දෙවදහ සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

දෙවදහ සූත්‍ර වර්ණනාව

එවම්මෙසුතං මා විසින් දේවදහ සූත්‍රය මෙසේ අසන ලදී. එහි දෙවදහං නාමාති දේව යන රජුන්ට කියත්. ප්‍රාසාදයෙන් යුත් මනා ආරක්ෂා සංවිධාන ඇති ශාක්‍ය රජුන්ට මඟුල් පොකුණෙක් විය. එය රජුන්ට අයත් හෙයින් දේවදහ යන නාමයෙන් ප්‍රසිද්ධ වූයේය. ඒ නිසා ඒ නියම් ගමට ද දේවදහ යන නාමය ලැබිණ. බුදුරදුන් ඒ නියම් ගම් ඇසුරුකොටගෙන ලුම්බිණි වනෝද්‍යානයෙහි වැඩ වාසය කරන සේක. සබ්බංතංපුබ්බේකතහෙතූති පෙර කරන ලද කර්මයන්ගේ හේතුවයි. මේ කර්ම වේදනාව ද ක්‍රියා වේදනාව ද ප්‍රතික්‍ෂේප කොට එකම විපාක වේදනාව ම පිළිගනිත් යැයි දක්වත්. එවංවාදි භික්ඛවෙ නිගණ්ඨාති මෙයින් මුලින් අනියමින් කියන ලද දෙය නියම ලෙස දක්වයි.

අහුවා මෙව මයන්ති, අකරාමෙව මයන්ති යන මෙය බුදුරදුන් ඔවුන් නොදන්නා බව දැනගෙන ම හුදෙක් දොස් දැක්වීම කැමතිව විචාරති. යමෙක අපි වූයෙමුයි නොදනිත් ද ඔවුහු කර්මයාගේ කළ බව හෝ නොකළ බව කෙසේනම් දැන ගනිත් ද? විචාරීමෙහි ද මේ ක්‍රමයයි.

එවංසන්තෙති චුල්ලදුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රයෙහි මහා නිගණ්ඨනාථගේ වචනය ඇති කල්හි යන අර්ථයයි. මෙහි වනාහි මෙතෙක් තොපගේ නොදන්නා බව ඇති කල්හි යන අර්ථයයි. න කල්ලන්ති සුදුසු නොවේ.

ගාළ්හූපලෙපනෙනාති බහුල වශයෙන් ආලේප කිරීමෙන් නැවත නැවත විස රැඳවීමෙන් නුසුදුසු විදියට ගැලවීමක් නොකළා මෙන් එසනියා නිඑසනින් පරීක්‍ෂණ පිණිස ගන්නා ඉරටුවකින් යටත් පිරිසෙන් රෙදි වැටියකින් එසෙය්‍යාති ගැඹුරු හෝ නොගැඹුරුදැයි විමසන්නේය. අගදඞ්ගාරන්ති දවන ලද අරළුවල හෝ නෙල්ලිවල හෝ සුණු. ඔදහෙය්‍යාති බහාලන්නේ ය. අරොගොති මුලින් මාගන්ධිය සූත්‍රයෙහි කියන ලදී.

එවමෙවඛොති මෙහි මේ උපමා සංසන්දනයයි. හුලින් විද්දහුට වැදුණු කාලයෙහි වේදනාව දැනෙන කාලය මෙන් මොවුන්ට අපි පූර්වයෙහි වූයෙමුයි හෝ නොවූයෙමුයි හෝ මෙබඳු පාපයක් කළෙමුයි හෝ නොකළෙමුයි හෝ දන්නා කාලය වන්නේ ය. වන මුඛය කසන කාලයෙහි වේදනාව ප්‍රකට වන්නාක් මෙනි. අපගේ දුක් මෙපමණක් නිර්ජීර්ණයය. මෙපමණක් නිර්ජීර්ණ වූ විට සියළුම දුක් නිර්ජීර්ණ වන්නේ ය. සුද්ධාන්තයෙහි පිහිටියේ යැයි දන්නා කාලය ඇති වන්නේ ය. පසුව පහසුබව දන්නා කාලය මෙන් මෙලොව අකුසල ධර්මයන්ගේ ප්‍රහීනයන් කුසල ධර්මයන්ගේ සංසිඳීමත් දන්නා කාලය වන්නේ ය. මෙහි මෙසේ එක් උපමාවකින් අර්ථ තුනක් ද උපමා හතරකින් එක් අර්ථයක් ද දක්වන ලදී.

මොවුහු වනාහි එයින් එකක්වත් නොදනිත්. උල වැරදිව ගිය කල්හි නොවිද්දේ ම විදින ලද්දේය. මයාති පසමිතුරාගේ වචන ප්‍රමාණයෙන් ම විදින ලද්දෙමියි සිත් උපදවා දුකට පත් පුරුෂයෙකු මෙන් හුදෙක් මහා නිගණ්ඨයාගේ වචන ප්‍රමාණයෙන් මේ සියල්ල අදහන්නාහු මෙසේ හී උපමාවෙන් බුදුරදුන් විසින් නිග්‍රහ කරන ලද්දාහු මඟහරින්නට නොහැක්කේ යම්සේ ද දුබල සුනඛයෙක් මුවා නැගිටුවා ස්වාමියාගේ සමීපයට පමුණුවා තමා පසු බසී. මෙසේ මහා නිගණ්ඨයාගේ මතවාද ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ඇවත්නි නිගණ්ඨ තෙමේ යනාදිය කීහ.

ඉක්බිතිව බුදුරදහු ආචාර්යයන් ඇතුළු ඔවුනට නිග්‍රහ කරන්නාහු පඤ්චඛො ඉමෙති යනාදිය කීහ. තත්‍රායසමන්තානන්ති ඒ පංච ධර්මයන් කෙරෙහි ආයුෂ්මතුන්ගේ කා අතීතංසෙ සත්‍ථාරි සද්ධාති අතීතය ගැන වාදයන්හි ශාස්තෘන් වහන්සේ ශ්‍රද්ධාව කවරී ද? අතීතය ගැන වාදය අදහන්නා වූ තොපගේ මහා නිගණ්ඨයාගේ ශ්‍රද්ධාව කෙබඳු ද? සිදු වූ දෙයකින් සිදුනොවූ විපාකයෝ වෙත් ද? සිදුනොවූ දෙයකින් සිදුවූ විපාකයෝ වෙත්දැයි අසයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයයි.

සහධම්මිකන්ති හේතු සහිතව කරුණු සහිතව වාදපටිහාරන්ති ආපසු හැරී එන වාදය. මෙපමණකින් ඔවුන්ගේ ශ්‍රද්ධාව පහකරමි. මොහු සියල්ලන්ගෙන් දුර්වල යැයි ශ්‍රද්ධාවෙහි සිඳීම් වාරය දක්වයි.

අවිජ්ජා අඤ්ඤාණාති අවිද්‍යාවෙන් නොදැනීමේ සම්මොහාති මුළාවෙන්. විපච්චථාති විපරීත වශයෙන් අදහව්. විපර්යාස වශයෙන් හෝ ගනිව් යන තේරුමයි.

දිට්ඨධම්මවේදනීයන්ති මේ ආත්ම භවයෙහි ම විපාක දෙන්නා වූ උපක්කමෙනාති ප්‍රයෝගයෙන් පධානෙනාති වීර්යයෙන්. සම්පාරාය වෙදනීයන්ති දෙවන හෝ තෙවන ආත්ම භවයෙහි විපාක දෙන්නා වූ. සුඛ වෙදනීයන්ති ඉෂ්ටාරම්මණයෙහි විපාක දෙන කුසල කර්මයයි. විපරීත දුක් වශයෙන් වින්දයුතු වූ. පරිපක්කවෙදනීයන්තී මුහුකුරා යාමෙන් නිපන් ආත්ම භවයෙහි වින්ද යුතු වූ. දිට්ඨධම්මවේදනීය යනුද මෙයට නමකි. අපරිපක්කවෙදනීයන්ති මුහුකුරා නොගිය ආත්ම භවයෙහි වින්දයුතු වූ සම්පරායවේදනීය යනු ද මෙයට නමකි. මෙසේ ඇති කල්හි එහි විශේෂය මෙසේය. ප්‍රථම වියෙහි කළ යම් කර්මයක් වේද එය ප්‍රථම වියෙහි හෝ මධ්‍යම වියෙහි හෝ අවසාන වියෙහි හෝ විපාක දෙයි. මධ්‍යම වියෙහි කරන ලද්ද මධ්‍යම වියෙහි හෝ අවසාන වියෙහි හෝ විපාක දෙයි. අවසාන වියෙහි කරන ලද අවසාන වියෙහි හෙවත් එහිම විපාක දෙයි. එය දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්ම නම් වේ. යම් කර්මයක් වනාහි හත් දවසක් ඇතුළත විපාක දෙයි ද එය පරිපක්කවේදනීය කර්ම නම් වේ. එය කුසල් හෝ අකුසල් විය හැකිය.

මේ එහි කථා වස්තු වෙත් - පුණ්ණ නම් දුප්පත් මිනිහෙක් රජගහ නුවර සිටුවරයා ඇසුරු කරමින් වාසය කරයි. එක් දිනක් නගරයෙහි නැකැත් උත්සවය දැනුම් දුන් කල්හි සිටුවරයා ඔහුට මෙසේ කීය. ඉදින් අද සීසාන්නේ නම් ගොනුන් දෙදෙනෙක් හා නඟුලක් ලැබෙයි. කිමෙක් ද? නැකැත් ක්‍රීඩා කරන්නේ ද? සී සාන්නේදැ ඇසීය. ස්වාමීනි. මට නැකැත් ක්‍රීඩා කිරීමෙන් කවර ප්‍රයෝජනයක් ද? සී සාන්නෙමියි කීය. එසේනම් තොප කැමැති ගොන් බානක් ගෙන සී සාන්න යැයි සිටුවරයා කීය. ඔහු සී සාන්නට ගියේය. ඒ දිනයෙහි සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිට කාහට සංග්‍රහ කරන්නෙම්දැයි බලනසේක් පුණ්ණයා දැක පාසිවුරු ගෙන ඔහු සීසාන තැනට වැඩියහ. පුණ්ණ තෙමේ සීසෑම නවතා තෙරුන්ට දැහැටි දී මුව දොවන්නට පැන් දුන්නේය. තෙරණුවෝ සිරුර පිළිදැගුම් කොට සීසාන තැනට නුදුරෙහි ආහාර ගෙනඒම බලමින් වැඩසිටියේය. ඉක්බිති ඔහුගේ (පුණ්ණගේ) බිරිඳ බත් ගෙන එනු දැක අතරමඟ තමන් වහන්සේ වැඩ සිටින බව දැක්වූහ.

ඇය තම ස්වාමියාට ගෙනෙන ලද බත තෙරුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයට දමා නැවත ගොස් වෙනත් බතක් සකසාගෙන දහවල් වී පැමිණියාය. පුණ්ණ තෙමේ එක් වරක් සීසා සිටියේය. බත් ගෙන එන ඇය මෙය කීවාය. ස්වාමීනි, උදයෙන් ම නුඹට බත් ගෙන ආවෙමි. අතරමඟ දී සැරියුත් තෙරුන් දැක එය උන්වහන්සේ දී වෙනත් බතක් පිසගෙන ඒම නිසා දහවල විය. ස්වමීනි මට නොකිපෙවයි කීවාය. ප්‍රිය සොඳුර, මා විසින් උදෑසන දැහැටි දඬු හා මුවදෝනා පැන් තෙරුන්ට දෙන ලදී. උන්වහන්සේ වැළඳු පිණ්ඩපාත දානය ද අපගේ ය. තෙරුන් වහන්සේ අද කළ ශ්‍රමණ ධර්මයන්ට අප ද කොටස්කාරයෝ වූයෙමු යි සිත පහදාගත්තේය. එක්වර සී සෑ තැන ස්වර්ණමය වූයේය. හෙතෙම අනුභව කොට සී සෑ තැන බලන්නේ දිළිසෙන බව දැක නැගිට කෙවිටෙන් ගසා රත්තරන් බව දැන රජුට නොදන්වා පරිභෝග කිරීම නොහැකි යැයි ගොස් රජුට දැන්වීය. රජ තෙමේ ඒ සියල්ල ගැලින් ගෙන්වා රජ මිදුලෙහි ගොඩ ගස්වා මේ නගරයෙහි කවරෙකු ළඟ මේ තරම් රත්තරන් ඇද්දැයි ඇසීය. කවරෙකුටත් නැතැයි කී කල්හි ඔහුට සිටු තනතුර දුන්නේය. ඔහු පුණ්ණ සිටුවරයා නමින් ප්‍රසිද්ධ විය.

තවත් කථා වස්තුවකි. ඒ රජගහ නුවරෙහි ම කාළවිලංගික නම් දුප්පත් මිනිහෙක් ඇත. ඔහුගේ බිරිඳ ඇඹුල් කොළ කැඳක් පිසුවාය. මහාකාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගිට කවරෙකුට සංග්‍රහ කරන්නෙම් දැයි සිතන්නේ කැඳ පිසූ බව දැන ගොස් ගේදොර වැඩසිටියහ. ඇය පාත්‍රය ගෙන කැඳ සියල්ල පාත්‍රයට බෙදා තෙරුන් වහන්සේට දුන්නාය. තෙරුන් වහන්සේ විහාරයට ගොස් ශාස්තෘන් වහස්ට පිළිගැන්වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ යැපෙන ප්‍රමාණයක් ගත් සේක. ඉතිරි කැඳ පන්සීයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ප්‍රමාණවත් විය. කාළවිලංගියා ද ඒ ස්ථානයට පැමිණි හෙයින් කැඳ ස්වල්පයක් ලැබුවේය. මහාකාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ බුදුරදුන්ගෙන් කාළවිලංගියාට ලැබෙන විපාක ඇසූහ. මෙයින් හත්වෙනි දවස ඔහුට සිටු තනතුර ලැබෙන්නේ යැයි බුදුරදුන් වදාළහ. කාළවිලංගියා ඒ කථාව අසාගොස් බිරිඳට කිවේය.

එකල්හි රජතුමා නගරයෙහි සංචාරය කරන්නේ පිට නගරයෙහි පණ පිටින් හුල සිටුවා ඇති මිනිහෙක් දැක්කේය. මිනිසා රජු දැක දේවයන් වහන්ස ඔබ වහන්සේ වළඳනු ලබන ආහාරයක් එවනු මැනවයි මහත් බියෙන් කීවේය. රජතුමා එවන්නෙමි යි කියා ආහාරය එළඹි කල්හි මේ ආහාරය ගෙන යෑමට සමර්ථයෙකු දනුවයි කී නගරයෙහි දහසක් බැඳි පියල්ලක් දෙන බවට අඬබෙර ගැස්සුහ. තුන්වන වාරයෙහි කාළවිලංගියාගේ බිරිඳ අඬබෙරය නවතාලූහ. ඇය රජුට දක්වන ලදී. ඇය පුරුෂ වේෂයක් ගෙන පංචායුධයන්ගෙන් සමන්විතව බත් පාත්‍රය ගෙන නගරයෙන් නික්මුණාය. පිටත නගරයෙහි තල් ගසට අධිගෘහිත දීඝතඵල නම් යක්‍ෂයා ගස මුලින් යන්නා වූ ඇය දැක නවතිනු. තී මාගේ ගොදුර යැයි කීය. මම නුඹේ ගොදුර නොවෙමි. මම රාජ දූතයෙක්මි. කොහි යන්නේදැයි ඇසූ කල්හි ජීව සුලයෙහි සිටිනා පුරුෂයාගේ සමීපයට යැයි කී කළ මාගේ ද එක් පණිවිඩයක් ගෙන යන්නට හැකිදැයි ඇසූ කල්හි එසේය, හැකියැයි කීවාය. දීඝතඵලයාගේ බිරිඳ වූ සුමන දෙව්රජුගේ දියණිය වූ කාළිය පුතෙකු වැදුවා යැයි දක්වවයි කීය. මේ තල්ගස මුල නිධන් කළ හතක් ඇත. නුඹ ඒවා ගනුවයි කීය. ඇය දීඝතඵලායාගේ බිරිඳ වූ සුමන දෙව්රජුගේ දියණිය වූ කාළිය පුතෙකු වැදුවා යැයි මහත් හඬින් කියමින් ගියා.

යක්ෂ සමාගමෙහි සිටියා වූ සුමන දිව්‍යරාජයා එය අසා එක් මනුෂ්‍යයෙක් අපට ප්‍රිය පුවතක් ගෙන එයි. ඔහු කැඳවන්න යැයි කීය. පණිවිඩය අසා පැහැදී මේ වෘක්ෂයේ පරිමණ්ඩල ඡායාව පැතිරුණු තැන්වල ඇති නිධන් කළ නුඹට දෙමියි කීය. ජීව සුලයෙහි සිටින පුරුෂයා බත් කා මුව පිස්නා කල ස්ත්‍රියක් බව දැන කෙස් වැටියෙන් ඩැහැගත්තේය. ඇය කඩුවෙන් තමන්ගේ කෙස් වැටිය කපා දමා රජු ළඟට ම ගියා. පුරුෂයා බත් අනුභව කළ බව කෙසේ දැනගන්නේදැයි ඇසූ කල්හි කෙස් වැටිය කැපූ සළකුණින් යැයි කියා රජුට දන්වා ඒ ධනය ගෙන්වා ගත්තේය. මෙතරම් ධනයක් අන් අයෙකුට නැති බව දැන ඒ නගරයෙහි සිටු තනතුර රජු විසින් දෙන ලදී. මල්ලිකා දේවියගේ කථා වස්තුව ද කිව යුතුයි. මේ කියන ලද කථා වස්තු කුසල කර්ම ඒවායි.

නන්දා මානවක තෙමේ උප්පලවණ්ණා තෙරණිය හා වැරදි ලෙස හැසිරුනේය. ඔහු ඇඳෙන් නැගිට නික්මෙත් ම මහපොළොව බිඳී විවරව මහා නරකයට පිවිසියේය. නන්ද නම් ගවඝාතකයා අවුරුදු පණහක්ම ගවයන් මැරීම කොට එක් දවසක් කෑමකන වේලාවෙහි මස් නොලබන්නේ ජීවත්වන්නා වූ එක් ගවයෙකුගේ දිව සිඳ අඟුරුවලින් පුළුස්සා කන්නට පටන් ගත්තා පමණි. ඔහුගේ දිව මුලින්ම සිඳී බත් භාජනයට වැටුනේය. ඔහු මහත් හඬින් විලාප දෙමින් කළුරිය කොට නිරයෙහි උපන්නේය. නන්ද නම් යක්‍ෂයා තවත් යක්‍ෂයෙකු සමඟ අහසින් යන්නේ කෙස් කැපු අළුත, රාත්‍රියෙහි වැඩ සිටි සැරියුත් තෙරුන් වහන්සේ දැක හිසට පහර දෙනු කැමැතිව අනෙක් යක්ෂයාට දන්වා ඔහු වළක්වද්දීම පහරදී දැවෙමි දැවෙමි දැවෙමියි මහත් හඬින් විලාප දෙමින් ඒ ස්ථානයෙහි ම පොළොවට පිවිස මහ නිරයෙහි උපන්නේය. මේ අකුසල කර්ම වස්තූන්ය.

යටත් පිරිසෙයින් මරණාසන්න කාලයේ දී කරන ලද යම් කර්මයක් වේනම් එය භවන්තරයෙහි දී විපාක දෙයි. සියල්ල පරලොව දී විඳිය යුතුයැයි විචාරය නොකළ යුතුය. කුමක්නිසා විචාරය නොකළ යුතු ද? මෙය ඉහතාත්මයෙහි විඳිය යුතුයැයි දතයුතුයි. ප්‍රථම මාර්ගාදීන්ගේ භවයන්හි යම් ඵල සමාපත්ති විපාකයක් වේ ද? මෙහි උපදවන ගුණ වශයෙන් කියන ලදී. මෙහි කියන ලද මාර්ග කර්මය මුහුකුරාගිය දැනීම ඇත්තේ යැයි දත යුතුය. මාර්ග චේතනාදිය සියල්ලට ම සැහැල්ලුය. ඵල දීම අනතුරුව විපාක දෙන බැවිනි.

බහුවෙදනීයන්ති සංඥා භවයට පැමිණියා වූ අප්පවෙදනීයන්ති අසංඥා භවයට පැමිණියා වූ වෙදනීයන්ති විපාක සහිත කදිම අවෙදනීයන්ති විපාක රහිත කර්ම එවං සත්තෙති මේ දිට්ඨධම්මවේදනීය කර්මයන්ගේ උපක්‍රමයන් සම්පරායවේදනීය කර්මයන්ගේ උපක්‍රමයෙන් භවකාරණයාගේ නොලැබීමක් ඇති කල්හි අඵලොති නිෂ්ඵල වූ නිරර්ථක වූ මෙතෙකින් නෛර්යානික නොවූ ශාසනයෙහි යෙදීමෙහි නිෂ්ඵලභාවය දක්වා වීර්යයේ ප්‍රධාන ජේදක වාරය දක්වන ලද්දේ යැයි දත යුතුයි.

සහධම්මිකා වාදානුවාදාති අනුන් විසින් කියන ලද කරුණින් කරුණු සහිතව නිගණ්ඨකයන්ගේ වාදයෝ ද අනුවාදයෝ ද ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡන්ති නුවණැත්තන් විසින් නින්දා කටයුතු කරුණට පැමිණෙත්. වාදයට පැමිණියෝ නින්දා කටයුතු ස්ථානයට ම පැමිණියෝ යනු ද පාඨයකි. අනුන් විසින් කියන ලද කරුණින් කරුණු සහිතව නිගණ්ඨයාගේ වාදයට පැමිණ ඒ වාදය වියළමින්, මලානික කරමින් යන තේරුමයි. දුකතකම්මකාරිනොති මුල් වූ දස ගර්භ කොට්ඨාශ පැමිණෙත්.

සංගති භාවහෙතූති නියතභාවය කාරණාවෝය. අභිජාතිහෙතූති සය වැදෑරුම් වූ උප්පත්ති හේතුයි. පාපසංගතිකාති පාපය හා එක් වූ

ඔහුගේ මහා නිගණ්ඨයන්ගේ උපක්‍රමයෙන් ඵල රහිතබව දක්වා දැන් නෛර්යානික ශාසනයේ උපක්‍රමයන්ගේ සඵලභාවය දක්වන්නට කථඤ්ච භික්ඛවෙති යනාදිය කීය. එහි අනද්ධභූතන්ති යනු දුකින් නොවැඩිය හැකි මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය යැයි කියනු ලැබේ. එය නොයෙක් ආකාර වූ දුෂ්කර කාර්යන්ගෙන් යොදන්නේ දුකින් මාර්ගයට පැමිණි බව නම් වේ. යමෙක් සසුනෙහි පැවිදිව වනවාසී රුක්මුල් වාසී වෙත් ද ඔහු අත් බව දුකින් වසන්නෝ වෙත් නිවරදි සසුනෙහි වඩන වීර්යය සම්මා වායාම නම් වේ.

තෙරහු මෙසේ කීහ - යමෙක් ඉසුරු කුලයෙහි උපනේ හත් අවුරුදු වියේ දී අලංකාරව පියාගේ ඇකයෙහි සිටින්නේ සිය ගෙදර දන් වළඳා අනුමෝදනාව කරන භික්ෂූන් ත්‍රිවිධ සම්පත්තිය දක්වා සත්‍ය දේශනා කරන කල්හි රහත් බවට පැමිණෙත්. මව්පියන් විසින් පුත පැවිදි වන්න යැයි කී කල්හි එසේය පැවිදි වන්නෙමියි කියා නහවා අලංකාර කොට විහාරයට පමුණුවන ලද්දේ තච පංචකය ඉගෙන කෙස් කපද්දී කරගෙයිදී ම රහත්බවට පැමිණෙයි. මේ දුකින් තොරව තමා පැමිණි බව නම් වේ. මෙය වනාහි උත්කෘෂ්ඨ සත්කාරයයි. යමෙක් දාසියකගේ කුසින් උපන්නේ යටත් පිරිසෙයින් රිදී මුද්‍රිකාවක් පැළඳ පුවඟු මාත්‍රයකින් ශරීරය ආලේප කොට මොහු පැවිදි කරවනු මැනවයි පමුණුවනු ලද්දේ කරඅග දී හෝ පසුදින හෝ රහත් බවට පැමිණෙයි. මෙය අධභූත නම් වෙයි. තමා දුකින් පැමිණි බවයි. ධාර්මික සුවය නම් සංඝයා කෙරෙන් හෝ ගණ සමූහයා කෙරෙන් හෝ උපන් සිව්පස සැපයයි. අනධිමුච්ඡිතොති තෘෂ්ණාදි ආශාවන්ගෙන් මුළානොවී

ධම්මිකං හි සුඛං න පරිච්චජාමීති එහි ඇලීම නොකොට යුතුයි. සංඝයාගෙන් උපන් සළාක බත හෝ වස්සාවාසිකයක් හෝ මෙපමණක් පරිච්ඡන්දය කොට සංඝයා මැද භික්ෂූන් අතර අනුභව කරන්නේ පත්‍ර අතුරින් පියුමක් මෙන් සීල සමාධි විදර්ශනා මාර්ගඵල වැඩෙයි. ඉමස්සාති වර්තමාන පංචස්කන්ධයට මූලික වූ දුක්ඛනිදානස්සාති තෘෂ්ණාවයි. එය පංචස්කන්ධ දුකට නිධානයයි. සංඛාරං පදහතොති මට සප්‍රයෝග වීර්ය කරන්නාට විරාගොහොතීති මාර්ගයෙන් විරාගය වෙයි. මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. සංස්කාර ප්‍රදානයෙන් මේ දුක්ඛ නිදානයෙන් නොඇලීම වෙයි. මෙසේ දකියි. මේ සුඛ ප්‍රතිපදාවෙන් වහා අවබෝධය කියන ලදි. දෙවන වාරයෙන් ඒ ප්‍රයෝග සහිත වීර්යයේ මජ්ඣත්තබව කියන ලදී. සො යස්සඛ්වස්සාති මෙහි මේ කෙටි තේරුමයි. මේ පුද්ගල තෙමේ යම් දුක්ඛ නිදානයක සංස්කාර ප්‍රදානයෙන් විරාගය වෙයි. එහි සංස්කාර නම් වීර්ය කිරිමයි. මාර්ග ප්‍රදානයෙන් උත්සහ කිරීමයි. යම් දුක්ඛ නිදානයක බැලීම හේතුකොටගෙන උපේක්ෂාව වඩන අයට විරාගය වේ. එහි උපේක්ෂාව වඩන්නේ මාර්ග භාවනාව වඩන්නේ වෙයි. තස්සතීති ඒ පුද්ගලයාට

පටිබද්ධචිත්තොති ඡන්ද රාගයෙන් බැදුණු සිත් ඇත්තේ. තිබ්බච්ඡන්‍දොති බහුල ඡන්දයයි. තිබ්බාපොඛොති මහත් වූ ප්‍රාර්ථනාවයි. සන්තිට්ඨහනීත්ති එකතුව සිටිත්. සංජග්ඝන්ති මහත් සේ සිනාසෙමින් සංහසනීත්ති මඳ සිනහව පවත්වමින්.

එවමෙව ඛො භික්ඛවෙති මෙහි මේ උපමාව විස්තර කිරිමයි - එක් මිනිහෙක් ගැහැනියක් කෙරෙහි සිත් බැදුණේ කෑම ඇඳුම් ආභරණ ආදිය දී ගෙහි වාසය කරයි. ඇය ඒ පුරුෂයා ඉක්මවා වෙනත් පුරුෂයෙකු සේවනය කරයි. මැය ඒකාන්තයෙන් ම මා ඉක්මවා හැසිරෙන්නේ මම සත්කාර නොකරන්නෙමියි සිතා සත්කාර වැඩි කළේය. ඇය බොහෝ සෙයින් වරදෙහි හැසිරුණේය. ඔහු මැයට මෙතරම් සත්කාර කළත් වරදෙහි ම හැසිරුණාය. ගෙයි වසමින් අනතුරක්ම කරන්නේ ය. බැහැර කරන්නෙමියි සිතා නුඹගෙන් වැඩක් නැත. නැවත ගෙදර නොඑන්න යැයි පිරිස මැද දී පවසා අත හැරියේය. ඇය කිසිම උපායකින් ඔහු සමඟ එකතු වන්නට අසමත් වන්නේ නැටුම් නටන්නෙක් සමඟ හැසිරෙයි. එම පුරුෂයා ඇය දැක දොම්නසක් නො උපදී. සොම්නසක් ම උපදී.

මේ භික්‍ෂුව ආත්මය කෙරෙහි ඇලීම ඒ පුරුෂයා ස්ත්‍රිය කෙරෙහි ඇලුණු කාලය මෙන් ය. ආත්මභවය පෝෂණය කරන කාලය කෑම ඇඳීම ආභරණ ආදිය දී ගෙහි විසීම් කාලය මෙනි. ආත්මභාවයාගේ පිත කිපීම් ආදියෙන් රෝගාබාධවන කාලය ඇය වරදෙහි හැසිරෙන කාලය මෙනි. බෙහෙත් ආදිය නොලැබීමෙන් මෙසේ වේයැයි සළකා බෙහෙත් ආදිය කරන කාලය තමාගෙන් සුදුසු සත්කාර නොලබන හෙයින් මෙසේ වරදෙහි හැසිරේ යැයි සළකා ලාභ සත්කාර දියුණු කිරීම මෙන් ය. පිත් ආදි යමකට බෙහෙත් කළත් තව තවත් වරදෙහි හැසිරුණු කාලය මෙන්ය. මම දැන් නුඹේ දාසයෙක් හෝ වැඩකාරයෙක් හෝ නොවෙමි. කෙළවරක් නැති සසර නුඹට උපස්ථාන කරමින් හැසිරුණෙමි. දැන් තොපගෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද? සිඳෙව බිඳෙවයි සිරුරෙහි අපේක්ෂාවක් නොකොට වීර්යය තර කොට මාර්ග ඥානයෙන් කෙලෙස් උපුටා දැමීම පිරිස් මැද තිගෙන් වැඩක් නැතැයි ගෙයින් පිට කිරිම මෙන්ය. අර්හත්වයට පත් භික්‍ෂුවට පිත් කිපීම් ආදි වශයෙන් රෝගී වූ මේ සිරුර බලා දොම්නසක් නො උපදී. ස්කන්ධ පරිහරණ දුකෙන් මිදුනෙමියි සොම්නසක් ම උපදියි. යනු නාට්‍යකරුවන් හා හැසිරෙන ස්ත්‍රිය දැක ඒ පුරුෂයාට දොම්නසක් නොඋපදී. සොම්නසක් උපදී ද එසේමය. මේ උපමාව අනුව සිත් බැඳුණු අයට දොම්නසක් උපදී. සිත් නො බැඳුණු අයට එසේ නොවේ යැයි දැක ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ආලය අත්හරි. සංඛාර අත්හැර උපේක්ෂාව වඩන්නහුගේ දුක්ඛ නිරෝධය ප්‍රහීන වෙයි. අන් අයුරකින් නොවන බව දැන ඒ දෙකම සපයනු ලබන්නේ දුක්ඛ නිධානය දුරු කරයි. මේ අර්ථය පැහැදිලි කරනු වස් පැමිණි බව දත යුතුයි.

යථා සුඛං ඛො මෙ විහරතොති යම් සුවයකින් වාසය කිරීමට කැමැති වෙමි ද එයින් වාසය කරන්නා වූ මට. පදහන්තස්සාති යවන්නහුට. මෙහිද යමෙකුට සුඛ ප්‍රතිපදාව අසත්ප්‍රාය වේද සියුම් සිවුරු දරන්නහුට සෑම අතින් ම ප්‍රසන්න වූ සෙනසුන්වල වසන්නහුට සිත අවුල් වෙයි. දුක්ඛ ප්‍රතිපදාව සත්ප්‍රාය වූවහු කැඩුණු බිඳුණු විශාල සිවුරු දරන්නහුට සොහොන් ගස්මුල් ආදියෙහි වසන්නහුට සිත එකඟ වෙයි. ඒ සඳහා මෙය කියන ලදී.

එවමෙවඛොති මෙහි මේ උපමාව සැසඳීමයි. හීවඩුවෙකු මෙන් ජාති ජරා මරණයන්ගෙන් බිය වූ යෝගියා දත යුතුය. නැවුණ ඇද හී දණ්ඩක් මෙන් නැවුණු ඇද කපටි සිත් දත යුතුයි. ගිනි පෙනෙලි දෙකක් මෙන් කායික හා චෛතසික වීර්ය දත යුතුයි. හීය සෘජු කරන්නහුට කැඳ තෙලක් මෙනි ශ්‍රද්ධාව. ලෝකෝත්තර මාර්ගය නැමෙන දණ්ඩක් මෙනි. හී වඩුවාගේ නුවණ ඇද නැමුණු කපටි සිත හීය කැඳ තෙලින් හා ගිනිපෙනෙලිවල රත්කොට නවන දණ්ඩයෙන් සෘජු කරන්නා මෙන් මේ භික්‍ෂුවගේ ඇද නැවුණු කපටි සිත ශ්‍රද්ධාවෙන් සතපවා කාය චෛතසික වීර්යයෙන් තවා ලෝකෝත්තර මාර්ගයෙන් සෘජු කරන්නේය. හී වඩුවාගේ මෙසේ සෘජු කරන ලද හී දණ්ඩෙන් සතුරා විද සම්පත් අනුභව කරන්නාක් මෙන් යෝගියාගේ එසේ සෘජු කරන ලද සිතෙන් කෙලෙස් සමූහය විඳ ප්‍රසාද ඇති සෙනසුනෙහි නිරෝධ ඵල නැමති උතුම් ගොඩබිමට පැමිණියහුගේ ඵල සමවත්සුව විඳීම දත යුතුයි.

මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ සුබ ප්‍රතිපදාවෙන් වහා අවබෝධ වන භික්‍ෂුවගේ ප්‍රතිපදාව ද, දුක්ඛ ප්‍රතිපදාවෙන් වහා අවබෝධ වන භික්‍ෂුවගේ ප්‍රතිපත්තිය ද කියන ලදී. ඉතිරි දෙකෙහි නොකියන ලදී. එය කීමට මේ දේශනය ඇරඹූහ. මේ දෙක කී කල්හි ඉතිරි ඒවා ද කියන ලද්දේ ම වෙයි. ආගමික ප්‍රතිපදාව නොකියන ලදී. එය කීමට මේ දේශනය ඇරඹීය. සග ගාමිනී ප්‍රතිපදාව හෝ කියන ලදී. නොදන්වන ලද එක් බුද්ධෝත්පාදයක් දක්වා එක් කුලපුත්‍රයෙකුට නිෂ්ක්‍රමණ දේශනය රහත්බවෙන් පෙරළෙමියි දැන්වීමට මේ දේශනය ඇරඹීය. ඉතිරිය හැමතැන්හි ම ප්‍රකටය.

දේවදහසූත්‍ර වර්ණනාව නිමි.