පිළිබඳව දැකීම් පමණකින් උපන් බැවින්, සිත අවිකීර්ණ (නොවිසිරීම) වේ. සො අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ යනු සිත හයවෙනි කොට ඇති ඉන්‍ද්‍රියයන් ගේ සංවරයෙන් සංවර වූ භික්‍ෂුව ඉදිරියට යාම, පසුපසට ඊම ආදී ඉරියවු (ස්ථාන) හතේදීම මනා සිහියෙන් යුක්තව, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුතුව නුවණින් දැන ඉටු කරන්නේ වේ. එහි යමක් කිවයුතු වන්නේ නම් ඒ සියල්ල සතිපට්ඨාන සූත්‍රයේ කියන ලදී.

සො ඉමිනා ච යනාදියෙන් කුමක් දක්වන්නේ ද, යමෙකුට මේ සතර ප්‍රත්‍යයෝ නැත්තාහුද ඔහුගේ අරණ්‍යවාසය සමෘද්ධ නොවේ. තිරිසනුන් හා වැද්දන් සමාන බවට පැමිණෙයි. වනයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවෝ, මෙබඳු පව්කාර භික්‍ෂුවක් අරණ්‍යයෙහි විසීමෙන් කවර ප්‍රයෝජනදැයි භයානක ශබ්ද පතුරුවති. අත්වලින් හිස පැහැර පලායන අයුරු දක්වති. අසවල් භික්‍ෂුව වනයට පිවිස මේ මේ පව්කම් කළේ යයි අපහාසය අපකීර්තිය පතුරුවති. යමෙකුට මේ සතර ප්‍රත්‍යයෝ ඇත්ද ඔහුගේ වනවාසය සමෘද්ධ වෙයි. හෙතෙම තමන්ගේ ශීලය ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරමින් කිසි කැළලක් හෝ පැල්ලමක් නො දක්වමින් ප්‍රීතිය උපදවා එය ක්‍ෂය වශයෙන් ව්‍යය වශයෙන් සිහි කරමින් ආර්ය භූමියට බැසගනී. වනයට අධිපති දේවතාවෝ සතුටු වී ගුණ කියති. ඔහුගේ කීර්තිය දියෙහි බහාලූ තෙල් බිඳක් මෙන් පැතිරයන්නේ වේ.

එහි විචිත්ත හිස් වූ, අල්ප ශබ්ද, නිශ්ශබ්ද යන අර්ථයි. මේ සඳහා විභංගයෙහි ‘විවිත්තම්පි සන්තිකෙ චෙපි සෙනාසනං හොති, තඤ්ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි තෙන තං විවිත්තං යයි වදාරන ලදී. මෙහි නිදාගන්නේ ද ඉඳගන්නේ ද නුයි සේනාසන නමි. ඇඳ පුටු ආදියට නමකි. ඒ සඳහා සෙනාසනන්ති මඤ්චො’පි සෙනාසනං පීඨම්පි භිසි’පි බිම්බොහනම්පි විහාරොපි අඩ්ඪයොගොපි, පාසාදොපි හම්මීයම්පි ගුහාපි අට්ටොපි මාලො’පි ලෙණම්පි වෙළු ගුම්බොපි රුක්ඛමූලම්පි මණ්ඩපොපි සෙනාසනං යත්‍ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්ති සබ්බමෙතං සෙනාසනං’ යනුවෙන් වදාළහ. තව ද විහාරය, අඩ්ඪයොග, (ගුරුළු පියාපත් වැනි සෙවෙනි ඇති ගේ) ප්‍රාසාදය, සඳළු සහිත ගේ, ගුහා ය, යන මේවා විහාර සේනාසන. ඇඳ, පුටු, බිසි, බිම්බෝහන යන මේවා මංච පීඨ සේනාසන නමි. පටරෙදි, සම්කඩ, තණ ඇතිරි, පත් ඇතිරි යන මේවා සත්ථත සේනාසන නමි. යම්තැනෙක්හි භික්‍ෂුව ආපසු පැමිණෙත් ද මෙය ඕකාසන සේනාසන වේ. මෙසේ සතරාකාර සෙනසුනක් දැක්වෙයි. ඒ සියල්ල සේනාසන නමින්ම ගැනේ. නැවත ලිහිණියක මෙන් සතරදිසාවේ කැමති සේ හැසිරෙන භික්‍ෂුවට සුදුසු සෙනසුන දැක්වීම සඳහා අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං යනාදිය වදාළහ.

එහි අරඤ්ඤං - නික්ඛමිත්‍වා බහි ඉන්‍දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤං මේ භික්‍ෂුණීන්ගේ වශයෙන් ආරණ්‍ය යයි. ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනු සතිකං පච්ඡිමං මේ මහණහට සුදුසු වේ. ඒ සේනාසනවල ලක්‍ෂණ විශුද්ධි මාර්ගයේ ධුතංග නිර්දේශයේ දක්වයි. රුක්ඛමූලං ගන සෙවණලු ඇති හිස් වූ ගස්මුල, පබ්බතං කඳු පාමුල්, කුඩා දිය විල්වලින් ජලස්නානය කොට, සිහිල් රුක් සෙවණ යට හිඳ නන් දිගුන් වැටහෙන කල්හි සිහිල් පවනින් සැනසෙන්නහුගේ සිත එකග වේ. කන්‍දරං ‘යං’ යන්නෙන් ජලය කියවේ. එයින් දාරිත වූ දියෙන් බිඳුණු පර්වත ප්‍රදේශය යමක් ‘නිතබ්බ” යයි ද ‘නදී කුඤ්ජ’ යයි ද කියති. එහි රිදීපට වැනි වැලිතලාව වේ. ඉහල මුදුනේ මැණික් වියනක් මෙන් වන ගහණය. මැණික කඳවැනිව (නිල්වන්ව) ජලය ගලා බසී. මෙවැනි කඳුරට බැස දිය බී ඇඟපත සිහිල්කොට වැලි ගොඩගසා ඊ මත පාංශුකූල සිවුර අතුරා, මහණදම් පුරන්නකුගේ සිත එකග වේ. ගිරිගුහා පර්වත දෙකක් අතර හෝ තනි පර්වතයක උමගක් සමාන වූ මහා ඉඩකඩක් වේ. සොහොන්බිමක හැඩරුව විශුද්ධි මාර්ගයේ දක්වයි. වනපත්‍ථං යනු මහජනයාගේ උපචාර සීමාව ඉක්මවා, යම්තැනක ගොවිතැන් නො කෙරේද, නො වපුරන්නේ ද එතැනයි. දුරානමෙතං සෙනාසනං අධිවචනං යනාදිය එහෙයින් කීහ. අබ්භොකාසං නො වැසුණු තැන, සමහරවිට කැමති වන්නෝ සිවුරු කුටියක් කර වෙසෙති. පලාල පුඤ්ජං පිදුරු රැස, මහත් පිදුරු ගොඩකින් පිදුරු ඇද ලෙන් වැනි වාසස්ථානයක් කරති. ගස් පඳුරු ආදිය මත පිදුරු යොදා ඒ යට හිඳ මහණදම් පුරති.

පච්ඡා භත්තං බතට පසුව, පිණ්ඩපාත පටික්කන්තො පිඬුසිඟා යාමෙන් වෙන්වූයේ, වැළකුනේ, පල්ලංකං ආභුජිත්‍වා ඌරු බද්ධාසනය බැඳ උජුං කායං පණිධාය ශරීරය කෙලින් තබා, දහඅටක් වූ කොඳුඇට කොනින් කොන පිහිටුවා, මෙසේ සිටින්නහුගේ සම්-මස්-නහර නො නැමී කෙළින් සිටී. එකල්හි ඔහුට වරින් වර වේදනා නූපදියි. වේදනා නූපදනා කල්හි සිත එකඟ වෙයි. කමටහන නො පෙරළෙයි. කමටහන් වැඩීමට තරවීමට පැමිණෙයි.

පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්‍වා කර්මස්ථානයට අභිමුඛව සිහිය පිහිටුවා, මුඛ සමීපයෙහි හෝ කොට යන අර්ථයි. විභංගයෙහි අයං සති උපට්ඨිතා හොති සුපට්ඨිතා, නාසිකග්ගෙවා මුඛ නිමිත්තෙ වා තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්‍වා’ යනුවෙන් කීහ. නොහොත් පරීති පරිග්ගහට්ඨො මුඛන්ති නීන්‍යානට්ඨො - සතීති උපට්ඨානට්ඨො තෙන වුචචති පරිමුඛං සතිං’ මෙසේ පටිසම්භිදා මාර්ගයෙහි කී නයින් ද මෙහි අර්ථ දතයුතු. ගන්නා ලද හා නික්මයාම ඇති සිහිය ඇතිව, යනු කෙටි අදහසයි.

අභිජ්ඣං ලොකෙ යනු බිඳීම් අර්ථයෙන් පංච උපාදානස්කන්‍ධ ලෝකයයි කියයි. එහෙයින් පංච උපාදානස්කන්‍ධයන් කෙරෙහි රාගය දුරුකොට, කාමච්ඡන්දය සිඳ දමා යනු මෙහි අර්ථයයි. විගතාභිජ්ඣෙනාති සිඳ දැමීම් වශයෙන් ප්‍රහීණ බැවින් පහවූ අභිධ්‍යාව ඇතිව චක්ෂුර් විඥානය සමාන වුයේ නොවේ යන අර්ථයි. අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙති යනු අභිධ්‍යාවෙන් සිත සම්පූර්ණයෙන් මුදයි. යම්සේ අභිධ්‍යාව මුදන්නේත් නැවත නොගන්නේත් යන අර්ථයි. මෙසේ කරන්නේය යන අදහසයි. බ්‍යාපාද පදොසං පහායාති ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයයි.

මෙයින් සිත විකෘතියට පැමිණෙයි. කුණු කසළ ආදිය මෙන් පළමු ස්වභාවය හරී. බ්‍යාපාදො විකාරයට පැමිණීමෙන් දූෂ්‍ය වෙයි. අනුන් හෝ දූෂ්‍ය කෙරෙයි. විනාශ කෙරෙයි. පදොසො මේ දෙකින්ම ක්‍රෝධය හඳුන්වයි. ථීනං සිතේ ගිලන් බවයි. මිද්ධං සිතිවිලිවල ගිලන් බවයි. ථීනයද මිද්ධයද ථීනමිද්ධං නමි. ආලොක සඤ්ඤී යනු දහවල් දුටු එළිය රාත්‍රියෙහි ද හැඳිනීමෙහි සමත් වූ, පහ වූ නීවරණ ඇති. පිරිසිදු වූ සංඥාවෙන් යුක්ත වූයේ සතො සම්පජානො සිහියෙන් ද නුවණින් ද සමන්විත වූ, මේ දෙකම ආලෝක සංඥාවට උපකාර වේ. සිත විසිරී යන උද්ධච්චයද සැක සංකා ඇති කුකුස් බවද උද්ධච්ච කුක්කුච්ච වේ. තිණ්ණවිචිකිච්ඡො සැකය දුරුකොට, සැකය ඉක්මවා සිටියේ, මේ කෙසේද? මෙය පවතින්නේ ද? නො පවතින්නේද යන්න අකථංකථී නම් වේ. කුසලෙසු ධම්මෙසු නිවැරදි ධර්මයන්හි, මොව්හූ කුසලයෝද? කුසල් වන්නේ කෙසේද? ආදී වශයෙන් සැක නො කරයි යන අර්ථයි. මේ මෙහි කෙටි සටහනයි. නැවත මේ නීවරණයන්හි වචනාර්ථ ලක්‍ෂණාර්ථ භේදයෙන් යමක් කිවයුතු වේද ඒ සියල්ල විශුද්ධි මාර්ගයෙහි දැක්වේ.

පඤ්ඤාස දුබ්බලී කරණෙ මෙම පංච නීවරණ ඉපදීමෙන් නුපන් ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවට උපදින්ට ඉඩ නොදේ. උපන්නා වූ අෂ්ට සමාපත්ති හෝ පංච අභිඥාවන් මුලින් උපුටා හෙලති. එහෙයින් ප්‍රඥාව දුර්වල කෙරේ යයි කියනු ලැබේ. තථාගතපදං ඉතිපි යනු මෙය තථාගතයන්ගේ ඤාණපදය ඤාණ වලඤ්ජනය නුවණින් ඇක්මුණු තැනයයි කියනු ලැබේ. තථාගත නිසෙවිතං තථාගතයන් වහන්සේගේ නුවණ නමැති ඉළයෙන් ගටනා ලද තැනෙකි. තථාගත රඤ්ජිතං යනු තථාගතයන්ගේ නුවණ නමැති දළයෙන් ඉරි ඇඳි තැනෙක.

යථාභූතං පජානාති ස්වභාව වූ පරිද්දෙන් දැනගනී. නත්‍ථෙවතාව අරියසාවකො නිට්ඨං ගතො හොති මේ ධ්‍යානාභිඥා බාහිරකයන් හා සාධාරණයෝය. ඒ තාක් නිමාවට නො ගියේ වෙයි. මාර්ග ක්‍ෂණයෙහිද අවසන් නො කළ කටයුතු ඇති බැවින් ඒ තාක් නිමාවට නොගියේ වේ. අපි ච ඛො නිට්ඨං ගච්ඡති නැවත ද වනාහි මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි මහා ඇතු දක්නා වූ නාග වනිකයා මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්‍යක් සම්බුද්ධයහයි මේ ආකාරයෙන් තුන් රුවන්හි නිමාවට යෙයි.

නිට්ඨංගතො හොති මෙසේ මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි නිෂ්ඨාවට යන්නේ අර්තහත් ඵල ලක්‍ෂණයෙහි අවසන් කළ සියලු කිස ඇති බැවින් හැම අයුරකින්ම තුන්රුවන්හි නිමාවට ගියේ වේ. ඉතිරිය සියලු තන්හි ප්‍රකට අර්ථ ඇත්තේය.

චූලහත්‍ථිපදොපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමියේය.