නයසමුට‍්ඨානං
3. 3.
3. 3.
නයසමුට‍්ඨානං.
නයසමුට්ඨානය
3. 3. 1-5.
3. 3 .1-5
තත්‍ථ කතමං නයසමුට‍්ඨානං: පුබ්බා කොචි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ච භවතණ්හාය ච. තත්‍ථ අවිජ්ජා නීවරණං, තණ‍්හාසංයොජනං. අවිජ‍්ජානීවරණා සත‍්තා අවිජ‍්ජාසංයුත‍්තා අවිජ‍්ජාපක‍්ඛෙන විචරන‍්ති. තෙ වුච‍්චන‍්ති “දිට‍්ඨිචරිතා”ති, තණ‍්හාසංයොජනා සත‍්තා තණ‍්හාසංයුත‍්තා තණ‍්හාපක‍්ඛෙන විචරන‍්ති, තෙ වුච‍්චන‍්ති “තණ‍්හාචරිතා”ති. දිට‍්ඨිචරිතා ඉතො බහිද‍්ධා පබ‍්බජිතා අත‍්තකිලමථානුයොගමනුයුත‍්තා විහරන‍්ති තණ‍්හාචරිතා ඉතො බහිද‍්ධා පබ‍්බජිතා කාමෙසු කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගමනුයුත‍්තා විහරන‍්ති.
එහි නයසමුට්ඨාන කවරෙ යැ : අවිද්‍යාවගේ ද භවතෘෂ්ණාවගේ ද පූර්‍වකෝටිය (මර්‍ය්‍යදාව) නො පැනෙයි. එහි අවිද්‍යාව නීවරණ යැ, තෘෂ්ණාව සංයෝජන යි. අවිද්‍යා නීවරණ ඇති සත්ත්‍වයෝ අවිද්‍යායෙන් මිශ්‍රිත වූවාහු (නොහොත් අවිද්‍යායෙන් අභිනිවේශවස්තූන්හි බැඳුනාහු) අවිද්‍යාපක්‍ෂයෙන් (අවිද්‍යාසහායයෙන්) අරමුණෙහි පවතිත්. ඔහු ‘දිට්ඨිචරිතයෝ’ යයි කියනු ලැබෙත්. තෘෂ්ණාසංයෝජන ඇති සත්ත්‍වයෝ තෘෂ්ණායෙන් සංයුක්ත වූවාහු තෘෂ්ණාපක්‍ෂයෙන් (අට්ඨසත තණ්හාවිචරිතයෙන්) අරමුණෙහි පවතිත්. ඔහු ‘තණ්හාචරිතයෝ’ යයි කියනු ලැබෙත්. දිට්ඨිචරිත ඇති මේ ශාසනයෙන් බාහිර වූ පැවිද්දෝ ආත්මක්ලමථානුයෝගයෙහි යෙදුණාහු වාසය කෙරෙති. තණ්හාචරිත ඇති මේ ශාසනයෙන් බාහිර වූ පැවිද්දෝ කාමයන්හි කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙහි යෙදුණාහු වාසය කෙරෙත්.
තත්‍ථ කිං කාරණං යං දිට‍්ඨිචරිතා ඉතො බහිද‍්ධා පබ‍්බජිතා අත‍්තකිලමථානුයොගමනුයුත‍්තා විහරන‍්ති, තණ‍්හාචරිතා ඉතො බහිද‍්ධා පබ‍්බජිතා කාමෙසු කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගමනුයුත‍්තා විහරන‍්ති: ඉතො බහිද‍්ධා නත්‍ථි සච‍්චවචත්‍ථානං, කුතො චතුසච‍්චප‍්පකාසනා සමථවිපස‍්සනාකොසල‍්ලං වා උපසමසුඛප‍්පත‍්ති වා. උපසමසුඛස‍්ස අනභිඤ‍්ඤා විපරීතචෙතා එවමාහංසු: නත්‍ථි සුඛෙන සුඛං, දුක‍්ඛෙන නාම සුඛමධිගන‍්තබ‍්බං, යො කාමෙ පටිසෙවති සො ලොකං වඩ‍්ඪයති, යො ලොකං වඩ‍්ඪයති සො බහුං පුඤ‍්ඤං පසවතී”ති. තෙ එවංසඤ‍්ඤී එවංදිට‍්ඨි දුක‍්ඛෙන සුඛං පත්‍ථයමානා කාමෙසු පුඤ‍්ඤසඤ‍්ඤි අත‍්තකිලමථානුයොගමනුයුත‍්තා ච විහරන‍්ති කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගමනුයුත‍්තා ච.
යම් හෙයෙකින් දිට්ඨිචරිත ඇති මෙසස්නෙන් බැහැර පැවිද්දෝ ආත්මපරිතාපනානුයෝගයෙහි යෙදුණාහු වාසය කෙරෙත් ද, තණ්හාචරිත ඇති මෙ සස්නෙන් බැහැර පැවිද්දෝ කාමයන්හි කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙහි යෙදුණාහු වාසය කෙරෙත් ද, එහි කරුණු කීම යත් : මේ ශාසනයෙන් බැහැර චතුස්සත්‍යය ව්‍යවස්ථා කොට දැනීමෙක් නැත, චතුස්සත්‍යය දේශනායෙක් කොහි යැ, ශමථවිදර්‍ශනා භාවනා කෞශල්‍යයෙක් වේවයි ක්ලේශයන්ගේ සුඛාධිගමයෙක් වේව’ යි කොහි යැ. උපසමසුඛය නො දැන මිත්‍යාභිනිවේශයෙන් විපරීත සිත් ඇත්තාහු මෙසේ කීහු : ‘සුවයෙන් සුව ලැබීමෙක් නැත, කායඛේදන දුඃඛයෙන් ම සුව ලැබියැයුතු යැ යි ද, යමෙක් කාමයන් සේවන කෙරේ ද හේ ආත්මභාව සංඛ්‍යාත ලෝකය වඩයි, (පිනවයි,) නොහොත් පුත්‍රනප්තෘපරම්පරායෙන් සත්ත්‍වලෝකය වඩයි, යමෙක් ලෝකය වඩා ද හේ බොහෝ පින් රැස්කෙරේ යැ’ යි ද කීහු, මෙබඳු සංඥා ඇති මෙබඳු දෘෂ්ටි ඇති ඔහු දුකින් සුව පතන්නාහු කාමයන්හි පුණ්‍යසංඥා ඇත්තාහු ආත්මක්ලමථුයෙහි යෙදුණාහු ද කාමසුඛල්ලිකානුයෝගයෙහි යෙදුණාහු ද වාස කෙරෙත්.
තෙ තදභිඤ‍්ඤා සන‍්තා රොගමෙව වඩ‍්ඪයන‍්ති ගණ‍්ඩමෙව වඩ‍්ඪයන‍්ති සල‍්ලමෙව වඩ‍්ඪයන‍්ති. තෙ රොගාභිතුන‍්නා ගණ‍්ඩපටිපීළිතා සල‍්ලානුවිද‍්ධා නිරයතිරච‍්ඡානයොනිපෙතාසුරෙසු උම‍්මුජ‍්ජනිම‍්මුජ‍්ජානි කරොන‍්තා උග‍්ඝාතනිග‍්ඝාතං පච‍්චනුභොන‍්තා රොගගණ‍්ඩසල‍්ලභෙසජ‍්ජං න වින්‍දන‍්ති. තත්‍ථ අත‍්තකිලමථානුයොගො කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගො ච සංකිලෙසො, සමථවිපස්සනා වොදානං, අත‍්තකිලමථානුයොගො කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගො ච රොගො; සමථවිපස්සනා රොගනිග‍්ඝාතකභෙසජ‍්ජං අත‍්තකිලමථානුයොගො කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගො ච ගණ‍්ඩො, සමථවිපස්සනා ගණ‍්ඩනිග‍්ඝාතකභෙසජ‍්ජං. අත‍්තකිලමථානුයොගො කාමසුඛල‍්ලිකානුයොගො ච සල‍්ලො, සමථවිපස්සනා සල‍්ලුද‍්ධරණභෙසජ‍්ජං.
ඔව්හු එබඳු සංඥා ඇත්තාහු ආත්මභාවරෝගය මැ හෝ ක්ලේශරෝගය මැ මතුමතුයෙහි වඩති, ආත්මභාව (ක්ලේශ) ගණ්ඩය මැ වඩති, ක්ලේශශල්‍යය මැ වඩත්. ඔව්හු ආත්මභාවරෝගයෙන් ව්‍යාධිත වූවාහු ගණ්ඩයෙන් පීඩිත වූවාහු ශල්‍යයෙන් විදුනාලද්දාහු නිරය තිරශ්චීනයෝනි ප්‍රේත අසුරකායයෙහි ච්‍යුති උත්පත්ති විසින් උම්මුජ්ජන නිමුජ්ජන කරන්නාහු උච්චාවචභාවය විඳුනාහු යථෝක්ත රෝගගණ්ඩශල්‍යයනට පිළියම් (භෛෂජ්‍ය) නොලබත්. එහි අත්තකිලමථානුයෝගය ද කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ද සංක්ලේශ යැ, ශමථවිදර්‍ශනා ව්‍යවදාන යැ, අත්තකිලමථානුයෝගය ද කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ද රෝග යැ, සමථවිපස්සනා රෝග නසන භෛෂජ්‍ය යැ. අත්තකිලමථානුයෝගය ද කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ද ගණ්ඩ යැ, සමථවිපස්සනා ගඬු නසන භෛෂජ්‍ය යැ. අත්තකිලමථානුයෝගය ද කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය ද ශල්‍ය යැ, ශමථ විදර්‍ශනා දෙක (ස්කන්‍ධදුඃඛ සංඛ්‍යාත) හුල් උදුරන බෙහෙති.
තත්‍ථ සංකිලෙසො දුක‍්ඛං, තදභිසඞ‍්ගො තණ‍්හා සමුදයො, තණ‍්හානිරොධො දුක‍්ඛනිරොධො, සමථවිපස්සනා දුක‍්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. ඉමානි චත‍්තාරි සච‍්චානි: දුක‍්ඛං පරිඤ‍්ඤෙය්‍යං සමුදයො පහාතබ‍්බො මග‍්ගො භාවෙතබ‍්බො නිරොධො සච‍්ඡිකාතබ‍්බො.
එහි සංක්ලේශ වූ රූපාරූප කය දුඃඛසත්‍ය යැ, එහි අභිසඞ්ග වූ (ඇලෙන) තෘෂ්ණාව සමුදයසත්‍ය යැ, තෘෂ්ණානිරෝධය දුඃඛනිරෝධසත්‍ය යැ, ශමථවිදර්‍ශනා දුඃඛනිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාසත්‍ය යැ. මේ චතුස්සත්‍යයෝ යි. දුඃඛය පරිඥේය (පිරිසිඳ දතයුතුයැ), සමුදය ප්‍රහාතව්‍ය යැ, මාර්‍ගය භාවිතව්‍ය යැ, නිරෝධය සාක්‍ෂාත්කර්‍තව්‍ය යි.
තත්‍ථ දිට‍්ඨිචරිතා රූපං අත‍්තතො උපගච‍්ඡන‍්ති, වෙදනං -පෙ- සඤ‍්ඤං -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙ -පෙ- විඤ‍්ඤාණං අත‍්තතො උපගච‍්ඡන‍්ති, තණ‍්හා චරිතා රූපවන‍්තං අත‍්තානං උපගච‍්ඡන‍්ති, අත‍්තනි වා රූපං රූපස‍්මිං වා අත‍්තානං, වෙදනාවන‍්තං -පෙ- සඤ‍්ඤාවන‍්තං -පෙ- සඞ‍්ඛාරවන‍්තං -පෙ- විඤ‍්ඤාණවන‍්තං අත‍්තානං උපගච‍්ඡන‍්ති, අත‍්තනි වා විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණස‍්මිං වා අත‍්තානං. අයං වුච‍්චති වීසතිවත්‍ථුකා සක්කායදිට්ඨි.
එහි (දෙවැදෑරුම් චරිතයන් කෙරෙහි) දෘෂ්ටිචරිතයෝ රූපය ආත්මවශයෙන් ගනිති වේදනාව … සංඥාව … සංස්කාරයන් … විඥානය ආත්ම විසින් ගනිත්. තෘෂ්ණා චරිතයෝ ආත්මය රූපවත් යැයි හෝ ආත්මයෙහි රූපය ඇතැයි හෝ රූපයෙහි ආත්මය ඇතැයි හෝ ගනිති, ආත්මය වේදනාවත් යැ … ආත්මය සංඥාවත් යැ … ආත්මය සංස්කාරවත් යැ … ආත්මය විඥානවත් යැ හෝ ආත්මයෙහි විඥානය ඇතැයි හෝ විඥානයෙහි, ආත්මය ඇතැයි හෝ ගනිත්. මේ විංශද්වස්තුක සත්කායදෘෂ්ටි යයි කියනු ලැබේ. (පඤ්චස්කන්‍ධයන් කෙරෙහි එකෙකි ස්කන්‍ධයෙක සතර පරිද්දෙකින් උපදනා ග්‍රාහයාගේ වශයෙන් විසිවැදෑරුම් වූ දෘෂ්ටිය පඤ්චස්කන්‍ධය ඇති කල්හි හෝ කයෙහි විද්‍යමාන වූ දෘෂ්ටි නුයි සක්කායදිට්ඨි නමු.)
තස‍්සා පටිපක‍්ඛො ලොකුත‍්තරා සම‍්මාදිට‍්ඨි, අන්‍වායිකා සම‍්මාසඞ‍්කප‍්පො සම්මාවාචා සම‍්මාකම‍්මන‍්තො සම‍්මාආජීවො සම‍්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි, අයං අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග‍්ගො. තෙ තයො ඛන්‍ධා: සීලක‍්ඛන්‍ධො සමාධික‍්ඛන්‍ධො පඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො. සීලක‍්ඛන්‍ධො සමාධික‍්ඛන්‍ධො ච සමථො, පඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො විපස‍්සනා. තත්‍ථ සක‍්කායො දුක‍්ඛං, සක‍්කායසමුදයො දුක‍්ඛසමුදයො, සක‍්කායනිරොධො දුක‍්ඛ නිරොධො, අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග‍්ගො දුක‍්ඛනිරොධගාමිනීපටිපදා. ඉමානි චත‍්තාරි සච‍්චානි, දුක‍්ඛං පරිඤ‍්ඤෙය්‍යං සමුදයො පහාතබ‍්බො මග‍්ගො භාවෙතබ‍්බො නිරොධො සච‍්ඡිකාතබ‍්බො.
ඒ සත්කායදෘෂ්ටියට ලෝකෝත්තර සම්‍යග්දෘෂ්ටිය ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සම්මාසඞ්කප්ප සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්ත සම්මාආජීව සම්මාවායාම සම්මාසති සම්මාසමාධි යන මොහු (ඒ පඨමමග්ගසම්මාදිට්ඨියට) අනුගාමීහු වෙති. මේ ආර්‍ය්‍යඅෂ්ටාඞ්ගිකමාර්‍ග යැ. ඔහු ‘සීලක්ඛන්‍ධ සමාධික්ඛන්‍ධ පඤ්ඤාක්ඛන්‍ධ’ යන තුන් ස්කන්‍ධයෝ යැ. ශීලස්කන්‍ධය ද සමාධිස්කන්‍ධය ද ශමථ යැ, ප්‍රඥාස්කන්‍ධය විදර්‍ශනා යි, එහි සත්කාය දුඃඛසත්‍ය යැ. සත්කායසමුදය දුඃඛසමුදය යැ. සත්කාය නිරෝධය දුක්ඛනිරෝධය යැ, ආර්‍ය්‍යඅෂ්ටාඞ්ගමාර්‍ගය දුක්ඛනිරෝධගාමිනී පටිපදා යි. මොහු චතුස්සත්‍යයෝ යි. දුඃඛසත්‍යය පරිඥේය (පිරිසිඳ දතයුත්තේ) යැ. සමුදය සත්‍යය ප්‍රහාතව්‍ය යැ, මාර්‍ගසත්‍යය භාවිතව්‍ය (වැඩියැයුත්තේ) යැ, නිරෝධසත්‍යය සාක්‍ෂාත් කර්‍තව්‍ය යි.
තත්‍ථ යෙ රූපං අත‍්තතො උපගච‍්ඡන‍්ති, වෙදනං -පෙ- සඤ‍්ඤං -පෙ- සඞ‍්ඛාරෙ -පෙ- විඤ‍්ඤාණං අත‍්තතො උපගච‍්ඡන‍්ති, ඉමෙ වුච‍්චන‍්ති, ‘උච‍්ඡෙදවාදිනො’ති යෙ රූපවන‍්තං අත‍්තානං උපගච‍්ඡන‍්ති, අත‍්තනි වා රූපං රූපස‍්මිං වා අත‍්තානං, යෙ වෙදනාවන‍්තං -පෙ- යෙ සඤ‍්ඤාවන‍්තං -පෙ- යෙ සඞ‍්ඛාරවන‍්තං -පෙ- යෙ විඤ‍්ඤාණවන‍්තං අත‍්තානං උපගච‍්ඡන‍්ති, අත‍්තනි වා විඤ‍්ඤාණං විඤ‍්ඤාණස‍්මිං වා අත‍්තානං, ඉමෙ වුච‍්චන‍්ති ‘සස‍්සතවාදිනො’ති.
ඒ විංශද්වස්තුක සත්කායදෘෂ්ටියෙහි යම් කෙනෙක් රූපය ආත්මවශයෙන් ගනිත් ද, වේදනාව … සංඥාව … සංස්කාරයන් … විඥානය ආත්මවශයෙන් ගනිත් ද, මොහු උච්ඡේදවාදීහු යයි කියනු ලැබෙත්. යම් කෙනෙක් ආත්මය රූපවත් යයි ගනිත් ද, ආත්මයෙහි රූපය ඇතැයි හෝ රූපයෙහි ආත්මය ඇතැයි හෝ ගනිත් ද, යම් කෙනෙක් ආත්මය වේදනාවත් යයි … යම් කෙනෙක් ආත්මය සංඥාවත් යයි ... යම් කෙනෙක් ආත්මය සංස්කාරවත් යයි … යම් කෙනෙක් ආත්මය විඥානවත් යයි ආත්මයෙහි විඥානය ඇතැයි හෝ විඥානයෙහි ආත්මය ඇතැයි හෝ ගනිත් ද, මොහු ශාශ්වතවාදීහු යයි කියනු ලැබෙත්.
තත්‍ථ උච‍්ඡෙදසස‍්සතවාදා උභො අන‍්තා, අයං සංසාරප‍්පවත‍්ති. තස‍්ස පටිපක‍්ඛො මජ‍්ඣිමා පටිපදා අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග‍්ගො, අයං සංසාරනිවත‍්ති. තත්‍ථ පවත‍්ති දුක‍්ඛං, තදභිසඞ‍්ගො තණ‍්හා සමුදයො, තණ‍්හානිරොධො දුක‍්ඛනිරොධො, අරියො අට‍්ඨඞ‍්ගිකො මග‍්ගො දුක‍්ඛ නිරොධගාමිනී පටිපදා, ඉමානි චත‍්තාරි සච‍්චානි. දුක‍්ඛං පරිඤ‍්ඤෙය්‍යං සමුදයො පහාතබ‍්බො මග‍්ගො භාවෙතබ‍්බො නිරොධො සච‍්ඡිකාතබ‍්බො.
එහි උච්ඡේද ශාශ්වතවාදයෝ උභයාන්තයෝ යැ, මේ සංසාරප්‍රවෘත්තිය යි. ඊට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූයේ මධ්‍යමප්‍රතිපදා සංඛ්‍යාත ආර්‍ය්‍යඅෂ්ටාඞ්ගිකමාර්‍ග යැ, මේ සංසාරයාගේ නිවෘත්තිය යි. එහි සංසාරප්‍රවෘත්තිය දුඃඛසත්‍ය යැ, එහි අභිසඞ්ග (ඇලීම) වූ තෘෂ්ණාව සමුදයසත්‍යය යැ, තෘෂ්ණානිරෝධය දුඃඛනිරෝධ යැ, ආර්‍ය්‍යඅෂ්ටාඞ්ගමාර්‍ගය දුඃඛනිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදා යි. මේ චතුස්සත්‍යයෝ යැ. දුඃඛය පරිඥේය යැ, සමුදය ප්‍රහාතව්‍ය යැ, මාර්‍ගය භාවිතව්‍ය යැ, නිරෝධය සාක්‍ෂාත්කර්‍තව්‍ය යි.
තත්‍ථ උච‍්ඡෙදසස‍්සතං සමාසතො වීසතිවත්‍ථුකා සක්කායදිට්ඨි, විත්‍ථාරතො ද‍්වාසට‍්ඨි දිට‍්ඨිගතානි, තෙසං පටිපක‍්ඛො තෙචත‍්තාලීසං බොධිපක‍්ඛියා ධම‍්මා, අට‍්ඨ විමොක‍්ඛා, දස කසිණායතනානි. ද‍්වාසට‍්ඨි දිට‍්ඨිගතානි මොහජාලං අනාදි අනිධනප‍්පවත‍්තං. තෙතාලීසං බොධි පක‍්ඛියා ධම‍්මා ඤාණවජිරං මොහජාලප‍්පදාළනං. තත්‍ථ මොහො අවිජ්ජා, ජාලං භවතණ්හා. තෙන වුච‍්චති: “පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ච භවතණ්හාය චා”ති.
එහි උච්ඡේද ශාශ්වත දෙක සැකෙවින් විංශද්වස්තුක සත්කායදෘෂ්ටි යැ, විස්තරහෙයින් දෙසැට දෘෂ්ටිගතයෝ යි. ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ වූයේ තෙසාලිස් බෝධිපාක්‍ෂිකධර්‍මයෝ යැ, අෂ්ටවිමෝක්‍ෂයෝ යැ, දසකසිණායතනයෝ යි. ද්වාෂෂ්ටිදෘෂ්ටිගතයෝ (පූර්‍වකෝටිය නො පැනෙනුයෙන්) අනාදි වූ (ප්‍රතිපක්‍ෂාධිගමයක් නැති කල්හි සන්තාන වශයෙන් නො සිඳී පවත්නා හෙයින්) අනිධනප්‍රවෘත්ත වූ මෝහජාලය යි. තෙසාලිස් බෝධිපාක්‍ෂිකධර්‍මයෝ මෝහජාලය ප්‍රදාලන කරන විදර්‍ශනාඥාන මාර්‍ගඥාන සංඛ්‍යාත ඥානවජ්‍රය (වජිරූපමඤාණ) යි. එහි මෝහය අවිජ්ජා යැ, ජාලය භවතණ්හා යි. එයින් කියනුලැබෙයි : “පුබ්බා කෝටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ච භවතණ්හාය ච” යි.
තත්‍ථ දිට‍්ඨිචරිතො අස‍්මිං සාසනෙ පබ‍්බජිතො සල‍්ලෙඛානුසන‍්තත වුත‍්ති භවති සල‍්ලෙඛෙ තිබ‍්බගාරවො, තණ‍්හාචරිතො අස‍්මිං සාසනෙ පබ‍්බජිතො සික‍්ඛානුසන‍්තතවුත‍්ති භවති සික‍්ඛාය තිබ‍්බගාරවො, දිට‍්ඨිචරිතො සම‍්මත‍්තනියාමං ඔක‍්කමන‍්තො ධම්මානුසාරී භවති, තණ‍්හාචරිතො සම‍්මත‍්තනියාමං ඔක‍්කමන‍්තො සද්ධානුසාරී භවති, දිට‍්ඨිචරිතො සුඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නිය්‍යාති, තණ‍්හාචරිතො දුක‍්ඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නිය්‍යාති, තත්‍ථ කිං කාරණං: යං තණ‍්හාචරිතො දුක‍්ඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නිය්‍යාති, තස‍්ස හි කාමා අපරිච‍්චත‍්තා භවන‍්ති. සො කාමෙහි විවෙචියමානො දුක‍්ඛෙන පටිනිස‍්සරති දන්‍ධං ච ධම‍්මං ආජානාති. යො පනා’යං දිට‍්ඨිචරිතො, අයං ආදිතො යෙව කාමෙහි අනත්‍ථිකො භවති. සො තතො විවෙචියමානො ඛිප‍්පඤ‍්ච පටිනිස‍්සරති ඛිප‍්පඤ‍්ච ධම‍්මං ආජානාති.
එහි දිට්ඨිචරිතයා මේ සස්නෙහි පැවිදිවූයේ සල්ලේඛයෙහි අනුපද්‍රැත පැවතුම් ඇතියේ (හෙවත් සල්ලේඛයෙහි සතතක්‍රියා ඇතියේ) සල්ලේඛයෙහි දැඩි ගෞරව ඇත්තේ වෙයි. තණ්හාචරිතයා මෙ සස්නෙහි පැවිදිවූයේ අච්ඡිද්‍ර වූ චතුපාරිසුද්ධිසීලයෙහි සිටියේ ශික්‍ෂායෙහි දැඩි ගෞරව ඇත්තේ වෙයි. දිට්ඨිචරිතයා සම්මත්තනියාම (ආර්‍ය්‍ය මාර්‍ග) යට බැසගන්නේ (ප්‍රඥාධික හෙයින්) ධම්මානුසාරී වෙයි. තණ්හාචරිතයා ආර්‍ය්‍ය මාර්‍ග සම්මත්තනියාමයට බැසගන්නේ (ශ්‍රද්ධාධික හෙයින්) සද්ධානුසාරී වෙයි. දිට්ඨිචරිතයා සුඛ වූ ප්‍රතිපත් ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් ද ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් ද සසරින් නික්මැයෙයි, තණ්හාචරිතයා දුක් වූ ප්‍රතිපත් ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් ද ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් ද නික්මැයෙයි, යම් හෙයෙකින් තණ්හාචරිතයා දුක්ඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් නිර්‍ය්‍යාණය කෙරේද, එහි කරුණු කිම යත් : යම් හෙයෙකින් ඔහු විසින් කාමයෝ අපරිත්‍යක්ත වූවාහු වෙත්ද, හේ කාමයන්ගෙන් මුදනු ලබනුයේ දුකසේ මිදෙයි, ලැසිවැ ධර්‍මය ද අවබෝධ කෙරෙයි එහෙයිනි. යළි යම් දිට්ඨිචරිතයෙක් වේ ද මේ තෙමේ ආදියෙහි මැ කාමයන්ගෙන් අපේක්‍ෂා රහිත වෙයි, හේ ඒ කාමයෙන් වෙන්කරනු ලබනුයේ වහා මැ මිදෙයි, වහා ධර්‍මය ද දැනගනී.
දුක‍්ඛාපි පටිපදා දුවිධා: දන්ධාභිඤ්ඤා ච ඛිප්පාභිඤ්ඤා ච. සුඛාපි පටිපදා දුවිධා: දන්ධාභිඤ්ඤා ච: ඛිප්පාභිඤ්ඤා ච. සත‍්තාපි දුවිධා: මුදින්‍ද්‍රියාපි තික‍්ඛින්‍ද්‍රියාපි. යෙ මුදින්‍ද්‍රියා තෙ දන්‍ධං ච පටිනිස‍්සරන‍්ති, දන්‍ධඤ‍්ච ධම‍්මං ආජානන‍්ති, යෙ තික‍්ඛින්‍ද්‍රියා තෙ ඛිප‍්පඤ‍්ච පටිනිස‍්සරන‍්ති, ඛිප‍්පඤ‍්ච ධම‍්මං ආජානන‍්ති. ඉමා චතස‍්සො පටිපදා, යෙ හි කෙචි නීයිංසු වා නිය්‍යන‍්ති වා නීයිස‍්සන‍්ති වා, තෙ ඉමාහි එව චතුහි පටිපදාහි. එවං අරියා චතුක‍්කමග‍්ගං පඤ‍්ඤාපෙන‍්ති අබුධජනසෙවිතාය බාලකන‍්තාය රත‍්තවාසිනියා නන්‍දියා භවතණ්හාය ආවට‍්ටනත්‍ථං. අයං වුච‍්චති නන්‍දියාවට‍්ටස‍්ස නයස‍්ස භූමීති. තෙනාහ: “තණ‍්හඤ‍්ච අවිජ‍්ජම‍්පි ච සමථෙනා”ති.
දුක්ඛපටිපදාව ද : ‘ඛිප්පාභිඤ්ඤා යැ දන්ධාභිඤ්ඤා යැ’ යි ද්විවිධ වෙයි. සුඛපටිපදාව ද ‘දන්ධාභිඤ්ඤා යැ ඛිප්පාභිඤ්ඤා යැ’ යි ද්විවිධ වේ. සත්ත්‍වයෝ ද, ‘මුදින්‍ද්‍රිය ද තික්ඛින්‍ද්‍රිය දැ’ යි ද්විවිධ වෙති. යම් කෙනෙක් මුදින්‍ද්‍රිය වෙත් ද ඔහු ලැසි වැ කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙති ලැසි වැ ධර්‍මය ද දැනගනිත්. යම් කෙනෙක් තික්ඛින්‍ද්‍රිය වෙත් ද ඔහු වහා කෙලෙසුන්ගෙන් මිදෙති වහා ධර්‍මය ද දැනගනිත්. මොහු සතර ප්‍රතිපදාවෝ යි. යම් කෙනෙක් පෙර නිර්‍ය්‍යාණය කළාහු හෝ දැන් නිර්‍ය්‍යාණය කෙරෙති හෝ මතු නිර්‍ය්‍යාණය කරන්නාහු හෝ වෙත් ද, ඔහු මේ සතර ප්‍රතිපදායෙන් මැ යි. මෙසේ බුද්ධාදි ආර්‍ය්‍යයෝ අපණ්ඩිත ජනයා විසින් සෙවුනාලද බාලයනට කාන්ත වූ රාගයෙන් මඬනාලදුවන් කෙරෙහි පවත්නා නන්‍දි සංඛ්‍යාත භවතෘෂ්ණාව සමුච්ඡේදය පිණිස සතර ප්‍රතිපදා සංඛ්‍යාත මාර්‍ගය පනවත්. මේ නන්‍දියාවට්ට නයභූමි යයි කියනු ලැබේ. එයින් වදාළහ, “තණ්හං ච අවිජ්ජංපි ච සමථේන” යනාදිය.
“වෙය්‍යාකරණෙසු හි යෙ කුසලා’කුසලා”ති තෙ දුවිධෙන උපපරික‍්ඛිතබ‍්බා: ලොකවට‍්ටානුසාරී ච ලොකවිවට‍්ටානුසාරී ච. වට‍්ටං නාම සංසාරො, විවට‍්ටං නිබ‍්බානං, කම‍්මකිලෙසා හෙතු සංසාරස‍්ස. තත්‍ථ කම‍්මං චෙතනා චෙතසිකඤ‍්ච නිද‍්දිසිතබ‍්බං. තං කථං දට‍්ඨබ‍්බං: උපචයෙන සබ‍්බෙපි කිලෙසා චතුහි විපල්ලාසෙහි නිද‍්දිසිතබ‍්බා. තෙ කත්‍ථ දට‍්ඨබ‍්බා: දසවත්‍ථුකෙ කිලෙසපුඤ‍්ජෙ.
“වෙය්‍යාකරණෙසු හි යෙ කුසලාකුසලා” යනාදීන් දක්වන ලද ඒ දිසාභූත ධර්‍මයෝ දෙපරිද්දෙකින් විමසියැයුත්තාහ : ලෝක සංඛ්‍යාත වට්ටය අනුව පවත්නාහු ද ලෝකයෙන් විවට්ටය (වෙන්වීම) සංඛ්‍යාත නිවනට අනුලෝම වශයෙන් යන්නාහු දැයි කියා යි. ‘වට්ට’ නම් සංසාර යැ, ‘විවට්ට’ නම් නිර්‍වාණ යි. කර්‍මක්ලේශයෝ සංසාරයට හේතු වෙති. එහි කර්‍මය චේතනා වූයේ ද චේතසික වූයේ ද දැක්වියැයුතු යැ, එය කෙසේ දතයුතු වෙයි යත් : විපාකදානයට නිසි පරිදි රැස්කිරීමෙනි. සියලු මැ ක්ලේශයෝ සතර විපල්ලාසයන්ගෙන් දැක්වියැයුත්තාහ. ඒ විපල්ලාසයෝ කොතැන්හි දැක්ක යුත්තාහු ද යත් : දශවස්තුක ක්ලේශපුඤ්ජයෙහි යි.
කතමානි දස වත්‍ථූනි: චත‍්තාරො ආහාරා චත‍්තාරො විපල‍්ලාසා චත‍්තාරි උපාදානානි චත‍්තාරො යොගා චත‍්තාරො ගන්‍ථා චත‍්තාරො ආසවා චත‍්තාරො ඔඝා චත‍්තාරො සල‍්ලා චතස‍්සො විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියො චත‍්තාරි අගතිගමනානි. පඨමෙ ආහාරෙ පඨමො විපල‍්ලාසො, දුතියෙ ආහාරෙ දුතියෙ විපල‍්ලාසො, තතියෙ ආහාරෙ තතියො විපල‍්ලාසො, චතුත්‍ථෙ ආහාරෙ චතුත්‍ථො විපල‍්ලාසො. පඨමෙ විපල‍්ලාසෙ පඨමං උපාදානං, දුතියෙ විපල‍්ලාසෙ දුතියං උපාදානං, තතියෙ විපල‍්ලාසෙ තතියං උපාදානං. චතුත්‍ථෙ විපල‍්ලාසෙ චතුත්‍ථං උපාදානං. පඨමෙ උපාදානෙ පඨමො යොගො, දුතියෙ උපාදානෙ දුතියො යොගො, තතියෙ උපාදානෙ තතියො යොගො, චතුත්‍ථෙ උපාදානෙ චතුත්‍ථො යොගො. පඨමෙ යොගෙ පඨමො ගන්‍ථො, දුතියෙ යොගෙ දුතියො ගන්‍ථො,
කවර දශවස්තූහු යැ යත් : සතර ආහාරයෝ යැ සතර විපල්ලාසයෝ යැ සතර උපාදානයෝ යැ සතර යෝගයෝ යැ සතර ග්‍රන්‍ථයෝ යැ සතර ආස්‍රවයෝ යැ සතර ඕඝයෝ යැ සතර ශල්‍යයෝ යැ සතර විඤ්ඤාණට්ඨිති යැ සතර අගතිගමනයෝ යි. ප්‍රථම ආහාරයෙහි ප්‍රථම විපල්ලාසය වෙයි, දෙවැනි ආහාරයෙහි දෙවැනි විපල්ලාස යැ තෙවැනි ආහාරයෙහි තෙවැනි විපල්ලාසය යැ සතරවැනි ආහාරයෙහි සතරවැනි විපල්ලාසය වෙයි. ප්‍රථම විපල්ලාසය අප්‍රහීණකල්හි ප්‍රථම උපාදාන යැ දෙවැනි විපල්ලාසයෙහි දෙවැනි උපාදාන යැ තෙවැනි විපල්ලාසයෙහි තෙවැනි උපාදාන යැ සතරවැනි විපල්ලාසයෙහි සතරවැනි උපාදානය වෙයි. ප්‍රථම උපාදානයෙහි ප්‍රථම යෝගය පවතී, දෙවැනි උපාදානයෙහි දෙවැනි යෝගය යැ තෙවැනි උපාදානයෙහි තෙවැනි යෝගය යැ සතරවැනි උපාදානයෙහි සතරවැනි යෝගය වෙයි. ප්‍රථම යෝගවිෂයෙහි ප්‍රථම ග්‍රන්‍ථය යැ දෙවැනි යෝගයෙහි දෙවැනි ග්‍රන්‍ථය යැ
තතියෙ යොගෙ තතියො ගන්‍ථො, චතුත්‍ථෙ යොගෙ චතුත්‍ථො ගන්‍ථො. පඨමෙ ගන්‍ථෙ පඨමො ආසවො, දුතියෙ ගන්‍ථෙ දුතියො ආසවා, තතියෙ ගන්‍ථෙ තතියො ආසවො, චතුත්‍ථෙ ගන්‍ථෙ චතුත්‍ථො ආසවො. පඨමෙ ආසවෙ පඨමො ඔඝො, දුතියෙ ආසවෙ දුතියො ඔඝො, තතියෙ ආසවෙ තතියෙ ඔඝො, චතුත්‍ථෙ ආසවෙ චතුත්‍ථො ඔඝො. පඨමෙ ඔඝෙ පඨමො සල‍්ලො, දුතියෙ ඔඝෙ දුතියෙ සල‍්ලො. තතියෙ ඔඝෙ තතියො සල‍්ලො, චතුත්‍ථෙ ඔඝෙ චතුත්‍ථො සල‍්ලො, පඨමෙ සල‍්ලෙ පඨමා විඤ්ඤාණට්ඨිති, දුතියෙ සල‍්ලෙ දුතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති, තතියෙ සල‍්ලෙ තතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති, චතුත්‍ථෙ සල‍්ලෙ චතුත්‍ථො විඤ්ඤාණට්ඨිති. පඨමායං විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියං පඨමං අගතිගමනං, දුතියායං විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියං දුතියං අගතිගමනං, තතියායං විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියං තතියං අගතිගමනං, චතුත්‍ථියං විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියං චතුත්‍ථං අගතිගමනං.
තෙවැනි යෝගයෙහි තෙවැනි ග්‍රන්‍ථය යැ සිව්වැනි යෝගයෙහි සිව්වැනි ග්‍රන්‍ථය වෙයි. ප්‍රථම ග්‍රන්‍ථයෙහි ප්‍රථම ආස්‍රවය පවතී, දෙවැනි ග්‍රන්‍ථයෙහි දෙවැනි ආස්‍රව යැ තෙවැනි ග්‍රන්‍ථයෙහි තෙවැනි ආස්‍රව යැ සතරවැනි ග්‍රන්‍ථයෙහි සතරවැනි ආස්‍රවය පවතී. ප්‍රථම ආස්‍රවයෙහි ප්‍රථම ඕඝය යැ දෙවැනි ආස්‍රවයෙහි දෙවැනි ඕඝය යැ තෙවැනි ආස්‍රවයෙහි තෙවැනි ඕඝය යැ සතරවැනි ආස්‍රවයෙහි සතරවැනි ඕඝය වෙයි. ප්‍රථම ඕඝයෙහි ප්‍රථම ශල්‍ය යැ දෙවැනි ඕඝයෙහි දෙවැනි සල්ල යැ තෙවැනි ඕඝයෙහි තෙවැනි සල්ල යැ සතරවැනි ඕඝයෙහි සතරවැනි සල්ලය වෙයි. ප්‍රථම සල්ලයෙහි ප්‍රථම විඤ්ඤාණට්ඨිතිය පවතී, දෙවැනි සල්ලයෙහි දෙවැනි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය යැ තෙවැනි සල්ලයෙහි තෙවැනි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය යැ සතරවැනි සල්ලයෙහි සතරවැනි විඤ්ඤාණට්ඨිතිය පවතී. ප්‍රථම විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි ප්‍රථම අගතිගමනය වෙයි, දෙවැනි විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි දෙවැනි අගතිගමනය යැ තෙවැනි විඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි තෙවැනි අගතිගමනය යැ සතරවැනිවිඤ්ඤාණට්ඨිතියෙහි සතරවැනි අගතිගමනය පවතී.
තත්‍ථ යො ච කබළිංකාරො, ආහාරො යො ච ඵස‍්සො ආහාරො, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා, යො ච මනොසඤ‍්චෙතනාහාරො යො ච විඤ‍්ඤාණාහාරො, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා, තත්‍ථ යො ච ‘අසුභෙ සුභ’න‍්ති විපල‍්ලාසො, යො ච ‘දුක‍්ඛෙ සුඛ’න‍්ති විපල‍්ලාසො. ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යො ච ‘අනිච‍්චෙ නිච‍්ච’න‍්ති විපල‍්ලාසො යො ච ‘අනත‍්තනි අත‍්තා’ති විපල‍්ලාසො ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. තත්‍ථ යඤ‍්ච කාමුපාදානං යඤ‍්ච භවූපාදානං, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යඤ‍්ච දිට‍්ඨූපාදානං යඤ‍්ච අත‍්තවාදූපාදානං, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. තත්‍ථ යො ච කාමයොගො යො ච භවයොගො, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යො ච දිට‍්ඨියොගො යො ච අවිජ‍්ජායොගො, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. තත්‍ථ යො ච අභිජ‍්ඣා කායගන්‍ථො යො ච බ්‍යාපාදො කායගන්‍ථො, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යො ච පරාමාසකායගන්‍ථො යො ච ඉදං සච‍්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථො, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා තත්‍ථ යො ච කාමාසවො යො ච භවාසවො, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යො ච දිට‍්ඨාසවො යො ච අවිජ‍්ජාසවො, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. තත්‍ථ යො ච කාමොඝො යො ච භවොඝො, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යො ච දිට‍්ඨොඝො යො ච අවිජ‍්ජොඝො, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. තත්‍ථ යො ච රාගසල‍්ලො යො ච දොසසල‍්ලො, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යො ච මානසල‍්ලො යො ච මොහසල‍්ලො ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. තත්‍ථ යා ච රූපූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති යා ච වෙදනූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යා ච සඤ‍්ඤූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති යා ච සඞ‍්ඛාරූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. තත්‍ථ යඤ‍්ච ඡන්‍දා අගතිගමනං යඤ‍්ච දොසා අගතිගමනං, ඉමෙ තණ‍්හාචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා. යඤ‍්ච භයා අගතිගමනං යඤ‍්ච මොහා අගතිගමනං, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා.
එහි යම් කවලීකාරාහාරයෙක් ඇද්ද යම් ඵස්සාහාරයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශ යැ, යම් මනෝසඤ්චේතනාහාරයෙකුත් යම් විඤ්ඤාණාහාරයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශයි. එහි යම් අසුභයෙහි සුභ යැයි විපල්ලාසයෙක් ඇද්ද යම් දුක්ඛයෙහි සුඛ යැයි විපල්ලාසයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශයැ, යම් අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය යැයි විපල්ලාසයෙකුත් අනාත්මයෙහි ආත්ම යැයි විපල්ලාසයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුල්හට උපක්ලේශ යි. එහි යම් කාමූපාදානයෙකුත් යම් භවූපාදානයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශයැ, යම් දිට්ඨූපාදානයෙකුත් යම් අත්තවාදූපාදානයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යි. එහි යම් කාමයෝගයෙකුත් යම් භවයෝගයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යැ යම් දිට්ඨියෝගයෙකුත් යම් අවිජ්ජායෝගයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යි. එහි යම් අභිජ්ඣාකායගන්‍ථයෙකුත් ව්‍යාපාදකායගන්‍ථයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යැ, යම් පරාමාසකායගන්‍ථයෙකුත් යම් ඉදංසච්චාභිනිවේසකායගන්‍ථයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යි. එහි යම් කාමාසවයෙකුත් යම් භවාසවයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යැ, යම් දිට්ඨාසවයෙකුත් යම් අවිජ්ජාසවයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යි. එහි යම් කාමෝඝයෙකුත් යම් භාවෝඝයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යැ, යම් දිට්ඨෝඝයෙකුත් යම් අවිජ්ජෝඝයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යි. එහි යම් රාගසල්ලයෙකුත් යම් දෝසසල්ලයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යැ, යම් මානසල්ලයෙකුත් යම් මෝහසල්ලයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යි. එහි යම් රූපූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිතියකුත් යම් වේදනූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිතියකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යැ, යම් සඤ්ඤෑපගවිඤ්ඤාණට්ඨිතියකුත් යම් සඞ්ඛාරූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිතියකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යි. එහි යම් ඡන්‍දයෙන් අගතිගමනයෙකුත් යම් දෝසයෙන් අගතිගමනයෙකුත් ඇද්ද මොහු තණ්හාචරිත පුඟුලාට උපක්ලේශ යැ, යම් භයින් අගතිගමනයෙකුත් මෝහයෙන් අගතිගමනයෙකුත් ඇද්ද මොහු දිට්ඨිචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශයෝ යි.
තත්‍ථ කබළිඞ‍්කාරෙ ආහාරෙ අසුභෙ සුභන‍්ති විපල‍්ලාසො, ඵස‍්සෙ ආහාරෙ දුක‍්ඛෙ සුඛන‍්ති විපල‍්ලාසො. විඤ‍්ඤාණෙ ආහාරෙ අනිච‍්චෙ නිච‍්චන‍්ති විපල‍්ලාසො මනොසඤ‍්චෙතනාය ආහාරෙ අනත‍්තනි අත‍්තාති විපල‍්ලාසො.
එහි කබලීකාරාහාරයෙහි ‘අසුභයෙහි සුභ යැ’ යන විපල්ලාසය වෙයි, ඵස්සාහාරයෙහි ‘දුක්ඛයෙහි සුඛ යැ’ යන විපල්ලාසය වෙයි, විඤ්ඤාණාහාරයෙහි ‘අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය යැ’ යන විපල්ලාසය වෙයි, ‘මනෝසඤ්චේතනාහාරයෙහි අනාත්මයෙහි ආත්ම යැ’ යන විපල්ලාසය වේ.
පඨමෙ විපල‍්ලාසෙ ඨිතො කාමෙ උපාදියති, ඉදං වුච‍්චති කාමූපාදානං. දුතියෙ විපල‍්ලාසෙ ඨිතො අනාගතං භවං උපාදියති, ඉදං වුච‍්චති භවූපාදානං. තතියෙ විපල‍්ලාසෙ ඨිතො සංසාරාභිනන්‍දිනිං දිට‍්ඨිං උපාදියති, ඉදං වුච‍්චති දිට‍්ඨූපාදානං. කස‍්සිදං උපාදියති, ඉදං වුච‍්චති අත‍්තවාදූපාදානං.
ප්‍රථම විපර්‍ය්‍යාසයෙහි සිටියේ ක්ලේශකාමයෙන් වස්තුකාමයන් දැඩි වැ ගනී, මෙය කාමූපාදාන යී කියනු ලැබෙයි. දෙවැනි විපර්‍ය්‍යාසයෙහි සිටියේ අනාගතභවය දැඩිවැ ගනී, මේ භවූපාදාන යී කියනු ලැබෙයි. තුන්වැනි විපර්‍ය්‍යාසයෙහි සිටියේ සංසාරය අභිනන්‍දනා කරන භවදෘෂ්ටිය දැඩි වැ ගනී, මේ දිට්ඨූපාදාන යී කියනු ලැබෙයි. සතරවැනි විපර්‍ය්‍යාසයෙහි සිටියේ (ආත්මයක් නැතිකල්හි) මේ කර්‍මඵලය කවරක්හුගේ දැ’යි ආත්මය දැඩිවැ ගනී, මේ අත්තවාදූපාදාන යී කියනු ලැබේ.
කාමූපාදානෙන කාමෙහි සංයුජ‍්ජති, අයං වුච‍්චති කාමයොගො. භවුපාදානෙන භවෙහි සංයුජ‍්ජති, අයං වුච‍්චති භවයොගො. දිට‍්ඨූපාදානෙන පාපිකාය දිට‍්ඨියා සංයුජ‍්ජති, අයංවුච‍්චති දිට‍්ඨියොගො. අත‍්තවාදූපාදානෙන අවිජ්ජාය සංයුජ‍්ජති, අයං වුච‍්චති අවිජ‍්ජායොගො.
කාමරාග සංඛ්‍යාත කාමූපාදානයෙන් වස්තුකාමයන් සමග සත්ත්‍වයා සංයෝග කරනු ලැබෙයි, මේ කාමයෝග යි කියනු ලැබෙයි. භවූපාදානයෙන් භවය සමග සත්ත්‍ව යොදනු ලැබෙයි, මේ භවයෝග යි කියනු ලැබෙයි. අහේතුකදෘෂ්ටි ආදි දිට්ඨූපාදානයෙන් ලාමක දෘෂ්ටිය සමග සත්ත්‍ව යොදනු ලැබෙයි, මේ දිට්ඨියෝග යි කියනු ලැබෙයි. අත්තවාදූපාදානයෙන් සකල වට්ටදුක්ඛය සමග සත්ත්‍ව යොදනු ලැබෙයි, මේ අවිජ්ජායෝග යී කියනු ලැබේ.
පඨමෙ යොගෙ ඨිතො අභිජ‍්ඣාය කායං ගන්‍ථති, අයං වුච‍්චති අභිජ‍්ඣාකායගන්‍ථො. දුතියෙ යොගෙ ඨිතො බ්‍යාපාදෙන කායං ගන්‍ථති, අයං වුච‍්චති ප්‍යාපාදකායගන්‍ථො. තතියෙ යොගෙ ඨිතො පරාමාසෙන කායං ගන්‍ථති, අයං වුච‍්චති පරාමාසකායගන්‍ථො. චතුත්‍ථෙ යොගෙ ඨිතො ඉදං සච‍්චාභිනිවෙසෙන කායං ගන්‍ථති, අයං වුච‍්චති ඉදංසච‍්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථො.
ප්‍රථම යෝගයෙහි සිටියේ (පරායත්තයෙහි දැඩි ලෝභලක්‍ෂණ වූ) අභිධ්‍යායෙන් නාමකය ග්‍රන්‍ථන කරයි (ගටයි), මේ අභිජ්ඣාකායගන්‍ථ යී කියනු ලැබෙයි. දෙවැනි යෝගයෙහි සිටියේ භවරාගවශයෙන් ව්‍යාපාදයෙන් නාමකය ගොතයි, මේ ව්‍යාපාදකායගන්‍ථ යී කියනු ලැබෙයි. තුන්වැනි යෝගයෙහි සිටියේ දෘෂ්ටිපරාමර්‍ශයෙන් නාමකය ගොතයි, මේ පරාමාසකායගන්‍ථ යී කියනු ලැබෙයි. සතරවැනි යෝගයෙහි සිටියේ ‘මෙය මැ සැබැව අන්‍යය මෝඝ යැ’ යන ඉදංසත්‍යාභිනිවේසයෙන් නාමකය ගොතයි, මේ ඉදංසච්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථ යී කියනු ලැබේ.
තස‍්ස එවං ගන්‍ථිතා කිලෙසා ආසවන‍්ති, කුතො ච වුච‍්චති ‘ආසවන‍්තී’ති, අනුසයතො වා පරියුට‍්ඨානතො වා. තත්‍ථ අභිජ‍්ඣාකායගන්‍ථෙන කාමාසවො, බ්‍යාපාදකායගන්‍ථෙන භවාසවො, පරාමාසකායගන්‍ථෙන දිට‍්ඨාසවො, ඉදං සච‍්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථෙන අවිජ‍්ජාසවො.
ඒ අභිධ්‍යාදීන් සමන්‍වාගත පුද්ගලහට මෙසේ අභිධ්‍යාදීන් නාමකය ගෙතී සිටි ක්ලේශයෝ ආස්‍රවභාවයෙන් පවතිත්. යළි කවර හේතුවකින් ඒ කෙලෙස්හු හාත්පසින් වැගිරෙත් දැයි කියනු ලැබේ : (අප්‍රහීණ හෙයින්) අනුසය වශයෙන් හෝ පරියුට්ඨාන (සමුදාචාර) වශයෙන් හෝ හාත්පසින් වැගිරෙත්. ඒ ආස්‍රවයන් කෙරෙහි අභිධ්‍යාකාය ග්‍රන්‍ථයෙන් කාමාසවය ද ව්‍යාපාදකායග්‍රන්‍ථයෙන් භවාසවය ද පරාමාසකායග්‍රන්‍ථයෙන් දිට්ඨාසවය ද ඉදංසත්‍යාභිනිවේස කායග්‍රන්‍ථයෙන් අවිජ්ජාසවය ද උපදනේ යි.
තස‍්ස ඉමෙ චත‍්තාරො ආසවා වෙපුල‍්ලං ගතා ඔඝා භවන‍්ති, ඉති ආසවවෙපුල‍්ලා ඔඝවෙපුල‍්ලං. තත්‍ථ කාමාසවෙන කාමොඝො, භවාසවෙන භවොඝො, දිට‍්ඨාසවෙන දිට‍්ඨොඝො, අවිජ‍්ජාසවෙන අවිජ‍්ජොඝො.
ඒ පුද්ගලහට මේ සතර ආසවයෝ විපුලබවට ගියාහු (වට්ටයෙහි අවසීදනාර්‍ත්‍ථයෙන්) ඕඝයෝ වෙති. මෙසේ ආසවයන්ගේ විපුලභාවයෙන් ඕඝයන්ගේ විපුලබව වෙයි. ඒ ඕඝයන් කෙරෙහි කාමාසවයෙන් කාමෝඝ වෙයි, භවාසවයෙන් භවෝඝ වෙයි, දිට්ඨාසවයෙන් දිට්ඨෝඝ වෙයි, අවිද්‍යාසවයෙන් අවිජ්ජෝඝ වේ.
තස‍්ස ඉමෙ චත‍්තාරො ඔඝා අනුසයසහගතා අජ‍්ඣාසයමනුපවිට‍්ඨා. හදයං ආහච‍්ච තිට‍්ඨන‍්ති, තෙන වුච‍්චන‍්ති “සල‍්ලා”ඉති. තත්‍ථ කාමො ඝෙන රාගසල‍්ලො, භවොඝෙන දොසසල‍්ලො, දිට‍්ඨොඝෙන මානසල‍්ලො, අවිජ‍්ජොඝෙන මොහසල‍්ලො.
ඔහුට මේ සතර ඕඝයෝ අනුසයසහගත වූවාහු (අනුසයභාවය නොහැර පැවැත්තාහු) සිතට පිවිසියාහු ළෙහි හැනී සිටිත්. එහෙයින් ‘ශල්‍යයෝ’ යි කියනු ලැබෙත්. (පීඩා ජනනය ද උදුරාලියැ නොහැකිබව ද ශල්‍යාර්‍ත්‍ථ යැ.) ඒ ශල්‍යයන් කෙරෙහි කාමෝඝය හේතු කොටගෙන රාගසල්ල වෙයි, භවෝඝයෙන් දෝසසල්ල වෙයි, දෘෂ්ටිඕඝයෙන් (තෙලෙ මම් වෙමි, තෙලෙ මාගේ ආත්ම යයි දෘෂ්ටි විසින් ගන්නා හෙයින්) මානසල්ල වෙයි, අවිද්‍යොඝයෙන් මෝහසල්ල වේ.
තස‍්ස ඉමෙහි චතුහි සල‍්ලෙහි පරියාදින‍්නං විඤ‍්ඤාණං චතුසු ධම‍්මෙසු සණ‍්ඨහති. රූපෙ වෙදනාය සඤ‍්ඤාය සඞ‍්ඛාරෙසු. තත්‍ථ රාගසල‍්ලෙන නන්‍දූපසෙචනෙන විඤ‍්ඤාණෙන රූපූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති, දොසසල‍්ලෙන නන්‍දූපසෙචනෙන විඤ‍්ඤාණෙන වෙදනූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති, මානසල‍්ලෙන නන්‍දූපසෙචනෙන විඤ‍්ඤාණෙන සඤ‍්ඤූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති, මොහසල‍්ලෙන නන්‍දූපසෙචනෙන විඤ‍්ඤාණෙන සඞ‍්ඛාරූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති.
මේ චතුර්විධ ශල්‍යයෙන් හාත්පසින් ගන්නාලද ඔහුගේ විඥානය රූපයෙහි වේදනායෙහි සංඥායෙහි සංස්කාරයන්හි යන ආලම්බන වූ සතර ධර්‍මයන් කෙරෙහි පිහිටා සිටී. එහි රාගශල්‍යය හේතු කොටගෙන නන්‍දි සංඛ්‍යාත තෘෂ්ණායෙන් උපසික්ත (තෙත්) වූ විඥානයෙන් යුත් රූපූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති වෙයි, ද්වේෂශල්‍යය හේතු කොටගෙන තෘෂ්ණායෙන් තෙත්වූ (නන්‍දුපසේවන) විඥානයෙන් යුත් වේදනූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති වෙයි, මානශල්‍යය හේතු කොටගෙන තෘෂ්ණායෙන් තෙත්වූ විඥානයෙන් යුත් සඤ්ඤෑපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති වෙයි, මෝහශල්‍යය හේතු කොටගෙන තෘෂ්ණායෙන් තෙත්වූ විඥානයෙන් යුත් සඞ්ඛාරූපග විඤ්ඤාණට්ඨිති වේ.
තස‍්ස ඉමාහි චතූහි විඤ්ඤාණට්ඨිති උපත්‍ථද‍්ධං විඤ‍්ඤාණං චතුහි ධම‍්මෙහි අගතිං ගච‍්ඡති ඡන්‍දා දොසා භයා මොහා. තත්‍ථ රාගෙන ඡන්‍දාගතිං ගච‍්ඡති, දොසෙන දොසාගතිං ගච‍්ඡති, භයෙන භයාගතිං ගච‍්ඡති, මොහෙන මොහාගතිං ගච‍්ඡති. ඉති ඛො තඤ‍්ච කම‍්මං ඉමෙ ච කිලෙසා. එස හෙතු සංසාරස‍්ස. එවං සබ‍්බෙ කිලෙසා චතුහි විපල්ලාසෙහි නිද‍්දිසිතබ‍්බා.
මේ සතර විඥානස්ථිතීන් විසින් උපස්ථම්භිත වූ ඔහුගේ විඥානය ඡන්‍දයෙන් දෝසයෙන් භයින් මෝහයෙන් යන සතර ධර්‍මයෙන් අගතියට යෙයි. එහි රාගය හේතු කොටගෙන ඡන්‍දාගතියට පැමිණෙයි, ද්වේෂය හේතු කොට දෝසාගතියට පැමිණෙයි, භය හේතු කොට භයාගතියට පැමිණෙයි, මෝහය හේතු කොට මෝහාගතියට පැමිණේ, මෙසේ උක්තප්‍රකාරයෙන් ඒ (යට කී) චේතනා චේතසික කර්‍මය ද, මේ දශවස්තුක ක්ලේශයෝ ද වෙත්. තෙල (කර්‍ම ක්ලේශ දෙක) සංසාරයට හේතු වේ. මෙසේ සියලු ක්ලේශයෝ සතර විපල්ලාසයන්ගෙන් දැක්වියැයුත්තාහ.
තත්‍ථ ඉමා චතස‍්සො දිසා: කබළිංකාරො ආහාරො අසුභෙ සුභන‍්ති විපල‍්ලාසො කාමූපාදානං කාමයොගො අභිජ‍්ඣාකායගන්‍ථො කාමාසවො කාමොඝො රාගසල‍්ලො රූපූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති ඡන්‍දා අගතිගමනන‍්ති පඨමා දිසා.
එහි මේ දිසාභූත ධර්‍මයෝ යැ : කබළිඞ්කාරාහාර යැ අසුභයෙහි සුභ යැ යන විපල්ලාස යැ කාමූපාදාන යැ කාමයෝග යැ අභිජ්ඣාකායග්‍රන්‍ථ යැ කාමාසව යැ කාමෝඝ යැ රාගසල්ල යැ රූපූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ ඡන්‍දයෙන් අගතිගමන යැ යන දශධර්‍මයෝ ප්‍රථම දිශා යි.
ඵස‍්සො ආහාරො දුක‍්ඛෙ සුඛන‍්ති විපල‍්ලාසො භවූපාදානං භවයොගො බ්‍යාපාදකායගන්‍ථො භවාසවො භවොඝො දොසසල‍්ලො වෙදනූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති දොසා අගතිගමනන‍්ති දුතියා දිසා.
ඵස්සාහාර යැ දුක්ඛයෙහි සුඛ යැ යන විපල්ලාස යැ භවූපාදාන යැ භවයෝග යැ ව්‍යාපාදකායග්‍රන්‍ථ යැ භවාසව යැ භවෝඝ යැ දෝසසල්ල යැ වේදනූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ ද්වේෂයෙන් අගතිගමන යැ යන දශධර්‍මයෝ ද්විතීය දිශා යි.
විඤ‍්ඤාණාහාරො අනිච‍්චෙ නිච‍්චන‍්ති විපල‍්ලාසො දිට‍්ඨූපාදානං දිට‍්ඨියොගො පරාමාසකාය ගන්‍ථො දිට‍්ඨාසවො දිට‍්ඨොඝො මානසල‍්ලො සඤ‍්ඤූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති භයා අගතිගමනන‍්ති තතියා දිසා.
විඤ්ඤාණාහාර යැ අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය යැ යන විපල්ලාස යැ දිට්ඨිඋපාදාන ය දිට්ඨියෝග යැ පරාමාසකායග්‍රන්‍ථ යැ දිට්ඨාසව යැ දිට්ඨෝඝ යැ මානසල්ල යැ සඤ්ඤෑපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ භයින් අගතිගමන යැ යන දශධර්‍මයෝ තෘතීය දිශා යි.
මනොසඤ‍්චෙතනාහාරො අනත‍්තනි අත‍්තාති විපල‍්ලාසො අත‍්තවාදූපාදානං අවිජ‍්ජායොගො ඉදංසච‍්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථො අවිජ‍්ජාසවො අවිජ‍්ජොඝො මොහසල‍්ලො සඞ‍්ඛාරූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති මොහා අගතිගමනන‍්ති චතුත්‍ථි දිසා.
මනෝසඤ්චේතනාහාර යැ අනාත්මයෙහි ආත්ම යැ යන විපල්ලාස යැ අත්තවාදූපාදාන යැ අවිජ්ජායෝග යැ ඉදංසච්චාභිනිවේසකායග්‍රන්‍ථ යැ අවිජ්ජාසව යැ අවිජ්ජෝඝ යැ මෝහසල්ල යැ සඞ්ඛාරූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ මෝහයෙන් අගතිගමන යැ යන දශධර්‍මයෝ චතුර්‍ත්‍ථ දිශා යි.
තත්‍ථ යො ච කබළිඞ‍්කාරො ආහාරො යො ච අසුභෙ සුභන‍්ති විපල‍්ලාසො කාමූපාදානං කාමයොගො අභිජ‍්ඣාකායගන්‍ථො කාමාසවො කාමොඝො රාගසල‍්ලො රූපූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති ඡන්‍දා අගතිගමනන‍්ති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං, ඉමෙ රාගචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා.
ඒ දිසාභූත ධර්‍මයන් කෙරෙහි යම් කවලීකාරාහාරයෙක් ඇද්ද යම් අසුභයෙහි සුභ යැ යන විපල්ලාසයෙක් ඇද්ද කාමූපාදාන යැ කාමයෝග යැ අභිජ්ඣාකායගන්‍ථ යැ කාමාසව යැ කාමෝඝ යැ රාගසල්ල යැ රූපූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ ඡන්‍දාගතිගමනය යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙකි. ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. (මේ දශවිධ සූත්‍රපදයන්ගෙන් සවස්තුක තෘෂ්ණාව කියනලදි. ‘දසන්නං සුත්තානං’ යනු සූත්‍රයෙහි එක් පදයක් ගත්හෙයින් ඒකදේශයෙහි සමුදායව්‍යවහාරය යි, ‘පටො දඩ්ඪො, සමුද්දො දිට්ඨො’ යනු මෙනි.) මේ ප්‍රථම දිශාභාවයෙන් කියනලද කබළිඞ්කාරාහාරාදී ධර්‍මයෝ රාගචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශයෝ යි.
තත්‍ථ යො ච ඵස‍්සො ආහාරො යො ච දුක‍්ඛෙ සුඛන‍්ති විපල‍්ලාසො භවූපාදානං භවයොගො බ්‍යාපාදකායගන්‍ථො භවාසවො භවොඝො දොසසල‍්ලො වෙදනූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති දොසා අගතිගමනන‍්ති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං, ඉමෙ දොස චරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස උපක‍්කිලෙසා.
එහි යම් ඵස්සාහාරයෙක් ඇද්ද යම් දුක්ඛයෙහි සුඛ යැ යන විපල්ලාසයෙක් ඇද්ද භවූපාදාන යැ භවයෝග යැ ව්‍යාපාදකායග්‍රන්‍ථ යැ භවාසව යැ භවෝඝ යැ දෝසසල්ල යැ වේදනූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ දෝසාගතිගමන යැ යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රපදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙකි, ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. මේ දුතියදිසාභාවයෙන් කියනලද ඵස්සාහාරාදි ධර්‍මයෝ දෝසචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශයෝ යි:
තත්‍ථ යො ච විඤ‍්ඤාණාහාරො යො ච අනිච‍්චෙ නිච‍්චන‍්ති විපල‍්ලාසො දිට‍්ඨූපාදානං දිට‍්ඨියොගො පරාමාසකායගන්‍ථො දිට‍්ඨාසවො දිට‍්ඨොඝො මානසල‍්ලො සඤ‍්ඤූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති භයා අගතිගමනන‍්ති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස මන්‍දස‍්ස උපක‍්කිලෙසා.
එහි යම් විඤ්ඤාණාහාරයෙක් ඇද්ද යම් අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය යැ යන විපල්ලාසයෙක් ඇද්ද දිට්ඨූපාදාන යැ දිට්ඨියෝග යැ පරාමාසකායග්‍රන්‍ථ යැ දිට්ඨාසව යැ දිට්ඨෝඝ යැ මානසල්ල යැ සඤ්ඤෑපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ භයාගතිගමන යැ යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රපදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙකි, ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. මේ විඤ්ඤාණාහාරාදි දශධර්‍මයෝ මෝහාධික (මන්‍ද) දිට්ඨිචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශයෝ යි.
තත්‍ථ යො ච මනොසඤ‍්චෙතනාහාරො යෙ ච අනත‍්තනි අත‍්තාති විපල‍්ලාසෙ අත‍්තවාදූපාදානං අවිජ‍්ජායොගො ඉදංසච‍්චාභිනිවෙසකාය ගන්‍ථො අවිජ‍්ජාසවො අවිජ‍්ජොඝො මොහසල‍්ලො සඞ‍්ඛාරූපගා විඤ්ඤාණට්ඨිති මොහා අගතිගමනන‍්ති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං, ඉමෙ දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස උදත්‍ථස‍්ස උපක‍්කිලෙසා.
එහි යම් මනෝසඤ්චේතනාහාරයෙක් ඇද්ද යම් අනාත්මයෙහි ආත්ම යැ යන විපල්ලාසයෙක් ඇද්ද අත්තවාදූපාදාන යැ අවිජ්ජායෝග යැ ඉදංසච්චාභිනිවේසකායග්‍රන්‍ථ යැ අවිජ්ජාසව යැ අවිජ්ජෝඝ යැ මෝහසල්ල යැ සඞ්ඛාරූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති යැ මෝහාගතිගමන යැ යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රපදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙක් වෙයි ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. මේ මනෝසඤ්චේතනාහාරාදි දශධර්‍මයෝ තියුණු ප්‍රඥා ඇති දිට්ඨිචරිත පුද්ගලහට උපක්ලේශයෝ යි.
තත්‍ථ යො ච කබළිංකාරාහාරො යො ච ඵස‍්සො ආහාරො, ඉමෙ අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පරිඤ‍්ඤං ගච‍්ඡන‍්ති, විඤ‍්ඤාණාහාරො සුඤ‍්ඤතාය, මනොසඤ‍්චෙතනාහාරො අනිමිත‍්තෙන.
එහි යම් කවලීකාරාහාරයෙකුත් යම් ඵස්සාහාරයෙකුත් ඇද්ද මොහු අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂමුඛයෙන් පරිඥාවට යෙති, විඤ්ඤාණාහාරය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද මනෝසඤ්චේතනාහාරය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද පරිඥාවට යෙයි.
තත්‍ථ යො ච අසුභෙ සුභන‍්ති විපල‍්ලාසො යො ච දුක‍්ඛෙ සුඛන‍්ති විපල‍්ලාසො, ඉමෙ අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං අබ‍්භත්‍ථං ගච‍්ඡන‍්ති, අනිච‍්චෙ නිච‍්චන‍්ති විපල‍්ලාසො සුඤ‍්ඤතාය, අනත‍්තනි අත‍්තාති විපල‍්ලාසො අනිමිත‍්තෙන.
එහි යම් අසුභයෙහි සුභ යැ යන විපල්ලාසයෙකුත් යම් දුක්ඛයෙහි සුඛ යැ යන විපල්ලාසයෙකුත් ඇද්ද, මොහු අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට අභ්‍යස්තයට යෙති, අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය යැ යන විපල්ලාසය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද, අනාත්මයෙහි ආත්ම යැ යන විපල්ලාසය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට අභ්‍යස්තයට යෙයි.
තත්‍ථ කාමූපාදානං ච භවූපාදානං ච අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති, දිට‍්ඨූපාදානං සුඤ‍්ඤතාය, අත‍්තවාදූපාදානං අනිමිත‍්තෙන.
එහි කාමූපාදානය ද භවූපාදානය ද අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි, දිට්ඨූපාදානය ශුන්‍යත විමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද අත්තවාදූපාදානය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට යේ.
තත්‍ථ කාමයොගො ච භවයොගො ච අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති, දිට‍්ඨියොගො සුඤ‍්ඤතාය, අවිජ‍්ජායොගො අනිමිත‍්තෙන.
එහි කාමයෝගය ද භවයෝගය ද අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි, දිට්ඨියෝගය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද අවිජ්ජායෝගය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට යේ.
තත්‍ථ අභිජ‍්ඣාකායගන්‍ථො ච බ්‍යාපාදකායගන්‍ථො ච අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති, පරාමාසකායගන්‍ථො සුඤ‍්ඤතාය, ඉදංසච‍්චාභිනිවෙසකායගන්‍ථො අනිමිත‍්තෙන.
එහි අභිධ්‍යාකායග්‍රන්‍ථය ද ව්‍යාපාදකායග්‍රන්‍ථය ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි, පාරාමසකායග්‍රන්‍ථය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ඉදංසච්චාභිනිවේසකායග්‍රන්‍ථය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට යේ.
තත්‍ථ කාමාසවො ච භවාසවො ච අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති, දිට‍්ඨාසවො සුඤ‍්ඤතාය, අවිජ‍්ජාසවො අනිමිත‍්තෙන.
එහි කාමාසවය ද භවාසවය ද අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි, දිට්ඨාසවය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද, අවිජ්ජාසවය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට යේ.
තත්‍ථ කාමොඝො ච භවොඝො ච අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති, දිට‍්ඨොඝො සුඤ‍්ඤතාය, අවිජ‍්ජොඝො අනිමිත‍්තෙන.
එහි කාමෝඝය ද භවෝඝය ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි. දිට්ඨෝඝය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද අවිජ්ජෝඝය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට යේ.
තත්‍ථ රාගසල‍්ලො ච දොසසල‍්ලො ච අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති, මානසල‍්ලො සුඤ‍්ඤතාය, මොහසල‍්ලො අනිමිත‍්තෙන.
එහි රාගසල්ලය ද දෝසසල්ලය ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි, මානසල්ලය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද, මෝහසල්ලය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද, ප්‍රහාණයට යේ.
තත්‍ථ රූපූපගා ච විඤ්ඤාණට්ඨිති වෙදනූපගා ච විඤ්ඤාණට්ඨිති අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පරිඤ‍්ඤං ගච‍්ඡන‍්ති, සඤ‍්ඤූපගා සුඤ‍්ඤතාය, සඞ‍්ඛාරූපගා අනිමිත‍්තෙන.
එහි රූපූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිතිය ද වේදනූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිති ද අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂමුඛයෙන් පරිඥාවට යෙයි, සඤ්ඤෑපගවිඤ්ඤාණට්ඨිතිය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද සඞ්ඛාරූපගවිඤ්ඤාණට්ඨිතිය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද, පරිඥාවට යේ.
තත්‍ථ ඡන්‍දා ච අගතිගමනං දොසා ච අගතිගමනං අප‍්පණිහිතෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති, භයා අගතිගමනං සුඤ‍්ඤතාය, මොහා අගතිගමනං අනිමිත‍්තෙන විමොක‍්ඛමුඛෙන පහානං ගච‍්ඡන‍්ති.
එහි ඡන්‍දයෙන් අගතිගමනය ද ද්වේෂයෙන් අගතිගමනය ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ප්‍රහාණයට යෙයි, භයින් අගතිගමනය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද මෝහයෙන් අගතිගමනය අනිමිත්තවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ද ප්‍රහාණයට යේ.
ඉති සබ‍්බෙ ලොකවට‍්ටානූසාරිනො ධම‍්මා නීයන‍්ති තෙලොකා තීහි විමොක‍්ඛමුඛෙහීති. තත්‍රීදං නීයානං චතස‍්සො පටිපදා චත‍්තාරො සතිපට‍්ඨානා චත‍්තාරි ඣානානි චත‍්තාරො විහාරා චත‍්තාරො සම‍්මප‍්පධානා චත‍්තාරො අච‍්ඡරියා අබ‍්භුතා ධම‍්මා චත‍්තාරි අධිට‍්ඨානානි චතස‍්සො සමාධිභාවනා චත‍්තාරො සුඛභාගියා ධම‍්මා චතස‍්සො අප‍්පමාණා.
මෙසේ ආහාරාදි සියලු ලෝක සංඛ්‍යාත සංසාරවට්ටය අනුව යනසුලු ධර්‍මයෝ අනිත්‍යානුදර්‍ශනාදි ත්‍රිවිධවිමෝක්‍ෂමුඛයෙන් ත්‍රෛලෝකවර්‍තයෙන් නික්මැ යෙත්. එහි මේ නිර්‍ය්‍යාණය යැ සතර ප්‍රතිපදාවෝ යැ සතර සතිපට්ඨානයෝ යැ සතර ධ්‍යානයෝ යැ (දිව්‍ය බ්‍රහ්ම ආර්‍ය්‍ය ආනෙඤ්ජ යන) සතර විහාරයෝ යැ සතර සම්‍යක්ප්‍රධානයෝ යැ සතර ආශ්චර්‍ය්‍යඅද්භූතධර්‍මයෝ යැ සතර අධිෂ්ඨානයෝ යැ සතර සමාධිභාවනාවෝ යැ ඉන්‍ද්‍රිය සංවරාදි සතර සුඛභාගියධර්‍මයෝ යැ සතර අප්‍රමාණධර්‍මයෝ යි.
පඨමා පටිපදා පඨමං සතිපට‍්ඨානං, දුතියා පටිපදා දුතියං සතිපට‍්ඨානං, තතියා පටිපදා තතියං සතිපට‍්ඨානං, චතුත්‍ථා පටිපදා චතුත්‍ථං සතිපට‍්ඨානං. පඨමං සතිපට‍්ඨානං පඨමං ඣානං, දුතියං සතිපට‍්ඨානං දුතියං ඣානං, තතියං සතිපට‍්ඨානං තතියං ඣානං, චතුත්‍ථං සතිපට‍්ඨානං චතුත්‍ථං ඣානං. පඨමං ඣානං පඨමො විහාරො, දුතියං ඣානං දුතියො විහාරො, තතියං ඣානං තතියො විහාරො, චතුත්‍ථං ඣානං චතුත්‍ථො විහාරො. පඨමො විහාරො පඨමං සම‍්මප‍්පධානං, දුතියො දුතියං, තතියො තතියං, චතුත්‍ථො විහාරො චතුත්‍ථං සම‍්මප‍්පධානං පඨමං සම‍්මප‍්පධානං පඨමො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො, දුතියං දුතියො, තතියං තතියො, චතුත්‍ථං සම‍්මප‍්පධානං චතුත්‍ථො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො. පඨමො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො පඨමං අධිට‍්ඨානං, දුතියො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො දුතියං අධිට‍්ඨානං, තතියො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො තතියං අධිට‍්ඨානං, චතුත්‍ථො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො චතුත්‍ථං අධිට‍්ඨානං. පඨමං අධිට‍්ඨානං පඨමා සමාධිභාවනා, දුතියං අධිට‍්ඨානං දුතියා සමාධිභාවනා, තතියං අධිට‍්ඨානං තතියා සමාධිභාවනා, චතුත්‍ථං අධිට‍්ඨානං චතුත්‍ථා සමාධිභාවනා. පඨමා සමාධිභාවනා පඨමො සුඛභාගියො ධම‍්මො, දුතියා සමාධිභාවනා දුතියො සුඛභාගියො ධම‍්මො, තතියා සමාධිභාවනා තතියො සුඛභාගියො ධම‍්මො, චතුත්‍ථා සමාධිභාවනා චතුත්‍ථො සුඛභාගියො ධම‍්මො. පඨමො සුඛභාගියො ධම‍්මො පඨමං අප‍්පමාණං, දුතියො සුඛභාගියො ධම‍්මො දුතියං අප‍්පමාණං, තතියො සුඛභාගියො ධම‍්මො තතියං අප‍්පමාණං, චතුත්‍ථො සුඛභාගියො ධම‍්මො චතුත්‍ථං අප‍්පමාණං.
පළමුවන පටිපදාව පළමුවන සතිපට්ඨාන යැ, දෙවන පටිපදාව දෙවන සතිපට්ඨාන යැ, තෙවන පටිපදාව තෙවන සතිපට්ඨාන යැ, සිව්වන පටිපදාව සිව්වන සතිපට්ඨාන යි. ප්‍රථම සතිපට්ඨානය ප්‍රථමධ්‍යාන යැ, දෙවන සතිපට්ඨානය ද්විතීයධ්‍යාන යැ, තෙවන සතිපට්ඨානය තෘතීයධ්‍යාන යැ, සිව්වන සතිපට්ඨානය චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යාන යි. ප්‍රථමධ්‍යානය ප්‍රථම විහාර යැ, ද්විතීයධ්‍යානය ද්විතීයවිහාර යැ, තෘතීයධ්‍යානය තෘතීය විහාර යැ, චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය චතුර්‍ත්‍ථවිහාර යි. ප්‍රථම විහාරය ප්‍රථම සම්‍යක්ප්‍රධාන යැ, ද්විතීය විහාරය ද්විතීය සම්‍යක්ප්‍රධාන යැ, තෘතීය විහාරය තෘතීය සම්‍යක්ප්‍රධාන යැ, චතුර්‍ත්‍ථ විහාරය චතුර්‍ත්‍ථ සම්‍යක්ප්‍රධාන යි. ප්‍රථම සම්‍යක් ප්‍රධානය ප්‍රථම ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූත ධර්‍ම යැ, දෙවැන්න - දෙවැන්න යැ, තෙවැන්න - තෙවැන්න යැ, සතරවැනි සම්‍යක්ප්‍රධානය සතරවැනි ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූතධර්‍ම යි. ප්‍රථම ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූතධර්‍මය ප්‍රථම අධිට්ඨාන යැ, දෙවැනි ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූතධර්‍මය දෙවැනි අධිට්ඨාන යැ, තෙවැනි ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූතධර්‍මය තෙවැනි අධිට්ඨාන යැ, සිව්වැනි ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූතධර්‍මය සිව්වැනි අධිට්ඨාන යි. පළමුවන අධිට්ඨානය පළමුවන සමාධිභාවනා යැ, දෙවැනි අධිට්ඨානය දෙවැනි සමාධිභාවනා යැ, තෙවැනි අධිට්ඨානය තෙවැනි සමාධිභාවනා යැ, සිව්වැනි අධිට්ඨානය සිව්වැනි සමාධිභාවනා යි. පළමුවන සමාධිභාවනාව පළමුවන සුඛභාගියධර්‍ම යැ, දෙවැනි සමාධිභාවනාව දෙවැනි සුඛභාගියධර්‍ම යැ, තෙවැනි සමාධිභාවනාව තෙවැනි සුඛභාගියධර්‍ම යැ, සිව්වැනි සමාධිභාවනාව සිව්වැනි සුඛභාගියධර්‍ම යි. පළමුවන සුඛභාගියධර්‍මය පළමුවන අප්පමාණ යැ, දෙවැනි සුඛභාගියධර්‍මය දෙවැනි අප්පමාණ යැ, තෙවැනි සුඛභාගියධර්‍මය තෙවැනි අප්පමාණ යැ, සිව්වැනි සුඛභාගියධර්‍මය සිව්වැනි අප්පමාණ යි.
පඨමා පටිපදා භාවිතා බහුලීකතා පඨමං සතිපට‍්ඨානං පරිපූරෙති, දුතියා පටිපදා භාවිතා බහුලීකතා දුතියං සතිපට‍්ඨානං පරිපූරෙති. තතියා පටිපදා භාවිතා බහුලීකතා තතියං සතිපට‍්ඨානං පරිපූරෙති. චතුත්‍ථා පටිපදා භාවිතා බහුලීකතා චතුත්‍ථං සතිපට‍්ඨානං පරිපූරෙති. පඨමො සතිපට‍්ඨානො භාවිතො බහුලීකතො පඨමං ඣානං පරිපූරෙති, දුතියො සතිපට‍්ඨානො භාවිතො බහුලීකතො දුතියං ඣානං පරිපූරෙති, තතියො සතිපට‍්ඨානො භාවිතො බහුලීකතො තතියං ඣානං පරිපූරෙති, චතුත්‍ථො සතිපට‍්ඨානො භාවිතො බහුලීකතො චතුත්‍ථං ඣානං පරිපූරෙති, පඨමං ඣානං භාවිතං බහුලීකතං පඨමං විහාරං පරිපූරෙති, දුතියං ඣානං භාවිතං බහුලීකතං දුතියං විහාරං පරිපූරෙති, තතියං ඣානං භාවිතං බහුලීකතං තතියං විහාරං පරිපූරෙති, චතුත්‍ථං ඣානං භාවිතං බහුලීකතං චතුත්‍ථං විහාරං පරිපූරෙති,
පළමුවන පටිපදාව භාවිත බහුලීකෘත වූවා පළමුවන සතිපට්ඨානය පරිපූර්‍ණ කෙරෙයි, දෙවැනි පටිපදාව භාවිත බහුලීකෘත වූවා දෙවැනි සතිපට්ඨානය පුරයි, තෙවැනි පටිපදාව භාවිත බහුලීකෘත වූවා තෙවැනි සතිපට්ඨානය පුරයි, සිව්වැනි පටිපදාව භාවිත බහුලීකෘත වූවා සිව්වැනි සතිපට්ඨානය පුරයි. පළමුවන සතිපට්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ප්‍රථමධ්‍යානය පුරයි, දෙවැනි සතිපට්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ද්විතීයධ්‍යානය පුරයි, තෙවැනි සතිපට්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ තෘතීයධ්‍යානය පුරයි, සිව්වැනි සතිපට්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය පුරයි. ප්‍රථමධ්‍යානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ප්‍රථම විහාරය පුරයි, ද්විතීයධ්‍යානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ද්විතීය විහාරය පුරයි, තෘතීයධ්‍යානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ තෘතීය විහාරය පුරයි, චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ චතුර්‍ත්‍ථ විහාරය පුරයි.
පඨමො විහාරො භාවිතො බහුලීකතො අනුප‍්පන‍්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම‍්මානං අනුප‍්පාදං පරිපූරෙති, දුතියො විහාරො භාවිතො බහුලීකතො උප‍්පන‍්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම‍්මානං පහානං පරිපූරෙති, තතියො විහාරො භාවිතො බහුලීකතො අනුප‍්පන‍්නානං කුසලානං ධම‍්මානං උප‍්පාදං පරිපූරෙති, චතුත්‍ථෙ විහාරො භාවිතො බහුලීකතො උප‍්පන‍්නානං කුසලානං ධම‍්මානං ඨිතිං අසම‍්මොසං භිය්‍යොභාවං පරිපූරෙති, පඨමං සම‍්මප‍්පධානං භාවිතං බහුලීකතං මානප‍්පහානං පරිපූරෙති, දුතියං සම‍්මප‍්පධානං භාවිතං බහුලීකතං ආලයසමුග‍්ඝාතං පරිපූරෙති, තතියං සම‍්මප‍්පධානං භාවිතං බහුලීකතං අවිජ‍්ජාපහානං පරිපූරෙති, චතුත්‍ථං සම‍්මප‍්පධානං භාවිතං බහුලීකතං භවූපසමං පරිපූරෙති, මානපහානං භාවිතං බහුලීකතං සච‍්චාධිට‍්ඨානං පරිපූරෙති, ආලයසමුග‍්ඝාතො භාවිතො බහුලීකතො චාගාධිට‍්ඨානං පරිපූරෙති, අවිජ‍්ජාපහානං භාවිතං බහුලීකතං පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානං පරිපූරෙති, භවූපසමො භාවිතො බහුලීකතො උපසමාධිට‍්ඨානං පරිපූරෙති, සච‍්චාධිට‍්ඨානං භාවිතං බහුලීකතං ඡන්‍ද සමාධිං පරිපූරෙති, චාගාධිට‍්ඨානං භාවිතං බහුලීකතං විරියසමාධිං පරිපූරෙති, පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානං භාවිතං බහුලීකතං චිත‍්තසමාධිං පරිපූරෙති, උපසමාධිට‍්ඨානං භාවිතං බහුලීකතං වීමංසාසමාධිං පරිපූරෙති, ඡන්‍දසමාධි භාවිතො බහුලීකතො ඉන්‍ද්‍රියසංවරං පරිපූරෙති, විරියසමාධි භාවිතො බහුලීකතො තපං පරිපූරෙති, චිත්තසමාධි භාවිතො බහුලීකතො බුද්ධි පරිපූරෙති, වීමංසාසමාධි භාවිතො බහුලීකතො සබ‍්බූපධීපටිනිස‍්සග‍්ගං පරිපූරෙති. ඉන්‍ද්‍රියසංවරො භාවිතො බහුලීකතො මෙත‍්තං පරිපූරෙති, තපො භාවිතො බහුලීකතො කරුණං පරිපූරෙති, බුද්ධි භාවිතා බහුලීකතා මුදිතං පරිපූරෙති, සබ‍්බූපධිපටිනිස‍්සග‍්ගො භාවිතො බහුලීකතො උපෙක‍්ඛං පරිපූරෙති.
ප්‍රථම විහාරය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ නූපන් ලාමක අකුශලධර්‍මයන්ගේ අනුත්පාදය පරිපූර්‍ණ කෙරෙයි, ද්විතීය විහාරය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ උපන් ලාමක අකුශලධර්‍මයන්ගේ ප්‍රහාණය පුරයි, තෘතීය විහාරය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ නූපන් කුශලධර්‍මයන්ගේ උත්පාදය පුරයි, චතුර්‍ත්‍ථ විහාරය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ උපන් කුශලධර්‍මයන්ගේ ස්ථිතිය අසම්මෝසය (නො නැසීම) බහුලබව පරිපූර්‍ණ කෙරේ. ප්‍රථම සම්‍යක්ප්‍රධානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ මානප්‍රහාණය පුරයි, දෙවැනි සම්‍යක්ප්‍රධානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ආලයසමුද්ඝාතය පුරයි, තෙවැනි සම්‍යක්ප්‍රධානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ අවිද්‍යාප්‍රහාණය පුරයි, සිව්වැනි සම්‍යක්ප්‍රධානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ භවයාගේ උපසමය පුරයි. මානප්‍රහාණය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය පුරයි, ආලයසමුද්ඝාතය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය පුරයි, අවිද්‍යාප්‍රහාණය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය පුරයි, භවෝපශමය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ (ක්ලේශ) උපශමාධිෂ්ඨානය පුරයි, සත්‍යාධිෂ්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ඡන්‍දසමාධිය පුරයි, ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ වීර්‍ය්‍යසමාධිය පුරයි, ප්‍රඥාධිෂ්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ චිත්තසමාධිය පුරයි, උපශමාධිෂ්ඨානය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ විමංසාසමාධිය පුරයි. ඡන්‍දසමාධිය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය පුරයි, වීර්‍ය්‍යසමාධිය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ (පුණ්‍යධර්‍ම සංඛ්‍යාත) තපස පුරයි, චිත්තසමාධිය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ (බොජ්ඣඞ්ගභාවනා සංඛ්‍යාත) බුද්ධිය පුරයි, විමංසා සමාධිය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගය පුරයි. ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය භාවිත බහුලීකෘත වූයේ මෙත්තාව පුරයි, තපස භාවිත බහුලීකෘත වූයේ කරුණාව පුරයි, බුද්ධිය භාවිත බහුලීකෘත වූවා මුදිතාව පුරයි, සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගය (නිවන) භාවිත බහුලීකෘත වූයේ උපේක්‍ෂාව පරිපූර්‍ණ කෙරේ.
තත්‍ථ ඉමා චතස‍්සො දිසා; පඨමා පටිපදා පඨමො සතිපට‍්ඨානො පඨමං ඣානං පඨමො විහාරො පඨමො සම‍්මප‍්පධානො පඨමො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො සච‍්චාධිට‍්ඨානං ඡන්‍දසමාධි ඉන්‍ද්‍රියසංවරො මෙත්තා ඉති පඨමා දිසා.
ඒ වෝදානපක්‍ෂයෙහි මේ සතර දිශාවෝ යැ : ප්‍රථම පටිපදා යැ ප්‍රථම සතිපට්ඨාන යැ ප්‍රථම ධ්‍යාන යැ ප්‍රථම (දිබ්බ) විහාරය යැ ප්‍රථම සම්‍යක්ප්‍රධාන යැ ප්‍රථම අච්ඡරිය අබ්භූත ධර්‍ම යැ සච්චාධිට්ඨාන යැ ඡන්‍දසමාධි යැ ඉන්‍ද්‍රියසංවර යැ මෙත්තා යැ යනු ප්‍රථම දිශාභූත ධර්‍ම යි.
දුතියා පටිපදා දුතියො සතිපට‍්ඨානො දුතියං ඣානං දුතියො විහාරො දුතියො සම‍්මප‍්පධානො දුතියො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො චාගාධිට‍්ඨානං විරියසමාධි තපො කරුණා ඉති දුතියා දිසා,
දෙවැනි පටිපදා යැ දෙවැනි සතිපට්ඨාන යැ දෙවැනි ධ්‍යාන යැ දෙවැනි (බ්‍රහ්ම) විහාර යැ දෙවැනි සම්‍යක්ප්‍රධාන යැ දෙවැනි අච්ඡරිය අබ්භූත ධර්‍ම යැ චාගාධිට්ඨාන යැ විරියසමාධි යැ තපස යැ කරුණා (අප්‍රාමාණ්‍ය) යැ යනු ද්විතීය දිශාභූත ධර්‍ම යි.
තතියා පටිපදා තතියො සතිපට‍්ඨානො තතියං ඣානං තතියො විහාරො තතියො සම‍්මප‍්පධානො තතියො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානං චිත්තසමාධි බුද්ධි මුදිතා ඉති තතියා දිසා.
තෘතීය ප්‍රතිපදා යැ තෙවැනි සතිපට්ඨාන යැ තෙවැනි ධ්‍යාන යැ තෙවැනි (අරිය) විහාර යැ තෙවැනි සම්‍යක්ප්‍රධාන යැ තෙවැනි අච්ඡරිය අබ්භූත ධර්‍ම යැ පඤ්ඤාධිට්ඨාන යැ චිත්තසමාධි යැ (බොජ්ඣඞ්ගභාවනා) බුද්ධි යැ මුදිතා (අප්‍රාමාණ්‍ය) යැ යනු තෘතීය දිශාභූත ධර්‍ම යි.
චතුත්‍ථා පටිපදා චතුත්‍ථො සතිපට‍්ඨානො චතුත්‍ථං ඣානං චතුත්‍ථො විහාරො චතුත්‍ථො සම‍්මප‍්පධානො චතුත්‍ථො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො උපසමාධිට‍්ඨානං වීමංසාසමාධි සබ‍්බූපධිපටිනිස‍්සග‍්ගො උපෙක්ඛා ඉති චතුත්‍ථා දිසා.
සතරවැනි පටිපදා යැ සිව්වැනි සතිපට්ඨාන යැ සිව්වැනි ධ්‍යාන යැ සිව්වැනි (ආනෙඤ්ජ) විහාර යැ සිව්වැනි සම්‍යක්ප්‍රධාන යැ සිව්වැනි අච්ඡරිය අබ්භූත ධර්‍ම යැ උපසමාධිට්ඨාන යැ විමංසාසමාධි යැ සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ග යැ උපෙක්ඛා (අප්‍රාමාණ්‍ය) යැ යනු චතුර්‍ත්‍ථ දිශාභූත ධර්‍ම යි.
තත්‍ථ පඨමා පටිපදා පඨමො සතිපට‍්ඨානො පඨමං ඣානං පඨමො විහාරො පඨමො සම‍්මප‍්පධානො පඨමො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො සච‍්චාධිට‍්ඨානං ඡන්‍දසමාධි ඉන්‍ද්‍රියසංවරො මෙත්තා ඉති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං. ඉදං රාගචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස භෙසජ‍්ජං.
ඒ දිශාභූත ධර්‍මයන් කෙරෙහි පඨම ප්‍රතිපදා යැ පඨම සතිපට්ඨාන යැ පඨම ඣාන යැ පඨම විහාර යැ පඨම සම්මප්පධාන යැ පඨම අච්ඡරිය අබ්භූතධම්ම යැ සච්චාධිට්ඨාන යැ ඡන්‍දසමාධි යැ ඉන්‍ද්‍රියසංවර යැ මෙත්තා යැ යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රපදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙකැ ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. මේ රාගචරිත පුද්ගලහට බෙහෙති.
දුතියා පටිපදා දුතියො සතිපට‍්ඨානො දුතියං ඣානං දුතියො විහාරො දුතියො සම‍්මප‍්පධානො දුතියො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො චාගාධිට‍්ඨානං විරියසමාධි තපො කරුණා ඉති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං. ඉදං දොසචරිතස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස භෙසජ‍්ජං.
දෙවැනි පටිපදා යැ දෙවැනි සතිපට්ඨාන යැ දෙවැනි ධ්‍යානය දෙවැනි විහාර යැ දෙවැනි සම්මප්පධාන යැ දෙවැනි අච්ඡරිය අබ්භූත ධර්‍ම යැ චාගාධිට්ඨාන යැ විරියසමාධි යැ (පුණ්‍යධර්‍ම) තපස යැ කරුණා යැ යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රපදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙකැ ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. මේ දෝසචරිත පුද්ගලහට බෙහෙති.
තතියා පටිපදා තතියො සතිපට‍්ඨානො තතියං ඣානං තතියො විහාරො තතියො සම‍්මප‍්පධානො තතියො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානං චිත්තසමාධි බුද්ධි මුදිතා ඉති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං. ඉදං දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස මන්‍දස‍්සපුග‍්ගලස‍්ස භෙසජ‍්ජං.
තෙවැනි පටිපදා යැ තෙවැනි සතිපට්ඨාන යැ තෙවැනි ධ්‍යාන යැ තෙවැනි විහාර යැ තෙවැනි සම්මප්පධාන යැ තෙවැනි අච්ඡරිය අබ්භූත ධර්‍ම යැ පඤ්ඤාධිට්ඨාන යැ චිත්තසමාධි යැ (බොජ්ඣඞ්ගභාවනා) බුද්ධි යැ මුදිතා යැ යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රපදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙකැ ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. මේ මන්‍ද වූ (මෝහාධික) දිට්ඨිචරිත පුද්ගලහට බෙහෙති.
චතුත්‍ථා පටිපදා චතුත්‍ථො සතිපට‍්ඨානො චතුත්‍ථං ඣානං චතුත්‍ථො විහාරො චතුත්‍ථො. සම‍්මප‍්පධානො චතුත්‍ථො අච‍්ඡරියො අබ‍්භුතො ධම‍්මො උපසමාධිට‍්ඨානං වීමංසාසමාධි සබ‍්බූපධිපටිනිස‍්සග‍්ගො උපෙක‍්ඛො ඉති ඉමෙසං දසන්නං සුත්තානං එකො අත්‍ථො බ්‍යඤ‍්ජනමෙව නානං. ඉදං දිට‍්ඨිචරිතස‍්ස උදත්‍ථස‍්ස භෙසජ‍්ජං.
සිව්වැනි පටිපදා යැ සිව්වැනි සතිපට්ඨාන යැ සිව්වැනි ධ්‍යාන යැ සිව්වැනි විහාර යැ සිව්වැනි සම්මප්පධාන යැ සිව්වැනි අච්ඡරිය අබ්භූත ධර්‍ම යැ උපසමාධිට්ඨාන යැ විමංසාසමාධි යැ සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ග යැ උපෙක්ඛා යැ යන මේ දසවැදෑරුම් සූත්‍රපදයන්ගේ අර්‍ත්‍ථය එකෙකැ, ව්‍යඤ්ජනය මැ නානා වෙයි. මේ උදත්‍ථ (උදාර ප්‍රඥා ඇති) දිට්ඨිචරිත පුද්ගලහට බෙහෙති.
තත්‍ථ දුක්ඛා ච පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා දුක්ඛා ච පටිපදා ඛිප‍්පා භිඤ‍්ඤා අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා සුඤ‍්ඤතවිමොක‍්ඛමුඛං, සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා අනිමිත්ත විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි (ඒ වෝදානධර්‍මයන් කෙරෙහි) දන්‍ධාභිඤ්ඤ වූ දුක්ඛපටිපදාව ද ඛිප්පාභිඤ්ඤ වූ දුක්ඛපටිපදාව ද අප්‍රණිහිත විමොක්‍ෂමුඛ යැ දන්‍ධාභිඤ්ඤ වූ සුඛපටිපදාව ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, ඛිප්පාභිඤ්ඤ වූ සුඛපටිපදාව අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ කායෙ කායානුපස‍්සිතා සතිපට‍්ඨානං ච වෙදනාසු වෙදනානුපස‍්සිතා සතිපට‍්ඨානං ච අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, චිත‍්තෙ චිත‍්තානුපස‍්සිතා සුඤ‍්ඤතා විමොක‍්ඛමුඛං, ධම‍්මෙසු ධම‍්මානුපස‍්සීතා අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි කයෙහි කය අනුව දක්නා සතිපට්ඨානය ද වේදනාවන්හි වේදනා අනුව දක්නා සතිපට්ඨානය ද අප්‍රණිහිත විමොක්‍ෂමුඛ යැ, චිත්තයෙහි චිත්තානුපස්සී සතිපට්ඨානය ශුන්‍යත විමොක්‍ෂමුඛ යැ, ධර්‍මයන්හි ධම්මානුපස්සී සතිපට්ඨානය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ පඨමඤ‍්ච ඣානං දුතියං ච ඣානං අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං තතියං ඣානං සුඤ‍්ඤාතා, චතුත්‍ථං ඣානං අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි ප්‍රථමධ්‍යානය ද ද්විතීයධ්‍යානය ද අප්‍රණිහිත විමොක්‍ෂමුඛ යැ, තෘතීයධ්‍යානය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, චතුර්‍ත්‍ථධ්‍යානය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ පඨමො ච විහාරො දුතියො ච විහාරො අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, තතියො විහාරො සුඤ‍්ඤතා, චතුත්‍ථො විහාරො අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි ප්‍රථමවිහාරය ද ද්විතීය විහාරය ද අප්‍රණිහිත විමොක්‍ෂමුඛ යැ, තෘතීය විහාරය ශුන්‍යත විමොක්‍ෂමුඛ යැ, චතුර්‍ත්‍ථවිහාරය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ පඨමං ච සම‍්මප‍්පධානං දුතියං ච සම‍්මප‍්පධානං අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, තතියං සම‍්මප‍්පධානං සුඤ‍්ඤතා, චතුත්‍ථං සම‍්මප‍්පධානං අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි ප්‍රථම සම්‍යක්ප්‍රධානය ද ද්විතීය සම්‍යක්ප්‍රධානය ද අප්‍රණිහිත විමොක්‍ෂමුඛ යැ, තෘතීය සම්‍යක්ප්‍රධානය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, චතුර්‍ත්‍ථ සම්‍යක්ප්‍රධානය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ මානපහානං ච ආලයසමුග‍්ඝාතො ච අප‍්පණිහිතං විමෙක‍්ඛමුඛං අවිජ‍්ජාපහානං සුඤ‍්ඤතා, භවූපසමො අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි මානප්‍රහාණය ද ආලයසමුද්ඝාතය ද අප්‍රණිහිත විමොක්‍ෂමුඛ යැ, අවිද්‍යාප්‍රහාණය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, භවූපසමය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ සච‍්චාධිට‍්ඨානං ච චාගාධිට‍්ඨානං ච අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, පඤ‍්ඤාධිට‍්ඨානං සුඤ‍්ඤතා, උපසමාධිට‍්ඨානං අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි සත්‍යාධිට්ඨානය ද චාගාධිට්ඨානය ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, පඤ්ඤාධිට්ඨානය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, උපසමාධිට්ඨානය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ ඡන්‍දසමාධි විරියසමාධි ච අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, චිත‍්ත සමාධි සුඤ‍්ඤතා, වීමංසාසමාධි අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි ඡන්‍දසමාධිය ද විරියසමාධිය ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, චිත්තසමාධිය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, විමංසාසමාධිය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ ඉන්‍ද්‍රියසංවරො ච තපො ච අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, බුද්ධි සුඤ‍්ඤතා සබ‍්බූපධිපටිනිස‍්සග‍්ගො අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි ඉන්‍ද්‍රියසංවරය ද තපස ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, බුද්ධිය ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගය අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තත්‍ථ මෙත්තා ච කරුණා ච අප‍්පණිහිතං විමොක‍්ඛමුඛං, මුදිතා සුඤ‍්ඤතා, උපෙක්ඛා අනිමිත‍්තං විමොක‍්ඛමුඛං.
එහි මෙත්තාව ද කරුණාව ද අප්‍රණිහිතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, මුදිතාව ශුන්‍යතවිමෝක්‍ෂමුඛ යැ, උපෙක්ඛාව අනිමිත්තවිමොක්‍ෂමුඛ යි.
තෙසං වික‍්කීළිතං; චත‍්තාරො ආහාරා, තෙසං පටිපක‍්ඛො චතස‍්සො පටිපදා චත‍්තාරො විපල‍්ලාසා, තෙසං පටිපක‍්ඛො චත‍්තාරො සතිපට‍්ඨානා චත‍්තාරි උපාදානානි, තෙසං පටිපක‍්ඛො චත‍්තාරි ඣානානි. චත‍්තාරො යොගා, තෙසං පටිපක‍්ඛො චත‍්තාරො විහාරා, චත‍්තාරො ගන්‍ථා, තෙසං පටිපක‍්ඛො චත‍්තාරො සම‍්මප‍්පධානං චත‍්තාරො ආසවා තෙසං පටිපක‍්ඛො චත‍්තාරො අච‍්ඡරියා අබ‍්භුතා ධම‍්මා චත‍්තාරො ඔඝා, තෙසංපටිපක‍්ඛො චත‍්තාරි අධිට‍්ඨානානි, චත‍්තාරො සල‍්ලා, තෙසං පටිපක‍්ඛො චතස‍්සො සමාධිභාවනා චතස‍්සො විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියො, තෙසං පටිපක‍්ඛො චත‍්තාරො සුඛභාගියා ධම‍්මා. චත‍්තාරි අගතිගමනානි, තෙසං පටිපක‍්ඛො චතස‍්සො අප‍්පමාණා.
(අසන්තසනාදි විශේෂයෝගයෙන් සිංහසදෘශ වූ) ඒ බුද්ධාදීන්ගේ (භාවනා සච්ඡිකිරියා පහාන සංඛ්‍යාත) වික්‍රීඩිතය හෙවත් පැවැත්ම වෙයි : (සංකිලේස පක්‍ෂයෙහි) සතර ආහාරයෝ වෙති, (වෝදාන පක්‍ෂයෙහි) සතර ප්‍රතිපදාවෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ, (එසේ මැ) සතර විපල්ලාසයෝ වෙති, සතර සතිපට්ඨානයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර උපාදානයෝ වෙති, සතර ධ්‍යානයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර යෝගයෝ වෙති, (දිබ්බාදි) සතර විහාරයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර ග්‍රන්‍ථයෝ වෙති, සතර සම්‍යක්ප්‍රධානයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර කාමාදි ආසවයෝ වෙති, සතර ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූතධර්‍මයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර ඕඝයෝ වෙති, සතර අධිට්ඨානයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර ශල්‍යයෝ වෙති, සතර සමාධිභාවනාවෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර විඤ්ඤාණට්ඨිතිහු වෙති, සතර සුඛභාගිය ධර්‍මයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යැ. සතර අගතිගමනයෝ වෙති, සතර අප්‍රාමාණ්‍යයෝ ඔවුනට ප්‍රතිපක්‍ෂ යි.
සීහා: බුද‍්ධා පච‍්චෙකබුද‍්ධා සාවකා ච හතරාගදොසමොහා; තෙසං වික‍්කීළිතං භාවනා සච්ඡිකිරියා බ්‍යන‍්තීකිරියා ච, වික‍්කීළිතං ඉන්‍ද්‍රියාධිට‍්ඨා නං, වික‍්කීළිතං විපරියාසානධිට‍්ඨානං ච ඉන්‍ද්‍රියානි සද‍්ධම‍්මගොචරො, විපරියාසා කිලෙසගොචරො අයං වුච‍්චති සීහවික‍්කීළිතස‍්ස ච නයස‍්ස දිසාලොචනස‍්ස ච නයස‍්ස භූමීති. තෙනාහ. “සො නෙති විපල්ලාසෙහි කිලෙසෙ” “වෙය්‍යාකරණෙසු හි යෙ කුසලාකුසලා” ති ච.
(සමුච්ඡේදප්‍රහාණ විසින්) නසනලද රාගද්වේෂමෝහ ඇති සම්මාසම්බුදුහු ද පසේ බුදුහු ද සව්වෝ ද (අසන්ත්‍රාස බල පරාක්‍රමාදි විශේෂයෝගයෙන්) සිංහසදෘශ වෙති, ඒ සිංහසදෘශ බුද්ධාදීන්ගේ බෝධ්‍යඞ්ගධර්‍මයන්ගේ භාවනාව ඵලනිර්‍වාණයන් ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීම දශවස්තුක ක්ලේශපුඤ්ජය ප්‍රහාණය කිරීම ද වික්‍රීඩිත යැ, (ඉන්‍ද්‍රියාධිට්ඨාන) ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ පැවැත්ම භාවනා සච්ඡිකිරියා ද වික්‍රීඩිත යැ, විපර්‍ය්‍යාසයන්ගේ නො පැවැත්ම ප්‍රහාණය අනුත්පාදනය ද වික්‍රීඩිත යි. ශ්‍රද්ධාදි ඉන්‍ද්‍රියයෝ සද්ධර්‍මයට ගෝචර වූවාහුය, විපල්ලාසයෝ සංක්ලේශපක්‍ෂයට ගෝචර යි. පැවැත්මට හේතු යි. මේ සීහවික්කීළිතනයට ද දිසාලෝචනනයට ද භූමි යයි කියනුලැබේ. “යො නෙති විපල්ලාසෙහි කිලෙසෙ” යනු ද “වෙය්‍යාකරණෙසු හි යෙ කුසලාකුසලා” යනු ද එයින් කීහ.
තත්‍ථ යෙ දුක‍්ඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නීයන‍්ති ඉමෙ ද‍්වෙ පුග‍්ගලා. යෙ සුඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නීයන‍්ති ඉමෙ ද‍්වෙ පුග‍්ගලා. තෙසං චතුන‍්නං පුග‍්ගලානං අයං සංකිලෙසො: චත‍්තාරො ආහාරා චත‍්තාරො විපල‍්ලාසා චත‍්තාරි උපාදානානි චත‍්තාරො යොගා චත‍්තාරො ගන්‍ථා චත‍්තාරො ආසවා චත‍්තාරො ඔඝා චත‍්තාරො සල‍්ලා චතස‍්සො විඤ‍්ඤාණට‍්ඨිතියො චත‍්තාරි අගතිගමනානීති. තෙසං චතුන‍්නං පුග‍්ගලානං ඉදං වොදානං: චතස‍්සො පටිපදා චත‍්තාරො විහාරා චත‍්තාරො සම‍්මප‍්පධානා චත‍්තාරො අච‍්ඡරියා අබ‍්භුතා ධම‍්මා චත‍්තාරි අධිට‍්ඨානානි චතස‍්සො සමාධිභාවනා චත‍්තාරො සුඛභාගියා ධම‍්මා චතස‍්සො අප‍්පමාණා ඉති.
ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි යම් කෙනෙක් දුක්ඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් ද ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් ද නිර්‍ය්‍යාණය කෙරෙත් ද, මේ පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙකි. යම් කෙනෙක් සුඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් ද ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් ද නිර්‍ය්‍යාණය කෙරෙත් ද මේ පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙකි. ඒ සතර පුද්ගලයනට මේ සංක්ලේශ යැ : සතර ආහාරයෝ යැ සතර විපල්ලාසයෝ යැ සතර උපාදානයෝ යැ සතර යෝගයෝ යැ සතර ග්‍රන්‍ථයෝ යැ සතර ආසවයෝ යැ සතර ඕඝයෝ යැ සතර ශල්‍යයෝ යැ සතර විඤ්ඤාණට්ඨිති යැ සතර අගතිගමනයෝ යැ යන මොහු යි. ඒ සතර පුද්ගලයනට මේ වෝදාන යැ : සතර ප්‍රතිපදා යැ සතර සතිපට්ඨානයෝ යැ සතර ධ්‍යානයෝ යැ සතර විහාරයෝ යැ සතර සම්‍යක්ප්‍රධානයෝ යැ සතර ආශ්චර්‍ය්‍ය අද්භූතධර්‍මයෝ යැ සතර අධිට්ඨානයෝ යැ සතර සමාධි භාවනා යැ සතර සුඛභාගියධර්‍මයෝ යැ සතර අප්‍රාමාණ්‍යයෝ යැ යන මොහු යි.
තත්‍ථ යෙ දුක‍්ඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නීයන‍්ති ඉමෙ ද‍්වෙ පුග‍්ගලා යෙ සුඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නීයන‍්ති ඉමෙ ද‍්වෙ පුග‍්ගලා. තත්‍ථ යො සුඛාය පටිපදාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නීයාති අයං උග‍්ඝටිතඤ‍්ඤූ, යො සාධාරණාය අයං විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤු, යො දුක‍්ඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය නීයාති අයං නෙය්‍යො.
ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි දුක්ඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් ද ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් ද යම් කෙනෙක් නිර්‍ය්‍යාණය කෙරෙත් ද, මොහු පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙකි. සුඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් ද ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් ද යම් කෙනෙක් නිර්‍ය්‍යාණය කෙරෙත් ද, මොහු පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙකි. ඒ පුද්ගලයන් සතරදෙනා කෙරෙහි යමෙක් සුඛපටිපදා ඇති ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් නිර්‍ය්‍යාණය කෙරේ ද මේ පුද්ගල උද්ඝටිතඥ වෙයි. යමෙක් සාධාරණ ප්‍රතිපදායෙන් (‘දුක්ඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා, සුඛාපටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා’ යන ප්‍රතිපදා දෙකින් නික්මැයේ ද,) මේ විපඤ්චිතඥ පුද්ගල වෙයි. යමෙක් දුක්ඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් සසරදුකින් නික්මැයේ ද මේ නෙය්‍යපුද්ගල වේ.
තත්‍ථ භගවා උග‍්ඝටිතඤ‍්ඤුස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස සමථං උපදිසති, නෙය්‍යස‍්ස විපස‍්සනං, සමථවිපස‍්සනං විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤුස‍්ස. තත්‍ථ භගවා උග‍්ඝටිතඤ‍්ඤුස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස මුදුකං ධම‍්මදෙසනං උපදිසති; තික‍්ඛං නෙය්‍යස‍්ස, මුදුතික‍්ඛං විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤුස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස. තත්‍ථ භගවා උග‍්ඝටිතඤ‍්ඤුස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස සංඛිත‍්තෙන ධම‍්මං දෙසයති, සංඛිත‍්තවිත්‍ථාරෙන විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤුස‍්ස, විත්‍ථාරෙන නෙය්‍යස‍්ස. තත්‍ථ භගවා උග‍්ඝටිතඤ‍්ඤුස‍්ස පුග‍්ගලස‍්ස නිස‍්සරණං උපදිසති, විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤුස‍්ස ආදීනවං ච නිස‍්සරණං ච උපදිසති, නෙය්‍යස‍්ස අස‍්සාදඤ‍්ච ආදීනවං ච නිස‍්සරණං ච උපදිසති. තත්‍ථ භගවා උග‍්ඝටිතඤ‍්ඤුස‍්ස අධිපඤ‍්ඤාසික‍්ඛං පඤ‍්ඤාපයති, අධිචිත‍්තං විපඤ‍්චි තඤ‍්ඤුස‍්ස, අධිසීලං නෙය්‍යස‍්ස.
ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි බුදුහු උග්ගටිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට සමථය දෙසනසේක, නෙයපුද්ගලහට විදර්‍ශනාව ද විපඤ්චිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට සමථවිපස්සනා දෙක ද දෙසන සේකි. ඔවුන් කෙරෙහි බුදුහු උග්ගටිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට මෘදු (සැහැල්ලු) වූ ධර්‍මදේශනාව දෙසනසේක, නෙය්‍යපුද්ගලහට (අපායභය දැක්වීම් ආදියෙන්) තියුණු වූ දේශනාව ද, විපඤ්චිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට (සංවේග දැනැවීම් ආදියෙන්) මුදු තියුණු දේශනාව ද දෙසන සේකි. එහි බුදුහු උග්ගටිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට සැකෙවින් (උද්දේසමාත්‍රයෙන්) දහම් දෙසනසේක, විපඤ්චිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට සංක්‍ෂෙපවිස්තරයෙන් (උද්දේස නිද්දේස විසින්) ද, නෙය්‍ය පුද්ගලහට විස්තරයෙන්ද (උද්දේස නිද්දේස පටිනිද්දේස වශයෙන්) දහම් දෙසනසේකි. එහි බුදුහු උද්ඝටිතඥ පුද්ගලහට නිස්සරණය දක්වනසේක, විපඤ්චිතඥ පුද්ගලහට ආදීනවය ද නිස්සරණය ද දෙසනසේක, නෙය්‍යපුද්ගලහට අස්සාදය ද ආදීනව ද නිස්සරණය ද දෙසනසේකි. එහි බුදුහු උග්ඝටිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට අධිප්‍රඥාශික්‍ෂාව පනවනසේක, විපඤ්චිතඤ්ඤෑ පුද්ගලහට අධිචිත්තශික්‍ෂාව ද, නෙය්‍යපුද්ගලහට අධිශීලශික්‍ෂාව ද පනවනසේකි.
තත්‍ථ යෙ දුක‍්ඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නීයන‍්ති ඉමෙ ද‍්වෙ පුග‍්ගලා. යෙ සුඛාය පටිපදාය දන්‍ධාභිඤ‍්ඤාය ඛිප‍්පාභිඤ‍්ඤාය ච නීයන‍්ති ඉමෙ ද‍්වෙ පුග‍්ගලා. ඉති ඛො චත‍්තාරි හුත්‍වා තීණි භවන‍්ති. උග‍්ඝටිතඤ‍්ඤූ විපඤ‍්චිතඤ‍්ඤූ නෙය්‍යොති.
ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි යම් කෙනෙක් දුක්ඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් හා ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් නිර්‍ය්‍යාණය කෙරෙත් ද, මොහු පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙකි, යම් කෙනෙක් සුඛපටිපදා ඇති දන්‍ධාභිඥායෙන් හා ක්‍ෂිප්‍රාභිඥායෙන් හා නිර්‍ය්‍යාණය කෙරෙත් ද, මොහු පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙක් වෙත්. මෙසේ උක්තප්‍රකාරයෙන් පුද්ගලයන් සතරදෙනකු වැ. උග්ඝටිතඤ්ඤෑ විපඤ්චිතඤ්ඤෑ නෙය්‍ය යි පුද්ගලයෝ තිදෙනෙක් වෙත්.
තෙසං තිණ‍්ණං පුග‍්ගලානං අයං සංකිලෙසො: තීණි අකුසලමූලානි: ලොභො අකුසලමූලං දොසො අකුසලමූලං මොහො අකුසලමූලං, තීණි දුච‍්චරිතානි: කායදුච‍්චරිතං වචීදුච‍්චරිතං මනොදුච‍්චරිතං, තයො අකුසලවිතක‍්කා: කාමවිතක‍්කො බ්‍යාපාදවිතක‍්කො, විහිංසාවිතක‍්කො තිස‍්සො අකුසලසඤ‍්ඤා: කාමසඤ‍්ඤා බ්‍යාපාදසඤ‍්ඤා විහිංසාසාඤ‍්ඤා තිස‍්සො විපරීතසඤ‍්ඤ: නිච‍්චසඤ‍්ඤා සුඛසඤ‍්ඤා අත‍්තසඤ‍්ඤා, තිස‍්සො වෙදනා: සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා අදුක‍්ඛමසුඛා වෙදනා, තිස‍්සො දුක්ඛතා: දුක්ඛදුක්ඛතා සඞ්ඛාරදුක්ඛතා විපරිණාමදුක‍්ඛතා, තයො අග‍්ගී: රාගග‍්ගි දොසග‍්ගි මොහග‍්ගි. තයො සල‍්ලා: රාගසල‍්ලො දොස සල‍්ලො මොහසල‍්ලො, තිස‍්සො ජටා: රාගජටා දොසජටා මොහජටා, තිස‍්සො අකුසලුපපරික‍්ඛා: අකුසලං කායකම‍්මං අකුසලං වචීකම‍්මං අකුසලං මනොකම‍්මං, තිස‍්සො විපත‍්තියො: සීලවිපත‍්ති දිට‍්ඨිවිපත‍්ති ආචාරවිපත‍්තීති.
ඒ තුන්වැදෑරුම් පුද්ගලයනට මේ සංකිලේස යැ : අකුශලමූල තුනෙකි : ලෝභ අකුශලමූල යැ ද්වේෂ අකුශලමූල යැ මෝහ අකුශලමූල යි. දුශ්චරිත තුනෙකි : කාය දුශ්චරිත යැ වාග්දුශ්චරිත යැ මනෝදුශ්චරිත යි. අකුශලවිතර්‍කයෝ තිදෙනෙකි : කාමවිතර්‍ක යැ ව්‍යාපාදවිතර්‍ක යැ විහිංසාවිතර්‍ක යි. අකුශලසංඥා තුනෙකි : කාමසංඥා යැ ව්‍යාපාදසංඥා යැ විහිංසාසංඥා යි. විපරීතසංඥා තුනෙකි : නිත්‍යසංඥා යැ සුඛසංඥා යැ ආත්මසංඥා යි. වේදනා තුනෙකි : සුඛවේදනා යැ දුක්ඛවේදනා යැ අදුක්ඛමසුඛවෙදනා යි. දුක්ඛතා තුනෙකි : දුක්ඛදුක්ඛතා යැ සඞ්ඛාරදුක්ඛතා යැ විපරිණාම දුක්ඛතා යි. ගිනි තුනෙකි : රාගාග්නි යැ ද්වේෂාග්නි යැ මෝහාග්නි යි. ශල්‍යයෝ තිදෙනෙකි : රාගශල්‍ය යැ ද්වේෂශල්‍ය යැ මෝහශල්‍ය යි. ජටා තුනෙකි : රාගජටා යැ ද්වේෂජටා යැ මෝහජටා යි. අකුශලෝපපරීක්‍ෂා තුනෙකි : අකුශල කායකර්‍ම යැ අකුශල වාක්කර්‍ම යැ අකුශල මනඃකර්‍ම යි. විපත්ති තුනෙකි : ශීලවිපත්ති යැ දෘෂ්ටි විපත්ති යැ ආචාරවිපත්ති යැ යන මේ සතිස් ධර්‍මයෝ සංකිලේස යි.
තෙසං තිණ‍්ණං පුග‍්ගලානං ඉදං වොදානං: තීණි කුසලමූලානි: අලොභො කුසලමූලං අදොසො කුසලමූලං අමොහො කුසලමූලං, තීණි සුචරිතානි: කායසුචරිතං වචීසුචරිතං මනොසුචරිතං, තයො කුසලවිතක‍්කා: නෙක‍්ඛම‍්මවිතක‍්කො අබ්‍යාපාදවිතක‍්කො අවිහිංසාවිතක‍්කො, තයො සමාධි: සවිතක‍්කො සවිචාරො සමාධි අවිතක‍්කො විචාරමත‍්තො සමාධි අවිතක‍්කො අවිචාරො සමාධි, තිස‍්සො කුසලසඤ‍්ඤා: නෙක‍්ඛම‍්මසඤ‍්ඤා අබ්‍යාපාදසඤ‍්ඤා අවිහිංසාසඤ‍්ඤා, තිස‍්සො අවිපරිතසඤ‍්ඤා: අනිච‍්චසඤ‍්ඤා දුක‍්ඛසඤ‍්ඤා අනත‍්තසඤ‍්ඤා, තිස‍්සො කුසලූපපරික‍්ඛා: කුසලං කායකම‍්මං කුසලං වචීකම‍්මං කුසලං මනොකම‍්මං, තීණි සොචෙය්‍යානි: කායසොචෙය්‍යං වචීසොචෙය්‍යං මනොසොචෙය්‍යං, තිස‍්සො සම‍්පත‍්තියො: සීලසම‍්පත‍්ති සමාධිසම්පත්ති පඤ‍්ඤාසම‍්පත‍්ති, තිස‍්සො සික‍්ඛා: අධිසීලසික‍්ඛා අධිචිත‍්තසික‍්ඛා අධිපඤ‍්ඤාසික‍්ඛා, තයො ඛන්‍ධා: සීලක‍්ඛන්‍ධො සමාධික‍්ඛන්‍ධො පඤ‍්ඤාක‍්ඛන්‍ධො, තීණි විමොක‍්ඛ මුඛානි: සුඤ‍්ඤතං අනිමිත‍්තං අප‍්පණිහිතන‍්ති.
ඒ තුන් පුද්ගලයනට මේ වෝදාන යැ : කුශලමූල තුනෙකි : අලෝභකුසලමූල යැ අදෝසකුසලමූල යැ අමෝහකුසලමූල යි. සුචරිත තුනෙකි : කායසුචරිත යැ වචීසුචරිත යැ මනෝසුචරිත යි. කුශලවිතර්‍කයෝ තිදෙනෙකි : නෛෂ්ක්‍රම්‍යවිතර්‍ක යැ අව්‍යාපාදවිතර්‍ක යැ අවිහිංසාවිතර්‍ක යි. සමාධීහු තිදෙනෙකි : සවිතර්‍කසවිචාර සමාධි යැ අවිතර්‍කවිචාරමාත්‍ර සමාධි යැ අවිතර්‍කඅවිචාර සමාධි යි. කුශලසංඥා තුනෙකි : නෛෂ්ක්‍රම්‍යසංඥා යැ අව්‍යාපාදසංඥා යැ අවිහිංසාසංඥා යි. අවිපරීතසංඥා තුනෙකි : අනිත්‍යසංඥා යැ දුඃඛසංඥා යැ අනාත්මසංඥා යි. කුශලෝපපරීක්‍ෂා තුනෙකි : කුශල කායකර්‍ම යැ කුශල වාක්කර්‍ම යැ කුශලමනඃකර්‍ම යි. සුචිභාව තුනෙකි : කායසොචෙය්‍ය යැ වචීසොචෙය්‍ය යැ මනෝසොචෙය්‍ය යි. සම්පත් තුනෙකි : ශීලසම්පත්ති යැ සමාධිසම්පත්ති යැ ප්‍රඥාසම්පත්ති යි. ශික්‍ෂා තුනෙකි : අධිශීලශික්‍ෂා යැ අධිචිත්තශික්‍ෂා යැ අධිප්‍රඥාශික්‍ෂා යි. ස්කන්‍ධ තුනෙකි : ශීලස්කන්‍ධ යැ සමාධිස්කන්‍ධ යැ ප්‍රඥාස්කන්‍ධ යි. විමොක්‍ෂමුඛ තුනෙකි : ශුන්‍යත යැ අනිමිත්ත යැ අප්‍රණිහිත යැ යන මේ සතිස් ධර්‍මයෝ වෝදාන යි.
ඉති ඛො චත‍්තාරි හුත්‍වා තීණි භවන‍්ති, තීණි හුත්‍වා ද‍්වෙ භවන‍්ති: තණ‍්හාචරිතො ච දිට‍්ඨිචරිතො ච, තෙසං ද‍්වින‍්නං පුග‍්ගලානං අයං සංකිලෙසො: තණ‍්හා ච අවිජ්ජා ච අහිරිකඤ‍්ච අනොත‍්තප‍්පඤ‍්ච, අසති ච අසම‍්පජඤ‍්ඤං ච, අයොනිසොමනසිකාරො ච කොසජ‍්ජඤ‍්ච දොවචස‍්සඤ‍්ච අහඞ‍්කාරො ච මමංකාරො ච අස‍්සද‍්ධා ච පමාදො ච අසද‍්ධම‍්මසවණඤ‍්ච අසංවරො ච අභිජ‍්ඣා ච ව්‍යාපාදො ච නීවරණඤ‍්ච සංයොජනඤ‍්ච කොධො ච උපනාහො ච මක‍්ඛො ච පලාසො ච ඉස‍්සා ච මච‍්ඡෙරඤ‍්ච මායා ච සාඨෙය්‍යඤ‍්ච සස‍්සතදිට‍්ඨි ච උච‍්ඡෙදදිට‍්ඨි චාති.
මේ උක්තප්‍රකාරයෙන් පුද්ගලයන් සතරදෙනකු වී තිදෙනෙක් වෙති. තිදෙනෙකු වී දෙදෙනෙක් වෙති: තෘෂ්ණාචරිත ඇත්තේ ද දෘෂ්ටිචරිත ඇත්තේ දැයි කියා යි. ඒ දෙවැදෑරුම් පුද්ගලයනට මේ සංකිලේස වෙයි: තෘෂ්ණා යැ අවිද්‍යා යැ අහිරික යැ අනොත්තප්ප යැ අසති යැ අසම්පජඤ්ඤ යැ අයෝනිසෝමනසිකාර යැ කුසීදබව යැ දුර්වචබව යැ අහංකාර යැ මමංකාර යැ අශ්‍රද්ධා යැ ප්‍රමාද යැ අසද්ධර්‍මශ්‍රවණ යැ අසංවර යැ අභිධ්‍යා යැ ව්‍යාපාද යැ නීවරණ යැ සංයෝජන යැ ක්‍රෝධ යැ උපනාහ යැ මක්ඛයැ පලාස යැ ඊර්‍ෂ්‍යා යැ මාත්සර්‍ය්‍ය යැ මායා යැ සාඨෙය්‍ය යැ ශාශ්වතදෘෂ්ටි යැ උච්ඡේදදෘෂ්ටි යැ ද යන මේ සංකිලේස යි.
තෙසං ද‍්වින‍්නං පුග‍්ගලානං ඉදං වොදානං: සමථො ච විපස‍්සනා ච හිරි ච ඔත‍්තප‍්පඤ‍්ච සති ච සම‍්පජඤ‍්ඤඤ‍්ච යොනිසොමනසිකාරො ච විරියාරම‍්භො ච සොවචස‍්සඤ‍්ච ධම‍්මෙඤාණං ච අචචයෙඤාණඤ‍්ච ඛයෙඤාණඤ‍්ච අනුප‍්පාදෙඤාණඤ‍්ච සද‍්ධා ච අප‍්පමාදො ච සද‍්ධම‍්ම සවණඤ‍්ච සංවරො ච අනභිජ‍්ඣා ච අබ්‍යාපාදො ච රාගවිරාගා ච චෙතොවිමුත‍්ති අවිජ‍්ජාවිරාගා ච පඤ‍්ඤාවිමුත‍්ති අභිසමයො ච අප‍්පිච‍්ඡතා ච සන‍්තුට‍්ඨි ච අක‍්කොධො ච අනුපනාහො ච අමක‍්ඛො ච අපලාසො ච ඉස‍්සාපහානඤ‍්ච මච‍්ඡරියපහානඤ‍්ච විජ‍්ජා ච විමුත‍්ති ච සඞ‍්ඛතා රම‍්මණො ච විමොක‍්ඛො අසඞ‍්ඛතාරම‍්මණො ච විමොක‍්ඛො සඋපාදිසෙසා ච නිබ‍්බානධාතු අනුපාදිසෙසා ච නිබ‍්බානධාතූති. අයං වුච‍්චති තිපුක‍්ඛලස‍්ස ච නයස‍්ස අංකුසස‍්ස ච නයස‍්ස භූමීති. තෙනාහ: “යො අකුසලෙ සමූලෙහි නෙතී”ති, “ඔලොකයිත්‍වා දිසලොචනෙනා”තිච.
ඒ තණ්හාචරිත දිට්ඨිචරිත පුද්ගලයන් දෙදෙනාට මේ වෝදාන වෙයි : සමථ යැ විදර්‍ශනා යැ හිරි යැ ඔත්තප්ප යැ සති යැ සම්පජඤ්ඤ යැ යෝනිසෝමනසිකාර යැ වීර්‍ය්‍යාරම්භ යැ සුවචබව යැ ධර්‍මයෙහි ඥාන යැ අන්‍වයෙහි ඥාන යැ ක්‍ෂයඥාන යැ අනුත්පාදයෙහි ඥාන යැ ශ්‍රද්ධා යැ අප්‍රමාද යැ සද්ධර්‍මශ්‍රවණ යැ සංවර යැ අනභිධ්‍යා යැ අව්‍යාපාද යැ රාගවිරාගචේතෝවිමුත්ති යැ අවිජ්ජාවිරාගපඤ්ඤාවිමුත්ති යැ අභිසමය යැ අල්පේච්ඡතා යැ සන්තුෂ්ටි යැ අක්‍රෝධ යැ අනුපනාහ යැ නොමකු බව යැ අපලාස (යුගග්‍රාහ නැතිබව) යැ ඊර්‍ෂ්‍යාප්‍රහාණ යැ මාත්සර්‍ය්‍ය ප්‍රහාණ යැ විද්‍යා යැ විමුක්ති යැ සංඛතාරම්මණවිමෝක්‍ෂ යැ අසංඛතාරම්මණවිමොක්‍ෂ යැ සඋපාදිසේස නිර්‍වාණධාතු යැ අනුපාදිසේසනිර්‍වාණධාතුව ද යන මේ වෝදාන යි. මේ තිපුක්ඛල නයට ද අංකුස නයට ද භූමි යයි කියනු ලැබේ. යො අකුසලෙ සමූලෙහි නෙති යනාදිය ද “ඔලෝකයිත්‍වා දිසලොචනෙන” යනාදිය ද එයින් වදාළහ.
නියුත‍්තං නයසමුට‍්ඨානං.
නයසමුට්ඨානය යොදන ලද්දේ යි.